| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๑๕. อตฺตทณฺฑสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
15. Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā
๑๗๐. ปนฺนรสเม อตฺตทณฺฑสุตฺตนิเทฺทเส อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตนฺติ ปฐมคาถาย อโตฺถ – ยํ โลกสฺส ทิฎฺฐธมฺมิกํ วา สมฺปรายิกํ วา ภยํ ชาตํ, ตํ สพฺพํ อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ อตฺตโน ทุจฺจริตการณา ชาตํ, เอวํ สเนฺตปิ ชนํ ปสฺสถ เมธคํ, อิมํ สากิยาทิชนํ ปสฺสถ อญฺญมญฺญํ เมธคํ หิํสกํ พาธกนฺติฯ เอวํ ตํ ปฎิวิรุทฺธํ วิปฺปฎิปนฺนํ ชนํ ปริภาสิตฺวา อตฺตโน สมฺมา ปฎิปตฺติทสฺสเนน ตสฺส สํเวคํ ชเนตุํ อาห ‘‘สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติฯ ปุเพฺพ โพธิสเตฺตเนว สตาติ อธิปฺปาโยฯ
170. Pannarasame attadaṇḍasuttaniddese attadaṇḍā bhayaṃ jātanti paṭhamagāthāya attho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammā paṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. Pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo.
ตโยติ คณนปริเจฺฉโทฯ ทณฺฑาติ ทุจฺจริตาฯ กายทโณฺฑติ กายทุจฺจริตํฯ วจีทณฺฑาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ติวิธํ กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตาทิกายโต ปวตฺตํ ทุฎฺฐุํ จริตํ, กิเลสปูติกตฺตา วา ทุฎฺฐุ จริตนฺติ ลทฺธนามํ ติวิธํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํฯ จตุพฺพิธนฺติ มุสาวาทาทิจตุพฺพิธํฯ ติวิธนฺติ อภิชฺฌาทิติวิธํฯ ทิฎฺฐธมฺมิกนฺติ ทิเฎฺฐว ธเมฺม อิมสฺมิํเยว อตฺตภาเว ปฎิสํเวทนียํฯ สมฺปรายิกนฺติ อนาคเต อตฺตภาเว ปฎิสํเวทนียํฯ อาคุจารีติ ปาปการี อปราธการีฯ ตเมนํ ราชา ปริภาสตีติ ปาปการิํ ราชา ปริภาสติ, ภยํ อุปฺปาเทติฯ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฎิสํเวเทตีติ กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ โทมนสฺสํ วินฺทติฯ เอตํ ภยํ ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ เอวรูปํ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ โทมนสฺสญฺจฯ กุโต ตสฺสาติ ตสฺส โจรสฺส กุโต อุปฺปนฺนํฯ อตฺตทณฺฑโต ชาตนฺติ อตฺตนา กตทุจฺจริตโต อุปฺปนฺนํฯ
Tayoti gaṇanaparicchedo. Daṇḍāti duccaritā. Kāyadaṇḍoti kāyaduccaritaṃ. Vacīdaṇḍādīsupi eseva nayo. Tividhaṃ kāyaduccaritanti pāṇātipātādikāyato pavattaṃ duṭṭhuṃ caritaṃ, kilesapūtikattā vā duṭṭhu caritanti laddhanāmaṃ tividhaṃ duccaritaṃ kāyaduccaritaṃ. Catubbidhanti musāvādādicatubbidhaṃ. Tividhanti abhijjhāditividhaṃ. Diṭṭhadhammikanti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Samparāyikanti anāgate attabhāve paṭisaṃvedanīyaṃ. Āgucārīti pāpakārī aparādhakārī. Tamenaṃ rājā paribhāsatīti pāpakāriṃ rājā paribhāsati, bhayaṃ uppādeti. Dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ domanassaṃ vindati. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassanti evarūpaṃ bhayañca dukkhañca domanassañca. Kuto tassāti tassa corassa kuto uppannaṃ. Attadaṇḍato jātanti attanā kataduccaritato uppannaṃ.
อนฺตมโสติ เหฎฺฐิมโตฯ สวจนียมฺปิ กโรติ ‘‘น เต ลพฺภา อิโต ปกฺกมิตุ’’นฺติ อิโต อิมมฺหา คามาทินา คนฺตุํ น ลพฺภาฯ น สกฺกา พหิ นิกฺขมิตุนฺติ ปลิโพธํ สงฺคํ กโรติฯ ธนชานิปจฺจยาปีติ ธนปริหานิการณาปิฯ ราชา ตสฺส วิวิธา กมฺมการณา การาเปติฯ กสาหิปิ ตาเฬตีติ กสาทณฺฑเกหิ โปเถติฯ เวเตฺตหิปิ ตาเฬตีติ สกณฺฎกเวตฺตลตาหิ โปเถติฯ อฑฺฒทณฺฑเกหีติอาทโย เหฎฺฐา วุตฺตนยาเยวฯ สุนเขหิปิ ขาทาเปตีติ กติปยานิ ทิวสานิ อาหาเร อทตฺวา ฉาตสุนเขหิ ขาทาเปติฯ เต มุหุเตฺตน อฎฺฐิกสงฺขลิกเมว กโรติฯ สูเล อุตฺตาเสตีติ สูลํ อาโรเปติฯ ราชา อิเมสํ จตุนฺนํ ทณฺฑานํ อิสฺสโรติ อิมาสํ จตุนฺนํ อาณานํ กาตุํ ราชา สมโตฺถฯ
Antamasoti heṭṭhimato. Savacanīyampi karoti ‘‘nate labbhā ito pakkamitu’’nti ito imamhā gāmādinā gantuṃ na labbhā. Na sakkā bahi nikkhamitunti palibodhaṃ saṅgaṃ karoti. Dhanajānipaccayāpīti dhanaparihānikāraṇāpi. Rājā tassa vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kasāhipi tāḷetīti kasādaṇḍakehi potheti. Vettehipi tāḷetīti sakaṇṭakavettalatāhi potheti. Aḍḍhadaṇḍakehītiādayo heṭṭhā vuttanayāyeva. Sunakhehipikhādāpetīti katipayāni divasāni āhāre adatvā chātasunakhehi khādāpeti. Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karoti. Sūle uttāsetīti sūlaṃ āropeti. Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaroti imāsaṃ catunnaṃ āṇānaṃ kātuṃ rājā samattho.
สเกน กเมฺมนาติ สยํกเตน กเมฺมนฯ ตเมนํ นิรยปาลาติ เอตฺถ เอกเจฺจ เถรา ‘‘นิรยปาลา นาม นตฺถิ, ยนฺตรูปํ วิย กมฺมเมว การณํ กาเรตี’’ติ วทนฺติฯ เตสํ ตํ ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ, อามนฺตาฯ อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธเมฺม (กถา. ๘๖๖ อาทโย) ปฎิเสธิตเมวฯ ยถา หิ มนุสฺสโลเก กมฺมการณการกา อตฺถิ, เอวเมว นิรเยสุ นิรยปาลา อตฺถีติฯ ตตฺตํ อโยขิลนฺติ ติคาวุตํ อตฺตภาวํ สมฺปชฺชลิตาย โลหปถวิยา อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา ทกฺขิณหเตฺถ ตาลปฺปมาณํ อยสูลํ ปเวเสนฺติ, ตถา วามหตฺถาทีสุฯ ยถา จ อุตฺตานกํ นิปชฺชาเปตฺวา เอวํ อุเรนปิ วามปเสฺสนปิ ทกฺขิณปเสฺสนปิ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ กมฺมการณํ กโรนฺติเยวฯ
Sakena kammenāti sayaṃkatena kammena. Tamenaṃ nirayapālāti ettha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi nirayesu nirayapālāti, āmantā. Atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866 ādayo) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva nirayesu nirayapālā atthīti. Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā evaṃ urenapi vāmapassenapi dakkhiṇapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva.
