| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เปฎโกปเทสปาฬิ • Peṭakopadesapāḷi |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
เปฎโกปเทสปาฬิ
Peṭakopadesapāḷi
๑. อริยสจฺจปฺปกาสนปฐมภูมิ
1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi
นโม สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปรมตฺถทสฺสีนํ
Namo sammāsambuddhānaṃ paramatthadassīnaṃ
สีลาทิคุณปารมิปฺปตฺตานํฯ
Sīlādiguṇapāramippattānaṃ.
๑. ทุเว เหตู ทุเว ปจฺจยา สาวกสฺส สมฺมาทิฎฺฐิยา อุปฺปาทาย – ปรโต จ โฆโส สจฺจานุสนฺธิ, อชฺฌตฺตญฺจ โยนิโส มนสิกาโรฯ ตตฺถ กตโม ปรโต โฆโส? ยา ปรโต เทสนา โอวาโท อนุสาสนี สจฺจกถา สจฺจานุโลโมฯ จตฺตาริ สจฺจานิ – ทุกฺขํ สมุทโย นิโรโธ มโคฺคฯ อิเมสํ จตุนฺนํ สจฺจานํ ยา เทสนา สนฺทสฺสนา วิวรณา วิภชนา อุตฺตานีกิริยา 1 ปกาสนา – อยํ วุจฺจติ สจฺจานุโลโม โฆโสติฯ
1. Duve hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro. Tattha katamo parato ghoso? Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo. Cattāri saccāni – dukkhaṃ samudayo nirodho maggo. Imesaṃ catunnaṃ saccānaṃ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā 2 pakāsanā – ayaṃ vuccati saccānulomo ghosoti.
๒. ตตฺถ กตโม อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร?
2. Tattha katamo ajjhattaṃ yoniso manasikāro?
อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร นาม โย ยถาเทสิเต ธเมฺม พหิทฺธา อารมฺมณํ อนภินีหริตฺวา โยนิโส มนสิกาโร – อยํ วุจฺจติ โยนิโส มนสิกาโรฯ
Ajjhattaṃ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṃ anabhinīharitvā yoniso manasikāro – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro.
ตํอากาโร โยนิโส ทฺวาโร วิธิ อุปาโยฯ ยถา ปุริโส สุเกฺข กเฎฺฐ วิคตเสฺนเห สุกฺขาย อุตฺตรารณิยา ถเล อภิมนฺถมานํ ภโพฺพ โชติสฺส อธิคมาย ฯ ตํ กิสฺส เหตุฯ โยนิโส อคฺคิสฺส อธิคมายฯ เอวเมวสฺส ยมิทํ ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคานํ อวิปรีตธมฺมเทสนํ มนสิกโรติ – อยํ วุจฺจติ โยนิโส มนสิกาโรฯ
Taṃākāro yoniso dvāro vidhi upāyo. Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṃ bhabbo jotissa adhigamāya . Taṃ kissa hetu. Yoniso aggissa adhigamāya. Evamevassa yamidaṃ dukkhasamudayanirodhamaggānaṃ aviparītadhammadesanaṃ manasikaroti – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro.
ยถา ติโสฺส อุปมา ปุเพฺพ อสฺสุตา จ อสฺสุตปุพฺพา จ ปฎิภนฺติฯ โย หิ โกจิ กาเมสุ อวีตราโคติ…เป.… ทุเว อุปมา อโยนิโส กาตพฺพา ปจฺฉิเมสุ วุตฺตํฯ ตตฺถ โย จ ปรโต โฆโส โย จ อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาโร – อิเม เทฺว ปจฺจยาฯ ปรโต โฆเสน ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา – อยํ วุจฺจติ สุตมยี ปญฺญาฯ ยา อชฺฌตฺตํ โยนิโส มนสิกาเรน อุปฺปชฺชติ ปญฺญา – อยํ วุจฺจติ จินฺตามยี ปญฺญาติฯ อิมา เทฺว ปญฺญา เวทิตพฺพาฯ ปุริมกา จ เทฺว ปจฺจยาฯ อิเม เทฺว เหตู เทฺว ปจฺจยา สาวกสฺส สมฺมาทิฎฺฐิยา อุปฺปาทายฯ
Yathā tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti. Yo hi koci kāmesu avītarāgoti…pe… duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṃ. Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṃ yoniso manasikāro – ime dve paccayā. Parato ghosena yā uppajjati paññā – ayaṃ vuccati sutamayī paññā. Yā ajjhattaṃ yoniso manasikārena uppajjati paññā – ayaṃ vuccati cintāmayī paññāti. Imā dve paññā veditabbā. Purimakā ca dve paccayā. Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya.
