| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา • Mahāniddesa-aṭṭhakathā |
๑๖. สาริปุตฺตสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา
16. Sāriputtasuttaniddesavaṇṇanā
๑๙๐. โสฬสเม น เม ทิโฎฺฐติ สาริปุตฺตสุตฺตนิเทฺทโสฯ ตตฺถ อิโต ปุเพฺพติ อิโต สงฺกสฺสนคเร โอตรณโต ปุเพฺพฯ วคฺคุวโทติ สุนฺทรวโทฯ ตุสิตา คณิมาคโตติ ตุสิตกายา จวิตฺวา มาตุกุจฺฉิํ อาคตตฺตา ตุสิตา อาคโตฯ คณาจริยตฺตา คณี ฯ สนฺตุฎฺฐเฎฺฐน วา ตุสิตสงฺขาตา เทวโลกา คณิํ อาคโต, ตุสิตานํ วา อรหนฺตานํ คณิํ อาคโตติฯ
190. Soḷasame na me diṭṭhoti sāriputtasuttaniddeso. Tattha ito pubbeti ito saṅkassanagare otaraṇato pubbe. Vagguvadoti sundaravado. Tusitā gaṇimāgatoti tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ āgatattā tusitā āgato. Gaṇācariyattā gaṇī. Santuṭṭhaṭṭhena vā tusitasaṅkhātā devalokā gaṇiṃ āgato, tusitānaṃ vā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti.
อิมินา จกฺขุนาติ อิมินา อตฺตภาวปริยาปเนฺนน ปกติมํสจกฺขุนาฯ อิมินา อตฺตภาเวนาติ อิมินา ปจฺฉิเมน อตฺตภาเวนฯ ตาวติํสภวเนติ ตาวติํสเทวโลเกฯ ปาริจฺฉตฺตกมูเลติ โกวิฬารรุกฺขสฺส เหฎฺฐาฯ ปณฺฑุกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลสทิสปาสาณปิเฎฺฐฯ วสฺสํ วุโฎฺฐติ วุฎฺฐวโสฺสฯ เทวคณปริวุโตติ เทวสเงฺฆน ปริวาริโตฯ โอติโณฺณติ อวติโณฺณฯ อิมํ ทสฺสนํ ปุเพฺพติ อญฺญตฺร อิมมฺหา ทสฺสนา ปุเพฺพฯ น ทิโฎฺฐติ อญฺญทา น ทิฎฺฐปุโพฺพฯ
Iminā cakkhunāti iminā attabhāvapariyāpannena pakatimaṃsacakkhunā. Iminā attabhāvenāti iminā pacchimena attabhāvena. Tāvatiṃsabhavaneti tāvatiṃsadevaloke. Pāricchattakamūleti koviḷārarukkhassa heṭṭhā. Paṇḍukambalasilāyanti rattakambalasadisapāsāṇapiṭṭhe. Vassaṃ vuṭṭhoti vuṭṭhavasso. Devagaṇaparivutoti devasaṅghena parivārito. Otiṇṇoti avatiṇṇo. Imaṃ dassanaṃ pubbeti aññatra imamhā dassanā pubbe. Na diṭṭhoti aññadā na diṭṭhapubbo.
ขตฺติยสฺส วาติ ขตฺติยสฺส วทนฺตสฺส น สุโตฯ พฺราหฺมณาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Khattiyassa vāti khattiyassa vadantassa na suto. Brāhmaṇādīsupi eseva nayo.
มธุรวโทติอาทีสุ พฺยญฺชนสมฺปนฺนํ มธุรํ วทตีติ มธุรวโทฯ เปมชนกํ เปมารหํ วทตีติ เปมนียวโทฯ หทยงฺคมจิเตฺต ฐปนโยคฺยํ วทตีติ หทยงฺคมวโทฯ กรวีกสกุณสโทฺท วิย มธุรโฆโส อสฺสาติ กรวีกรุตมญฺชุโฆโสฯ วิสฺสโฎฺฐ จาติ อปลิพุโทฺธ ตตฺถ ตตฺถ อปกฺขลโนฯ วิเญฺญโยฺย จาติ สุวิชาเนโยฺย จฯ มญฺชุ จาติ มธุโร จฯ สวนีโย จาติ กณฺณสุโข จฯ พินฺทุ จาติ ฆโน จฯ อวิสารี จาติ น ปตฺถโฎ จฯ คมฺภีโร จาติ น อุตฺตาโน จฯ นินฺนาทิ จาติ โฆสวโนฺต จฯ อสฺสาติ อสฺส สตฺถุโนฯ พหิทฺธา ปริสายาติ ปริสโต พหิฯ น นิจฺฉรตีติ น นิกฺขมติฯ กิํการณา? เอวรูโป มธุรสโทฺท นิกฺการณา มา วินสฺสตูติฯ พฺรหฺมสฺสโรติ อเญฺญ ฉินฺนสฺสราปิ ภินฺนสฺสราปิ กากสฺสราปิ โหนฺติ, อยํ ปน มหาพฺรหฺมุโน สรสทิเสน สเรน สมนฺนาคโตฯ มหาพฺรหฺมุโน หิ ปิตฺตเสเมฺหหิ อปลิพุทฺธตฺตา สโร วิสุโทฺธ โหติ, ภควตาปิ กตกมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุโน สุทฺธตฺตา นาภิโต ปฎฺฐาย สมุฎฺฐหโนฺต สโร วิสุโทฺธ อฎฺฐงฺคสมนฺนาคตาว สมุฎฺฐาติฯ กรวีโก วิย ภณตีติ กรวีกภาณี, มตฺตกรวีกรุตมญฺชุโฆโสติ อโตฺถฯ
Madhuravadotiādīsu byañjanasampannaṃ madhuraṃ vadatīti madhuravado. Pemajanakaṃ pemārahaṃ vadatīti pemanīyavado. Hadayaṅgamacitte ṭhapanayogyaṃ vadatīti hadayaṅgamavado. Karavīkasakuṇasaddo viya madhuraghoso assāti karavīkarutamañjughoso. Vissaṭṭho cāti apalibuddho tattha tattha apakkhalano. Viññeyyo cāti suvijāneyyo ca. Mañju cāti madhuro ca. Savanīyo cāti kaṇṇasukho ca. Bindu cāti ghano ca. Avisārī cāti na patthaṭo ca. Gambhīro cāti na uttāno ca. Ninnādi cāti ghosavanto ca. Assāti assa satthuno. Bahiddhā parisāyāti parisato bahi. Na niccharatīti na nikkhamati. Kiṃkāraṇā? Evarūpo madhurasaddo nikkāraṇā mā vinassatūti. Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, ayaṃ pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato. Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti, bhagavatāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthuno suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatāva samuṭṭhāti. Karavīko viya bhaṇatīti karavīkabhāṇī, mattakaravīkarutamañjughosoti attho.
ตาเรตีติ อเขมนฺตฎฺฐานํ อติกฺกาเมติฯ อุตฺตาเรตีติ เขมนฺตภูมิํ อุปเนโนฺต ตาเรติฯ นิตฺตาเรตีติ อเขมนฺตฎฺฐานโต นิกฺขาเมโนฺต ตาเรติ ฯ ปตาเรตีติ ปริคฺคเหตฺวา ตาเรติ, หเตฺถน ปริคฺคเหตฺวา วิย ตาเรตีติ อโตฺถฯ สพฺพเมฺปตํ ตารณุตฺตารณาทิเขมนฺตฎฺฐาเน ฐปนเมวาติ อาห – ‘‘เขมนฺตภูมิํ สมฺปาเปตี’’ติฯ สเตฺตติ เวเนยฺยสเตฺตฯ มหาคหนตาย มหานตฺถตาย ทุนฺนิตฺตริยตาย จ ชาติเยว กนฺตาโร ชาติกนฺตาโร, ตํ ชาติกนฺตารํฯ
Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti . Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemantaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha – ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya mahānatthatāya dunnittariyatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.
คณสฺส สุสฺสูสตีติ คโณ อสฺส วจนํ สุสฺสูสติ สุณาติ อุปลเกฺขติฯ โสตํ โอทหตีติ โสตุกามตาย โสตํ อวทหติ ปติฎฺฐาเปติฯ อญฺญา จิตฺตํ อุปฎฺฐเปตีติ ญาตุกามํ จิตฺตํ ปณิทหติฯ คณํ อกุสลา วุฎฺฐาเปตฺวาติ ชนสมูหํ อโกสลฺลสมฺภูตา อกุสลา อุฎฺฐาเปตฺวาฯ กุสเล ปติฎฺฐาเปตีติ โกสลฺลสมฺภูเต กุสเล ฐเปติฯ สงฺฆีติ ราสิวเสน สโงฺฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆีฯ ปริสวเสน คโณ อสฺส อตฺถีติ คณีฯ คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโยฯ
Gaṇassa sussūsatīti gaṇo assa vacanaṃ sussūsati suṇāti upalakkheti. Sotaṃ odahatīti sotukāmatāya sotaṃ avadahati patiṭṭhāpeti. Aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti ñātukāmaṃ cittaṃ paṇidahati. Gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvāti janasamūhaṃ akosallasambhūtā akusalā uṭṭhāpetvā. Kusale patiṭṭhāpetīti kosallasambhūte kusale ṭhapeti. Saṅghīti rāsivasena saṅgho assa atthīti saṅghī. Parisavasena gaṇo assa atthīti gaṇī. Gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo.
๑๙๑. ทุติยคาถาย สเทวกสฺส โลกสฺส, ยถา ทิสฺสตีติ สเทวกสฺส โลกสฺส วิย มนุสฺสานมฺปิ ทิสฺสติฯ ยถา วา ทิสฺสตีติ ตจฺฉโต อวิปรีตโต ทิสฺสติฯ จกฺขุมาติ อุตฺตมจกฺขุมาฯ เอโกติ ปพฺพชฺชาสงฺขาตาทีหิ เอโกฯ รตินฺติ เนกฺขมฺมรติอาทิํฯ
191. Dutiyagāthāya sadevakassa lokassa, yathā dissatīti sadevakassa lokassa viya manussānampi dissati. Yathā vā dissatīti tacchato aviparītato dissati. Cakkhumāti uttamacakkhumā. Ekoti pabbajjāsaṅkhātādīhi eko. Ratinti nekkhammaratiādiṃ.
ปติรูปโกติ สุวณฺณปติรูปโก กุณฺฑโลฯ มตฺติกากุณฺฑโลวาติ มตฺติกาย กตกุณฺฑโล วิยฯ โลหฑฺฒมาโสว สุวณฺณฉโนฺนติ สุวเณฺณน ปฎิจฺฉโนฺน โลหมาสโก วิยฯ ปริวารฉนฺนาติ ปริวาเรน ฉาทิตาฯ อโนฺต อสุทฺธาติ อพฺภนฺตรโต ราคาทีหิ อปริสุทฺธาฯ พหิ โสภมานาติ จีวราทีหิ พาหิรโต สุนฺทราฯ
Patirūpakoti suvaṇṇapatirūpako kuṇḍalo. Mattikākuṇḍalovāti mattikāya katakuṇḍalo viya. Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachannoti suvaṇṇena paṭicchanno lohamāsako viya. Parivārachannāti parivārena chāditā. Anto asuddhāti abbhantarato rāgādīhi aparisuddhā. Bahi sobhamānāti cīvarādīhi bāhirato sundarā.
อกปฺปิตอิริยาปถา จาติ อสชฺชิตอิริยาปถาฯ ปณิธิสมฺปนฺนาติ ปริปุณฺณปตฺถนาฯ
Akappitairiyāpathā cāti asajjitairiyāpathā. Paṇidhisampannāti paripuṇṇapatthanā.
วิสุทฺธสโทฺทติ ปริสุทฺธกิตฺติสโทฺท, ยถาภูตถุติโฆโสติ อโตฺถฯ คตกิตฺติสทฺทสิโลโกติ กิตฺติสทฺทญฺจ สิโลกญฺจ คเหตฺวา จรณสีโลฯ กตฺถ วิสุทฺธสโทฺทติ เจ? ‘‘นาคภวเน จ สุปณฺณภวเน จา’’ติอาทินา นเยน วิตฺถาเรตฺวา วุตฺตฎฺฐาเนฯ ตโต จ ภิโยฺยติ ตโต วุตฺตปฺปการโต จ เวเนยฺยวเสน อติเรกตโรปิ ทิสฺสติฯ
Visuddhasaddoti parisuddhakittisaddo, yathābhūtathutighosoti attho. Gatakittisaddasilokoti kittisaddañca silokañca gahetvā caraṇasīlo. Kattha visuddhasaddoti ce? ‘‘Nāgabhavane ca supaṇṇabhavanecā’’tiādinā nayena vitthāretvā vuttaṭṭhāne. Tato ca bhiyyoti tato vuttappakārato ca veneyyavasena atirekataropi dissati.
สพฺพํ ราคตมนฺติ สกลํ ราคนฺธการํฯ โทสตมาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อนฺธกรณนฺติ ปญฺญาโลกนิวารณกรณํฯ อจกฺขุกรณนฺติ ปญฺญาจกฺขุโน อกรณํฯ อญฺญาณกรณนฺติ ญาเณน อชานนกรณํฯ ปญฺญานิโรธิกนฺติ ปญฺญานยนนาสกํฯ วิฆาตปกฺขิกนฺติ ปีฬาโกฎฺฐาสิกํฯ อนิพฺพานสํวตฺตนิกนฺติ อปจฺจยอมตนิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนิกํฯ
Sabbaṃ rāgatamanti sakalaṃ rāgandhakāraṃ. Dosatamādīsupi eseva nayo. Andhakaraṇanti paññālokanivāraṇakaraṇaṃ. Acakkhukaraṇanti paññācakkhuno akaraṇaṃ. Aññāṇakaraṇanti ñāṇena ajānanakaraṇaṃ. Paññānirodhikanti paññānayananāsakaṃ. Vighātapakkhikanti pīḷākoṭṭhāsikaṃ. Anibbānasaṃvattanikanti apaccayaamatanibbānatthāya na saṃvattanikaṃ.
สพฺพํ ตํ เตน โพธิญาเณน พุชฺฌีติ ตํ สกลํ เตน จตุมคฺคญาณวเสน พุชฺฌิฯ ปฐมมคฺควเสน ชานิ อนุพุชฺฌิฯ ทุติยมคฺควเสน ปุน อญฺญาสิ ปฎิวิชฺฌิฯ ตติยมคฺควเสน ปฎิเวธํ ปาปุณิ สมฺพุชฺฌิฯ จตุตฺถมคฺควเสน นิเสฺสสปฎิเวเธน สมฺมาพุชฺฌิฯ อธิคจฺฉิ ผเสฺสสิ สจฺฉากาสีติ เอตํ ตยํ ผลวเสน โยเชตพฺพํฯ ปฐมทุติยวเสน ปฎิลภิฯ ตติยวเสน ญาณผเสฺสน ผุสิฯ จตุตฺถวเสน ปจฺจกฺขํ อกาสิฯ อถ วา เอเกกผลสฺส ตโยปิ ลพฺภนฺติ เอวฯ
Sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhīti taṃ sakalaṃ tena catumaggañāṇavasena bujjhi. Paṭhamamaggavasena jāni anubujjhi. Dutiyamaggavasena puna aññāsi paṭivijjhi. Tatiyamaggavasena paṭivedhaṃ pāpuṇi sambujjhi. Catutthamaggavasena nissesapaṭivedhena sammābujjhi. Adhigacchi phassesi sacchākāsīti etaṃ tayaṃ phalavasena yojetabbaṃ. Paṭhamadutiyavasena paṭilabhi. Tatiyavasena ñāṇaphassena phusi. Catutthavasena paccakkhaṃ akāsi. Atha vā ekekaphalassa tayopi labbhanti eva.
เนกฺขมฺมรตินฺติ ปพฺพชฺชาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนรติํฯ วิเวกรตินฺติ กายวิเวกาทิมฺหิ อุปฺปนฺนรติํฯ อุปสมรตินฺติ กิเลสวูปสเม รติํฯ สโมฺพธิรตินฺติ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนรติํฯ
Nekkhammaratinti pabbajjādīni nissāya uppannaratiṃ. Vivekaratinti kāyavivekādimhi uppannaratiṃ. Upasamaratinti kilesavūpasame ratiṃ. Sambodhiratinti maggaṃ paccavekkhantassa uppannaratiṃ.
๑๙๒. ตติยคาถาย พหูนมิธ พทฺธานนฺติ อิธ พหูนํ ขตฺติยาทีนํ สิสฺสานํฯ สิสฺสา หิ อาจริยปฎิพทฺธวุตฺติตฺตา ‘‘พทฺธา’’ติ วุจฺจนฺติฯ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมนฺติ อตฺถิโก ปเญฺหน อาคโตมฺหิ , อตฺถิกานํ วา ปเญฺหน อาคมนํ, ปเญฺหน อตฺถิ อาคมนํ วาติฯ
192. Tatiyagāthāya bahūnamidha baddhānanti idha bahūnaṃ khattiyādīnaṃ sissānaṃ. Sissā hi ācariyapaṭibaddhavuttittā ‘‘baddhā’’ti vuccanti. Atthi pañhena āgamanti atthiko pañhena āgatomhi , atthikānaṃ vā pañhena āgamanaṃ, pañhena atthi āgamanaṃ vāti.
พุโทฺธติ ปทสฺส อภาเวปิ ตํ พุทฺธนฺติ ปเท โย โส พุโทฺธ, ตํ นิทฺทิสิตุกาเมน ‘‘พุโทฺธ’’ติ วุตฺตํฯ สยมฺภูติ อุปเทสํ วินา สยเมว ภูโตฯ อนาจริยโกติ สยมฺภูปทสฺส อตฺถวิวรณํฯ โย หิ อาจริยํ วินา สจฺจานิ ปฎิวิชฺฌติ, โส สยมฺภู นาม โหตีติฯ ปุเพฺพ อนนุสฺสุเตสูติอาทิ อนาจริยกภาวสฺส อตฺถปฺปกาสนํฯ อนนุสฺสุเตสูติ อาจริยโต อนนุสฺสุเตสุฯ สามนฺติ สยเมวฯ อภิสมฺพุชฺฌีติ ภุสํ สมฺมา ปฎิวิชฺฌิฯ ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณีติ เตสุ จ สเจฺจสุ สพฺพญฺญุภาวํ ปาปุณิฯ ยถา สจฺจานิ ปฎิวิชฺฌนฺตา สพฺพญฺญุโน โหนฺติ , ตถา สจฺจานํ ปฎิวิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตํฯ ‘‘สพฺพญฺญุตํ ปโตฺต’’ติปิ ปาโฐฯ พเลสุ จ วสีภาวนฺติ ทสสุ จ ตถาคตพเลสุ อิสฺสรภาวํ ปาปุณิฯ โย โส เอวํ ภูโต, โส พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ สพฺพธเมฺมสุ อปฺปฎิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก, สพฺพญฺญุตปทฎฺฐานํ วา สจฺจาภิสโมฺพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุโทฺธฯ เอตฺตาวตา อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา กตา โหติฯ
Buddhoti padassa abhāvepi taṃ buddhanti pade yo so buddho, taṃ niddisitukāmena ‘‘buddho’’ti vuttaṃ. Sayambhūti upadesaṃ vinā sayameva bhūto. Anācariyakoti sayambhūpadassa atthavivaraṇaṃ. Yo hi ācariyaṃ vinā saccāni paṭivijjhati, so sayambhū nāma hotīti. Pubbe ananussutesūtiādi anācariyakabhāvassa atthappakāsanaṃ. Ananussutesūti ācariyato ananussutesu. Sāmanti sayameva. Abhisambujjhīti bhusaṃ sammā paṭivijjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇīti tesu ca saccesu sabbaññubhāvaṃ pāpuṇi. Yathā saccāni paṭivijjhantā sabbaññuno honti , tathā saccānaṃ paṭividdhattā evaṃ vuttaṃ. ‘‘Sabbaññutaṃ patto’’tipi pāṭho. Balesuca vasībhāvanti dasasu ca tathāgatabalesu issarabhāvaṃ pāpuṇi. Yo so evaṃ bhūto, so buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitakhandhasantānaṃ upādāya paṇṇattiko, sabbaññutapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho. Ettāvatā atthato buddhavibhāvanā katā hoti.