สํเวเสตฺวาติ ชลิตาย โลหปถวิยา ติคาวุตํ อตฺตภาวํ นิปชฺชาเปตฺวาฯ กุฐารีหีติ มหตีหิ เคหจฺฉาทนสฺส เอกปกฺขมตฺตาหิ กุฐารีหิ ตเจฺฉนฺติ, โลหิตํ นที หุตฺวา สนฺทติ, โลหปถวิโต ชาลา อุฎฺฐหิตฺวา ตจฺฉิตฎฺฐานํ คณฺหาติ, มหาทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตจฺฉนฺตา ปน สุตฺตาหตํ กริตฺวา ทารุ วิย อฎฺฐํสมฺปิ ฉฬํสมฺปิ กโรนฺติฯ วาสีหีติ มหาสุปฺปปมาณาหิ วาสีหิฯ รเถ โยเชตฺวาติ สทฺธิํ ยุคโยตฺตอุปกฺขรจกฺกกุพฺพรปาชเนหิ สพฺพโต ปชฺชลิเต รเถ โยเชตฺวาฯ มหนฺตนฺติ มหากูฎาคารปฺปมาณํฯ อาโรเปนฺตีติ สมฺปชฺชลิเตหิ อยมุคฺคเรหิ โปเถนฺตา อาโรเปนฺติฯ สกิมฺปิ อุทฺธนฺติ สุปกฺกุตฺถิตาย อุกฺขลิยา ปกฺขิตฺตตณฺฑุลํ วิย อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจ คจฺฉติฯ มหานิรเยติ อวีจิมหานิรยมฺหิฯ
Saṃvesetvāti jalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehacchādanassa ekapakkhamattāhi kuṭhārīhi tacchenti, lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhāti, mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dāru viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottaupakkharacakkakubbarapājanehi sabbato pajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkutthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulaṃ viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi.
จตุกฺกโณฺณติ จตุรสฺสมญฺชูสาสทิโสฯ วิภโตฺตติ จตุทฺวารวเสน วิภโตฺตฯ ภาคโส มิโตติ ทฺวารวีถีนํ วเสน ภาเค ฐเปตฺวา ฐเปตฺวา วิภโตฺตฯ ปริยโนฺตติ ปริกฺขิโตฺตฯ อยสาติ อุปริ นวโยชนิเกน อยปเตฺตน ฉาทิโตฯ สมนฺตา โยชนสตํ ผริตฺวา ติฎฺฐตีติ เอวํ ผริตฺวา ติฎฺฐติ, ยถา สมนฺตา โยชนสเต ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส อกฺขีนิ ยมกโคฬกา วิย นิกฺขมนฺติฯ กทริยาตปนาติ สเพฺพปิ เต อุสฺสเทหิ สทฺธิํ อฎฺฐ มหานิรยา กทริยา นิจฺจํ ตปนฺตีติ กทริยาตปนาฯ พลวทุกฺขตาย โฆราฯ กปฺปฎฺฐิกานํ อจฺจีนํ อตฺถิตาย อจฺจิมโนฺตฯ อาสาเทตุํ ฆเฎฺฎตุํ ทุกฺกรตาย ทุราสทาฯ ทิฎฺฐมตฺตา วา สุตมตฺตา วา โลมานิ หํเสนฺตีติ โลมหํสนรูปาฯ ภีสนตาย ภิสฺมาฯ ภยชนนตาย ปฎิภยาฯ สุขาภาเวน ทุขาฯ
Catukkaṇṇoti caturassamañjūsāsadiso. Vibhattoti catudvāravasena vibhatto. Bhāgaso mitoti dvāravīthīnaṃ vasena bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari navayojanikena ayapattena chādito. Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti. Kadariyātapanāti sabbepi te ussadehi saddhiṃ aṭṭha mahānirayā kadariyā niccaṃ tapantīti kadariyātapanā. Balavadukkhatāya ghorā. Kappaṭṭhikānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto. Āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ dukkaratāya durāsadā. Diṭṭhamattā vā sutamattā vā lomāni haṃsentīti lomahaṃsanarūpā. Bhīsanatāya bhismā. Bhayajananatāya paṭibhayā. Sukhābhāvena dukhā.
ปุรตฺถิมาย ภิตฺติยาติอาทิคาถานํ เอวํ อวีจินิรโยติ ปริยนฺตํ กตฺวา อยํ สเงฺขปโตฺถ – อคฺคิชาลานํ วา ปน สตฺตานํ วา เตสํ ทุกฺขสฺส วา วีจิ อนฺตรํ นตฺถิ เอตฺถาติ อวีจิฯ ตตฺร หิ ปุรตฺถิมาทีหิ ภิตฺตีหิ ชาลาราสิ อุฎฺฐหิตฺวา ปาปกมฺมิโน ปุคฺคเล ฌาเปโนฺต ปจฺฉิมาทีสุ ภิตฺตีสุ ปฎิหญฺญติ ปหรติ, ตา จ ภิตฺติโย วินิวิชฺฌิตฺวา ปรโต โยชนสตํ คณฺหาติ, เหฎฺฐา อุฎฺฐิตา อุปริ ปฎิหญฺญติ, อุปริ อุฎฺฐิตา เหฎฺฐา ปฎิหญฺญติฯ เอวํ ตาเวตฺถ ชาลานํ วีจิ นาม นตฺถิฯ ตสฺส ปน อโนฺต โยชนสตฎฺฐานํ ขีรวลฺลิปิฎฺฐสฺส ปูริตนาฬิ วิย สเตฺตหิ นิรนฺตรํ ปูริตํ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปจฺจนฺตานํ สตฺตานํ ปมาณํ นตฺถิ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, สกสกฎฺฐาเนเยว ปจฺจนฺติฯ เอวเมตฺถ สตฺตานํ วีจิ นาม นตฺถิฯ ยถา ปน ชิวฺหเคฺค ฉ มธุพินฺทูนิ สตฺตมสฺส ตมฺพโลหพินฺทุโน อนุทหนพลวตาย อโพฺพหาริกานิ โหนฺติ, ตถา ตตฺถ อนุทหนพลวตาย เสสา ฉ อกุสลวิปากุเปกฺขา อโพฺพหาริกา โหนฺติ, ทุกฺขเมว นิรนฺตรํ ปญฺญายติฯ เอวเมตฺถ ทุกฺขสฺส วีจิ นาม นตฺถิฯ นิรสฺสาทเฎฺฐน นิรโยฯ
Puratthimāyabhittiyātiādigāthānaṃ evaṃ avīcinirayoti pariyantaṃ katvā ayaṃ saṅkhepattho – aggijālānaṃ vā pana sattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antaraṃ natthi etthāti avīci. Tatra hi puratthimādīhi bhittīhi jālārāsi uṭṭhahitvā pāpakammino puggale jhāpento pacchimādīsu bhittīsu paṭihaññati paharati, tā ca bhittiyo vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gaṇhāti, heṭṭhā uṭṭhitā upari paṭihaññati, upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati. Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṭṭhānaṃ khīravallipiṭṭhassa pūritanāḷi viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi, na ca aññamaññaṃ byābādhenti, sakasakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhubindūni sattamassa tambalohabinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti, tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākupekkhā abbohārikā honti, dukkhameva nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Nirassādaṭṭhena nirayo.
ตตฺถ สตฺตา มหาลุทฺทาติ ตสฺมิํ นิพฺพตฺตา สตฺตา มหนฺตา ลุทฺทาฯ มหากิพฺพิสการิโนติ มหนฺตทารุณกมฺมการิโนฯ อจฺจนฺตปาปกมฺมนฺตาติ เอกํเสน ปาปกมฺมิโนฯ ปจฺจนฺติ น จ มิยฺยเรติ ฉนฺนํ ชาลานมนฺตเร ปจฺจนฺติ, น จ มิยฺยนฺติฯ ชาตเวทสโม กาโยติ เตสํ สรีรํ อคฺคิสทิสํฯ เตสํ นิรยวาสินนฺติ เตสํ ปาปกมฺมานํ นิรยวาสีนํฯ ปสฺส กมฺมานํ ทฬฺหตฺตนฺติ ปาปกมฺมานํ ถิรภาวํ โอโลเกหิฯ น ภสฺมา โหติ นปี มสีติ ฉาริกาปิ น โหติ องฺคาโรปิฯ ปุรตฺถิเมนาติ ยทา ตํ ทฺวารํ อปารุตํ โหติ, อถ ตทภิมุขา ธาวนฺติ, เตสํ ตตฺถ ฉวิอาทีนิ ฌายนฺติฯ ทฺวารสมีปํ ปตฺตานญฺจ เตสํ ตํ ปีธียติ, ปจฺฉิมํ อปารุตํ วิย ขายติฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯ อภินิกฺขมิตาสา เตติ นิรยา นิกฺขมิตุํ อาสา เอเตสนฺติ นิกฺขมิตาสาฯ โมกฺขคเวสิโนติ มุญฺจนุปายํ เอสนฺตา คเวสนฺตาปิฯ น เต ตโต นิกฺขมิตุํ, ลภนฺติ กมฺมปจฺจยาติ เต สตฺตา นิรยโต นิกฺขมนทฺวารํ ปาปกมฺมปจฺจยา นาธิคจฺฉนฺติฯ เตสญฺจ ปาปกมฺมนฺตํ, อวิปกฺกํ กตํ พหุนฺติ เตสญฺจ สตฺตานํ ลามกํ ทารุณกมฺมํ อวิปากํ พหุวิธํ นานปฺปการํ อทินฺนวิปากํ กตํ อุปจิตํ อตฺถิฯ
Tattha sattā mahāluddāti tasmiṃ nibbattā sattā mahantā luddā. Mahākibbisakārinoti mahantadāruṇakammakārino. Accantapāpakammantāti ekaṃsena pāpakammino. Paccanti na ca miyyareti channaṃ jālānamantare paccanti, na ca miyyanti. Jātavedasamo kāyoti tesaṃ sarīraṃ aggisadisaṃ. Tesaṃ nirayavāsinanti tesaṃ pāpakammānaṃ nirayavāsīnaṃ. Passa kammānaṃ daḷhattanti pāpakammānaṃ thirabhāvaṃ olokehi. Na bhasmā hoti napī masīti chārikāpi na hoti aṅgāropi. Puratthimenāti yadā taṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti, atha tadabhimukhā dhāvanti, tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ taṃ pīdhīyati, pacchimaṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Abhinikkhamitāsā teti nirayā nikkhamituṃ āsā etesanti nikkhamitāsā. Mokkhagavesinoti muñcanupāyaṃ esantā gavesantāpi. Na te tato nikkhamituṃ, labhanti kammapaccayāti te sattā nirayato nikkhamanadvāraṃ pāpakammapaccayā nādhigacchanti. Tesañca pāpakammantaṃ, avipakkaṃ kataṃ bahunti tesañca sattānaṃ lāmakaṃ dāruṇakammaṃ avipākaṃ bahuvidhaṃ nānappakāraṃ adinnavipākaṃ kataṃ upacitaṃ atthi.