อิทานิ พฺยญฺชนโต วิภาเวโนฺต ‘‘พุโทฺธติ เกนเฎฺฐน พุโทฺธ’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ยถา โลเก อวคนฺตา ‘‘อวคโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุโทฺธฯ ยถา ปณฺณโสสา วาตา ‘‘ปณฺณสุสา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุโทฺธฯ สพฺพญฺญุตาย พุโทฺธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ สพฺพทสฺสาวิตาย พุโทฺธติ สพฺพธมฺมานํ ญาณจกฺขุนา ทิฎฺฐตฺตา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ อนญฺญเนยฺยตาย พุโทฺธติ อเญฺญน อโพธนียโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ วิสวิตาย พุโทฺธติ นานาคุณวิกสนโต ปทุมมิว วิกสนเฎฺฐน พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ ขีณาสวสงฺขาเตน พุโทฺธติอาทีหิ ฉหิ ปริยาเยหิ จิตฺตสโงฺกจกรธมฺมปฺปหาเนน นิทฺทาย วิพุโทฺธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทาย วิพุทฺธตฺตา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกตฺตา สงฺขาเตนาติ วจนสฺส โกฎฺฐาเสนาติ อโตฺถฯ ตณฺหาเลปทิฎฺฐิเลปาภาเวน นิรุปเลปสงฺขาเตน สวาสนานํ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตวจเนน วิเสเสตฺวา วุตฺตํฯ เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ ราคโทสโมหาวเสเสหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺกิเลโสฯ
Idāni byañjanato vibhāvento ‘‘buddhoti kenaṭṭhena buddho’’tiādimāha. Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīyato sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Visavitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhotiādīhi chahi pariyāyehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddāya vibuddho puriso viya sabbakilesaniddāya vibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacanena visesetvā vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso.
เอกายนมคฺคํ คโตติ พุโทฺธติ คมนตฺถานํ ธาตูนํ พุชฺฌนตฺถตฺตา พุชฺฌนตฺถาปิ ธาตุโย คมนตฺถา โหเนฺตว, ตสฺมา เอกายนมคฺคํ คตตฺตา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ เอกายนมโคฺค เจตฺถ –
Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ dhātūnaṃ bujjhanatthattā bujjhanatthāpi dhātuyo gamanatthā honteva, tasmā ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggo cettha –
‘‘มโคฺค ปโนฺถ ปโถ ปโชฺช, อญฺชสํ วฎุมายนํ;
‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;
นาวา อุตฺตรเสตู จ, กุโลฺล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติฯ (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิเทฺทส ๑๐๑) –
Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) –
มคฺคสฺส พหูสุ นาเมสุ อยนนาเมน วุตฺตมคฺคนาเมน วุโตฺตฯ ตสฺมา เอกมคฺคภูโต มโคฺค, น เทฺวธาปถภูโตติ อโตฺถฯ อถ วา เอเกน อยิตโพฺพ มโคฺคติ เอกายนมโคฺคฯ เอเกนาติ คณสงฺคณิกํ ปหาย ปวิวิเตฺตนฯ อยิตโพฺพติ ปฎิปชฺชิตโพฺพ, อยนฺติ วา เอเตนาติ อยโน, สํสารโต นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อโตฺถฯ เอเกสํ อยโนติ เอกายโนฯ เอเกสนฺติ เสฎฺฐานํฯ สพฺพสตฺตเสฎฺฐา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา, ตสฺมา เอเกสํ มคฺคภูโต สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อยนภูโต มโคฺคติ วุตฺตํ โหติฯ อยตีติ วา อยโน, คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อโตฺถฯ เอกสฺมิํ อยโน มโคฺคติ เอกายนมโคฺคฯ เอกสฺมิํเยว พุทฺธสาสเน ปวตฺตมาโน มโคฺค, น อญฺญตฺถาติ วุตฺตํ โหติฯ อปิ จ เอกํ อยตีติ เอกายโนฯ ปุพฺพภาเค นานามุขภาวนานยปฺปวโตฺตปิ อปรภาเค เอกํ นิพฺพานเมว คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา เอกายนมโคฺคติ เอกนิพฺพานคมนมโคฺคติ อโตฺถฯ
Maggassa bahūsu nāmesu ayananāmena vuttamagganāmena vutto. Tasmā ekamaggabhūto maggo, na dvedhāpathabhūtoti attho. Atha vā ekena ayitabbo maggoti ekāyanamaggo. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya pavivittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekesaṃ ayanoti ekāyano. Ekesanti seṭṭhānaṃ. Sabbasattaseṭṭhā ca sammāsambuddhā, tasmā ekesaṃ maggabhūto sammāsambuddhānaṃ ayanabhūto maggoti vuttaṃ hoti. Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayano maggoti ekāyanamaggo. Ekasmiṃyeva buddhasāsane pavattamāno maggo, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti, tasmā ekāyanamaggoti ekanibbānagamanamaggoti attho.
เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุโทฺธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุโทฺธ, กินฺตุ สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสโมฺพธิํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุโทฺธติ วุตฺตํ โหติฯ อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฎิลาภตฺตา พุโทฺธติ พุทฺธิ พุทฺธํ โพโธติ ปริยายวจนเมตํฯ ตตฺถ ยถา ‘‘นีลรตฺตคุณโยคา นีโล ปโฎ, รโตฺต ปโฎ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธคุณโยคา ‘‘พุโทฺธ’’ติ ญาเปตุํ วุตฺตํฯ
Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti na parehi buddhattā buddho, kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhattā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ. Tattha yathā ‘‘nīlarattaguṇayogā nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhaguṇayogā ‘‘buddho’’ti ñāpetuṃ vuttaṃ.
ตโต ปรํ พุโทฺธติ เนตํ นามนฺติอาทิ ‘‘อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตี’’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตํฯ ตตฺถ มิตฺตา สหายาฯ อมจฺจา ภจฺจาฯ ญาตี ปิตุปกฺขิกาฯ สาโลหิตา มาตุปกฺขิกาฯ สมณา ปพฺพชฺชุปคตาฯ พฺราหฺมณา โภวาทิโน, สมิตปาปพาหิตปาปา วาฯ เทวตา สกฺกาทโย พฺรหฺมาโน จฯ วิโมกฺขนฺติกนฺติ วิโมโกฺข อรหตฺตมโคฺค, วิโมกฺขสฺส อโนฺต อรหตฺตผลํ, ตสฺมิํ วิโมกฺขเนฺต ภวํ วิโมกฺขนฺติกํ นามํฯ สพฺพญฺญุภาโว หิ อรหตฺตมเคฺคน สิชฺฌติ, อรหตฺตผโลทเย สิทฺธํ โหติฯ ตสฺมา สพฺพญฺญุภาโว วิโมกฺขเนฺต ภโว โหติฯ ตํ เนมิตฺติกมฺปิ นามํ วิโมกฺขเนฺต ภวํ นาม โหติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตาน’’นฺติฯ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฎิลาภาติ มหาโพธิรุกฺขมูเล ยถาวุตฺตกฺขเณ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฎิลาเภน สหฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺตีติ อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย สพฺพธมฺมสจฺฉิกิริยาย วา ชาตา ปญฺญตฺติฯ ยทิทํ พุโทฺธติ ปญฺญตฺติฯ อยํ พฺยญฺชนโต พุทฺธวิภาวนาฯ อิโต ปรํ วหเสฺสตํ ภารนฺติ ปริโยสานํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา ยถาปาฬิเมว นิยฺยาติฯ
Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi ‘‘atthamanugatā ayaṃ paññattī’’ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tattha mittā sahāyā. Amaccā bhaccā. Ñātī pitupakkhikā. Sālohitā mātupakkhikā. Samaṇā pabbajjupagatā. Brāhmaṇā bhovādino, samitapāpabāhitapāpā vā. Devatā sakkādayo brahmāno ca. Vimokkhantikanti vimokkho arahattamaggo, vimokkhassa anto arahattaphalaṃ, tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāmaṃ. Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati, arahattaphalodaye siddhaṃ hoti. Tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti. Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantāna’’nti. Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha. Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti. Yadidaṃ buddhoti paññatti. Ayaṃ byañjanato buddhavibhāvanā. Ito paraṃ vahassetaṃ bhāranti pariyosānaṃ tattha tattha vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyāti.
๑๙๓. จตุตฺถคาถาย วิชิคุจฺฉโตติ ชาติอาทีหิ อฎฺฎียโตฯ ริตฺตมาสนนฺติ วิวิตฺตํ มญฺจปีฐํฯ ปพฺพตานํ คุหาสุ วาติ ปพฺพตคุหาสุ วา ริตฺตมาสนํ ภชโตติ สมฺพนฺธิตพฺพํฯ
193. Catutthagāthāya vijigucchatoti jātiādīhi aṭṭīyato. Rittamāsananti vivittaṃ mañcapīṭhaṃ. Pabbatānaṃ guhāsu vāti pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajatoti sambandhitabbaṃ.
ชาติยา วิชิคุจฺฉโตติ ชาติํ วิชิคุจฺฉโตฯ ชรายฯ พฺยาธินาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ ภชโตติ เอวมาทีสุ ภชโตติ ภชนฺตสฺสฯ เสวโตติ เสวนฺตสฺสฯ นิเสวโตติ สมฺมา เสวนฺตสฺส ฯ สํเสวโตติ ปุนปฺปุนํ เสวนฺตสฺสฯ ปฎิเสวโตติ อุปคนฺตฺวา เสวนฺตสฺสฯ ปพฺพตปพฺภาราติ ปพฺพตกุจฺฉิโยฯ
Jātiyā vijigucchatoti jātiṃ vijigucchato. Jarāya. Byādhinātiādīsupi eseva nayo. Bhajatoti evamādīsu bhajatoti bhajantassa. Sevatoti sevantassa. Nisevatoti sammā sevantassa . Saṃsevatoti punappunaṃ sevantassa. Paṭisevatoti upagantvā sevantassa. Pabbatapabbhārāti pabbatakucchiyo.
๑๙๔. ปญฺจมคาถาย อุจฺจาวเจสูติ หีนปณีเตสุฯ สยเนสูติ วิหาราทีสุ เสนาสเนสุฯ กีวโนฺต ตตฺถ เภรวาติ กิตฺตกา ตตฺถ ภยการณาฯ ‘‘กุวโนฺต’’ติปิ ปาโฐ, กูชโนฺตติ จสฺส อโตฺถฯ
194. Pañcamagāthāya uccāvacesūti hīnapaṇītesu. Sayanesūti vihārādīsu senāsanesu. Kīvanto tattha bheravāti kittakā tattha bhayakāraṇā. ‘‘Kuvanto’’tipi pāṭho, kūjantoti cassa attho.
กุวโนฺตติ สทฺทายโนฺตฯ กูชโนฺตติ อพฺยตฺตสทฺทํ กโรโนฺตฯ นทโนฺตติ อุกฺกุฎฺฐิํ กโรโนฺตฯ สทฺทํ กโรโนฺตติ วาจํ ภาสโนฺตฯ กตีติ ปุจฺฉาฯ กิตฺตกาติ ปมาณปุจฺฉาฯ กีวตกาติ ปริเจฺฉทปุจฺฉาฯ กีวพหุกาติ ปมาณปริเจฺฉทปุจฺฉาฯ เต เภรวาติ เอเต ภยชนนุปทฺทวา ภยารมฺมณาฯ กีวพหุกาติ ปุจฺฉิเต อารมฺมเณ ทเสฺสตุํ ‘‘สีหา พฺยคฺฆา ทีปี’’ติอาทีหิ วิสฺสเชฺชติฯ
Kuvantoti saddāyanto. Kūjantoti abyattasaddaṃ karonto. Nadantoti ukkuṭṭhiṃ karonto. Saddaṃ karontoti vācaṃ bhāsanto. Katīti pucchā. Kittakāti pamāṇapucchā. Kīvatakāti paricchedapucchā. Kīvabahukāti pamāṇaparicchedapucchā. Te bheravāti ete bhayajananupaddavā bhayārammaṇā. Kīvabahukāti pucchite ārammaṇe dassetuṃ ‘‘sīhā byagghā dīpī’’tiādīhi vissajjeti.
๑๙๕. ฉฎฺฐคาถาย กติ ปริสฺสยาติ กิตฺตกา อุปทฺทวาฯ อคตํ ทิสนฺติ นิพฺพานํฯ ตญฺหิ อคตปุพฺพตฺตา อคตํ, นิทฺทิสิตพฺพโต ทิสา จาติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘อคตํ ทิส’’นฺติฯ อมตํ ทิส’’นฺติปิ ปาโฐฯ อภิสมฺภเวติ อภิสมฺภเวยฺยฯ ปนฺตมฺหีติ ปริยเนฺตฯ
195. Chaṭṭhagāthāya kati parissayāti kittakā upaddavā. Agataṃ disanti nibbānaṃ. Tañhi agatapubbattā agataṃ, niddisitabbato disā cāti. Tena vuttaṃ – ‘‘agataṃ disa’’nti. Amataṃ disa’’ntipi pāṭho. Abhisambhaveti abhisambhaveyya. Pantamhīti pariyante.
อคตปุพฺพา สา ทิสาติ ยา ทิสา สุปินเนฺตนปิ น คตปุพฺพาฯ น สา ทิสา คตปุพฺพาติ เอสา ทิสา วุตฺตนเยน น คตปุพฺพาฯ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนาติ อเนน ทีฆกาเลนฯ
Agatapubbā sā disāti yā disā supinantenapi na gatapubbā. Na sā disā gatapubbāti esā disā vuttanayena na gatapubbā. Iminā dīghena addhunāti anena dīghakālena.
สมติตฺติกนฺติ อโนฺตมุขวฎฺฎิเลขํ ปาเปตฺวา สมภริตํฯ อนวเสกนฺติ อนวสิญฺจนกํ อปริสิญฺจนกํ กตฺวาฯ เตลปตฺตนฺติ ปกฺขิตฺตเตลํ เตลปตฺตํฯ ปริหเรยฺยาติ หเรยฺย อาทาย คเจฺฉยฺยฯ เอวํ สจิตฺตมนุรเกฺขติ ตํ เตลภริตํ ปตฺตํ วิย อตฺตโน จิตฺตํ กายคตาย สติยา โคจเร เจว สมฺปยุตฺตสติยา จาติ อุภินฺนํ อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา ยถา มุหุตฺตมฺปิ พหิทฺธา โคจเร น วิกฺขิปติ, ตถา ปณฺฑิโต โยคาวจโร รเกฺขยฺย โคปเยยฺยฯ กิํการณา? เอตสฺส หิ –
Samatittikanti antomukhavaṭṭilekhaṃ pāpetvā samabharitaṃ. Anavasekanti anavasiñcanakaṃ aparisiñcanakaṃ katvā. Telapattanti pakkhittatelaṃ telapattaṃ. Parihareyyāti hareyya ādāya gaccheyya. Evaṃ sacittamanurakkheti taṃ telabharitaṃ pattaṃ viya attano cittaṃ kāyagatāya satiyā gocare ceva sampayuttasatiyā cāti ubhinnaṃ antare pakkhipitvā yathā muhuttampi bahiddhā gocare na vikkhipati, tathā paṇḍito yogāvacaro rakkheyya gopayeyya. Kiṃkāraṇā? Etassa hi –
‘‘ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน, ยตฺถกามนิปาติโน;
‘‘Dunniggahassa lahuno, yatthakāmanipātino;
จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ, จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ’’ฯ (ธ. ป. ๓๕);
Cittassa damatho sādhu, cittaṃ dantaṃ sukhāvahaṃ’’. (dha. pa. 35);
ตสฺมา –
Tasmā –
‘‘สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ, ยตฺถกามนิปาตินํ;
‘‘Sududdasaṃ sunipuṇaṃ, yatthakāmanipātinaṃ;
จิตฺตํ รเกฺขถ เมธาวี, จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ’’ฯ (ธ. ป. ๓๖);
Cittaṃ rakkhetha medhāvī, cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ’’. (dha. pa. 36);
อิทญฺหิ –
Idañhi –
‘‘ทูรงฺคมํ เอกจรํ, อสรีรํ คุหาสยํ;
‘‘Dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsayaṃ;
เย จิตฺตํ สํยเมสฺสนฺติ, โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา’’ฯ (ธ. ป. ๓๗);
Ye cittaṃ saṃyamessanti, mokkhanti mārabandhanā’’. (dha. pa. 37);
อิตรสฺส ปน –
Itarassa pana –
‘‘อนวฎฺฐิตจิตฺตสฺส , สทฺธมฺมํ อวิชานโต;
‘‘Anavaṭṭhitacittassa , saddhammaṃ avijānato;
ปริปฺลวปสาทสฺส, ปญฺญา น ปริปูรติ’’ฯ (ธ. ป. ๓๘);
Pariplavapasādassa, paññā na paripūrati’’. (dha. pa. 38);
ถิรกมฺมฎฺฐานสหายสฺส ปน –
Thirakammaṭṭhānasahāyassa pana –
‘‘อนวสฺสุตจิตฺตสฺส, อนนฺวาหตเจตโส;
‘‘Anavassutacittassa, ananvāhatacetaso;
ปุญฺญปาปปหีนสฺส, นตฺถิ ชาครโต ภยํ’’ฯ (ธ. ป. ๓๙);
Puññapāpapahīnassa, natthi jāgarato bhayaṃ’’. (dha. pa. 39);
ตสฺมา เอตํ –
Tasmā etaṃ –
‘‘ผนฺทนํ จปลํ จิตฺตํ, ทูรกฺขํ ทุนฺนิวารยํ;
‘‘Phandanaṃ capalaṃ cittaṃ, dūrakkhaṃ dunnivārayaṃ;
อุชุํ กโรติ เมธาวี, อุสุกาโรว เตชนํ’’ฯ (ธ. ป. ๓๓);
Ujuṃ karoti medhāvī, usukārova tejanaṃ’’. (dha. pa. 33);
เอวํ อุชุํ กโรโนฺต สจิตฺตมนุรเกฺขฯ
Evaṃ ujuṃ karonto sacittamanurakkhe.
ปตฺถยาโน ทิสํ อคตปุพฺพนฺติ อิมสฺมิํ กายคตาสติกมฺมฎฺฐาเน กมฺมํ อารภิตฺวา อนมตเคฺค สํสาเร อคตปุพฺพํ ทิสํ ปเตฺถโนฺต วุตฺตนเยน สกํ จิตฺตํ รเกฺขยฺยาติ อโตฺถฯ กา ปเนสา ทิสา นาม –
Patthayānodisaṃ agatapubbanti imasmiṃ kāyagatāsatikammaṭṭhāne kammaṃ ārabhitvā anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ disaṃ patthento vuttanayena sakaṃ cittaṃ rakkheyyāti attho. Kā panesā disā nāma –
‘‘มาตาปิตา ทิสา ปุพฺพา, อาจริยา ทกฺขิณา ทิสา;
‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;
ปุตฺตทารา ทิสา ปจฺฉา, มิตฺตามจฺจา จ อุตฺตราฯ
Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā.
‘‘ทาสกมฺมกรา เหฎฺฐา, อุทฺธํ สมณพฺราหฺมณา;
‘‘Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;
เอตา ทิสา นมเสฺสยฺย, อลมโตฺต กุเล คิหี’’ติฯ (ที. นิ. ๓.๒๗๓) –
Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti. (dī. ni. 3.273) –
เอตฺถ ตาว มาตาปิตาทโย ‘‘ทิสา’’ติ วุตฺตาฯ
Ettha tāva mātāpitādayo ‘‘disā’’ti vuttā.