สํเวคนฺติ วินิลนํฯ อุเพฺพคนฺติ ฐิตฎฺฐานโต คมนํฯ อุตฺราสนฺติ อุเพฺพชนํ อสนฺนิฎฺฐานํฯ ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสนํฯ ปีฬนนฺติ ฆฎฺฎนํฯ ฆฎฺฎนนฺติ ปีฬากรณํฯ อุปทฺทวนฺติ อีติํฯ อุปสคฺคนฺติ รุนฺธนํฯ
Saṃveganti vinilanaṃ. Ubbeganti ṭhitaṭṭhānato gamanaṃ. Utrāsanti ubbejanaṃ asanniṭṭhānaṃ. Bhayanti cittutrāsanaṃ. Pīḷananti ghaṭṭanaṃ. Ghaṭṭananti pīḷākaraṇaṃ. Upaddavanti ītiṃ. Upasagganti rundhanaṃ.
๑๗๑. อิทานิ ยถาเนน สํวิชิตํ, ตํ ปการํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ผนฺทมาน’’นฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ ผนฺทมานนฺติ ตณฺหาทิฎฺฐีหิ กมฺปมานํฯ อโปฺปทเกติ อเปฺป อุทเกฯ อญฺญมเญฺญหิ พฺยารุเทฺธ ทิสฺวาติ นานาสเตฺต จ อญฺญมเญฺญหิ สทฺธิํ วิรุเทฺธ ทิสฺวาฯ มํ ภยมาวิสีติ มํ ภยํ ปวิฎฺฐํฯ
171. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādiṭṭhīhi kampamānaṃ. Appodaketi appe udake. Aññamaññehi byāruddhedisvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ.
กิเลสผนฺทนาย ผนฺทมานนฺติ ราคาทิกิเลสจลนาย จลมานํฯ ปโยโคติ กายวจีมโนปโยโคฯ
Kilesaphandanāya phandamānanti rāgādikilesacalanāya calamānaṃ. Payogoti kāyavacīmanopayogo.
วิรุทฺธาติ วิโรธมาปนฺนาฯ ปฎิวิรุทฺธาติ ปฎิมุขํ หุตฺวา วิโรธมาปนฺนา, สุฎฺฐุ วิรุทฺธา วาฯ อาหตาติ โกเธน อาหตา ปหตาฯ ปจฺจาหตาติ ปฎิมลฺลา หุตฺวา อาหตาฯ อาฆาติตาติ ฆฎฺฎิตาฯ ปจฺจาฆาติตาติ วิเสเสน ฆฎฺฎิตาฯ ปาณีหิปิ อุปกฺกมนฺตีติ หเตฺถหิปิ ปหรนฺติฯ
Viruddhāti virodhamāpannā. Paṭiviruddhāti paṭimukhaṃ hutvā virodhamāpannā, suṭṭhu viruddhā vā. Āhatāti kodhena āhatā pahatā. Paccāhatāti paṭimallā hutvā āhatā. Āghātitāti ghaṭṭitā. Paccāghātitāti visesena ghaṭṭitā. Pāṇīhipi upakkamantīti hatthehipi paharanti.
๑๗๒. สมนฺตมสาโร โลโกติ นิรยํ อาทิํ กตฺวา สมนฺตโต โลโก อสาโร นิจฺจสาราทิรหิโตฯ ทิสา สพฺพา สเมริตาติ สพฺพา ทิสา อนิจฺจตาย กมฺปิตาฯ อิจฺฉํ ภวนมตฺตโนติ อตฺตโน ตาณํ อิจฺฉโนฺตฯ นาทฺทสาสิํ อโนสิตนฺติ กิญฺจิ ฐานํ ชราทีหิ อนชฺฌาวุฎฺฐํ นาทฺทกฺขินฺติฯ
172.Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvuṭṭhaṃ nāddakkhinti.
อสาโรติ น สาโร, สารวิรหิโต วาฯ นิสฺสาโรติ สเพฺพน สพฺพํ สารวิรหิโตฯ สาราปคโตติ สารโต อปคโตฯ นิจฺจสารสาเรน วาติ สตตสารสงฺขาเตน สาเรน วาฯ อุปริปททฺวเยปิ เอเสว นโยฯ เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย สงฺขาราติ เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม สมาคมฺม กตา สงฺขาราฯ เตปิ เอริตาติ เตปิ สงฺขารา กมฺปิตาฯ สเมริตาติ สมฺมา กมฺปิตาฯ จลิตาติ จลนํ คตาฯ ฆฎฺฎิตาติ อุทยพฺพเยน ปีฬิตาฯ อนิจฺจตายาติ หุตฺวา อภาวตายฯ ชาติยา อนุคตาติ นิพฺพตฺติยา อนุปวิฎฺฐาฯ ชราย อนุสฎาติ ปริปกฺกตาย อนุปตฺถฎาฯ พฺยาธินา อภิภูตาติ จาตุวิสเมน อุปฺปนฺนพฺยาธินา อโชฺฌตฺถฎาฯ มรเณน อพฺภาหตาติ มจฺจุนา อภิอาหตา ปหตาฯ อตาณาติ รกฺขวิรหิตาฯ อเลณาติ เลณวิรหิตาฯ อสรณาติ นตฺถิ เอเตสํ สรณนฺติ อสรณาฯ อสรณีภูตาติ สยํ สรณกิจฺจํ น กโรนฺตีติ อสรณีภูตาฯ
Asāroti na sāro, sāravirahito vā. Nissāroti sabbena sabbaṃ sāravirahito. Sārāpagatoti sārato apagato. Niccasārasārena vāti satatasārasaṅkhātena sārena vā. Uparipadadvayepi eseva nayo. Ye puratthimāya disāya saṅkhārāti ye puratthimāya disāya paccayehi saṅgamma samāgamma katā saṅkhārā. Tepi eritāti tepi saṅkhārā kampitā. Sameritāti sammā kampitā. Calitāti calanaṃ gatā. Ghaṭṭitāti udayabbayena pīḷitā. Aniccatāyāti hutvā abhāvatāya. Jātiyā anugatāti nibbattiyā anupaviṭṭhā. Jarāya anusaṭāti paripakkatāya anupatthaṭā. Byādhinā abhibhūtāti cātuvisamena uppannabyādhinā ajjhotthaṭā. Maraṇena abbhāhatāti maccunā abhiāhatā pahatā. Atāṇāti rakkhavirahitā. Aleṇāti leṇavirahitā. Asaraṇāti natthi etesaṃ saraṇanti asaraṇā. Asaraṇībhūtāti sayaṃ saraṇakiccaṃ na karontīti asaraṇībhūtā.