‘‘ทิสา จตโสฺส วิทิสา จตโสฺส, อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย;
‘‘Disā catasso vidisā catasso, uddhaṃ adho dasa disā imāyo;
กตมํ ทิสํ ติฎฺฐติ นาคราชา, ยมทฺทสา สุปิเน ฉพฺพิสาณ’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑๖.๑๐๔) –
Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti. (jā. 1.16.104) –
เอตฺถ ปุรตฺถิมาทิเภทา ทิสาว ‘‘ทิสา’’ติ วุตฺตาฯ
Ettha puratthimādibhedā disāva ‘‘disā’’ti vuttā.
‘‘อคาริโน อนฺนทปานวตฺถทา, อวฺหายิกา ตมฺปิ ทิสํ วทนฺติ;
‘‘Agārino annadapānavatthadā, avhāyikā tampi disaṃ vadanti;
เอสา ทิสา ปรมา เสตเกตุ, ยํ ปตฺวา ทุกฺขี สุขิโน ภวนฺตี’’ติ ฯ (ชา. ๑.๖.๙) –
Esā disā paramā setaketu, yaṃ patvā dukkhī sukhino bhavantī’’ti . (jā. 1.6.9) –
เอตฺถ นิพฺพานํ ‘‘ทิส’’นฺติ วุตฺตํฯ อิธาปิ ตเทว อธิเปฺปตํฯ ตณฺหกฺขยํ วิราคนฺติอาทีหิ ทิสฺสติ อปทิสฺสติ ตสฺมา ‘‘ทิสา’’ติ วุจฺจติฯ อนมตเคฺค ปน สํสาเร เกนจิ พาลปุถุชฺชเนน สุปิเนนปิ อคตปุพฺพตาย ‘‘อคตปุพฺพา ทิสา นามา’’ติ วุจฺจติฯ ตํ ปตฺถยเนฺตน กายคตาสติยา โยโค กรณีโยติฯ วชโตติอาทีสุ เอตฺถ มคฺคุปฺปาทโต สมีปํ วชโตฯ ฐิติกฺขเณ คจฺฉโตฯ ผโลทยโต อติกฺกมโตฯ
Ettha nibbānaṃ ‘‘disa’’nti vuttaṃ. Idhāpi tadeva adhippetaṃ. Taṇhakkhayaṃ virāgantiādīhi dissati apadissati tasmā ‘‘disā’’ti vuccati. Anamatagge pana saṃsāre kenaci bālaputhujjanena supinenapi agatapubbatāya ‘‘agatapubbā disā nāmā’’ti vuccati. Taṃ patthayantena kāyagatāsatiyā yogo karaṇīyoti. Vajatotiādīsu ettha magguppādato samīpaṃ vajato. Ṭhitikkhaṇe gacchato. Phalodayato atikkamato.
อเนฺตติ อนฺตมฺหิ ฐิเตฯ ปเนฺตติ วนคหนคมฺภีเร ฐิเตฯ ปริยเนฺตติ ทูรภาเวน ปริยเนฺต ฐิเตฯ เสลเนฺตติ ปพฺพตานํ อเนฺตฯ วนเนฺตติ วนฆฎานํ อเนฺตฯ นทเนฺตติ นทีนํ อเนฺตฯ อุทกเนฺตติ อุทกานํ ปริยเนฺตฯ ยตฺถ น กสียติ น วปียตีติ ยสฺมิํ กสนญฺจ วปนญฺจ น กรียติฯ ชนนฺตํ อติกฺกมิตฺวา ฐิเตฯ มนุสฺสานํ อนุปจาเรติ กสนวปนวเสน มนุเสฺสหิ อนุปจริตเพฺพ เสนาสเนฯ
Anteti antamhi ṭhite. Panteti vanagahanagambhīre ṭhite. Pariyanteti dūrabhāvena pariyante ṭhite. Selanteti pabbatānaṃ ante. Vananteti vanaghaṭānaṃ ante. Nadanteti nadīnaṃ ante. Udakanteti udakānaṃ pariyante. Yattha na kasīyati na vapīyatīti yasmiṃ kasanañca vapanañca na karīyati. Janantaṃatikkamitvā ṭhite. Manussānaṃ anupacāreti kasanavapanavasena manussehi anupacaritabbe senāsane.
๑๙๖. สตฺตมคาถาย กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย อสฺสูติ กิทิสานิ ตสฺส วจนานิ อสฺสุฯ
196. Sattamagāthāya kyāssa byappathayo assūti kidisāni tassa vacanāni assu.
มุสาวาทํ ปหายาติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค วาฯ วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฎฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโทฯ อปโร นโย – มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํฯ ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฎฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโทฯ โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวโชฺช, มหนฺตตาย มหาสาวโชฺชฯ อปิ จ คหฎฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย ‘‘นตฺถี’’ติอาทินยปฺปวโตฺต อปฺปสาวโชฺช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุโตฺต มหาสาวโชฺชฯ ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปิํ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มเญฺญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวโตฺต อปฺปสาวโชฺช, อทิฎฺฐํเยว ปน ทิฎฺฐนฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวโชฺชฯ
Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya ‘‘natthī’’tiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.
ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ วิสํวาทนจิตฺตํ ตโชฺช วายาโม ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติฯ เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกวฯ โส จ กาเยน วา กายปฎิพเทฺธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทกกิริยากรเณ ทฎฺฐโพฺพฯ ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยสมุฎฺฐาปิกา เจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติฯ
Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu visaṃvādanacittaṃ tajjo vāyāmo parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So ca kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikā cetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.
สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาทีฯ สเจฺจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฎตีติ สจฺจสโนฺธ, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อโตฺถฯ โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริกตาย สจฺจํ สเจฺจน น ฆฎิยติ, ตสฺมา น โส สจฺจสโนฺธฯ อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สเจฺจน สจฺจํ สนฺทหติเยวาติ สจฺจสโนฺธฯ
Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antarikatāya saccaṃ saccena na ghaṭiyati, tasmā na so saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho.
เถโตติ ถิโร, ถิรกโถติ อโตฺถฯ เอโก ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย อสฺสปิเฎฺฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติฯ เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขีโล วิย จ ถิรกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทเนฺตปิ เทฺวกถา น กเถติฯ อยํ วุจฺจติ เถโตฯ
Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko puggalo haliddirāgo viya thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dvekathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto.
ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตโพฺพ, สทฺธายิตพฺพโกติ อโตฺถฯ เอกโจฺจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุเตฺต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติฯ เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุเตฺต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโกฯ อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อโตฺถฯ
Paccayikoti pattiyāyitabbo, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.
ปิสุณํ วาจํ ปหายาติอาทีสุ ยาย วาจาย ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณวาจาฯ ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสวาจาฯ เยน สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโปฯ เตสํ มูลภูตาปิ เจตนา ปิสุณวาจาทินามเมว ลภติ, สา เอว อิธ อธิเปฺปตาติฯ
Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtāpi cetanā pisuṇavācādināmameva labhati, sā eva idha adhippetāti.
ตตฺถ สํกิลิฎฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฎฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจาฯ สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชาฯ
Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.
ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – ภินฺทิตโพฺพ ปโร, ‘‘อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ วินา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เภทปุเรกฺขารตา วา, ‘‘อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโก’’ติ ปิยกมฺยตา วา, ตโชฺช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติฯ
Tassā cattāro sambhārā honti – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.
อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทายฯ ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตาฯ อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, เทฺว ชเน สมเคฺค ทิสฺวา ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อโตฺถฯ
Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho.
สมโคฺค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม, ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อโตฺถฯ ‘‘สมคฺคราโม’’ติปิ ปาฬิ, อยเมวโตฺถฯ สมคฺครโตติ สมเคฺคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺร คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อโตฺถฯ สมเคฺค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที ฯ สมคฺคกรณิํ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สเตฺต สมเคฺคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติฯ
Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo, yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevattho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.
ปรสฺส มมฺมเจฺฉทกกายวจีปโยคสมุฎฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจาฯ มมฺมเจฺฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติฯ มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวมฺปิ วทนฺติ ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑิกํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติฯ อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ ‘‘กิํ อิเม อหิริกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติฯ อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺติํ อิจฺฉนฺติฯ ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสวาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสวาจาปิ น โหติฯ น หิ มาราเปตุกามสฺส ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสวาจา โหติ, จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสวาจาว, สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตาฯ ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชาฯ ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อโกฺกสิตโพฺพ ปโร กุปิตจิตฺตํ อโกฺกสนาติฯ
Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusavācāva, sā yaṃ sandhāya pavattitā. Tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro kupitacittaṃ akkosanāti.
เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิโทฺทสาติ อโตฺถฯ ‘‘เนลโงฺค เสตปจฺฉาโท’’ติ (อุทา. ๖๕; เปฎโก. ๒๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิยฯ กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติฯ อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนิยาฯ หทยํ คจฺฉติ อปฎิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมาฯ คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรีฯ ปุเร สํวทฺธนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรีฯ ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อโตฺถฯ นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติฯ เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตาฯ กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปาฯ
Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65; peṭako. 25) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemaniyā. Hadayaṃ gacchati apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.
อนตฺถวิญฺญาปิกา กายวจีปโยคสมุฎฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโปฯ โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวโชฺช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวโชฺชฯ ตสฺส เทฺว สมฺภารา – ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถา ปุเรกฺขารตา, ตถารูปีกถากถนญฺจฯ
Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathā purekkhāratā, tathārūpīkathākathanañca.
กาเลน วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลเกฺขตฺวา วทตีติ อโตฺถฯ ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาทีฯ ทิฎฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที ฯ นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาทีฯ สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาทีฯ นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี, หทเย นิธาตพฺพยุตฺตํ วาจํ ภาสิตาติ อโตฺถฯ กาเลนาติ เอวรูปิํ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวติํ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเปกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อโตฺถฯ สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อโตฺถฯ ปริยนฺตวตินฺติ ปริเจฺฉทํ ทเสฺสตฺวา ยถาสฺสา ปริเจฺฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อโตฺถฯ อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิ นเยหิ วิภชเนฺตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํฯ ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อเตฺถน สหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติฯ
Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabbayuttaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.
จตูหิ วจีสุจริเตหีติ ‘‘มุสาวาทํ ปหายา’’ติอาทินา นเยน วุเตฺตหิ จตูหิ วาจาหิ ยุเตฺตหิ สุฎฺฐุ จริเตหิฯ สมนฺนาคโตติ อปริหีโนฯ จตุโทสาปคตํ วาจํ ภาสตีติ อปฺปิยาทีหิ จตูหิ โทเสหิ อปคตํ ปริหีนํ วาจํ ภาสติฯ
Catūhi vacīsucaritehīti ‘‘musāvādaṃ pahāyā’’tiādinā nayena vuttehi catūhi vācāhi yuttehi suṭṭhu caritehi. Samannāgatoti aparihīno. Catudosāpagataṃ vācaṃ bhāsatīti appiyādīhi catūhi dosehi apagataṃ parihīnaṃ vācaṃ bhāsati.
อตฺถิ อโคจโรติ กิญฺจาปิ เถโร สมณาจารํ สมณโคจรํ กเถตุกาโม ‘‘อตฺถิ อโคจโร, อตฺถิ โคจโร’’ติ ปทํ อุทฺธริ, ยถา ปน มคฺคกุสโล ปุริโส มคฺคํ อาจิกฺขโนฺต ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ ปฐมํ มุญฺจิตพฺพํ สภยมคฺคํ อุปฺปถมคฺคํ อาจิกฺขติ, ปจฺฉา คเหตพฺพํ เขมมคฺคํ อุชุมคฺคํ, เอวเมว มคฺคกุสลปุริสสทิโส ธมฺมเสนาปติ ปฐมํ ปหาตพฺพํ พุทฺธปฎิกุฎฺฐํ อโคจรํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา โคจรํ อาจิกฺขิตุกาโม ‘‘กตโม อโคจโร’’ติอาทิมาหฯ ปุริเสน หิ อาจิกฺขิตมโคฺค สมฺปเชฺชยฺย วา น วา, ตถาคเตน อาจิกฺขิตมโคฺค อปณฺณโก อินฺทวิสฺสฎฺฐํ วชิรํ วิย อวิรชฺฌนโก นิพฺพานนครํเยว สโมสรติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุริโส มคฺคกุสโลติ โข ติสฺส ตถาคตเสฺสตํ อธิวจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๔)ฯ
Atthi agocaroti kiñcāpi thero samaṇācāraṃ samaṇagocaraṃ kathetukāmo ‘‘atthi agocaro, atthi gocaro’’ti padaṃ uddhari, yathā pana maggakusalo puriso maggaṃ ācikkhanto ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti paṭhamaṃ muñcitabbaṃ sabhayamaggaṃ uppathamaggaṃ ācikkhati, pacchā gahetabbaṃ khemamaggaṃ ujumaggaṃ, evameva maggakusalapurisasadiso dhammasenāpati paṭhamaṃ pahātabbaṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ agocaraṃ ācikkhitvā pacchā gocaraṃ ācikkhitukāmo ‘‘katamo agocaro’’tiādimāha. Purisena hi ācikkhitamaggo sampajjeyya vā na vā, tathāgatena ācikkhitamaggo apaṇṇako indavissaṭṭhaṃ vajiraṃ viya avirajjhanako nibbānanagaraṃyeva samosarati. Tena vuttaṃ – ‘‘puriso maggakusaloti kho tissa tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (saṃ. ni. 3.84).
ยสฺมา วา สสีสํ นฺหาเนน ปหีนเสทมลชลฺลิกสฺส ปุริสสฺส มาลาคนฺธวิเลปนาทิวิภูสนวิธานํ วิย ปหีนปาปธมฺมสฺส กลฺยาณธมฺมสมาโยโค สมฺปนฺนรูโป โหติ, ตสฺมา เสทมลชลฺลิกํ วิย ปหาตพฺพํ ปฐมํ อโคจรํ อาจิกฺขิตฺวา ปหีนเสทมลชลฺลิกสฺส มาลาคนฺธวิเลปนาทิวิภูสนวิธานํ วิย ปจฺฉา โคจรํ อาจิกฺขิตุกาโมปิ ‘‘กตโม อโคจโร’’ติอาทิมาหฯ
Yasmā vā sasīsaṃ nhānena pahīnasedamalajallikassa purisassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo sampannarūpo hoti, tasmā sedamalajallikaṃ viya pahātabbaṃ paṭhamaṃ agocaraṃ ācikkhitvā pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pacchā gocaraṃ ācikkhitukāmopi ‘‘katamo agocaro’’tiādimāha.
ตตฺถ โคจโรติ ปิณฺฑปาตาทีนํ อตฺถาย อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตฎฺฐานํฯ อยุตฺตฎฺฐานํ อโคจโรฯ เวสิยา โคจโร อสฺสาติ เวสิยาโคจโร, มิตฺตสนฺถววเสน อุปสงฺกมิตพฺพฎฺฐานนฺติ อโตฺถฯ ตตฺถ เวสิยา นาม รูปูปชีวินิโย เยน เกนจิเทว สุลภชฺฌาจารตา มิตฺตสนฺถวสิเนหวเสน อุปสงฺกมโนฺต เวสิยาโคจโร นาม โหติฯ ตสฺมา เอวํ อุปสงฺกมิตุํ น วฎฺฎติฯ กิํการณา? อารกฺขวิปตฺติโตฯ เอวํ อุปสงฺกมนฺตสฺส หิ จิรรกฺขิตโคปิโตปิ สมณธโมฺม กติปาเหเนว นสฺสติฯ สเจปิ น นสฺสติ, ครหํ ลภติฯ ทกฺขิณาวเสน ปน อุปสงฺกมเนฺตน สติํ อุปฎฺฐเปตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํฯ
Tattha gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ. Ayuttaṭṭhānaṃ agocaro. Vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Tattha vesiyā nāma rūpūpajīviniyo yena kenacideva sulabhajjhācāratā mittasanthavasinehavasena upasaṅkamanto vesiyāgocaro nāma hoti. Tasmā evaṃ upasaṅkamituṃ na vaṭṭati. Kiṃkāraṇā? Ārakkhavipattito. Evaṃ upasaṅkamantassa hi cirarakkhitagopitopi samaṇadhammo katipāheneva nassati. Sacepi na nassati, garahaṃ labhati. Dakkhiṇāvasena pana upasaṅkamantena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ.
วิธวา วุจฺจนฺติ มตปติกา วา ปวุฎฺฐปติกา วาฯ ถุลฺลกุมาริโยติ มหลฺลิกา อนิพฺพิทฺธกุมาริโยฯ ปณฺฑกาติ โลกามิสนิสฺสิตกถาพหุลา อุสฺสนฺนกิเลสา อวูปสนฺตปริฬาหา นปุํสกาฯ เตสํ สเพฺพสมฺปิ อุปสงฺกมเน อาทีนโว วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ ภิกฺขุนีสุปิ เอเสว นโยฯ อปิ จ ภิกฺขู นาม อุสฺสนฺนพฺรหฺมจริยา โหนฺติ, ตถา ภิกฺขุนิโยฯ เต อญฺญมญฺญํ สนฺถววเสน กติปาเหเนว รกฺขิตโคปิตสมณธมฺมํ นาเสนฺติฯ คิลานปุจฺฉเกน ปน คนฺตุํ วฎฺฎติฯ ภิกฺขุนา ปุปฺผานิ ลภิตฺวา ปูชนตฺถายปิ โอวาททานตฺถายปิ คนฺตุํ วฎฺฎติเยวฯ
Vidhavā vuccanti matapatikā vā pavuṭṭhapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anibbiddhakumāriyo. Paṇḍakāti lokāmisanissitakathābahulā ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā. Tesaṃ sabbesampi upasaṅkamane ādīnavo vuttanayeneva veditabbo. Bhikkhunīsupi eseva nayo. Api ca bhikkhū nāma ussannabrahmacariyā honti, tathā bhikkhuniyo. Te aññamaññaṃ santhavavasena katipāheneva rakkhitagopitasamaṇadhammaṃ nāsenti. Gilānapucchakena pana gantuṃ vaṭṭati. Bhikkhunā pupphāni labhitvā pūjanatthāyapi ovādadānatthāyapi gantuṃ vaṭṭatiyeva.
ปานาคารนฺติ สุราปานฆรํ, ตํ พฺรหฺมจริยนฺตรายกเรหิ สุราโสเณฺฑหิ อวิวิตฺตํ โหติฯ ตตฺถ เตหิ สทฺธิํ สหโสณฺฑวเสน อุปสงฺกมิตุํ น วฎฺฎติ, พฺรหฺมจริยนฺตราโย โหติฯ สํสโฎฺฐ วิหรติ ราชูหีติอาทีสุ ราชาโนติ อภิสิตฺตา วา โหนฺตุ อนภิสิตฺตา วา, เย รชฺชมนุสาสนฺติฯ ราชมหามตฺตาติ ราชูนํ อิสฺสริยสทิสาย มหติยา อิสฺสริยมตฺตาย สมนฺนาคตาฯ ติตฺถิยาติ วิปรีตทสฺสนา พาหิรปริพฺพาชกาฯ ติตฺถิยสาวกาติ ภตฺติวเสน เตสํ ปจฺจยทายกา, เอเตหิ สทฺธิํ สํสคฺคชาโต โหตีติ อโตฺถฯ
Pānāgāranti surāpānagharaṃ, taṃ brahmacariyantarāyakarehi surāsoṇḍehi avivittaṃ hoti. Tattha tehi saddhiṃ sahasoṇḍavasena upasaṅkamituṃ na vaṭṭati, brahmacariyantarāyo hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājānoti abhisittā vā hontu anabhisittā vā, ye rajjamanusāsanti. Rājamahāmattāti rājūnaṃ issariyasadisāya mahatiyā issariyamattāya samannāgatā. Titthiyāti viparītadassanā bāhiraparibbājakā. Titthiyasāvakāti bhattivasena tesaṃ paccayadāyakā, etehi saddhiṃ saṃsaggajāto hotīti attho.
อนนุโลมิเกน สํสเคฺคนาติ อนนุโลมิกสํสโคฺค นาม ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ อนนุโลโม ปจฺจนีกสํสโคฺคฯ เยน พฺรหฺมจริยนฺตรายํ ปญฺญตฺติวีติกฺกมํ สเลฺลขปริหานิญฺจ ปาปุณาติฯ เสยฺยถิทํ? ราชราชมหามเตฺตหิ สทฺธิํ สหโสกิตา สหนนฺทิตา สมสุขทุกฺขตา อุปฺปเนฺนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา โยคํ อาปชฺชนตา ติตฺถิยติตฺถิยสาวเกหิ สทฺธิํ เอกจฺฉนฺทรุจิสมาจารตา เอกจฺฉนฺทรุจิสมาจารภาวาวโห วา สิเนหพหุมานสนฺถโวฯ ตตฺถ ราชราชมหามเตฺตหิ สทฺธิํ สํสโคฺค พฺรหฺมจริยนฺตรายกโร, อิตเรหิ ติตฺถิยสาวเกหิ เตสํ ลทฺธิคฺคหณํ ฯ เตสํ ปน วาทํ ภินฺทิตฺวา อตฺตโน ลทฺธิํ คณฺหาเปตุํ สมเตฺถน อุปสงฺกมิตุํ วฎฺฎติฯ
Ananulomikena saṃsaggenāti ananulomikasaṃsaggo nāma tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomo paccanīkasaṃsaggo. Yena brahmacariyantarāyaṃ paññattivītikkamaṃ sallekhaparihāniñca pāpuṇāti. Seyyathidaṃ? Rājarājamahāmattehi saddhiṃ sahasokitā sahananditā samasukhadukkhatā uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā yogaṃ āpajjanatā titthiyatitthiyasāvakehi saddhiṃ ekacchandarucisamācāratā ekacchandarucisamācārabhāvāvaho vā sinehabahumānasanthavo. Tattha rājarājamahāmattehi saddhiṃ saṃsaggo brahmacariyantarāyakaro, itarehi titthiyasāvakehi tesaṃ laddhiggahaṇaṃ . Tesaṃ pana vādaṃ bhinditvā attano laddhiṃ gaṇhāpetuṃ samatthena upasaṅkamituṃ vaṭṭati.
อิทานิ อปเรนปิ ปริยาเยน อโคจรํ ทเสฺสตุํ ‘‘ยานิ วา ปน ตานิ กุลานี’’ติอาทิ อารทฺธํฯ ตตฺถ อสฺสทฺธานีติ พุทฺธาทีสุ สทฺธาวิรหิตานิฯ ตานิ ‘‘พุโทฺธ สพฺพญฺญู, ธโมฺม นิยฺยานิโก, สโงฺฆ สุปฺปฎิปโนฺน’’ติ น สทฺทหนฺติฯ อปฺปสนฺนานีติ จิตฺตํ ปสนฺนํ อนาวิลํ กาตุํ น สโกฺกนฺติฯ อโกฺกสกปริภาสกานีติ อโกฺกสกานิ เจว ปริภาสกานิ จฯ ‘‘โจโรสิ, พาโลสิ, มูโฬฺหสิ, โอโฎฺฐสิ, โคโณสิ, คทฺรโภสิ, อาปายิโกสิ, เนรยิโกสิ, ติรจฺฉานคโตสิ, นตฺถิ ตุยฺหํ สุคติ, ทุคฺคติเยว ตุยฺหํ ปาฎิกงฺขา’’ติ เอวํ ทสหิ อโกฺกสวตฺถูหิ อโกฺกสนฺติฯ ‘‘โหตุ, อิทานิ ตํ ปหริสฺสาม, พนฺธิสฺสาม, วธิสฺสามา’’ติ เอวํ ภยทสฺสเนน ปริภาสนฺติ จาติ อโตฺถฯ
Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ ‘‘yāni vā pana tāni kulānī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni. Tāni ‘‘buddho sabbaññū, dhammo niyyāniko, saṅgho suppaṭipanno’’ti na saddahanti. Appasannānīti cittaṃ pasannaṃ anāvilaṃ kātuṃ na sakkonti. Akkosakaparibhāsakānīti akkosakāni ceva paribhāsakāni ca. ‘‘Corosi, bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosi, āpāyikosi, nerayikosi, tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhā’’ti evaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti. ‘‘Hotu, idāni taṃ paharissāma, bandhissāma, vadhissāmā’’ti evaṃ bhayadassanena paribhāsanti cāti attho.
อนตฺถกามานีติ อตฺถํ น อิจฺฉนฺติ, อนตฺถเมว อิจฺฉนฺติฯ อหิตกามานีติ อหิตเมว อิจฺฉนฺติ, หิตํ น อิจฺฉนฺติฯ อผาสุกามานีติ ผาสุกํ น อิจฺฉนฺติ, อผาสุกเมว อิจฺฉนฺติฯ อโยคเกฺขมกามานีติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ นิพฺภยํ น อิจฺฉนฺติ, สภยเมว อิจฺฉนฺติฯ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ สามเณราปิ สงฺคหํ คจฺฉนฺติฯ ภิกฺขุนีนนฺติ เอตฺถ สิกฺขมานาสามเณริโยปิฯ สเพฺพสมฺปิ หิ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตานเญฺจว สรณคตานญฺจ จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ ตานิ อนตฺถกามานิเยวฯ ตถารูปานิ กุลานีติ เอวรูปานิ ขตฺติยกุลาทีนิ กุลานิฯ เสวตีติ นิสฺสาย ชีวติฯ ภชตีติ อุปสงฺกมติฯ ปยิรุปาสตีติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมติฯ อยํ วุจฺจตีติ อยํ เวสิยาทิโคจรสฺส เวสิยาทิโก ราชาทิสํสฎฺฐสฺส ราชาทิโก อสฺสทฺธกุลาทิเสวกสฺส อสฺสทฺธกุลาทิโก จาติ ติปฺปกาโรปิ อยุตฺตโคจโร ‘‘อโคจโร’’ติ เวทิตโพฺพฯ
Anatthakāmānīti atthaṃ na icchanti, anatthameva icchanti. Ahitakāmānīti ahitameva icchanti, hitaṃ na icchanti. Aphāsukāmānīti phāsukaṃ na icchanti, aphāsukameva icchanti. Ayogakkhemakāmānīti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ na icchanti, sabhayameva icchanti. Bhikkhūnanti ettha sāmaṇerāpi saṅgahaṃ gacchanti. Bhikkhunīnanti ettha sikkhamānāsāmaṇeriyopi. Sabbesampi hi bhagavantaṃ uddissa pabbajitānañceva saraṇagatānañca catunnampi parisānaṃ tāni anatthakāmāniyeva. Tathārūpāni kulānīti evarūpāni khattiyakulādīni kulāni. Sevatīti nissāya jīvati. Bhajatīti upasaṅkamati. Payirupāsatīti punappunaṃ upasaṅkamati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādigocarassa vesiyādiko rājādisaṃsaṭṭhassa rājādiko assaddhakulādisevakassa assaddhakulādiko cāti tippakāropi ayuttagocaro ‘‘agocaro’’ti veditabbo.
ตสฺส อิมินาปิ ปริยาเยน อโคจรตา เวทิตพฺพา – เวสิยาทิโก ตาว ปญฺจกามคุณนิสฺสยโต อโคจโร เวทิตโพฺพฯ ยถาห – ‘‘โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา’’ติ ฯ ราชาทิโก ฌานานุโยคสฺส อนุปนิสฺสยโต ลาภสกฺการาสนิจกฺกนิปฺผาทนโต ทิฎฺฐิวิปตฺติเหตุโต จ, อสฺสทฺธกุลาทิโก สทฺธาหานิจิตฺตปโทสาวหนโต อโคจโรฯ
Tassa imināpi pariyāyena agocaratā veditabbā – vesiyādiko tāva pañcakāmaguṇanissayato agocaro veditabbo. Yathāha – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo, yadidaṃ pañca kāmaguṇā’’ti . Rājādiko jhānānuyogassa anupanissayato lābhasakkārāsanicakkanipphādanato diṭṭhivipattihetuto ca, assaddhakulādiko saddhāhānicittapadosāvahanato agocaro.
อนฺตรฆรปฺปเวสาทิโก จ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหาทิโก จ สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา วิสูกทสฺสนานุโยโค จ ปญฺจ กามคุณา จาติ จตุพฺพิโธปิ ปน กิเลสุปฺปตฺติวเสน อโคจโรติ เวทิตโพฺพฯ
Antaragharappavesādiko ca cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhādiko ca saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā visūkadassanānuyogo ca pañca kāmaguṇā cāti catubbidhopi pana kilesuppattivasena agocaroti veditabbo.
มา ภิกฺขเว อโคจเร จรถาติ จริตุํ อยุตฺตฎฺฐาเน มา จรถฯ ปรวิสเยติ สตฺตุวิสเยฯ อโคจเร ภิกฺขเว จรตนฺติ อยุตฺตฎฺฐาเน จรนฺตานํฯ ‘‘จร’’นฺติปิ ปาโฐฯ ลจฺฉตีติ ลภิสฺสติ ปสฺสิสฺสติฯ มาโรติ เทวปุตฺตมาโรปิ มจฺจุมาโรปิฯ โอตารนฺติ รนฺธํ ฉิทฺทํ วิวรํฯ
Mā bhikkhave agocare carathāti carituṃ ayuttaṭṭhāne mā caratha. Paravisayeti sattuvisaye. Agocare bhikkhave caratanti ayuttaṭṭhāne carantānaṃ. ‘‘Cara’’ntipi pāṭho. Lacchatīti labhissati passissati. Māroti devaputtamāropi maccumāropi. Otāranti randhaṃ chiddaṃ vivaraṃ.
โคจรนิเทฺทเส น เวสิยาโคจโร โหตีติอาทีนิ วุตฺตปฎิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิฯ อยํ ปน วิเสโส – จตฺตาโร สติปฎฺฐานา โคจโรติ จริตุํ ยุตฺตฎฺฐานวเสน จตุสติปฎฺฐานา โคจโรฯ สเกติ อตฺตโน สนฺตเกฯ เปตฺติเก วิสเยติ ปิติโต อาคตวิสเยฯ
Gocaraniddese na vesiyāgocaro hotītiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Ayaṃ pana viseso – cattāro satipaṭṭhānā gocaroti carituṃ yuttaṭṭhānavasena catusatipaṭṭhānā gocaro. Saketi attano santake. Pettike visayeti pitito āgatavisaye.
อารทฺธวีริยสฺสาติ สมฺมาอุปฎฺฐิตจตุสมฺมปฺปธานวีริยวนฺตสฺสฯ ถามคตสฺสาติ พลปฺปตฺตสฺสฯ ทฬฺหปรกฺกมสฺสาติ ถิรวีริยสฺสฯ ยสฺสตฺถาย เปสิโตติ เยน อรหตฺตตฺถาย อตฺตภาโว ปริจฺจโตฺตฯ อตฺตเตฺถ จาติ อตฺตโน อเตฺถ อรหตฺตผเล จฯ ญาเย จาติ อริเย อฎฺฐงฺคิเก มเคฺค จฯ ลกฺขเณ จาติ อนิจฺจาทิลกฺขณปฎิเวเธ จฯ การเณ จาติ เหตุมฺหิ จฯ ฐานาฐาเน จาติ ฐาเน จ อฎฺฐาเน จ, การณาการเณ จาติ อโตฺถฯ อิทานิ วิตฺถาเรตฺวา ทเสฺสตุํ ‘‘สเพฺพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทิมาหฯ
Āraddhavīriyassāti sammāupaṭṭhitacatusammappadhānavīriyavantassa. Thāmagatassāti balappattassa. Daḷhaparakkamassāti thiravīriyassa. Yassatthāya pesitoti yena arahattatthāya attabhāvo pariccatto. Attatthe cāti attano atthe arahattaphale ca. Ñāye cāti ariye aṭṭhaṅgike magge ca. Lakkhaṇe cāti aniccādilakkhaṇapaṭivedhe ca. Kāraṇe cāti hetumhi ca. Ṭhānāṭhāne cāti ṭhāne ca aṭṭhāne ca, kāraṇākāraṇe cāti attho. Idāni vitthāretvā dassetuṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādimāha.
๑๙๗. อฎฺฐมคาถาย เอโกทิ นิปโกติ เอกคฺคจิโตฺต ปณฺฑิโตฯ
197. Aṭṭhamagāthāya ekodi nipakoti ekaggacitto paṇḍito.
ชาตรูปสฺส โอฬาริกมฺปิ มลํ ธมตีติ สุวณฺณสฺส ถูลํ ชลฺลํ อคฺคิสํโยเคน นีหรติฯ สนฺธมตีติ สมฺมา นีหรติฯ นิทฺธมตีติ อปุนภวปฺปตฺติกํ กตฺวา นีหรติฯ ‘‘ฌาเปตี’’ติ เกจิ วทนฺติฯ มชฺฌิมกมฺปีติ ตโต สุขุมตรมฺปิฯ สุขุมกมฺปีติ อติสุขุมตรมฺปิฯ เอวเมวาติ โอปมฺมสมฺปฎิปาทนํฯ อตฺตโน โอฬาริเกปิ กิเลเส ธมตีติ กายทุจฺจริตาทิเก ถูลกิเลเส วีริยาตเปน นีหรติฯ มชฺฌิมเกปิ กิเลเสติ กามวิตกฺกาทิเก โอฬาริกสุขุมานํ มชฺฌิมเกปิฯ สุขุมเกปีติ ญาติวิตกฺกาทิเก อติสณฺหเกปิ กิเลเสฯ สมฺมาทิฎฺฐิยา มิจฺฉาทิฎฺฐิํ ธมตีติ สห วิปสฺสนาย มคฺคสมฺปยุตฺตาย สมฺมาทิฎฺฐิยา วิปรีตสงฺขาตํ มิจฺฉาทิฎฺฐิํ นีหรติฯ สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamatīti suvaṇṇassa thūlaṃ jallaṃ aggisaṃyogena nīharati. Sandhamatīti sammā nīharati. Niddhamatīti apunabhavappattikaṃ katvā nīharati. ‘‘Jhāpetī’’ti keci vadanti. Majjhimakampīti tato sukhumatarampi. Sukhumakampīti atisukhumatarampi. Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ. Attano oḷārikepi kilese dhamatīti kāyaduccaritādike thūlakilese vīriyātapena nīharati. Majjhimakepi kileseti kāmavitakkādike oḷārikasukhumānaṃ majjhimakepi. Sukhumakepīti ñātivitakkādike atisaṇhakepi kilese. Sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamatīti saha vipassanāya maggasampayuttāya sammādiṭṭhiyā viparītasaṅkhātaṃ micchādiṭṭhiṃ nīharati. Sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo.
๑๙๘. เอวํ อายสฺมตา สาริปุเตฺตน ตีหิ คาถาหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ปญฺจหิ คาถาหิ ปญฺจสตานํ สิสฺสานมตฺถาย จ เสนาสนโคจรสีลวตาทีนิ ปุจฺฉิโต ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ‘‘วิชิคุจฺฉมานสฺสา’’ติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนมารทฺธํฯ ตตฺถ ปฐมคาถาย ตาวโตฺถ – ชาติอาทีหิ ชิคุจฺฉมานสฺส ริตฺตาสนํ สยนํ เสวโต เว สโมฺพธิกามสฺส สาริปุตฺต ภิกฺขุโน ยทิทํ ผาสุ โย ผาสุวิหาโร ยถานุธมฺมํ โย จ อนุธโมฺม, ตํ เต ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ ยถา ปชานโนฺต วเทยฺย, เอวํ วทามีติฯ ยํ ผาสุวิหารนฺติ ยํ สุขวิหารํฯ อสปฺปายรูปทสฺสเนนาติ อิตฺถิรูปาทิสมณาสปฺปายรูปทสฺสเนนฯ ตํ โพธิํ พุชฺฌิตุกามสฺสาติ ตํ จตุมคฺคญาณสงฺขาตํ โพธิํ พุชฺฌิตุํ อิจฺฉนฺตสฺสฯ อนุพุชฺฌิตุกามสฺสาติ อนุรูปาย ปฎิปตฺติยา พุชฺฌิตุกามสฺสฯ ปฎิวิชฺฌิตุกามสฺสาติ อภิมุเข กตฺวา นิพฺพิชฺฌิตุกามสฺสฯ สมฺพุชฺฌิตุกามสฺสาติ ปหีนกิเลเส อปจฺจาคมนวเสน สมฺมา พุชฺฌิตุํ อิจฺฉนฺตสฺสฯ อธิคนฺตุกามสฺสาติ ปาปุณิตุกามสฺสฯ สจฺฉิกาตุกามสฺสาติ ปฎิลาภสจฺฉิกิริยาย ปตฺตุกามสฺสฯ อถ วา พุชฺฌิตุกามสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ ญาตุกามสฺสฯ อนุพุชฺฌิตุกามสฺสาติ สกทาคามิมคฺคญาณํ ปุน ญาตุกามสฺสฯ ปฎิวิชฺฌิตุกามสฺสาติ อนาคามิมคฺคญาณํ ปฎิเวธวเสน ญาตุกามสฺสฯ สมฺพุชฺฌิตุกามสฺสาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ สมฺมา ญาตุกามสฺสฯ อธิคนฺตุกามสฺสาติ จตุพฺพิธมฺปิ อธิคนฺตุกามสฺสฯ ผสฺสิตุกามสฺสาติ ญาณผุสนาย ผุสิตุกามสฺสฯ สจฺฉิกาตุกามสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณาย ปจฺจกฺขํ กตฺตุกามสฺสฯ
198. Evaṃ āyasmatā sāriputtena tīhi gāthāhi bhagavantaṃ thometvā pañcahi gāthāhi pañcasatānaṃ sissānamatthāya ca senāsanagocarasīlavatādīni pucchito tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘vijigucchamānassā’’tiādinā nayena vissajjanamāraddhaṃ. Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – jātiādīhi jigucchamānassa rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve sambodhikāmassa sāriputta bhikkhuno yadidaṃ phāsu yo phāsuvihāro yathānudhammaṃ yo ca anudhammo, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ yathā pajānanto vadeyya, evaṃ vadāmīti. Yaṃ phāsuvihāranti yaṃ sukhavihāraṃ. Asappāyarūpadassanenāti itthirūpādisamaṇāsappāyarūpadassanena. Taṃ bodhiṃ bujjhitukāmassāti taṃ catumaggañāṇasaṅkhātaṃ bodhiṃ bujjhituṃ icchantassa. Anubujjhitukāmassāti anurūpāya paṭipattiyā bujjhitukāmassa. Paṭivijjhitukāmassāti abhimukhe katvā nibbijjhitukāmassa. Sambujjhitukāmassāti pahīnakilese apaccāgamanavasena sammā bujjhituṃ icchantassa. Adhigantukāmassāti pāpuṇitukāmassa. Sacchikātukāmassāti paṭilābhasacchikiriyāya pattukāmassa. Atha vā bujjhitukāmassāti sotāpattimaggañāṇaṃ ñātukāmassa. Anubujjhitukāmassāti sakadāgāmimaggañāṇaṃ puna ñātukāmassa. Paṭivijjhitukāmassāti anāgāmimaggañāṇaṃ paṭivedhavasena ñātukāmassa. Sambujjhitukāmassāti arahattamaggañāṇaṃ sammā ñātukāmassa. Adhigantukāmassāti catubbidhampi adhigantukāmassa. Phassitukāmassāti ñāṇaphusanāya phusitukāmassa. Sacchikātukāmassāti paccavekkhaṇāya paccakkhaṃ kattukāmassa.
จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาติ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ปุริมโกฎฺฐาเส อุปฺปนฺนอุทยพฺพยาทิวิปสฺสนาญาณานิฯ
Catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāge vipassanāti catunnaṃ ariyamaggānaṃ purimakoṭṭhāse uppannaudayabbayādivipassanāñāṇāni.