อตฺตโน ภวนนฺติ นิเทฺทสปทสฺส อุเทฺทสปทํฯ ตาณนฺติ ปาลนํฯ เลณนฺติ เลณฎฺฐานํฯ สรณนฺติ ทุกฺขนาสนํฯ คตินฺติ ปติฎฺฐํฯ ปรายนนฺติ ปรํ อยนํฯ อโชฺฌสิตํเยว อทฺทสนฺติ ชราทีหิ มทฺทิตํเยว อทฺทกฺขิํฯ สพฺพํ โยพฺพญฺญนฺติ โยพฺพนภาโว โยพฺพญฺญํ, สเจตนานํ สพฺพํ โยพฺพญฺญํฯ ชราย โอสิตนฺติ ปริปากาย ชราย อวสิตํ มทฺทิตํฯ เอวํ สพฺพตฺถฯ
Attano bhavananti niddesapadassa uddesapadaṃ. Tāṇanti pālanaṃ. Leṇanti leṇaṭṭhānaṃ. Saraṇanti dukkhanāsanaṃ. Gatinti patiṭṭhaṃ. Parāyananti paraṃ ayanaṃ. Ajjhositaṃyevaaddasanti jarādīhi madditaṃyeva addakkhiṃ. Sabbaṃ yobbaññanti yobbanabhāvo yobbaññaṃ, sacetanānaṃ sabbaṃ yobbaññaṃ. Jarāya ositanti paripākāya jarāya avasitaṃ madditaṃ. Evaṃ sabbattha.
๑๗๓. โอสาเน เตฺวว พฺยารุเทฺธ, ทิสฺวา เม อรตี อหูติ โยพฺพญฺญาทีนํ โอสาเนเยว อนฺตคมเก เอว วินาสเก เอว ชราทีหิ พฺยารุเทฺธ อาหตจิเตฺต สเตฺต ทิสฺวา อรติ เม อโหสิฯ อเถตฺถ สลฺลนฺติ อถ เอเตสุ สเตฺตสุ ราคาทิสลฺลํฯ หทยสฺสิตนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํฯ
173.Osāne tveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāneyeva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayassitanti cittanissitaṃ.
โยพฺพญฺญํ ชรา โอสาเปตีติ ชรา อตฺถงฺคเมติ วินาเสติฯ เอวํ สพฺพตฺถฯ
Yobbaññaṃ jarā osāpetīti jarā atthaṅgameti vināseti. Evaṃ sabbattha.
๑๗๔. ‘‘กถํ อานุภาวํ สลฺล’’นฺติ เจ? เยน สเลฺลน โอติโณฺณติ คาถาฯ ตตฺถ ทิสา สพฺพา วิธาวตีติ สพฺพา ทุจฺจริตทิสาปิ ปุรตฺถิมาทิทิสาปิ วิทิสาปิ ธาวติฯ ตเมว สลฺลมพฺพุยฺห, น ธาวติ น สีทตีติ ตเมว สลฺลํ อุทฺธริตฺวา ตา จ ทิสา น ธาวติ, จตุโรเฆ จ น สีทติฯ
174. ‘‘Kathaṃ ānubhāvaṃ salla’’nti ce? Yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāpi vidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdati.
อญฺญาณนฺติอาทีสุ ญาณทสฺสนปฎิปกฺขโต อญฺญาณํ อทสฺสนํฯ อภิมุโข หุตฺวา ธเมฺมน น สเมติ น สมาคจฺฉตีติ อนภิสมโยฯ อนุรูปโต ธเมฺม พุชฺฌตีติ อนุโพโธฯ ตปฺปฎิปกฺขตาย อนนุโพโธฯ อนิจฺจาทีหิ สทฺธิํ โยเชตฺวา น พุชฺฌตีติ อสโมฺพโธฯ อสนฺตํ อสมญฺจ พุชฺฌตีติปิ อสโมฺพโธฯ จตุสจฺจธมฺมํ น ปฎิวิชฺฌตีติ อปฺปฎิเวโธฯ รูปาทีสุ เอกธมฺมมฺปิ อนิจฺจาทิสามญฺญโต น สงฺคณฺหาตีติ อสงฺคาหณาฯ ตเมว ธมฺมํ น ปริโยคาหตีติ อปริโยคาหณาฯ น สมํ เปกฺขตีติ อสมเปกฺขนาฯ ธมฺมานํ สภาวํ ปติ น อเปกฺขตีติ อปจฺจเวกฺขณาฯ
Aññāṇantiādīsu ñāṇadassanapaṭipakkhato aññāṇaṃ adassanaṃ. Abhimukho hutvā dhammena na sameti na samāgacchatīti anabhisamayo. Anurūpato dhamme bujjhatīti anubodho. Tappaṭipakkhatāya ananubodho. Aniccādīhi saddhiṃ yojetvā na bujjhatīti asambodho. Asantaṃ asamañca bujjhatītipi asambodho. Catusaccadhammaṃ na paṭivijjhatīti appaṭivedho. Rūpādīsu ekadhammampi aniccādisāmaññato na saṅgaṇhātīti asaṅgāhaṇā. Tameva dhammaṃ na pariyogāhatīti apariyogāhaṇā. Na samaṃ pekkhatīti asamapekkhanā. Dhammānaṃ sabhāvaṃ pati na apekkhatīti apaccavekkhaṇā.
กุสลากุสลกเมฺมสุ วิปรีตวุตฺติยา สภาวคหณาภาเวน วา เอกมฺปิ กมฺมํ เอตสฺส ปจฺจกฺขํ นตฺถิ, สยํ วา กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขกรณํ นาม น โหตีติ อปจฺจกฺขกมฺมํฯ ยํ เอตสฺมิํ อนุปฺปชฺชมาเน จิตฺตสนฺตานํ เมชฺฌํ ภเวยฺย สุจิ โวทานํ, ตํ ทุฎฺฐุํ เมชฺฌํ อิมินาติ ทุเมฺมชฺฌํฯ พาลานํ ภาโว พาลฺยํฯ มุยฺหตีติ โมโหฯ พลวตโร โมโห ปโมโหฯ สมนฺตโต มุยฺหตีติ สโมฺมโหฯ วิชฺชาย ปฎิปกฺขภาวโต น วิชฺชาติ อวิชฺชาฯ โอฆโยคโตฺถ วุโตฺตเยวฯ ถามคตเฎฺฐน อนุเสตีติ อนุสโยฯ จิตฺตํ ปริยุฎฺฐาติ อภิภวตีติ ปริยุฎฺฐานํฯ หิตคฺคหณาภาเวน หิตาภิมุขํ คนฺตุํ น สโกฺกติ อญฺญทตฺถุ ลงฺคติเยวาติ ลงฺคี, ขญฺชตีติ อโตฺถฯ ทุรุคฺฆาฎนเฎฺฐน วา ลงฺคีฯ ยถา หิ มหาปลิฆสงฺขาตา ลงฺคี ทุรุคฺฆาฎา โหติ, เอวมยมฺปิ ลงฺคี วิยาติ ลงฺคีฯ เสสํ อุตฺตานตฺถเมวฯ
Kusalākusalakammesu viparītavuttiyā sabhāvagahaṇābhāvena vā ekampi kammaṃ etassa paccakkhaṃ natthi, sayaṃ vā kassaci dhammassa paccakkhakaraṇaṃ nāma na hotīti apaccakkhakammaṃ. Yaṃ etasmiṃ anuppajjamāne cittasantānaṃ mejjhaṃ bhaveyya suci vodānaṃ, taṃ duṭṭhuṃ mejjhaṃ imināti dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvo bālyaṃ. Muyhatīti moho. Balavataro moho pamoho. Samantato muyhatīti sammoho. Vijjāya paṭipakkhabhāvato na vijjāti avijjā. Oghayogattho vuttoyeva. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Cittaṃ pariyuṭṭhāti abhibhavatīti pariyuṭṭhānaṃ. Hitaggahaṇābhāvena hitābhimukhaṃ gantuṃ na sakkoti aññadatthu laṅgatiyevāti laṅgī, khañjatīti attho. Durugghāṭanaṭṭhena vā laṅgī. Yathā hi mahāpalighasaṅkhātā laṅgī durugghāṭā hoti, evamayampi laṅgī viyāti laṅgī. Sesaṃ uttānatthameva.
ยา เอวรูปา กงฺขาติ เอตฺถ กงฺขนวเสน กงฺขาฯ กงฺขํ อานยตีติ กงฺขายนาฯ ปุริมกงฺขา หิ อุตฺตรกงฺขํ อานยติ นามฯ อาการวเสน วา เอตํ วุตฺตํฯ กงฺขาสมงฺคิจิตฺตํ กงฺขาย อายิตตฺตา กงฺขายิตํ นามฯ ตสฺส ภาโว กงฺขายิตตฺตํฯ วิมตีติ วิคตา มติ วิมติฯ วิจิกิจฺฉาติ วิคตา จิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา, สภาวํ วา วิจินโนฺต กิจฺฉติ กิลมติ เอตายาติ วิจิกิจฺฉาฯ สา สํสยลกฺขณา, กมฺปนรสา, อนิจฺฉยปจฺจุปฎฺฐานา, อเนกํสคฺคาหปจฺจุปฎฺฐานา วา, อโยนิโสมนสิการปทฎฺฐานา, ปฎิปตฺติยา อนฺตรายกราติ ทฎฺฐพฺพาฯ
Yāevarūpā kaṅkhāti ettha kaṅkhanavasena kaṅkhā. Kaṅkhaṃ ānayatīti kaṅkhāyanā. Purimakaṅkhā hi uttarakaṅkhaṃ ānayati nāma. Ākāravasena vā etaṃ vuttaṃ. Kaṅkhāsamaṅgicittaṃ kaṅkhāya āyitattā kaṅkhāyitaṃ nāma. Tassa bhāvo kaṅkhāyitattaṃ. Vimatīti vigatā mati vimati. Vicikicchāti vigatā cikicchā vicikicchā, sabhāvaṃ vā vicinanto kicchati kilamati etāyāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsaggāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiyā antarāyakarāti daṭṭhabbā.