๑๙๙. ทุติยคาถาย สปริยนฺตจารีติ สีลาทีสุ จตูสุ ปริยเนฺตสุ จรมาโนฯ ฑํสาธิปาตานนฺติ ปิงฺคลมกฺขิกานญฺจ เสสมกฺขิกานญฺจฯ เต หิ ตโต ตโต อธิปติตฺวา ขาทนฺติ, ตสฺมา ‘‘อธิปาตา’’ติ วุจฺจนฺติฯ มนุสฺสผสฺสานนฺติ โจราทิผสฺสานํฯ
199. Dutiyagāthāya sapariyantacārīti sīlādīsu catūsu pariyantesu caramāno. Ḍaṃsādhipātānanti piṅgalamakkhikānañca sesamakkhikānañca. Te hi tato tato adhipatitvā khādanti, tasmā ‘‘adhipātā’’ti vuccanti. Manussaphassānanti corādiphassānaṃ.
จตฺตาโร ปริยนฺตาติ จตฺตาโร มริยาทา ปริเจฺฉทาฯ อโนฺตปูติภาวํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ อพฺภนฺตเร กุจฺฉิตภาวํ สีลวิรหิตภาวํ โอโลกยมาโนฯ อโนฺต สีลสํวรปริยเนฺต จรตีติ สีลสํวรปริเจฺฉทพฺภนฺตเร จรติ วิจรติฯ มริยาทํ น ภินฺทตีติ สีลมริยาทํ สีลปริเจฺฉทํ น โกเปติฯ
Cattāro pariyantāti cattāro mariyādā paricchedā. Antopūtibhāvaṃ paccavekkhamānoti abbhantare kucchitabhāvaṃ sīlavirahitabhāvaṃ olokayamāno. Anto sīlasaṃvarapariyante caratīti sīlasaṃvaraparicchedabbhantare carati vicarati. Mariyādaṃ na bhindatīti sīlamariyādaṃ sīlaparicchedaṃ na kopeti.
อาทิตฺตปริยายํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ อาทิตฺตเทสนํ (มหาว. ๕๔; สํ. นิ. ๓.๖๑; ๔.๒๘) โอโลเกโนฺตฯ อกฺขพฺภญฺชนวณปฎิจฺฉาทนปุตฺตมํสูปมํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ สากฎิกสฺส อกฺขพฺภญฺชนอุปมญฺจ, กุฎฺฐพฺยาธิโน วณานํ ปฎิจฺฉาทนเตลปิโลติกอุปมญฺจ, กนฺตารปฎิปนฺนานํ ชายมฺปติกานํ ปุตฺตมํสขาทนอุปมญฺจ (สํ. นิ. ๒.๖๓; มิ. ป. ๖.๑.๒) โอโลเกโนฺตฯ ภเทฺทกรตฺตวิหารํ ปจฺจเวกฺขมาโนติ –
Ādittapariyāyaṃ paccavekkhamānoti ādittadesanaṃ (mahāva. 54; saṃ. ni. 3.61; 4.28) olokento. Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṃsūpamaṃ paccavekkhamānoti sākaṭikassa akkhabbhañjanaupamañca, kuṭṭhabyādhino vaṇānaṃ paṭicchādanatelapilotikaupamañca, kantārapaṭipannānaṃ jāyampatikānaṃ puttamaṃsakhādanaupamañca (saṃ. ni. 2.63; mi. pa. 6.1.2) olokento. Bhaddekarattavihāraṃ paccavekkhamānoti –
‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺย, นปฺปฎิกเงฺข อนาคตํ;
‘‘Atītaṃ nānvāgameyya, nappaṭikaṅkhe anāgataṃ;
ตํ เว ‘ภเทฺทกรโตฺต’ติ, สโนฺต อาจิกฺขเต มุนี’’ติฯ (ม. นิ. ๓.๒๘๐; เนตฺติ. ๑๐๓) –
Taṃ ve ‘bhaddekaratto’ti, santo ācikkhate munī’’ti. (ma. ni. 3.280; netti. 103) –
เอวํ วุตฺตํ ภเทฺทกรตฺตวิหารํ โอโลเกโนฺตฯ ตา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา ขาทนฺตีติ นิปฺปติตฺวา นิปฺปติตฺวา ขาทนฺติฯ
Evaṃ vuttaṃ bhaddekarattavihāraṃ olokento. Tā uppatitvā uppatitvā khādantīti nippatitvā nippatitvā khādanti.
๒๐๐. ตติยคาถาย ปรธมฺมิกา นาม สตฺตสหธมฺมิกวชฺชา สเพฺพปิ เต พาหิรกาฯ กุสลานุเอสีติ กุสลธเมฺม อเนฺวสมาโนฯ
200. Tatiyagāthāya paradhammikā nāma sattasahadhammikavajjā sabbepi te bāhirakā. Kusalānuesīti kusaladhamme anvesamāno.
สตฺต สหธมฺมิเก ฐเปตฺวาติ ภิกฺขุภิกฺขุนีสิกฺขมานาสามเณรสามเณรีอุปาสกอุปาสิกาโย วเชฺชตฺวาฯ อถาปรานิปิ อตฺถิ อภิสโมฺภตพฺพานีติ อปรานิปิ มทฺทิตพฺพานิ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติฯ
Satta sahadhammike ṭhapetvāti bhikkhubhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīupāsakaupāsikāyo vajjetvā. Athāparānipiatthi abhisambhotabbānīti aparānipi madditabbāni atthi saṃvijjanti.
๒๐๑. จตุตฺถคาถาย อาตงฺกผเสฺสนาติ โรคผเสฺสนฯ สีตํ อถุณฺหนฺติ สีตญฺจ อุณฺหญฺจฯ โส เตหิ ผุโฎฺฐ พหุธาติ โส เตหิ อาตงฺกาทีหิ อเนเกหิ อากาเรหิ ผุโฎฺฐ สมาโนฯ อโนโกติ อภิสงฺขารวิญฺญาณาทีนํ อโนกาสภูโตฯ อพฺภนฺตรธาตุปโกปวเสน วาติ สรีรพฺภนฺตเร อาโปธาตุโกฺขภวเสน วา อญฺญธาตุโกฺขภวเสน วาฯ อุณฺหนฺติ สรีรพฺภนฺตเร เตโชธาตุโกฺขภวเสน อุณฺหํ ภวติฯ อภิสงฺขารสหคตวิญฺญาณสฺสาติ กุสลากุสลเจตนาสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺสฯ โอกาสํ น กโรตีติ อวกาสํ ปติฎฺฐํ น กโรติฯ อวตฺถิตสมาทาโนติ โอตริตฺวา คาหโกฯ
201. Catutthagāthāya ātaṅkaphassenāti rogaphassena. Sītaṃ athuṇhanti sītañca uṇhañca. So tehi phuṭṭho bahudhāti so tehi ātaṅkādīhi anekehi ākārehi phuṭṭho samāno. Anokoti abhisaṅkhāraviññāṇādīnaṃ anokāsabhūto. Abbhantaradhātupakopavasena vāti sarīrabbhantare āpodhātukkhobhavasena vā aññadhātukkhobhavasena vā. Uṇhanti sarīrabbhantare tejodhātukkhobhavasena uṇhaṃ bhavati. Abhisaṅkhārasahagataviññāṇassāti kusalākusalacetanāsampayuttacittassa. Okāsaṃ na karotīti avakāsaṃ patiṭṭhaṃ na karoti. Avatthitasamādānoti otaritvā gāhako.
๒๐๒. เอวํ ‘‘ภิกฺขุโน วิชิคุจฺฉโต’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปุฎฺฐมตฺถํ วิสฺสเชฺชตฺวา อิทานิ ‘‘กฺยาสฺส พฺยปฺปถโย’’ติอาทินา นเยน ปุฎฺฐํ วิสฺสเชฺชโนฺต ‘‘เถยฺยํ น กาเร’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ผเสฺสติ ผุเสยฺยฯ ยทาวิลตฺตํ มนโส วิชญฺญาติ ยํ จิตฺตสฺส อาวิลตฺตํ วิชาเนยฺย, ตํ สพฺพํ ‘‘กณฺหสฺส ปโกฺข’’ติ วิโนทเยยฺยฯ
202. Evaṃ ‘‘bhikkhuno vijigucchato’’tiādīhi tīhi gāthāhi puṭṭhamatthaṃ vissajjetvā idāni ‘‘kyāssa byappathayo’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ vissajjento ‘‘theyyaṃ na kāre’’tiādimāha. Tattha phasseti phuseyya. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti yaṃ cittassa āvilattaṃ vijāneyya, taṃ sabbaṃ ‘‘kaṇhassa pakkho’’ti vinodayeyya.
อทินฺนาทานํ ปหายาติ เอตฺถ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสํหรณํ, เถยฺยํ โจริกาติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชโนฺต อทณฺฑารโห อนุปวโชฺช จ โหติ; ตสฺมิํ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฎฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํฯ ตํ หีเน ปรสฺส สนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํฯ กสฺมา? วตฺถุปณีตตายฯ วตฺถุสมเตฺต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมิํ มหาสาวชฺชํ, ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมิํ อปฺปสาวชฺชํฯ
Adinnādānaṃpahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti; tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parassa santake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.
ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติฯ ปหายาติ อิมํ อทินฺนาทานเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวาฯ ปฎิวิรโตติ ปหีนกาลโต ปฎฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตวฯ ทินฺนเมว อาทิยตีติ ทินฺนาทายีฯ จิเตฺตนปิ ทินฺนเมว ปฎิกงฺขตีติ ทินฺนปาฎิกงฺขีฯ เถเนตีติ เถโน, น เถเนน อเถเนนฯ อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตนฯ อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติฯ อิโต ปรํ วุตฺตนยเมวฯ
Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Pahāyāti imaṃ adinnādānacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno, na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Ito paraṃ vuttanayameva.
เมตฺตายนวเสน เมตฺติฯ เมตฺตากาโร เมตฺตายนาฯ เมตฺตาย อยิตสฺส เมตฺตาสมงฺคิโน จิตฺตสฺส ภาโว เมตฺตายิตตฺตํฯ อนุทยตีติ อนุทยา, รกฺขตีติ อโตฺถฯ อนุทยากาโร อนุทยนาฯ อนุทยิตสฺส ภาโว อนุทยิตตฺตํฯ หิตสฺส เอสนวเสน หิเตสิตาฯ อนุกมฺปนวเสน อนุกมฺปาฯ สเพฺพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตาว เมตฺตา วุตฺตาฯ วิปุเลนาติ เอตฺถ ผรณวเสน วิปุลตา ทฎฺฐพฺพาฯ ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํฯ ปคุณวเสน อปฺปมาณํฯ สตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํฯ พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํฯ โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติฯ
Mettāyanavasena metti. Mettākāro mettāyanā. Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino cittassa bhāvo mettāyitattaṃ. Anudayatīti anudayā, rakkhatīti attho. Anudayākāro anudayanā. Anudayitassa bhāvo anudayitattaṃ. Hitassa esanavasena hitesitā. Anukampanavasena anukampā. Sabbehipi imehi padehi upacārappanāppattāva mettā vuttā. Vipulenāti ettha pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ. Paguṇavasena appamāṇaṃ. Sattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ. Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ. Domanassappahānato abyāpajjaṃ, niddukkhanti vuttaṃ hoti.
อาวิลนฺติ อปฺปสนฺนํฯ ลุฬิตนฺติ กลลํฯ เอริตนฺติ อสนฺนิฎฺฐานํฯ ฆฎฺฎิตนฺติ อารมฺมเณน ฆฎฺฎนมาปาทิตํฯ จลิตนฺติ กมฺปมานํฯ ภนฺตนฺติ วิพฺภนฺตํฯ อวูปสนฺตนฺติ อนิพฺพุตํฯ
Āvilanti appasannaṃ. Luḷitanti kalalaṃ. Eritanti asanniṭṭhānaṃ. Ghaṭṭitanti ārammaṇena ghaṭṭanamāpāditaṃ. Calitanti kampamānaṃ. Bhantanti vibbhantaṃ. Avūpasantanti anibbutaṃ.
โย โส มาโรติ เอวมาทีสุ มหาชนํ อนเตฺถ นิโยเชตฺวา มาเรตีติ มาโรฯ กณฺหกมฺมตฺตา กโณฺหฯ กามาวจริสฺสรตฺตา อธิปติฯ มรณํ ปาปนโต อนฺตคูฯ มุญฺจิตุํ อปฺปทานเฎฺฐน นมุจิฯ มารสฺส พฬิสนฺติ มารพฬิสํฯ วฎฺฎสนฺนิสฺสิตเฎฺฐน มารสฺส อามิสนฺติ มารามิสํฯ วสวตฺตนเฎฺฐน มารสฺส วิสโยติ มารวิสโยฯ โคจรเฎฺฐน มารสฺส นิวาโสติ มารนิวาโส ฯ กามจารํ จรเฎฺฐน มารสฺส โคจโรติ มารโคจโรฯ ทุปฺปมุญฺจนเฎฺฐน มารสฺส พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํฯ ทุกฺขุทฺทโยติ ทุกฺขพนฺธโนฯ
Yoso māroti evamādīsu mahājanaṃ anatthe niyojetvā māretīti māro. Kaṇhakammattā kaṇho. Kāmāvacarissarattā adhipati. Maraṇaṃ pāpanato antagū. Muñcituṃ appadānaṭṭhena namuci. Mārassa baḷisanti mārabaḷisaṃ. Vaṭṭasannissitaṭṭhena mārassa āmisanti mārāmisaṃ. Vasavattanaṭṭhena mārassa visayoti māravisayo. Gocaraṭṭhena mārassa nivāsoti māranivāso. Kāmacāraṃ caraṭṭhena mārassa gocaroti māragocaro. Duppamuñcanaṭṭhena mārassa bandhananti mārabandhanaṃ. Dukkhuddayoti dukkhabandhano.
๒๐๓. มูลมฺปิ เตสํ ปลิขญฺญ ติเฎฺฐติ เตสํ โกธาติมานานํ ยํ อวิชฺชาทิกํ มูลํ, ตมฺปิ ปลิขณิตฺวา ติเฎฺฐยฺยฯ อทฺธา ภวโนฺต อภิสมฺภเวยฺยาติ เอตํ ปิยาปิยํ อภิภวโนฺต เอกํเสเนว อภิภเวยฺย, น ตตฺถ สิถิลํ ปรกฺกเมยฺยาติ อธิปฺปาโยฯ
203.Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti tesaṃ kodhātimānānaṃ yaṃ avijjādikaṃ mūlaṃ, tampi palikhaṇitvā tiṭṭheyya. Addhā bhavanto abhisambhaveyyāti etaṃ piyāpiyaṃ abhibhavanto ekaṃseneva abhibhaveyya, na tattha sithilaṃ parakkameyyāti adhippāyo.
อวิชฺชา มูลนฺติอาทโย อวิชฺชา โกธสฺส อุปนิสฺสยสหชาตาทิวเสน มูลํ โหติฯ อนุปายมนสิกาโร จ อสฺมิมาโน จ อิเม เทฺว อุปนิสฺสยวเสเนวฯ อหิริกอโนตฺตปฺปอุทฺธจฺจา อิเม ตโย อุปนิสฺสยสหชาตาทิวเสน มูลานิ โหนฺติ, ตถา อติมานสฺสาปิฯ
Avijjā mūlantiādayo avijjā kodhassa upanissayasahajātādivasena mūlaṃ hoti. Anupāyamanasikāro ca asmimāno ca ime dve upanissayavaseneva. Ahirikaanottappauddhaccā ime tayo upanissayasahajātādivasena mūlāni honti, tathā atimānassāpi.
๒๐๔. ปญฺญํ ปุรกฺขตฺวาติ ปญฺญํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวาฯ กลฺยาณปีตีติ กลฺยาณปีติยา สมนฺนาคโตฯ จตุโร สเหถ ปริเทวธเมฺมติ อนนฺตรคาถาย วุจฺจมาเน ปริเทวนียธเมฺม สเหยฺยฯ
204.Paññaṃ purakkhatvāti paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Kalyāṇapītīti kalyāṇapītiyā samannāgato. Caturo sahetha paridevadhammeti anantaragāthāya vuccamāne paridevanīyadhamme saheyya.
วิจยพหุโลติ ปริวีมํสนพหุโลฯ ปวิจยพหุโลติ วิเสเสน วีมํสนพหุโลฯ เปกฺขายนพหุโลติ อิกฺขณพหุโลฯ สเมกฺขายนพหุโลติ เอสนพหุโลฯ วิภูตวิหารีติ ปากฎํ กตฺวา ญาตวิหารีฯ
Vicayabahuloti parivīmaṃsanabahulo. Pavicayabahuloti visesena vīmaṃsanabahulo. Pekkhāyanabahuloti ikkhaṇabahulo. Samekkhāyanabahuloti esanabahulo. Vibhūtavihārīti pākaṭaṃ katvā ñātavihārī.
อภิกฺกเนฺต ปฎิกฺกเนฺตติ เอตฺถ ตาว อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมนํฯ ปฎิกฺกนฺตํ นิวตฺตนํฯ ตทุภยมฺปิ จตูสุ อิริยาปเถสุ ลพฺภติฯ คมเน ตาว ปุรโต กายํ อภิหรโนฺต อภิกฺกมติ นามฯ ปฎินิวเตฺตโนฺต ปฎิกฺกมติ นามฯ ฐาเนปิ ฐิตโกว กายํ ปุรโต โอนเมโนฺต อภิกฺกมติ นามฯ ปจฺฉโต อปนาเมโนฺต ปฎิกฺกมติ นามฯ นิสชฺชายปิ นิสินฺนโกว อาสนสฺส ปุริมองฺคาภิมุโข สํสรโนฺต อภิกฺกมติ นามฯ ปจฺฉิมองฺคปฺปเทสํ ปจฺฉา สํสรโนฺต ปฎิกฺกมติ นามฯ นิปชฺชายปิ เอเสว นโยฯ
Abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ. Paṭikkantaṃ nivattanaṃ. Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattento paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onamento abhikkamati nāma. Pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma. Pacchimaaṅgappadesaṃ pacchā saṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjāyapi eseva nayo.
สมฺปชานการี โหตีติ สมฺปชเญฺญน สพฺพกิจฺจการี, สมฺปชญฺญเมว วา การี โหติฯ โส หิ อภิกฺกนฺตาทีสุ สมฺปชญฺญํ กโรเตว, น กตฺถจิ สมฺปชญฺญวิรหิโต โหติฯ อาโลกิเต วิโลกิเตติ เอตฺถ ปน อาโลกิตํ นาม ปุรโต เปกฺขนํฯ วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขนํฯ อญฺญานิปิ เหฎฺฐา อุปริ ปจฺฉโต เปกฺขนวเสน โอโลกิตอุโลฺลกิตอปโลกิตานิ นาม โหนฺติฯ ตานิ อิธ น คหิตานิฯ สารุปฺปวเสน ปน อิมาเนว เทฺว คหิตานิ, อิมินา วา มุเขน สพฺพานิ คหิตาเนวาติฯ
Sampajānakārīhotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññameva vā kārī hoti. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti. Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitaapalokitāni nāma honti. Tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbāni gahitānevāti.
สมิญฺชิเต ปสาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชนปสารเณฯ สงฺฆาฎิปตฺตจีวรธารเณติ เอตฺถ สงฺฆาฎิจีวรานํ นิวาสนปารุปนวเสน , ปตฺตสฺส ภิกฺขาปฎิคฺคหณาทิวเสน ปริโภโค ธารณํ นามฯ อสิตาทีสุ อสิเตติ ปิณฺฑปาตโภชเนฯ ปีเตติ ยาคุอาทิปาเนฯ ขายิเตติ ปิฎฺฐขชฺชกาทิขาทเนฯ สายิเตติ มธุผาณิตาทิสายเนฯ อุจฺจารปสฺสาวกเมฺมติ อุจฺจารสฺส จ ปสฺสาวสฺส จ กรเณฯ คตาทีสุ คเตติ คมเนฯ ฐิเตติ ฐาเนฯ นิสิเนฺนติ นิสชฺชายฯ
Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena , pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya.
สุเตฺตติ สยเนฯ ชาคริเตติ ชาครเณฯ ภาสิเตติ กถเนฯ ตตฺถ อุปาทารูปสฺส สทฺทายตนสฺส อปฺปวเตฺต สติ ภาสิตา นาม น โหติ, ตสฺมิํ ปวตฺตเนฺต โหตีติ ปริคฺคาหโก ภิกฺขุ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติฯ วิมุตฺตายตนสีเสน ธมฺมํ เทเสโนฺตปิ พาตฺติํสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตํ กถํ กเถโนฺตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นามฯ ตุณฺหีภาเวติ อกถเนฯ ตตฺถ อุปาทารูปสฺส สทฺทายตนสฺส ปวตฺติยํ ตุณฺหีภาโว นาม นตฺถิ, อปฺปวตฺติยํ โหตีติ ปริคฺคาหโก ภิกฺขุ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม โหติฯ อฎฺฐติํสอารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ กมฺมฎฺฐานํ คเหตฺวา นิสิโนฺนปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปโนฺนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นามฯ เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโตฯ โส เหฎฺฐา อภิกฺกเนฺต ปฎิกฺกเนฺตติ เอตฺถ ภิกฺขาจารคามํ คจฺฉโต อาคจฺฉโต จ อทฺธานคมนวเสน กถิโตฯ คเต ฐิเตติ เอตฺถ วิหาเร จุณฺณิกปาทุทฺธารวเสน กถิโตติ เวทิตโพฺพฯ พุทฺธานุสฺสติวเสนาติอาทโย เหฎฺฐา ตตฺถ ตตฺถ ปกาสิตา เอวฯ
Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tattha upādārūpassa saddāyatanassa appavatte sati bhāsitā nāma na hoti, tasmiṃ pavattante hotīti pariggāhako bhikkhu bhāsite sampajānakārī nāma hoti. Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi bāttiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitaṃ kathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma. Tuṇhībhāveti akathane. Tattha upādārūpassa saddāyatanassa pavattiyaṃ tuṇhībhāvo nāma natthi, appavattiyaṃ hotīti pariggāhako bhikkhu tuṇhībhāve sampajānakārī nāma hoti. Aṭṭhatiṃsaārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma. Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato. So heṭṭhā abhikkante paṭikkanteti ettha bhikkhācāragāmaṃ gacchato āgacchato ca addhānagamanavasena kathito. Gate ṭhiteti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhāravasena kathitoti veditabbo. Buddhānussativasenātiādayo heṭṭhā tattha tattha pakāsitā eva.
อรตีติ รติปฎิเกฺขโปฯ อรติตาติ อรมนากาโรฯ อนภิรตีติ อนภิรตภาโวฯ อนภิรมนาติ อนภิรมนากาโรฯ อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโรฯ ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนาฯ
Aratīti ratipaṭikkhepo. Aratitāti aramanākāro. Anabhiratīti anabhiratabhāvo. Anabhiramanāti anabhiramanākāro. Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro. Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā.
๒๐๕. กิํ สู อสิสฺสนฺติ กิํ ภุญฺชิสฺสามิฯ กุว วา อสิสฺสนฺติ กุหิํ วา อสิสฺสามิฯ ทุกฺขํ วต เสตฺถ กุวชฺช เสสฺสนฺติ อิมํ รตฺติํ ทุกฺขํ สยิํ, อชฺช อาคมนรตฺติํ กตฺถ สยิสฺสํฯ เอเต วิตเกฺกติ เอเต ปิณฺฑปาตนิสฺสิเต เทฺว, เสนาสนนิสฺสิเต เทฺวติ จตฺตาโร วิตเกฺกฯ อนิเกตจารีติ อปลิโพธจารี นิตฺตณฺหจารีฯ
205.Kiṃ sū asissanti kiṃ bhuñjissāmi. Kuva vā asissanti kuhiṃ vā asissāmi. Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayiṃ, ajja āgamanarattiṃ kattha sayissaṃ. Ete vitakketi ete piṇḍapātanissite dve, senāsananissite dveti cattāro vitakke. Aniketacārīti apalibodhacārī nittaṇhacārī.
ผลเก วาติ วงฺกาทิผลกปีเฐ จฯ อาคามิรตฺตินฺติ อาคมนิรตฺติยํฯ อาเทวเนเยฺยติ วิเสเสน เทวนิเยฺยฯ ปริเทวเนเยฺยติ สมนฺตโต เทวนิเยฺยฯ
Phalakevāti vaṅkādiphalakapīṭhe ca. Āgāmirattinti āgamanirattiyaṃ. Ādevaneyyeti visesena devaniyye. Paridevaneyyeti samantato devaniyye.
๒๐๖. กาเลติ ปิณฺฑปาตกาเล ปิณฺฑปาตสงฺขาตํ อนฺนํ วา, จีวรกาเล จีวรสงฺขาตํ วสนํ วา ลทฺธา ธเมฺมน สเมนาติ อธิปฺปาโยฯ มตฺตํ ส ชญฺญาติ ปริคฺคเห จ ปริโภเค จ โส ปมาณํ ชาเนยฺยฯ อิธาติ สาสเน, นิปาตมตฺตเมว วา เอตํฯ โตสนตฺถนฺติ สโนฺตสตฺถํ, เอตทตฺถํ มตฺตํ ชาเนยฺยาติ วุตฺตํ โหติฯ โส เตสุ คุโตฺตติ โส ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ คุโตฺตฯ ยตจารีติ สญฺญตวิหาโร, รกฺขิตอิริยาปโถ รกฺขิตกายวจีมโนทฺวาโร จาติ วุตฺตํ โหติฯ ‘‘ยติจารี’’ติปิ ปาโฐ, เอโสเยวโตฺถฯ รุสิโตติ โรสิโตฯ ฆฎฺฎิโตติ วุตฺตํ โหติฯ
206.Kāleti piṇḍapātakāle piṇḍapātasaṅkhātaṃ annaṃ vā, cīvarakāle cīvarasaṅkhātaṃ vasanaṃ vā laddhā dhammena samenāti adhippāyo. Mattaṃ sa jaññāti pariggahe ca paribhoge ca so pamāṇaṃ jāneyya. Idhāti sāsane, nipātamattameva vā etaṃ. Tosanatthanti santosatthaṃ, etadatthaṃ mattaṃ jāneyyāti vuttaṃ hoti. So tesu guttoti so bhikkhu tesu paccayesu gutto. Yatacārīti saññatavihāro, rakkhitairiyāpatho rakkhitakāyavacīmanodvāro cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaticārī’’tipi pāṭho, esoyevattho. Rusitoti rosito. Ghaṭṭitoti vuttaṃ hoti.
ทฺวีหิ การเณหิ มตฺตํ ชาเนยฺยาติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ปมาณํ ชาเนยฺยฯ ปฎิคฺคหณโต วาติ ปเรหิ ทิยฺยมานคฺคหณกาลโต วาฯ ปริโภคโต วาติ ปริภุญฺชนกาลโต วาฯ โถเกปิ ทิยฺยมาเนติ อปฺปเกปิ ทิยฺยมาเนฯ กุลานุทยายาติ กุลานํ อนุทยตายฯ กุลานุรกฺขายาติ กุลานํ อนุรกฺขณตฺถายฯ ปฎิคฺคณฺหาตีติ โถกมฺปิ คณฺหาติฯ พหุเกปิ ทิยฺยมาเนติ อนปฺปเกปิ ทิยฺยมาเนฯ กายปริหาริกํ จีวรํ ปฎิคฺคณฺหาตีติ เอตฺถ กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํฯ กุจฺฉิปริหาริกนฺติ กุจฺฉิํ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํฯ อิตรีตรปจฺจยสโนฺตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฎฺฐ ปริกฺขารา วฎฺฎนฺติ ตีณิ จีวรานิ ปโตฺต ทนฺตกฎฺฐเจฺฉทนวาสิ เอกา สูจิ กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –
Dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyyāti dvīhi bhāgehi pamāṇaṃ jāneyya. Paṭiggahaṇato vāti parehi diyyamānaggahaṇakālato vā. Paribhogato vāti paribhuñjanakālato vā. Thokepi diyyamāneti appakepi diyyamāne. Kulānudayāyāti kulānaṃ anudayatāya. Kulānurakkhāyāti kulānaṃ anurakkhaṇatthāya. Paṭiggaṇhātīti thokampi gaṇhāti. Bahukepi diyyamāneti anappakepi diyyamāne. Kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhātīti ettha kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ. Kucchiparihārikanti kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ. Itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –
‘‘ติจีวรญฺจ ปโตฺต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;
‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;
ปริสฺสาวเนน อเฎฺฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติฯ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๑.๒๑๕; ม. นิ. อฎฺฐ. ๑.๒๙๔; ๒.๓๔๙; อ. นิ. อฎฺฐ. ๒.๔.๑๙๘);
Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.215; ma. ni. aṭṭha. 1.294; 2.349; a. ni. aṭṭha. 2.4.198);
เต สเพฺพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิฯ กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติฯ จีวรกเณฺณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคฺคหณกาเล จ กุจฺฉิํ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติฯ
Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.
ปโตฺตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฎิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ ฯ อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโกฯ วาสิปิ ตาย ทนฺตกฎฺฐเจฺฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฎิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติฯ อุจฺฉุเจฺฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกาฯ สูจิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติฯ ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกาฯ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํฯ อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํฯ ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปาณกปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํฯ
Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti . Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūci cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyapāṇakaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ.
ปฎิสงฺขาโยนิโสติ อุปาเยน ปเถน ปฎิสงฺขาย ญตฺวา, ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ อโตฺถฯ เอตฺถ จ ‘‘สีตสฺส ปฎิฆาตายา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตปจฺจเวกฺขณเมว โยนิโส ปฎิสงฺขาติ เวทิตพฺพํฯ ตตฺถ จีวรนฺติ อนฺตรวาสกาทีสุ ยํกิญฺจิฯ ปฎิเสวตีติ ปริภุญฺชติ นิวาเสติ วา ปารุปติ วาฯ ยาวเทวาติ ปโยชนาวธิปริเจฺฉทนิยมวจนํฯ เอตฺตกเมว หิ โยคิโน จีวรปฎิเสวเน ปโยชนํ, ยทิทํ สีตสฺส ปฎิฆาตายาติอาทิ, น อิโต ภิโยฺยฯ สีตสฺสาติ อชฺฌตฺตธาตุโกฺขภวเสน วา พหิทฺธา อุตุปริณามนวเสน วา อุปฺปนฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ สีตสฺสฯ
Paṭisaṅkhāyonisoti upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā, paccavekkhitvāti attho. Ettha ca ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā nayena vuttapaccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhāti veditabbaṃ. Tattha cīvaranti antaravāsakādīsu yaṃkiñci. Paṭisevatīti paribhuñjati nivāseti vā pārupati vā. Yāvadevāti payojanāvadhiparicchedaniyamavacanaṃ. Ettakameva hi yogino cīvarapaṭisevane payojanaṃ, yadidaṃ sītassa paṭighātāyātiādi, na ito bhiyyo. Sītassāti ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhā utupariṇāmanavasena vā uppannassa yassa kassaci sītassa.
ปฎิฆาตายาติ ปฎิหนนตฺถํฯ ยถา สรีเร อาพาธํ น อุปฺปาเทติ, เอวํ ตสฺส วิโนทนตฺถํฯ สีตพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิโตฺต โยนิโส ปทหิตุํ น สโกฺกติฯ ตสฺมา สีตสฺส ปฎิฆาตาย จีวรํ เสวิตพฺพนฺติ ภควา อนุญฺญาสิฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯ เกวลเญฺหตฺถ อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส, ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตโพฺพฯ ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ เอตฺถ ปน ฑํสาติ ฑํสนมกฺขิกาฯ ‘‘อนฺธมกฺขิกา’’ติปิ วุจฺจนฺติฯ มกสาติ มกสา เอวฯ วาตาติ สรชอรชาทิเภทา ฯ อาตโปติ สูริยาตโปฯ สรีสปาติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺติ ทีฆชาติกา สปฺปาทโย, เตสํ ทฎฺฐสมฺผโสฺส จ ผุฎฺฐสมฺผโสฺส จาติ ทุวิโธ สมฺผโสฺส; โสปิ จีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนํ น พาธติฯ ตสฺมา ตาทิเสสุ ฐาเนสุ เตสํ ปฎิฆาตตฺถาย ปฎิเสวติฯ ยาวเทวาติ ปุน เอตสฺส วจนํ นิยตปโยชนาวธิปริเจฺฉททสฺสนตฺถํฯ หิริโกปีนปฎิจฺฉาทนตฺถนฺติ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ โหนฺติฯ ตตฺถ หิริโกปีนนฺติ ตํ ตํ สมฺพาธฎฺฐานํฯ ยสฺมิํ ยสฺมิญฺหิ อเงฺค วิวริยมาเน หิรี กุปฺปติ วินสฺสติ, ตํ ตํ หิริํ โกปนโต หิริโกปีนนฺติ วุจฺจติฯ ตสฺส จ หิริโกปีนสฺส ปฎิจฺฉาทนตฺถนฺติ หิริโกปีนปฎิจฺฉาทนตฺถํฯ ‘‘หิริโกปีนํ ปฎิจฺฉาทนตฺถ’’นฺติปิ ปาโฐฯ
Paṭighātāyāti paṭihananatthaṃ. Yathā sarīre ābādhaṃ na uppādeti, evaṃ tassa vinodanatthaṃ. Sītabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto yoniso padahituṃ na sakkoti. Tasmā sītassa paṭighātāya cīvaraṃ sevitabbanti bhagavā anuññāsi. Esa nayo sabbattha. Kevalañhettha uṇhassāti aggisantāpassa, tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo. Ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānanti ettha pana ḍaṃsāti ḍaṃsanamakkhikā. ‘‘Andhamakkhikā’’tipi vuccanti. Makasāti makasā eva. Vātāti sarajaarajādibhedā . Ātapoti sūriyātapo. Sarīsapāti ye keci sarantā gacchanti dīghajātikā sappādayo, tesaṃ daṭṭhasamphasso ca phuṭṭhasamphasso cāti duvidho samphasso; sopi cīvaraṃ pārupitvā nisinnaṃ na bādhati. Tasmā tādisesu ṭhānesu tesaṃ paṭighātatthāya paṭisevati. Yāvadevāti puna etassa vacanaṃ niyatapayojanāvadhiparicchedadassanatthaṃ. Hirikopīnapaṭicchādanatthanti niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci honti. Tattha hirikopīnanti taṃ taṃ sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiṃ yasmiñhi aṅge vivariyamāne hirī kuppati vinassati, taṃ taṃ hiriṃ kopanato hirikopīnanti vuccati. Tassa ca hirikopīnassa paṭicchādanatthanti hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. ‘‘Hirikopīnaṃ paṭicchādanattha’’ntipi pāṭho.
ปิณฺฑปาตนฺติ ยํกิญฺจิ อาหารํฯ โย หิ โกจิ อาหาโร ภิกฺขุโน ปิโณฺฑเลฺยน ปเตฺต ปติตตฺตา ‘‘ปิณฺฑปาโต’’ติ วุจฺจติฯ ปิณฺฑานํ วา ปาโต ปิณฺฑปาโต, ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธานํ ภิกฺขานํ สนฺนิปาโต, สมูโหติ วุตฺตํ โหติฯ เสสํ เหฎฺฐา วุตฺตนยเมวฯ
Piṇḍapātanti yaṃkiñci āhāraṃ. Yo hi koci āhāro bhikkhuno piṇḍolyena patte patitattā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Piṇḍānaṃ vā pāto piṇḍapāto, tattha tattha laddhānaṃ bhikkhānaṃ sannipāto, samūhoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
เสนาสนนฺติ สยนญฺจ อาสนญฺจฯ ยตฺถ ยตฺถ หิ เสติ วิหาเร วา อฑฺฒโยคาทิมฺหิ วา, ตํ เสนํฯ ยตฺถ ยตฺถ อาสติ นิสีทติ, ตํ อาสนํ, ตํ เอกโต กตฺวา ‘‘เสนาสน’’นฺติ วุจฺจติฯ อุตุปริสฺสยวิโนทนปฎิสลฺลานารามตฺถนฺติ ปริสหนเฎฺฐน อุตุเยว อุตุปริสฺสโยฯ อุตุปริสฺสยสฺส วิโนทนตฺถญฺจ ปฎิสลฺลานารามตฺถญฺจฯ โย สรีราพาธจิตฺตวิเกฺขปกโร อสปฺปาโย อุตุ เสนาสนปฎิเสวเนน วิโนเทตโพฺพ โหติ, ตสฺส วิโนทนตฺถํ เอกีภาวสุขตฺถญฺจาติ วุตฺตํ โหติฯ กามญฺจ สีตปฎิฆาตาทินาว อุตุปริสฺสยวิโนทนํ วุตฺตเมวฯ ยถา ปน จีวรปฎิเสวเน ‘‘หิริโกปีนปฎิจฺฉาทนํ นิยตปโยชนํ, อิตรานิ กทาจิ กทาจิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ นิยตอุตุปริสฺสยวิโนทนํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํฯ อถ วา อยํ วุตฺตปฺปกาโร อุตุ อุตุเยวฯ ปริสฺสโย ปน ทุวิโธ ปากฎปริสฺสโย จ ปฎิจฺฉนฺนปริสฺสโย จฯ ตตฺถ ปากฎปริสฺสโย สีหพฺยคฺฆาทโย, ปฎิจฺฉนฺนปริสฺสโย ราคโทสาทโยฯ เต ยตฺถ อปริคุตฺติยา จ อสปฺปายรูปทสฺสนาทินา จ อาพาธํ น กโรนฺติ, ตํ เสนาสนํ เอวํ ชานิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปฎิเสวโนฺต ภิกฺขุ ปฎิสงฺขา โยนิโส เสนาสนํ อุตุปริสฺสยวิโนทนตฺถํ ปฎิเสวตีติ เวทิตโพฺพฯ
Senāsananti sayanañca āsanañca. Yattha yattha hi seti vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā, taṃ senaṃ. Yattha yattha āsati nisīdati, taṃ āsanaṃ, taṃ ekato katvā ‘‘senāsana’’nti vuccati. Utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthanti parisahanaṭṭhena utuyeva utuparissayo. Utuparissayassa vinodanatthañca paṭisallānārāmatthañca. Yo sarīrābādhacittavikkhepakaro asappāyo utu senāsanapaṭisevanena vinodetabbo hoti, tassa vinodanatthaṃ ekībhāvasukhatthañcāti vuttaṃ hoti. Kāmañca sītapaṭighātādināva utuparissayavinodanaṃ vuttameva. Yathā pana cīvarapaṭisevane ‘‘hirikopīnapaṭicchādanaṃ niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci kadāci bhavantī’’ti vuttaṃ, evamidhāpi niyatautuparissayavinodanaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā ayaṃ vuttappakāro utu utuyeva. Parissayo pana duvidho pākaṭaparissayo ca paṭicchannaparissayo ca. Tattha pākaṭaparissayo sīhabyagghādayo, paṭicchannaparissayo rāgadosādayo. Te yattha apariguttiyā ca asappāyarūpadassanādinā ca ābādhaṃ na karonti, taṃ senāsanaṃ evaṃ jānitvā paccavekkhitvā paṭisevanto bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ utuparissayavinodanatthaṃ paṭisevatīti veditabbo.
คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารนฺติ เอตฺถ โรคสฺส ปฎิอยนเฎฺฐน ปจฺจโย, ปจฺจนีกคมนเฎฺฐนาติ อโตฺถฯ ยสฺส กสฺสจิ สปฺปายเสฺสตํ อธิวจนํฯ ภิสกฺกสฺส กมฺมํ เตน อนุญฺญาตตฺตาติ เภสชฺชํฯ คิลานปจฺจโยว เภสชฺชํ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ, ยํ กิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ ภิสกฺกกมฺมํ เตลมธุผาณิตาทีติ วุตฺตํ โหติฯ ปริกฺขาโรติ ปน ‘‘สตฺตหิ นครปริกฺขาเรหิ สุปริกฺขตฺตํ โหตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๗.๖๗) ปริวาโร วุจฺจติฯ ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานโกฺข จกฺกวีริโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔) อลงฺกาโรฯ ‘‘เย จ โข อิเม ปพฺพชิเตน ชีวิตปริกฺขารา สมุทาเนตพฺพา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙๑-๑๙๒) สมฺภาโรฯ อิธ ปน สมฺภาโรปิ ปริวาโรปิ วฎฺฎติฯ ตญฺจ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ ชีวิตสฺส ปริวาโรปิ โหติ, ชีวิตนาสกาพาธุปฺปตฺติยา อนฺตรํ อทตฺวา รกฺขณโต สมฺภาโรปิฯ ยถาจิรํ ปวตฺตติ, เอวมสฺส การณภาวโต; ตสฺมา ‘‘ปริกฺขาโร’’ติ วุจฺจติฯ เอวํ คิลานปจฺจยเภสชฺชญฺจ ตํ ปริกฺขาโร จาติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร, ตํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํฯ คิลานสฺส ยํ กิญฺจิ สปฺปายํ ภิสกฺกานุญฺญาตํ เตลมธุผาณิตาทิชีวิตปริกฺขารนฺติ วุตฺตํ โหติฯ
Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti ettha rogassa paṭiayanaṭṭhena paccayo, paccanīkagamanaṭṭhenāti attho. Yassa kassaci sappāyassetaṃ adhivacanaṃ. Bhisakkassa kammaṃ tena anuññātattāti bhesajjaṃ. Gilānapaccayova bhesajjaṃ gilānapaccayabhesajjaṃ, yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ bhisakkakammaṃ telamadhuphāṇitādīti vuttaṃ hoti. Parikkhāroti pana ‘‘sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhattaṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivāro vuccati. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkāro. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ma. ni. 1.191-192) sambhāro. Idha pana sambhāropi parivāropi vaṭṭati. Tañca gilānapaccayabhesajjaṃ jīvitassa parivāropi hoti, jīvitanāsakābādhuppattiyā antaraṃ adatvā rakkhaṇato sambhāropi. Yathāciraṃ pavattati, evamassa kāraṇabhāvato; tasmā ‘‘parikkhāro’’ti vuccati. Evaṃ gilānapaccayabhesajjañca taṃ parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Gilānassa yaṃ kiñci sappāyaṃ bhisakkānuññātaṃ telamadhuphāṇitādijīvitaparikkhāranti vuttaṃ hoti.
อุปฺปนฺนานนฺติ ชาตานํ ภูตานํ นิพฺพตฺตานํฯ เวยฺยาพาธิกานนฺติ เอตฺถ พฺยาพาโธติ ธาตุโกฺขโภ ตํสมุฎฺฐานา จ กุฎฺฐคณฺฑปีฬกาทโย, พฺยาพาธโต อุปฺปนฺนตฺตา เวยฺยาพาธิกาฯ เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนา, อกุสลวิปากเวทนา, ตาสํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํฯ อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมตายฯ ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ, ตาวาติ อโตฺถฯ
Uppannānanti jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattānaṃ. Veyyābādhikānanti ettha byābādhoti dhātukkhobho taṃsamuṭṭhānā ca kuṭṭhagaṇḍapīḷakādayo, byābādhato uppannattā veyyābādhikā. Vedanānanti dukkhavedanā, akusalavipākavedanā, tāsaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamatāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāvāti attho.
สนฺตุโฎฺฐ โหตีติ ปจฺจยสโนฺตเสน สนฺตุโฎฺฐ โหติฯ อิตรีตเรน จีวเรนาติ ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิฯ อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุโฎฺฐ โหตีติ อโตฺถฯ จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สโนฺตสา ยถาลาภสโนฺตโส ยถาพลสโนฺตโส ยถาสารุปฺปสโนฺตโสติฯ ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Santuṭṭho hotīti paccayasantosena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo.
วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุโฎฺฐ โหติ, สโนฺตสสฺส วณฺณํ น กเถติ, เอโก น สนฺตุโฎฺฐ โหติ, สโนฺตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก เนว สนฺตุโฎฺฐ โหติ, น สโนฺตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก สนฺตุโฎฺฐ จ โหติ, สโนฺตสสฺส วณฺณํ กเถติ, ตํ ทเสฺสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฎฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํฯ อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหีนคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํฯ อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํฯ อลทฺธา จาติ อลภิตฺวาฯ ยถา เอกโจฺจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ ปุญฺญวเนฺตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรโนฺต อุตฺตสฺสติ ปริตสฺสติ, สนฺตุโฎฺฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติฯ ลทฺธา จาติ ธเมฺมน สเมน ลภิตฺวาฯ อคธิโตติ วิคตโลภวโนฺตฯ อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปโนฺนฯ อนชฺฌาปโนฺนติ ตณฺหาย อโนตฺถโฎ อปริโยนโทฺธฯ อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ คธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโนฯ นิสฺสรณปโญฺญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฎิฆาตายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓) วุตฺตํ นิสฺสรณํ เอว ปชานโนฺตฯ อิตรีตรจีวรสนฺตุฎฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฎฺฐิยาฯ เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก, มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติฯ น ปรํ วเมฺภตีติ ‘‘อิเม ปนเญฺญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา ‘‘ปํสุกูลิกมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วเมฺภติฯ
Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ca hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ. Anesananti dūteyyapahīnagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttassati paritassati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhavanto. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23) vuttaṃ nissaraṇaṃ eva pajānanto. Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti.
โย หิ ตตฺถ ทโกฺขติ โย ตสฺมิํ จีวรสโนฺตเส วณฺณวาที, ตาสุ วา ทโกฺข เฉโก พฺยโตฺตฯ อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโตฯ สมฺปชาโน ปฎิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุโตฺตฯ โปราเณติ น อธุนุปฺปตฺติเกฯ อคฺคเญฺญติ ‘‘อโคฺค’’ติ ชานิตเพฺพฯ อริยวํเส ฐิโตติ อริยานํ วํเส ปติฎฺฐิโตฯ อริยวํโสติ จ ยถา หิ ขตฺติยวํโส พฺราหฺมณวํโส เวสฺสวํโส สุทฺทวํโส สมณวํโส กุลวํโส ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฎฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติฯ โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติฯ เก ปน เต อริยา เยสํ เอโส วํโสติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปเจฺจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโสฯ อิโต ปุเพฺพ หิ สตสหสฺสกปฺปาทิกานํ จตุนฺนํ อสเงฺขฺยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมเงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโสฯ เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค เอกํ อสเงฺขฺยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑโญฺญ นาม พุโทฺธ อุปฺปโนฺน…เป.… อิมสฺมิํ กเปฺป กกุสโนฺธ โกณาคมโน กสฺสโป อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เตสํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโสฯ อปิ จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปเจฺจกพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํโสติ อริยวํโส, ตสฺมิํ อริยวํเส ปติฎฺฐิโตฯ
Yohi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī, tāsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Porāṇeti na adhunuppattike. Aggaññeti ‘‘aggo’’ti jānitabbe. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyānaṃ vaṃse patiṭṭhito. Ariyavaṃsoti ca yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ eso vaṃsoti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Ito pubbe hi satasahassakappādikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro meṅkero saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso. Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso, tasmiṃ ariyavaṃse patiṭṭhito.
อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตนฯ เสนาสนาทีสุปิ เอเสว นโยฯ อายตเนสูติ จกฺขาทีสุ อายตเนสุฯ
Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Senāsanādīsupi eseva nayo. Āyatanesūti cakkhādīsu āyatanesu.
ยโตติ สญฺญโตฯ ยโตฺตติ ยตฺตวาฯ ปฎิยโตฺตติ อติวิย ยตฺตวาฯ คุโตฺตติ รกฺขิโตฯ โคปิโตติ มญฺชูสาย วิย ปฎฺฐปิโตฯ รกฺขิโตติ ปฎิสามิโตฯ สํวุโตติ ทฺวารสํวรเณน ปิหิโตฯ ขุํสิโตติ ครหิโตฯ วมฺภิโตติ อปสาทิโตฯ ฆฎฺฎิโตติ ฆฎฺฎนมาปาทิโตฯ ครหิโตติ อวมญฺญิโตฯ อุปวทิโตติ อโกฺกสิโตฯ
Yatoti saññato. Yattoti yattavā. Paṭiyattoti ativiya yattavā. Guttoti rakkhito. Gopitoti mañjūsāya viya paṭṭhapito. Rakkhitoti paṭisāmito. Saṃvutoti dvārasaṃvaraṇena pihito. Khuṃsitoti garahito. Vambhitoti apasādito. Ghaṭṭitoti ghaṭṭanamāpādito. Garahitoti avamaññito. Upavaditoti akkosito.
ผรุเสนาติ มมฺมเจฺฉทนวจเนนฯ กกฺขเฬนาติ ทารุเณนฯ นปฺปฎิวชฺชาติ ปฎิปฺผริตฺวา น กเถยฺยฯ
Pharusenāti mammacchedanavacanena. Kakkhaḷenāti dāruṇena. Nappaṭivajjāti paṭippharitvā na katheyya.
๒๐๗. ฌานานุยุโตฺตติ อนุปฺปนฺนุปฺปาทเนน อุปฺปนฺนเสวเนน จ ฌาเนน อนุยุโตฺตฯ อุเปกฺขมารพฺภ สมาหิตโตฺตติ จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขํ อุปฺปาเทตฺวา สมาหิตจิโตฺตฯ ตกฺกาสยํ กุกฺกุจฺจญฺจุปจฺฉิเนฺทติ กามวิตกฺกาทิวิตกฺกญฺจ กามสญฺญาทิกํ วิตกฺกสฺส อาสยญฺจ หตฺถกุกฺกุจฺจาทิกุกฺกุจฺจญฺจ อุปจฺฉิเนฺทยฺยฯ
207.Jhānānuyuttoti anuppannuppādanena uppannasevanena ca jhānena anuyutto. Upekkhamārabbha samāhitattoti catutthajjhānupekkhaṃ uppādetvā samāhitacitto. Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti kāmavitakkādivitakkañca kāmasaññādikaṃ vitakkassa āsayañca hatthakukkuccādikukkuccañca upacchindeyya.
อนุปฺปนฺนสฺส วา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทายาติ ตสฺมิํ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนสฺส วา อุปฺปชฺชิตฺวา ปริหีนสฺส วา ปฐมชฺฌานสฺส อุปฺปาทนตฺถํ อตฺตโน สนฺตาเน ปฎิลาภตฺถํฯ อุปฺปนฺนํ วา ปฐมํ ฌานํ อาเสวตีติอาทีสุ เอตฺถ อาทเรน เสวติ ปคุณํ กโรติ ภาเวติ วเฑฺฒติ พหุลีกโรติ ปุนปฺปุนํ กโรติฯ
Anuppannassavā paṭhamassa jhānassa uppādāyāti tasmiṃ attabhāve anuppannassa vā uppajjitvā parihīnassa vā paṭhamajjhānassa uppādanatthaṃ attano santāne paṭilābhatthaṃ. Uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevatītiādīsu ettha ādarena sevati paguṇaṃ karoti bhāveti vaḍḍheti bahulīkaroti punappunaṃ karoti.
อุเปกฺขาติ จตุตฺถชฺฌาเน อุปฺปนฺนา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาฯ อุเปกฺขาติ สภาวปทํฯ อุเปกฺขนาติ อุปปตฺติโต อิกฺขนากาโรฯ อชฺฌุเปกฺขนาติ อธิกา หุตฺวา อิกฺขนาฯ จิตฺตสมตาติ จิตฺตสฺส สมตา จิตฺตสฺส อูนาติริตฺตตํ วเชฺชตฺวา สมภาโวฯ จิตฺตปฺปสฺสทฺธตาติ จิตฺตสฺส อปฺปคพฺภตา, อถทฺธภาโวติ อโตฺถฯ มชฺฌตฺตตา จิตฺตสฺสาติ น สตฺตสฺส น โปสสฺส, จิตฺตสฺส มชฺฌตฺตภาโวติ อโตฺถฯ จตุเตฺถ ฌาเน อุเปกฺขํ อารพฺภาติ จตุตฺถสฺมิํ ฌานสฺมิํ อุปฺปนฺนํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขํ ปฎิจฺจฯ เอกคฺคจิโตฺตติ เอการมฺมเณ ปวตฺตจิโตฺตฯ อวิกฺขิตฺตจิโตฺตติ อุทฺธจฺจวิรหิโต น วิกฺขิตฺตจิโตฺตฯ
Upekkhāti catutthajjhāne uppannā tatramajjhattupekkhā. Upekkhāti sabhāvapadaṃ. Upekkhanāti upapattito ikkhanākāro. Ajjhupekkhanāti adhikā hutvā ikkhanā. Cittasamatāti cittassa samatā cittassa ūnātirittataṃ vajjetvā samabhāvo. Cittappassaddhatāti cittassa appagabbhatā, athaddhabhāvoti attho. Majjhattatā cittassāti na sattassa na posassa, cittassa majjhattabhāvoti attho. Catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbhāti catutthasmiṃ jhānasmiṃ uppannaṃ tatramajjhattupekkhaṃ paṭicca. Ekaggacittoti ekārammaṇe pavattacitto. Avikkhittacittoti uddhaccavirahito na vikkhittacitto.
นว วิตกฺกา วุตฺตนยา เอวฯ กามวิตกฺกานํ กามสญฺญาสโยติ กามวิตกฺกํ วิตเกฺกนฺตสฺส อุปฺปนฺนา กามสญฺญา เตสํ วิตกฺกานํ อาสโย วสโนกาโสติ กามสญฺญาสโยฯ พฺยาปาทวิตกฺกาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Nava vitakkā vuttanayā eva. Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayoti kāmavitakkaṃ vitakkentassa uppannā kāmasaññā tesaṃ vitakkānaṃ āsayo vasanokāsoti kāmasaññāsayo. Byāpādavitakkādīsupi eseva nayo.
๒๐๘. จุทิโต วจีภิ สติมาภินเนฺทติ อุปชฺฌายาทีหิ วาจาหิ โจทิโต สมาโน สติมา หุตฺวา ตํ โจทนํ อภินเนฺทยฺยฯ วาจํ ปมุเญฺจ กุสลนฺติ ญาณสมุฎฺฐิตํ วาจํ ปมุเญฺจยฺยฯ นาติเวลนฺติ อติเวลํ ปน วาจํ กาลเวลญฺจ สีลเวลญฺจ อติกฺกนฺตํ นปฺปมุเญฺจยฺยฯ ชนวาทธมฺมายาติ ชนปริวาทกถายฯ น เจตเยยฺยาติ เจตนํ น อุปฺปาเทยฺยฯ
208.Cudito vacībhi satimābhinandeti upajjhāyādīhi vācāhi codito samāno satimā hutvā taṃ codanaṃ abhinandeyya. Vācaṃ pamuñce kusalanti ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ pamuñceyya. Nātivelanti ativelaṃ pana vācaṃ kālavelañca sīlavelañca atikkantaṃ nappamuñceyya. Janavādadhammāyāti janaparivādakathāya. Na cetayeyyāti cetanaṃ na uppādeyya.
อิทํ เต อปฺปตฺตนฺติ อิทํ ตว น ปตฺตํฯ อสารุปฺปนฺติ ตว ปโยคํ อสารุปฺปํฯ อสีลฎฺฐนฺติ ตว ปโยคํ น สีเล ปติฎฺฐนฺติ อสีลฎฺฐํ, สีเล ฐิตสฺส ปโยคํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติฯ เกจิ ‘‘อสิลิฎฺฐ’’นฺติ ปฐนฺติ, อมฎฺฐวจนนฺติ อตฺถํ วณฺณยนฺติฯ
Idaṃ te appattanti idaṃ tava na pattaṃ. Asāruppanti tava payogaṃ asāruppaṃ. Asīlaṭṭhanti tava payogaṃ na sīle patiṭṭhanti asīlaṭṭhaṃ, sīle ṭhitassa payogaṃ na hotīti vuttaṃ hoti. Keci ‘‘asiliṭṭha’’nti paṭhanti, amaṭṭhavacananti atthaṃ vaṇṇayanti.
นิธีนนฺติ ตตฺถ ตตฺถ นิทหิตฺวา ฐปิตานํ หิรญฺญสุวณฺณาทิปูรานํ นิธิกุมฺภีนํฯ ปวตฺตารนฺติ กิจฺฉชีวิเก ทุคฺคตมนุเสฺส อนุกมฺปํ กตฺวา ‘‘เอหิ สุเขน เต ชีวนุปายํ ทเสฺสสฺสามี’’ติ นิธิฎฺฐานํ เนตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา สุขํ ชีวา’’ติ อาจิกฺขิตารํ วิยฯ วชฺชทสฺสินนฺติ เทฺว วชฺชทสฺสิโน ‘‘อิมินา นํ อสารุเปฺปน วา ขลิเตน วา สงฺฆมเชฺฌ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ รนฺธคเวสโก จ อญฺญาตํ ญาปนตฺถาย ญาตํ อนุคฺคณฺหตฺถาย สีลาทินา จสฺส วุทฺธิกามตาย ตํ ตํ วชฺชํ โอโลกเนน อุลฺลปนสภาวสณฺฐิโต จฯ อยํ อิธ อธิเปฺปโตฯ ยถา หิ ทุคฺคตมนุโสฺส ‘‘อิมํ คณฺหาหี’’ติ ตเชฺชตฺวา โปเฎฺฐตฺวาปิ นิธิํ ทเสฺสเนฺต โกปํ น กโรติ, ปมุทิโตว โหติ, เอวเมว เอวรูเป ปุคฺคเล อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา อาจิกฺขเนฺต โกโป น กาตโพฺพ, ตุเฎฺฐเนว ภวิตพฺพํฯ ‘‘ภเนฺต มหนฺตํ โว กตํ กมฺมํ, มยฺหํ อาจริยุปชฺฌายฎฺฐาเน ฐตฺวา โอวทเนฺตหิ ปุนปิ มํ วเทยฺยาถา’’ติ ปวาเรตพฺพเมวฯ นิคฺคยฺหวาทินฺติ เอกโจฺจ หิ สทฺธิวิหาริกาทีนํ อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา ‘‘อยํ เม มุโขทกทานาทีหิ สกฺกจฺจํ อุปฎฺฐหติ, สเจ นํ วกฺขามิ, น มํ อุปฎฺฐหิสฺสติ, เอวํ มม ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ วตฺตุํ อวิสหโนฺต น นิคฺคยฺหวาที นาม โหติ, โส อิมสฺมิํ สาสเน กจวรํ อากิรติฯ โย ปน ตถารูปํ วชฺชํ ทิสฺวา วชฺชานุรูปํ ตเชฺชตฺวา ปณาเมโนฺต ทณฺฑกมฺมํ กโรโนฺต วิหารา นีหรโนฺต สิกฺขาเปติ, อยํ นิคฺคยฺหวาที นาม เสยฺยถาปิ สมฺมาสมฺพุโทฺธฯ วุตฺตเญฺหตํ – ‘‘นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, ปวยฺห ปวยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, โย สาโร โส ฐสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๙๖)ฯ เมธาวินฺติ ธโมฺมชปญฺญาย สมนฺนาคตํฯ ตาทิสนฺติ เอวรูปํ ปณฺฑิตํ ภเชยฺย ปยิรุปาเสยฺยฯ ตาทิสญฺหิ อาจริยํ ภชมานสฺส อเนฺตวาสิกสฺส เสโยฺยว โหติ, น ปาปิโย, วุฑฺฒิเยว โหติ, โน ปริหานีติฯ
Nidhīnanti tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi sukhena te jīvanupāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca aññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggaṇhatthāya sīlādinā cassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullapanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvā poṭṭhetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evameva evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ. ‘‘Bhante mahantaṃ vo kataṃ kammaṃ, mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ mama parihāni bhavissatī’’ti vattuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti, so imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjetvā paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, yo sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyova hoti, na pāpiyo, vuḍḍhiyeva hoti, no parihānīti.