กมฺปนเฎฺฐน ทฺวิธา เอฬยตีติ เทฺวฬฺหกํฯ ปฎิปตฺตินิวารเณน ทฺวิธาปโถ วิยาติ เทฺวธาปโถฯ ‘‘นิจฺจํ วา อิทํ อนิจฺจํ วา’’ติอาทิปวตฺติยา เอกสฺมิํ อากาเร สณฺฐาตุํ อสมตฺถตาย สมนฺตโต เสตีติ สํสโยฯ เอกํสํ คเหตุํ อสมตฺถตาย น เอกํสคฺคาโหติ อเนกํสคฺคาโหฯ นิเจฺฉตุํ อสโกฺกนฺตี อารมฺมณโต โอสกฺกตีติ อาสปฺปนาฯ โอคาหิตุํ อสโกฺกนฺตี ปริสมนฺตโต สปฺปตีติ ปริสปฺปนาฯ ปริโยคาหิตุํ อสมตฺถตาย อปริโยคาหณาฯ นิจฺฉยวเสน อารมฺมเณ ปวตฺติตุํ อสมตฺถตาย ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส, ถทฺธภาโวติ อโตฺถฯ วิจิกิจฺฉา หิ อุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตํ ถทฺธํ กโรติ, ยสฺมา ปน สา อุปฺปชฺชมานา อารมฺมณํ คเหตฺวา มนํ วิลิขนฺตี วิย, ตสฺมา มโนวิเลโขติ วุตฺตาฯ
Kampanaṭṭhena dvidhā eḷayatīti dveḷhakaṃ. Paṭipattinivāraṇena dvidhāpatho viyāti dvedhāpatho. ‘‘Niccaṃ vā idaṃ aniccaṃ vā’’tiādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato setīti saṃsayo. Ekaṃsaṃ gahetuṃ asamatthatāya na ekaṃsaggāhoti anekaṃsaggāho. Nicchetuṃ asakkontī ārammaṇato osakkatīti āsappanā. Ogāhituṃ asakkontī parisamantato sappatīti parisappanā. Pariyogāhituṃ asamatthatāya apariyogāhaṇā. Nicchayavasena ārammaṇe pavattituṃ asamatthatāya chambhitattaṃ cittassa, thaddhabhāvoti attho. Vicikicchā hi uppajjitvā cittaṃ thaddhaṃ karoti, yasmā pana sā uppajjamānā ārammaṇaṃ gahetvā manaṃ vilikhantī viya, tasmā manovilekhoti vuttā.
วิโทฺธติ สเลฺลน ลทฺธปฺปหาโรฯ ผุโฎฺฐติ ฆฎฺฎิโตฯ ปเรโตติ ปีฬิโตฯ ธาวตีติ ปุรโต คจฺฉติฯ วิธาวตีติ อเนกวิเธน คจฺฉติฯ สนฺธาวตีติ เวเคน ธาวติฯ สํสรตีติ อิโต จิโต จ จรติฯ
Viddhoti sallena laddhappahāro. Phuṭṭhoti ghaṭṭito. Paretoti pīḷito. Dhāvatīti purato gacchati. Vidhāvatīti anekavidhena gacchati. Sandhāvatīti vegena dhāvati. Saṃsaratīti ito cito ca carati.
อเจลโกติ นิโจฺจโล, นโคฺคติ อโตฺถฯ มุตฺตาจาโรติ วิสฎฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ ภุญฺชติฯ หตฺถาปเลขโนติ หเตฺถ ปิณฺฑมฺหิ ฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปลิขติ, อุจฺจารํ วา กตฺวา หตฺถมฺหิเยว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หเตฺถน อปลิขติฯ เต กิร ทณฺฑกํ ‘‘สโตฺต’’ติ ปญฺญเปนฺติฯ ภิกฺขาคหณตฺถํ ‘‘เอหิ ภทเนฺต’’ติ วุโตฺต น เอตีติ น เอหิภทนฺติโกฯ เตน หิ ‘‘ติฎฺฐ ภทเนฺต’’ติ วุโตฺตปิ น ติฎฺฐตีติ น ติฎฺฐภทนฺติโกฯ ตทุภยมฺปิ กิร โส ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติฯ
Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati bhuñjati. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthamhiyeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. Te kira daṇḍakaṃ ‘‘satto’’ti paññapenti. Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘‘ehi bhadante’’ti vutto na etīti na ehibhadantiko. Tena hi ‘‘tiṭṭha bhadante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti na tiṭṭhabhadantiko. Tadubhayampi kira so ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti.
อภิหฎนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฎํ ภิกฺขํฯ อุทฺทิสฺสกตนฺติ ‘‘อิทํ ตุเมฺห อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ เอวํ อาโรจิตํ ภิกฺขํฯ น นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถิํ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ น คณฺหาติฯ น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทิยฺยมานํ ภิกฺขํ น คณฺหาติฯ น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหาติฯ กสฺมา? กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฎจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตีติฯ น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กริตฺวา ทิยฺยมานํ น คณฺหาติฯ กสฺมา? อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตีติฯ ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโยฯ
Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ. Uddissakatanti ‘‘idaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati na gaṇhāti. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhāti. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ karitvā diyyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.
น ทฺวินฺนนฺติ ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมิํ อุฎฺฐาย เทเนฺต น คณฺหาติฯ กสฺมา? กพฬนฺตราโย โหตีติฯ น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน ‘‘คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมตี’’ติ, ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหตี’’ติ, ‘‘ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตี’’ติ น คณฺหาติฯ น สํกิตฺตีสูติ สํกิเตฺตตฺวา กตภเตฺตสุฯ ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานมตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ, อุกฺกโฎฺฐ อเจลโก ตโตปิ น ปฎิคฺคณฺหาติฯ น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฎฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฎํ น คณฺหาติฯ กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติฯ สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี ฯ สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสเนฺตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติฯ ตโต อาหฎํ ภิกฺขํ น คณฺหาติฯ กสฺมา? มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโตติฯ ถุโสทกนฺติ สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตํ โสวีรกํฯ เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สเพฺพสุปิ สาวชฺชสญฺญีฯ
Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāti. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamatī’’ti, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hotī’’ti, ‘‘purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhāti. Na saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānamatthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhāti. Na yattha sāti yattha sunakho ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī . Sace hi acelakaṃ disvā ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti. Tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti. Thusodakanti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī.
เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมิํเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติฯ เอกาโลปิโกติ โย เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติฯ ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยาฯ ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติฯ เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํฯ อฑฺฒมาสิกนฺติ อฑฺฒมาสนฺตริกํฯ ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ , เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อฑฺฒมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาภตํ ภตฺตโภชนํฯ
Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Aḍḍhamāsikanti aḍḍhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ , ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhataṃ bhattabhojanaṃ.
สากภโกฺขติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนวฯ อุพฺภฎฺฐโกติ อุทฺธํ ฐิตโกฯ อุกฺกุฎิกปฺปธานมนุยุโตฺตติ อุกฺกุฎิกํ วีริยํ อนุยุโตฺตฯ คจฺฉโนฺตปิ อุกฺกุฎิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติฯ กณฺฎกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฎเก วา ปกติกณฺฎเก วา ภูมิยํ โกเฎฺฎตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติฯ เสยฺยนฺติ สยโนฺตปิ ตเตฺถว เสยฺยํ กเปฺปติฯ ผลกเสยฺยนฺติ รุกฺขผลเก เสยฺยํฯ ถณฺฑิลเสยฺยนฺติ ถณฺฑิเล อุเจฺจ ภูมิฎฺฐาเน เสยฺยํฯ เอกปสฺสยิโกติ เอกปเสฺสเนว สยติฯ รโชชลฺลธโรติ สรีรํ เตเลน มเกฺขตฺวา รชุฎฺฐานฎฺฐาเน ติฎฺฐติ, อถสฺส สรีเร รโชชลฺลํ ลคฺคติ, ตํ ธาเรติฯ ยถาสนฺถติโกติ ลทฺธํ อาสนํ อโกเปตฺวา ยเทว ลภติ, ตเตฺถว นิสีทนสีโลฯ เวกฎิโกติ วิกฎขาทนสีโล, วิกฎนฺติ คูถํ วุจฺจติฯ อปานโกติ ปฎิกฺขิตฺตสีตุทกปาโนฯ สายํ ตติยํ อสฺสาติ สายตติยกํฯ ปาโต มชฺฌนฺหิเก สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ‘‘ปาปํ ปวาเหสฺสามี’’ติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุโตฺต วิหรติฯ
Sākabhakkhotiādīni vuttatthāneva. Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikaṃ vīriyaṃ anuyutto. Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhetvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo, vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyaṃ assāti sāyatatiyakaṃ. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ ‘‘pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati.