โอวเทยฺยาติ อุปฺปเนฺน วตฺถุสฺมิํ วทโนฺต โอวทติ นาม, อนุปฺปเนฺน ‘‘อยโสปิ เต สิยา’’ติอาทิวเสน อนาคตํ ทเสฺสโนฺต อนุสาสติ นามฯ สมฺมุขา วทโนฺตปิ โอวทติ นาม, ปรมฺมุขา ทูตํ วา สาสนํ วา เปเสโนฺต อนุสาสติ นามฯ สกิํ วทโนฺตปิ โอวทติ นาม, ปุนปฺปุนํ วทโนฺต อนุสาสติ นามฯ โอวทโนฺต เอว วา อนุสาสติ นามาติ เอวํ โอวเทยฺย อนุสาเสยฺยฯ อสพฺภาติ อกุสลธมฺมา นิวาเรยฺย, กุสลธเมฺม ปติฎฺฐเปยฺยาติ อโตฺถฯ สตญฺหิ โส ปิโย โหตีติ โส เอวรูโป ปุคฺคโล พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ ปิโย โหติฯ เย ปน อทิฎฺฐธมฺมา อวิติณฺณปรโลกา อามิสจกฺขุกา ชีวิกตฺถาย ปพฺพชิตา, เตสํ อสตํ โส โอวาทโก อนุสาสโก ‘‘น ตฺวํ อมฺหากํ อุปชฺฌาโย, น อาจริโย, กสฺมา อมฺหากํ โอวทสี’’ติ เอวํ มุขสตฺตีหิ วิชฺฌนฺตานํ อปฺปิโย โหตีติฯ
Ovadeyyāti uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati nāma, anuppanne ‘‘ayasopi te siyā’’tiādivasena anāgataṃ dassento anusāsati nāma. Sammukhā vadantopi ovadati nāma, parammukhā dūtaṃ vā sāsanaṃ vā pesento anusāsati nāma. Sakiṃ vadantopi ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. Ovadanto eva vā anusāsati nāmāti evaṃ ovadeyya anusāseyya. Asabbhāti akusaladhammā nivāreyya, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. Satañhi so piyo hotīti so evarūpo puggalo buddhādīnaṃ sappurisānaṃ piyo hoti. Ye pana adiṭṭhadhammā avitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā, tesaṃ asataṃ so ovādako anusāsako ‘‘na tvaṃ amhākaṃ upajjhāyo, na ācariyo, kasmā amhākaṃ ovadasī’’ti evaṃ mukhasattīhi vijjhantānaṃ appiyo hotīti.
เอกกมฺมนฺติ อปโลกนกมฺมาทิกํ เอกกมฺมํฯ เอกุเทฺทโสติ นิทานุเทฺทสาทิโก เอกุเทฺทโสฯ สมสิกฺขตาติ สมานสิกฺขตาฯ อาหตจิตฺตตนฺติ โกเธน ปหตจิตฺตภาวํฯ ขิลชาตตนฺติ ถทฺธภาวํฯ ปญฺจปิ เจโตขิเลติ พุทฺธธมฺมสงฺฆสิกฺขาสพฺรหฺมจารีสุ ปญฺจสุปิ จิตฺตสฺส ถทฺธภาเวฯ
Ekakammanti apalokanakammādikaṃ ekakammaṃ. Ekuddesoti nidānuddesādiko ekuddeso. Samasikkhatāti samānasikkhatā. Āhatacittatanti kodhena pahatacittabhāvaṃ. Khilajātatanti thaddhabhāvaṃ. Pañcapi cetokhileti buddhadhammasaṅghasikkhāsabrahmacārīsu pañcasupi cittassa thaddhabhāve.
ญาณสมุฎฺฐิตํ วาจนฺติ ญาณสมฺปยุตฺตจิเตฺตน อุปฺปาทิตํ วากฺยํฯ มุเญฺจยฺยาติ วิสฺสเชฺชยฺยฯ อตฺถูปสํหิตนฺติ อตฺถสหิตํ การณสหิตํฯ ธมฺมูปสํหิตนฺติ ธเมฺมน ยุตฺตํฯ กาลาติกฺกนฺตํ วาจํ น ภาเสยฺยาติ กาลาตีตํ วาจํ น กเถยฺย ตสฺส กาลสฺส อติกฺกนฺตตฺตาฯ เวลาติกฺกนฺตนฺติ มริยาทาตีตํ วจนํ น ภเณยฺย วจนมริยาทสฺส อติกฺกนฺตตฺตาฯ อุภยวเสน กาลเวลาฯ
Ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācanti ñāṇasampayuttacittena uppāditaṃ vākyaṃ. Muñceyyāti vissajjeyya. Atthūpasaṃhitanti atthasahitaṃ kāraṇasahitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dhammena yuttaṃ. Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyyāti kālātītaṃ vācaṃ na katheyya tassa kālassa atikkantattā. Velātikkantanti mariyādātītaṃ vacanaṃ na bhaṇeyya vacanamariyādassa atikkantattā. Ubhayavasena kālavelā.
โย เว กาเล อสมฺปเตฺตติ อตฺตโน วจนกาเล อสมฺปเตฺตฯ อติเวลนฺติ เวลาติกฺกนฺตํ กตฺวา อติเรกปฺปมาณํ ภาสติฯ นิหโต เสตีติ นิคฺฆาติโต สยติฯ โกกิลาเยว อตฺรโชติ กากิยา ปฎิชคฺคิโต โกกิลาย อพฺภนฺตเร ชาโต โกกิลโปตโก วิยฯ
Yo ve kāle asampatteti attano vacanakāle asampatte. Ativelanti velātikkantaṃ katvā atirekappamāṇaṃ bhāsati. Nihato setīti nigghātito sayati. Kokilāyeva atrajoti kākiyā paṭijaggito kokilāya abbhantare jāto kokilapotako viya.
๒๐๙. อถาปรนฺติ อถ อิทานิ อิโต ปรมฺปิฯ ปญฺจ รชานีติ รูปราคาทีนิ ปญฺจ รชานิฯ เยสํ สตีมา วินยาย สิเกฺขติ เยสํ อุปฎฺฐิตสฺสติ หุตฺวาว วินยนตฺถํ ติโสฺส สิกฺขา สิเกฺขยฺยฯ เอวํ สิกฺขโนฺต หิ รูเปสุ…เป.… ผเสฺสสุ สเหถ ราคํ, น อเญฺญติฯ
209.Athāparanti atha idāni ito parampi. Pañca rajānīti rūparāgādīni pañca rajāni. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti yesaṃ upaṭṭhitassati hutvāva vinayanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyya. Evaṃ sikkhanto hi rūpesu…pe… phassesu sahetha rāgaṃ, na aññeti.
รูปรโชติ รูปารมฺมณํ ปฎิจฺจ อุปฺปโนฺน ราคาทิรโชฯ สทฺทรชาทีสุปิ เอเสว นโยฯ
Rūparajoti rūpārammaṇaṃ paṭicca uppanno rāgādirajo. Saddarajādīsupi eseva nayo.
๒๑๐. ตโต โส เตสํ วินยาย สิกฺขโนฺต อนุกฺกเมน – เอเตสุ ธเมฺมสูติ คาถาฯ ตตฺถ เอเตสูติ รูปาทีสุฯ กาเลน โส สมฺมา ธมฺมํ ปริวีมํสมาโนติ โส ภิกฺขุ ยฺวายํ ‘‘อุทฺธเต จิเตฺต สมถสฺส กาโล’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๒๓๔) นเยน กาโล วุโตฺต, เตน กาเลน สพฺพํ สงฺขตธมฺมํ อนิจฺจาทินเยน ปริวีมํสมาโนฯ เอโกทิภูโต วิหเน ตมํ โสติ โส เอกคฺคจิโตฺต สพฺพํ โมหาทิตมํ วิหเนยฺย, นตฺถิ เอตฺถ สํสโยฯ
210. Tato so tesaṃ vinayāya sikkhanto anukkamena – etesu dhammesūti gāthā. Tattha etesūti rūpādīsu. Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti so bhikkhu yvāyaṃ ‘‘uddhate citte samathassa kālo’’tiādinā (saṃ. ni. 5.234) nayena kālo vutto, tena kālena sabbaṃ saṅkhatadhammaṃ aniccādinayena parivīmaṃsamāno. Ekodibhūto vihane tamaṃ soti so ekaggacitto sabbaṃ mohāditamaṃ vihaneyya, natthi ettha saṃsayo.
อุทฺธเต จิเตฺตติ วีริยินฺทฺริยวเสน จิเตฺต อวูปสเนฺตฯ พลววีริยญฺหิ มนฺทสมาธิํ วีริยสฺส อุทฺธจฺจปกฺขตฺตา อุทฺธจฺจํ อภิภวติฯ เอวํ อุทฺธเต จิเตฺตฯ สมถสฺส กาโลติ สมาธิสฺส ภาวนาย กาโลฯ สมาหิเต จิเตฺตติ อุปจารปฺปนาหิ จิเตฺต สมาหิเตฯ พลวสมาธิ หิ มนฺทวีริยํ สมาธิสฺส โกสชฺชปกฺขตฺตา โกสชฺชํ อภิภวติฯ สมาธิ วีริเยน สโญฺญชิโต โกสเชฺช ปติตุํ น ลภติฯ วีริยํ สมาธินา สโญฺญชิตํ อุทฺธเจฺจ ปติตุํ น ลภติ ฯ ตสฺมา ตทุภยํ สมํ กาตพฺพํฯ อุภยสมตาย หิ อปฺปนา โหติฯ วิปสฺสนาย กาโลติ เอวํ สมาหิเต อนิจฺจาทิวเสน วิวิธาย ปสฺสนาย กาโล, สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตีปิ สทฺธา วฎฺฎติฯ เอวํ สทฺทหโนฺต โอกเปฺปโนฺต อปฺปนํ ปาปุณาติฯ สมาธิปญฺญาสุ ปน สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตี เอกคฺคตา วฎฺฎติฯ เอวญฺหิ โส อปฺปนํ ปาปุณาติฯ วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ปน ปญฺญา พลวตี วฎฺฎติฯ เอวญฺหิ โส ลกฺขณปฺปฎิเวธํ ปาปุณาติฯ อุภินฺนํ ปน สมเตฺตปิ อปฺปนา โหติ เอวฯ
Uddhate citteti vīriyindriyavasena citte avūpasante. Balavavīriyañhi mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Evaṃ uddhate citte. Samathassa kāloti samādhissa bhāvanāya kālo. Samāhite citteti upacārappanāhi citte samāhite. Balavasamādhi hi mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Samādhi vīriyena saññojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saññojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati . Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Vipassanāya kāloti evaṃ samāhite aniccādivasena vividhāya passanāya kālo, samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇāti. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa balavatī ekaggatā vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa pana paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samattepi appanā hoti eva.
กาเล ปคฺคณฺหติ จิตฺตนฺติ ยสฺมิํ สมเย อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีนํ จิตฺตํ โหติ, ตสฺมิํ สมเย ธมฺมวิจยวีริยปีติสโมฺพชฺฌงฺคสมุฎฺฐาปเนน ตํ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติฯ นิคฺคณฺหตีติ ยสฺมิํ สมเย อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, ตสฺมิํ สมเย ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสโมฺพชฺฌงฺคสมุฎฺฐาปเนน ตํ จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติฯ สมฺปหํสติ กาเลนาติ ยสฺมิํ สมเย จิตฺตํ ปญฺญาปโยคมนฺทตาย วา อุปสมสุขานํ วิคเมน วา นิรสฺสาทํ โหติ , ตสฺมิํ สมเย อฎฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน สํเวเชติฯ อฎฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม – ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฎฺฎมูลกํ ทุกฺขํ อนาคเต วฎฺฎมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปเนฺน อาหารปริเยฎฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติฯ รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณนาสฺส ปสาทํ ชเนติฯ อยํ วุจฺจติ ‘‘สมฺปหํสติ กาเลนา’’ติฯ กาเล จิตฺตํ สมาทเหติ ยสฺมิํ สมเย สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมภาโว, ตสฺมิํ กาเล จิตฺตํ สมาทเหยฺยฯ
Kāle paggaṇhati cittanti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena taṃ cittaṃ paggaṇhāti. Niggaṇhatīti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena taṃ cittaṃ niggaṇhāti. Sampahaṃsati kālenāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti , tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma – jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇenāssa pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati ‘‘sampahaṃsati kālenā’’ti. Kāle cittaṃ samādaheti yasmiṃ samaye saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samabhāvo, tasmiṃ kāle cittaṃ samādaheyya.
อชฺฌุเปกฺขติ กาเลนาติ ยสฺมิํ สมเย สมฺมา ปฎิปตฺติํ อาคมฺม อลีนํ อนุทฺธตํ อนิรสฺสาทํ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฎิปนฺนํ จิตฺตํ โหติ, ตทาสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ น พฺยาปารํ อาปชฺชติ สารถิ วิย สมปฺปวเตฺตสุ อเสฺสสุฯ อยํ วุจฺจติ ‘‘อชฺฌุเปกฺขติ กาเลนา’’ติฯ โส โยคี กาลโกวิโทติ เอโส วุตฺตปฺปกาโร กมฺมฎฺฐานโยเค นิยุโตฺต ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสนสมาทหนอชฺฌุเปกฺขนกาเลสุ เฉโก พฺยโตฺตฯ กิมฺหิ กาลมฺหีติอาทินา ปคฺคหาทิกาลํ ปุจฺฉติฯ
Ajjhupekkhati kālenāti yasmiṃ samaye sammā paṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘ajjhupekkhati kālenā’’ti. So yogī kālakovidoti eso vuttappakāro kammaṭṭhānayoge niyutto paggahaniggahasampahaṃsanasamādahanaajjhupekkhanakālesu cheko byatto. Kimhi kālamhītiādinā paggahādikālaṃ pucchati.
อิทานิ ปคฺคหาทิกาลํ วิสฺสเชฺชโนฺต ‘‘ลีเน จิตฺตมฺหี’’ติอาทิมาหฯ อติสิถิลวีริยตาทีหิ จิเตฺต ลีนภาวํ คเต ธมฺมวิจยวีริยปีติสโมฺพชฺฌงฺคสมุฎฺฐาปเนน ปคฺคโหฯ อุทฺธตสฺมิํ วินิคฺคโหติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธเต จิเตฺต ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสโมฺพชฺฌงฺคสมุฎฺฐาปเนน นิคฺคโหฯ นิรสฺสาทคตํ จิตฺตํ, สมฺปหํเสยฺย ตาวเทติ ปญฺญาปโยคมนฺทตาย วา อุปสมสุขานํ วิคเมน วา อสฺสาทวิรหิตํ คตํ อฎฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน วา รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน วา ตสฺมิํ ขเณ จิตฺตํ สมฺปหํเสยฺยฯ
Idāni paggahādikālaṃ vissajjento ‘‘līne cittamhī’’tiādimāha. Atisithilavīriyatādīhi citte līnabhāvaṃ gate dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena paggaho. Uddhatasmiṃ viniggahoti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena niggaho. Nirassādagataṃ cittaṃ, sampahaṃseyya tāvadeti paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā assādavirahitaṃ gataṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena vā ratanattayaguṇānussaraṇena vā tasmiṃ khaṇe cittaṃ sampahaṃseyya.
สมฺปหฎฺฐํ ยทา จิตฺตนฺติ ยสฺมิํ กาเล วุตฺตนเยเนว สมฺปหํสิตํ จิตฺตํ โหติฯ อลีนํ ภวติ นุทฺธตนฺติ วีริยสมาธีหิ สโญฺญชิตตฺตา ลีนุทฺธจฺจวิรหิตญฺจ โหติฯ สมถนิมิตฺตสฺสาติ สมโถ จ นิมิตฺตญฺจ สมถนิมิตฺตํ, ตสฺส สมถนิมิตฺตสฺสฯ โส กาโลติ โย โส ลีนุทฺธจฺจวิรหิตกาโล วุโตฺต, โส กาโลฯ อชฺฌตฺตํ รมเย มโนติ ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ กสิณาทิโคจรชฺฌเตฺต โตเสยฺย อภิรมาเปยฺยฯ
Sampahaṭṭhaṃ yadā cittanti yasmiṃ kāle vuttanayeneva sampahaṃsitaṃ cittaṃ hoti. Alīnaṃ bhavati nuddhatanti vīriyasamādhīhi saññojitattā līnuddhaccavirahitañca hoti. Samathanimittassāti samatho ca nimittañca samathanimittaṃ, tassa samathanimittassa. So kāloti yo so līnuddhaccavirahitakālo vutto, so kālo. Ajjhattaṃ ramaye manoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ kasiṇādigocarajjhatte toseyya abhiramāpeyya.
เอเตน เมวุปาเยนาติ เอเตน วุตฺตอุปาเยน เอวฯ ม-กาโร ปทสนฺธิวเสน วุโตฺตฯ อชฺฌุเปเกฺขยฺย ตาวเทติ ยทา อุปจารปฺปนาหิ ตํ จิตฺตํ สมาหิตํ, ตทา ‘‘สมาหิตํ จิตฺต’’นฺติ ชานิตฺวา ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาปารํ อกตฺวา ตสฺมิํ ขเณ อชฺฌุเปกฺขนเมว กเรยฺยฯ
Etenamevupāyenāti etena vuttaupāyena eva. Ma-kāro padasandhivasena vutto. Ajjhupekkheyya tāvadeti yadā upacārappanāhi taṃ cittaṃ samāhitaṃ, tadā ‘‘samāhitaṃ citta’’nti jānitvā paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpāraṃ akatvā tasmiṃ khaṇe ajjhupekkhanameva kareyya.
อิทานิ ‘‘กิมฺหิ กาลมฺหิ ปคฺคาโห’’ติ ปุฎฺฐคาถํ นิคเมโนฺต ‘‘เอวํ กาลวิทู ธีโร’’ติอาทิมาหฯ กาเลน กาลํ จิตฺตสฺส, นิมิตฺตมุปลกฺขเยติ กาลานุกาลํ สมาธิสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อารมฺมณํ สลฺลเกฺขยฺย, อุปปริเกฺขยฺยาติ อโตฺถฯ เสสํ สพฺพตฺถ ปากฎเมวฯ เอวํ อรหตฺตนิกูเฎน เทสนํ นิฎฺฐาเปสีติฯ
Idāni ‘‘kimhi kālamhi paggāho’’ti puṭṭhagāthaṃ nigamento ‘‘evaṃ kālavidū dhīro’’tiādimāha. Kālena kālaṃ cittassa, nimittamupalakkhayeti kālānukālaṃ samādhisampayuttacittassa ārammaṇaṃ sallakkheyya, upaparikkheyyāti attho. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกาย มหานิเทฺทสฎฺฐกถาย
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
สาริปุตฺตสุตฺตนิเทฺทสวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Sāriputtasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
อฎฺฐกวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Aṭṭhakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
สทฺธมฺมปฺปโชฺชติกา นาม มหานิเทฺทส-อฎฺฐกถา นิฎฺฐิตาฯ
Saddhammappajjotikā nāma mahāniddesa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / มหานิเทฺทสปาฬิ • Mahāniddesapāḷi / ๑๖. สาริปุตฺตสุตฺตนิเทฺทโส • 16. Sāriputtasuttaniddeso