เต สเลฺล อภิสงฺขโรตีติ เต ราคาทิสตฺตสเลฺล อภินิพฺพเตฺตติฯ อภิสงฺขโรโนฺตติ อภินิพฺพเตฺตโนฺตฯ สลฺลาภิสงฺขารวเสนาติ สลฺลาภินิพฺพตฺตาปนการณาฯ ปุรตฺถิมํ ทิสํ ธาวตีติ ปุริมํ ทิสํ คจฺฉติฯ เต สลฺลาภิสงฺขารา อปฺปหีนาติ เอเต ราคาทิสลฺลา ปโยคา นปฺปหีนาฯ สลฺลาภิสงฺขารานํ อปฺปหีนตฺตาติ สลฺลปโยคานํ อปฺปหีนภาเวนฯ คติยา ธาวตีติ คติยํ ธาวติฯ คติยา คตินฺติ คติโต คติํฯ
Te salle abhisaṅkharotīti te rāgādisattasalle abhinibbatteti. Abhisaṅkharontoti abhinibbattento. Sallābhisaṅkhāravasenāti sallābhinibbattāpanakāraṇā. Puratthimaṃ disaṃ dhāvatīti purimaṃ disaṃ gacchati. Te sallābhisaṅkhārā appahīnāti ete rāgādisallā payogā nappahīnā. Sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti sallapayogānaṃ appahīnabhāvena. Gatiyā dhāvatīti gatiyaṃ dhāvati. Gatiyā gatinti gatito gatiṃ.
น สีทตีติ น นิมุชฺชติฯ น สํสีทตีติ น สมนฺตโต มุชฺชติฯ น โอสีทตีติ น โอสกฺกติฯ น อวสีทตีติ น ปโจฺจสกฺกติฯ น อวคจฺฉตีติ น เหฎฺฐา คจฺฉติฯ
Na sīdatīti na nimujjati. Na saṃsīdatīti na samantato mujjati. Na osīdatīti na osakkati. Na avasīdatīti na paccosakkati. Na avagacchatīti na heṭṭhā gacchati.
๑๗๕. เอวํ มหานุภาเวน สเลฺลน โอติเณฺณสุ จ สเตฺตสุ – ตตฺถ สิกฺขานุคียนฺติ, ยานิ โลเก คธิตานีติ คาถาฯ ตสฺสโตฺถ – เย โลเก ปญฺจ กามคุณา ปฎิลาภาย คิชฺฌนฺตีติ กตฺวา ‘‘คธิตานี’’ติ วุจฺจนฺติ, จิรกาลเสวิตตฺตา วา ‘‘คธิตานี’’ติ วุจฺจนฺติฯ ตตฺถ ตํ นิมิตฺตํ หตฺถิสิกฺขาทิกา อเนกา สิกฺขา กถียนฺติ, อุคฺคยฺหนฺติ วาฯ ปสฺสถ ยาว สมโตฺถ วายํ โลโก, ยโต ปณฺฑิโต กุลปุโตฺต เตสุ วา คธิเตสุ ตาสุ วา สิกฺขาสุ อธิมุโตฺต น สิยา, อญฺญทตฺถุ อนิจฺจาทิทสฺสเนน นิพฺพิชฺฌ สพฺพโส กาเมฯ อตฺตโน นิพฺพานเมว สิเกฺขติฯ
175. Evaṃ mahānubhāvena sallena otiṇṇesu ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālasevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti. Tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti, uggayhanti vā. Passatha yāva samattho vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme. Attano nibbānameva sikkheti.
ปฎิวิชฺฌิตฺวาติ ญาเณน นิกฺขเมตฺวา วา นิพฺพิชฺฌิตฺวา วาฯ
Paṭivijjhitvāti ñāṇena nikkhametvā vā nibbijjhitvā vā.
๑๗๖. อิทานิ ยถา นิพฺพานาย สิกฺขิตพฺพํ, ตํ ทเสฺสโนฺต ‘‘สโจฺจ สิยา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ สโจฺจติ วาจาสเจฺจน ญาณสเจฺจน มคฺคสเจฺจน จ สมนฺนาคโตฯ ริตฺตเปสุโณติ ปหีนเปสุโณฯ เววิจฺฉนฺติ มจฺฉริยํฯ
176. Idāni yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ.
๑๗๗. นิทฺทํ ตนฺทิํ สเห ถีนนฺติ ปจลายิกญฺจ กายาลสิยญฺจ จิตฺตาลสิยญฺจาติ อิเม ตโย ธเมฺม อภิภเวยฺยฯ นิพฺพานมานโสติ นิพฺพานนินฺนจิโตฺตฯ
177.Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamānasoti nibbānaninnacitto.
กายสฺส อกลฺยตาติ ขนฺธตฺตยสงฺขาตสฺส นามกายสฺส คิลานภาโวฯ คิลาโน หิ อกลฺลโกติ วุจฺจติฯ วินเยปิ (ปารา. ๑๕๑) วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภเนฺต, อกลฺลโก’’ติฯ อกมฺมญฺญตาติ กายเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญตากาโรฯ เมโฆ วิย อากาสํ กายํ โอนยฺหตีติ โอนาโหฯ สพฺพโต ภาเคน โอนาโห ปริโยนาโหฯ อพฺภนฺตเร สโมรุนฺธตีติ อโนฺตสโมโรโธฯ เมธตีติ มิทฺธํ, อกมฺมญฺญภาเวน วิหิํสตีติ อโตฺถฯ สุปนฺติ เตนาติ สุปฺปํฯ อกฺขิทลาทีนํ ปจลภาวํ กโรตีติ ปจลายิกาฯ สุปฺปนา สุปฺปิตตฺตนฺติ อาการภาวนิเทฺทสาฯ โอลียนาติ โอลียนากาโรฯ ทุติยํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํฯ ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย ปฎิกุฎิกํฯ อิตเร เทฺว อาการภาวนิเทฺทสาฯ ถินนฺติ สปฺปิปิโณฺฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํฯ ถิยนาติ อาการนิเทฺทโสฯ ถิยิตสฺส ภาโว ถิยิตตฺตํ, อวิปฺผารวเสน ถทฺธตาติ อโตฺถฯ
Kāyassa akalyatāti khandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi (pārā. 151) vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti. Akammaññatāti kāyagelaññasaṅkhāto akammaññatākāro. Megho viya ākāsaṃ kāyaṃ onayhatīti onāho. Sabbato bhāgena onāho pariyonāho. Abbhantare samorundhatīti antosamorodho. Medhatīti middhaṃ, akammaññabhāvena vihiṃsatīti attho. Supanti tenāti suppaṃ. Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā. Suppanā suppitattanti ākārabhāvaniddesā. Olīyanāti olīyanākāro. Dutiyaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭikaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitassa bhāvo thiyitattaṃ, avipphāravasena thaddhatāti attho.
สพฺพสงฺขารธาตุยาติ นิพฺพานนินฺนมานโส สพฺพเตภูมิกสงฺขาตธาตุยาฯ จิตฺตํ ปฎิวาเปตฺวาติ จิตฺตํ นิวตฺตาเปตฺวาฯ เอตํ สนฺตนฺติ เอตํ นิพฺพานํฯ กิเลสสนฺตตาย สนฺตํฯ อตปฺปกเฎฺฐน ปณีตํฯ
Sabbasaṅkhāradhātuyāti nibbānaninnamānaso sabbatebhūmikasaṅkhātadhātuyā. Cittaṃ paṭivāpetvāti cittaṃ nivattāpetvā. Etaṃ santanti etaṃ nibbānaṃ. Kilesasantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ.
น ปณฺฑิตา อุปธิสุขสฺส เหตูติ ทพฺพชาติกา กามสุขสฺส การณา ทานานิ น เทนฺติฯ กามญฺจ เต อุปธิปริกฺขยายาติ เอกํเสน เต ปณฺฑิตา กามกฺขยาย กามเกฺขปนตฺถํ ทานานิ เทนฺติ ฯ อปุนพฺภวายาติ นิพฺพานตฺถายฯ ฌานานิ ภาเวนฺตีติ ปฐมชฺฌานาทีนิ วเฑฺฒนฺติฯ ปุนพฺภวายาติ ปุนพฺภวการณาฯ เต ปณฺฑิตา นิพฺพานํ อภิมุขํ หุตฺวา ทานํ ททนฺติฯ
Na paṇḍitā upadhisukhassa hetūti dabbajātikā kāmasukhassa kāraṇā dānāni na denti. Kāmañca te upadhiparikkhayāyāti ekaṃsena te paṇḍitā kāmakkhayāya kāmakkhepanatthaṃ dānāni denti . Apunabbhavāyāti nibbānatthāya. Jhānāni bhāventīti paṭhamajjhānādīni vaḍḍhenti. Punabbhavāyāti punabbhavakāraṇā. Te paṇḍitā nibbānaṃ abhimukhaṃ hutvā dānaṃ dadanti.
๑๗๘. สาหสาติ รตฺตสฺส ราคจริตาทิเภทา สาหสาการณาฯ นิเทฺทโส อุตฺตานโตฺถเยวฯ
178.Sāhasāti rattassa rāgacaritādibhedā sāhasākāraṇā. Niddeso uttānatthoyeva.
๑๗๙. ปุราณํ นาภินเนฺทยฺยาติ อตีตํ รูปาทิํ นาภินเนฺทยฺยฯ นเวติ ปจฺจุปฺปเนฺนฯ หียมาเนติ วินสฺสมาเนฯ อากาสํ น สิโต สิยาติ ตณฺหานิสฺสิโต น ภเวยฺยฯ ตณฺหา หิ รูปาทีนํ อากาสนโต ‘‘อากาโส’’ติ วุจฺจติฯ
179.Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītaṃ rūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hīyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati.
เวมาเนติ อภวมาเนฯ วิคจฺฉมาเนติ อปคจฺฉมาเนฯ
Vemāneti abhavamāne. Vigacchamāneti apagacchamāne.
‘‘อากาสตี’’ติ ‘‘อากสฺสตี’’ติ จ ทุวิโธ ปาโฐฯ
‘‘Ākāsatī’’ti ‘‘ākassatī’’ti ca duvidho pāṭho.
๑๘๐. กิํ การณา อากาสํ น สิโต สิยาติ เจ? เคธํ พฺรูมีติ คาถาฯ ตสฺสโตฺถ – อหญฺหิ อิมํ อากาสสงฺขาตํ ตณฺหํ รูปาทีสุ คิชฺฌนโต เคธํ พฺรูมิ ‘‘เคโธ’’ติ วทามิฯ กิญฺจ ภิโยฺย – อวหนนเฎฺฐน ‘‘โอโฆ’’ติ จ อาชวนเฎฺฐน ‘‘อาชว’’นฺติ จ ‘‘อิทํ มยฺหํ, อิทํ มยฺห’’นฺติ ชปฺปการณโต ‘‘ชปฺปน’’นฺติ จ ทุมฺมุญฺจนเฎฺฐน ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ จ กมฺปกรณเฎฺฐน ‘‘กมฺปน’’นฺติ จ พฺรูมิ, เอสาว โลกสฺส ปลิโพธเฎฺฐน ทุรติกฺกมนียเฎฺฐน จ ‘‘กามปโงฺก ทุรจฺจโย’’ติฯ
180. Kiṃ kāraṇā ākāsaṃ na sito siyāti ce? Gedhaṃ brūmīti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇaṭṭhena ‘‘kampana’’nti ca brūmi, esāva lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca ‘‘kāmapaṅko duraccayo’’ti.
อาชวนฺติ อาปฎิสนฺธิโต ชวติ ธาวตีติ อาชวํ, วฎฺฎมูลตาย ปุนพฺภเว ปฎิสนฺธิทานตณฺหาเยตํ อธิวจนํฯ ชปฺปนนฺติ ปตฺถนา, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํฯ อารมฺมณมฺปิ วุจฺจติ ตณฺหาติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อุปฺปนฺนตณฺหา มุจฺจิตุํ อสกฺกุเณยฺยเฎฺฐน อารมฺมณาติ กถียติฯ กามปโงฺกติ โอสีทนเฎฺฐน กลลํฯ กทฺทโมติ สงฺคเฎฺฐน กทฺทโมฯ ตาปนเฎฺฐน กิเลโส ฯ นิยฺยาสํ วิย ลคฺคาปนเฎฺฐน ปลิโปฯ รุนฺธิตฺวา ธารณเฎฺฐน ปลิโรโธฯ เอวเมตํ เคธาทิปริยายํ อากาสํ อนิสฺสิโตฯ
Ājavanti āpaṭisandhito javati dhāvatīti ājavaṃ, vaṭṭamūlatāya punabbhave paṭisandhidānataṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Jappananti patthanā, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Ārammaṇampi vuccati taṇhāti rūpādīsu ārammaṇesu uppannataṇhā muccituṃ asakkuṇeyyaṭṭhena ārammaṇāti kathīyati. Kāmapaṅkoti osīdanaṭṭhena kalalaṃ. Kaddamoti saṅgaṭṭhena kaddamo. Tāpanaṭṭhena kileso. Niyyāsaṃ viya laggāpanaṭṭhena palipo. Rundhitvā dhāraṇaṭṭhena palirodho. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito.
๑๘๑. สจฺจา อโวกฺกมนฺติ คาถาฯ ตสฺสโตฺถ – ปุเพฺพ วุตฺตา ติวิธาปิ สจฺจา อโวกฺกมํ โมเนยฺยปตฺติยา มุนีติ สงฺขํ คโต นิพฺพานถเล ติฎฺฐติ พฺราหฺมโณ, ส เวเอวรูโป สพฺพานิ อายตนานิ นิสฺสชฺชิตฺวา ‘‘สโนฺต’’ติ วุจฺจติฯ นิเทฺทเส วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ
181.Saccā avokkamanti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamaṃ moneyyapattiyā munīti saṅkhaṃ gato nibbānathale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa veevarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccati. Niddese vattabbaṃ natthi.
๑๘๒. กิญฺจ ภิโยฺย – ส เว วิทฺวาติ คาถาฯ ตตฺถ ญตฺวา ธมฺมนฺติ อนิจฺจาทินเยน สงฺขตธมฺมํ อญฺญายฯ สมฺมา โส โลเก อิริยาโนติ อสมฺมาอิริยนกรานํ กิเลสานํ ปหานา สมฺมา โส โลเก อิริยมาโนฯ
182. Kiñca bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ aññāya. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno.
๑๘๓. เอวํ อปิเหโนฺต จ – โยธ กาเมติ คาถาฯ ตตฺถ สงฺคนฺติ สตฺตวิธํ สงฺคํ โย อจฺจตริฯ นาเชฺฌตีติ น อภิชฺฌายติฯ
183. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgaṃ yo accatari. Nājjhetīti na abhijjhāyati.
๑๘๔. ตสฺมา ตุเมฺหสุปิ โย เอวรูโป โหตุํ อิจฺฉติ, ตํ วทามิ – ยํ ปุเพฺพติ คาถาฯ ตตฺถ ยํ ปุเพฺพติ อตีเต สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺมํ กิเลสชาตํ อตีตํ กมฺมญฺจฯ ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนนฺติ อนาคเตปิ สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปชฺชนธมฺมํ ราคาทิกิญฺจนํ มา อหุฯ มเชฺฌ เจ โน คเหสฺสสีติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทิธเมฺมปิ น คเหสฺสสิ เจฯ เอวํ อุปสโนฺต จริสฺสสิฯ
184. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotuṃ icchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītaṃ kammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ mā ahu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppannarūpādidhammepi na gahessasi ce. Evaṃ upasanto carissasi.
อพีชํ กโรหีติ มคฺคญาเณน น พีชํ กโรหิฯ ราคกิญฺจนนฺติ ราคผนฺทนํฯ โทสกิญฺจนาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Abījaṃ karohīti maggañāṇena na bījaṃ karohi. Rāgakiñcananti rāgaphandanaṃ. Dosakiñcanādīsupi eseva nayo.
๑๘๕. เอวํ อรหตฺตปฺปตฺติํ ทเสฺสตฺวา อิทานิ อรหโต ถุติวเสน อิโต ปรา คาถาโย อภาสิฯ ตตฺถ สพฺพโสติ คาถาย มมายิตนฺติ มมตฺตกรณํฯ ‘‘มม อิท’’นฺติ คหิตํ วา วตฺถุฯ อสตา จ น โสจตีติ อวิชฺชมานการณา อสนฺตการณา น โสจติฯ น ชียตีติ ชานิํ นาธิคจฺฉติฯ
185. Evaṃ arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ. ‘‘Mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jāniṃ nādhigacchati.
อหุ วต เมติ มยฺหํ อโหสิ วตฯ ตํ วต เม นตฺถีติ ยํ อตีเต อโหสิ, ตํ มยฺหํ อิทานิ น สนฺติฯ สิยา วต เมติ ยํ มยฺหํ ภวิสฺสติ, ตํ วตาหํ น ลภามีติ อิทานิ อหํ เอกํเสน น ปาปุณามิฯ
Ahuvata meti mayhaṃ ahosi vata. Taṃ vata me natthīti yaṃ atīte ahosi, taṃ mayhaṃ idāni na santi. Siyā vata meti yaṃ mayhaṃ bhavissati, taṃ vatāhaṃ na labhāmīti idāni ahaṃ ekaṃsena na pāpuṇāmi.
๑๘๖. กิญฺจ ภิโยฺย – ยสฺส นตฺถีติ คาถาฯ ตตฺถ กิญฺจนนฺติ กิญฺจิ รูปาทิธมฺมชาตํฯ
186. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ.
อภิสงฺขตนฺติ กเมฺมน สงฺขริตํฯ อภิสเญฺจตยิตนฺติ จิเตฺตน ราสิกตํฯ อวิชฺชาย เตฺววาติ อวิชฺชาย ตุ เอวฯ อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มเคฺคน นิรวเสสนิโรธาฯ
Abhisaṅkhatanti kammena saṅkharitaṃ. Abhisañcetayitanti cittena rāsikataṃ. Avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena niravasesanirodhā.
สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสูติ อวสวตฺติสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนวเสน วาติ ทฺวีหากาเรหิ สุญฺญโต โลกํ ปสฺสฯ อตฺตานุทิฎฺฐิํ อูหจฺจาติ สกฺกายทิฎฺฐิํ อุทฺธริตฺวาฯ เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ มรณสฺส ตรโณ ภเวยฺยฯ เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตนฺติ เอวํ ขนฺธโลกํ ปสฺสนฺตํฯ มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ มรณราชา น โอโลเกติ น ทกฺขติฯ
Suññatolokaṃ avekkhassūti avasavattisallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanavasena vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. Evaṃ maccutaro siyāti evaṃ maraṇassa taraṇo bhaveyya. Evaṃ lokaṃ avekkhantanti evaṃ khandhalokaṃ passantaṃ. Maccurājā na passatīti maraṇarājā na oloketi na dakkhati.
นาญฺญํ ปตฺถยเต กิญฺจีติ อญฺญํ อปฺปมตฺตกมฺปิ น ปตฺถยติ น ปิหยติฯ อญฺญตฺร อปฺปฎิสนฺธิยาติ นิพฺพานํ ฐเปตฺวาฯ ‘‘อญฺญตฺรปฺปฎิสนฺธิยา’’ติ เอกปทํ กตฺวาปิ ปฐนฺติฯ
Nāññaṃ patthayate kiñcīti aññaṃ appamattakampi na patthayati na pihayati. Aññatra appaṭisandhiyāti nibbānaṃ ṭhapetvā. ‘‘Aññatrappaṭisandhiyā’’ti ekapadaṃ katvāpi paṭhanti.
๑๘๗. กิญฺจ ภิโยฺย – อนิฎฺฐุรีติ คาถาฯ ตตฺถ อนิฎฺฐุรีติ อนิสฺสุกีฯ ‘‘อนิฎฺฐรี’’ติปิ เกจิ ปฐนฺติฯ สพฺพธี สโมติ สพฺพตฺถ สโม, อุเปกฺขโกติ อธิปฺปาโยฯ กิํ วุตฺตํ โหติ? โย โส ‘‘นตฺถิ เม’’ติ น โสจติ, ตมหํ อวิกมฺปินํ ปุคฺคลํ ปุโฎฺฐ สมาโน อนิฎฺฐุรี อนนุคิโทฺธ, อเนโช สพฺพธี สโมติ อิมํ ตสฺมิํ ปุคฺคเล จตุพฺพิธํ อานิสํสํ พฺรูมีติฯ
187. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniṭṭharī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho, anejo sabbadhī samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhaṃ ānisaṃsaṃ brūmīti.
นิฎฺฐุริโยติ อิสฺสุกีฯ นิฎฺฐุรภาโว นิฎฺฐุริยํ, ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถีติ เขฬปาตนฺติ อโตฺถฯ นิฎฺฐุริยกมฺมนฺติ นิฎฺฐุริยกรณํฯ คหโฎฺฐ วา หิ คหฎฺฐํ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุํ นิสฺสาย วสโนฺต อปฺปมตฺตเกเนว กุชฺฌิตฺวา ตํ นิสฺสาย เอตฺตกมฺปิ นตฺถีติ เขฬํ ปาเตตฺวา ปาเทน มทฺทโนฺต วิย นิฎฺฐุริยํ นาม กโรติฯ ตสฺส ตํ กมฺมํ ‘‘นิฎฺฐุริยกมฺม’’นฺติ วุจฺจติฯ อิสฺสาติ สภาวนิเทฺทโส ฯ ตโต ปรา เทฺว อาการภาวนิเทฺทสาฯ อิตรตฺตยํ ปริยายวจนํฯ ลกฺขณาทิโต ปเนสา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสูยนลกฺขณา อิสฺสา; ตตฺถ จ อนภิรติรสา; ตโต วิมุขภาวปจฺจุปฎฺฐานา; ปรสมฺปตฺติปทฎฺฐานาฯ
Niṭṭhuriyoti issukī. Niṭṭhurabhāvo niṭṭhuriyaṃ, taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷapātanti attho. Niṭṭhuriyakammanti niṭṭhuriyakaraṇaṃ. Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā taṃ nissāya ettakampi natthīti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti. Tassa taṃ kammaṃ ‘‘niṭṭhuriyakamma’’nti vuccati. Issāti sabhāvaniddeso . Tato parā dve ākārabhāvaniddesā. Itarattayaṃ pariyāyavacanaṃ. Lakkhaṇādito panesā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā issā; tattha ca anabhiratirasā; tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā; parasampattipadaṭṭhānā.
ลาเภปิ น อิญฺชตีติ ปจฺจยลาเภ น จลติฯ อลาเภปีติ ปจฺจยานํ อลาเภปิฯ
Lābhepi na iñjatīti paccayalābhe na calati. Alābhepīti paccayānaṃ alābhepi.
๑๘๘. กิญฺจ ภิโยฺย – อเนชสฺสาติ คาถาฯ ตตฺถ นิสงฺขตีติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ โย โกจิ สงฺขาโรฯ โส หิ ยสฺมา นิสงฺขริยติ, นิสงฺขโรติ วา, ตสฺมา ‘‘นิสงฺขตี’’ติ วุจฺจติฯ วิยารมฺภาติ วิวิธา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกา อารมฺภาฯ เขมํ ปสฺสติ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ อภยเมว ปสฺสติฯ
188. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati, nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati.
อารมฺภาติ กมฺมานํ ปฐมารมฺภาฯ วิยารมฺภาติ อุปรูปริ วิวิธอารมฺภนวเสน วีริยารมฺภาฯ ตีสุ ภเวสุ ปฎิสนฺธิชนกกมฺมานํ เอตํ อธิวจนํฯ ตสฺมา วิยารมฺภา อารโตฯ
Ārambhāti kammānaṃ paṭhamārambhā. Viyārambhāti uparūpari vividhaārambhanavasena vīriyārambhā. Tīsu bhavesu paṭisandhijanakakammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā viyārambhā ārato.
๑๘๙. เอวํ ปสฺสโนฺต น สเมสูติ คาถาฯ ตตฺถ น วทเตติ ‘‘สทิโสหมสฺมี’’ติอาทินา มานวเสน สเมสุปิ อตฺตานํ น วทติ โอเมสุปิ อุเสฺสสุปิฯ นาเทติ น นิรสฺสตีติ รูปาทีสุ กญฺจิ ธมฺมํ น คณฺหาติ น นิสฺสชฺชติฯ เสสํ สพฺพตฺถ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ปากฎเมวฯ เอวํ อรหตฺตนิกูเฎเนว เทสนํ นิฎฺฐาเปสีติฯ
189. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti na nissajjati. Sesaṃ sabbattha tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
อตฺตทณฺฑสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Attadaṇḍasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๑๕. อตฺตทณฺฑสุตฺตนิเทฺทโส • 15. Attadaṇḍasuttaniddeso