๓. ตตฺถ ปรโต โฆสสฺส สจฺจานุสนฺธิสฺส เทสิตสฺส อตฺถํ อวิชานโนฺต อตฺถปฺปฎิสํเวที ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ น จ อตฺถปฺปฎิสํเวที โยนิโส มนสิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติฯ ปรโต โฆสสฺส สจฺจานุสนฺธิสฺส เทสิตสฺส อตฺถํ วิชานโนฺต อตฺถปฺปฎิสํเวที ภวิสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ อตฺถปฺปฎิสํเวที จ โยนิโส มนสิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติฯ เอส เหตุ เอตํ อารมฺมณํ เอโส อุปาโย สาวกสฺส นิยฺยานสฺส, นตฺถโญฺญฯ โสยํ น จ สุตฺตสฺส อตฺถวิชานนาย สห ยุโตฺต นาปิ โฆสานุโยเคน ปรโต โฆสสฺส อตฺถํ อวิชานเนฺตน สกฺกา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนํ อธิคนฺตุํ, ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมน สุตมเยน อตฺถา ปริเยสิตพฺพาฯ ตตฺถ ปริเยสนาย อยํ อนุปุพฺพี ภวติ โสฬส หารา, ปญฺจ นยา, อฎฺฐารส มูลปทานิฯ
3. Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ avijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Na ca atthappaṭisaṃvedī yoniso manasikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ vijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Atthappaṭisaṃvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Esa hetu etaṃ ārammaṇaṃ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño. Soyaṃ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṃ avijānantena sakkā uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanaṃ adhigantuṃ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā. Tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni.
ตตฺถายํ อุทฺทานคาถา
Tatthāyaṃ uddānagāthā
โสฬสหารา เนตฺตี, ปญฺจนยา สาสนสฺส ปริเยฎฺฐิ;
Soḷasahārā nettī, pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi;
อฎฺฐารสมูลปทา, กจฺจายนโคตฺตนิทฺทิฎฺฐาฯ
Aṭṭhārasamūlapadā, kaccāyanagottaniddiṭṭhā.
๔. ตตฺถ กตเม โสฬสหารา?
4. Tattha katame soḷasahārā?
เทสนา วิจโย ยุตฺติ ปทฎฺฐานํ ลกฺขณํ จตุพฺยูโห อาวโฎฺฎ วิภตฺติ ปริวตฺตโน เววจโน ปญฺญตฺติ โอตรโณ โสธโน อธิฎฺฐาโน ปริกฺขาโร สมาโรปโน – อิเม โสฬส หาราฯ
Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano – ime soḷasa hārā.
ตตฺถ อุทฺทานคาถา
Tattha uddānagāthā
จตุพฺยูโห จ อาวโฎฺฎ, วิภตฺติ ปริวตฺตโนฯ
Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.
เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน;
Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano;
๕. ตตฺถ กตเม ปญฺจ นยา?
5. Tattha katame pañca nayā?
นนฺทิยาวโฎฺฎ ติปุกฺขโล สีหวิกฺกีฬิโต ทิสาโลจโน องฺกุโสติฯ
Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti.
ตตฺถ อุทฺทานคาถา
Tattha uddānagāthā
ปฐโม นนฺทิยาวโฎฺฎ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล;
Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo;
สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย โหติ โส นโยฯ
Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo hoti so nayo.
ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุโตฺถ นยลญฺชโก;
Disālocanamāhaṃsu, catuttho nayalañjako;
๖. ตตฺถ กตมานิ อฎฺฐารส มูลปทานิ?
6. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni?
อวิชฺชา ตณฺหา โลโภ โทโส โมโห สุภสญฺญา สุขสญฺญา นิจฺจสญฺญา อตฺตสญฺญา สมโถ วิปสฺสนา อโลโภ อโทโส อโมโห อสุภสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนิจฺจสญฺญา อนตฺตสญฺญา, อิมานิ อฎฺฐารส มูลปทานิฯ ตตฺถ นว ปทานิ อกุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติฯ นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติฯ
Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni. Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati. Nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati.
กตมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติ?
Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati?
อวิชฺชา ยาว อตฺตสญฺญา, อิมานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, ยตฺถ สพฺพํ อกุสลํ สโมสรติฯ
Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati.
กตมานิ นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติ?
Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati?
สมโถ ยาว อนตฺตสญฺญา, อิมานิ นว ปทานิ กุสลานิ ยตฺถ สพฺพํ กุสลํ สโมสรติฯ อิมานิ อฎฺฐารส มูลปทานิฯ
Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati. Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni.
ตตฺถ อิมา อุทฺทานคาถา
Tattha imā uddānagāthā
ตณฺหา จ อวิชฺชา โลโภ, โทโส ตเถว โมโห จ;
Taṇhā ca avijjā lobho, doso tatheva moho ca;
จตฺตาโร จ วิปลฺลาสา, กิเลสภูมิ นว ปทานิฯ
Cattāro ca vipallāsā, kilesabhūmi nava padāni.
เย จ สติปฎฺฐานา สมโถ, วิปสฺสนา กุสลมูลํ;
Ye ca satipaṭṭhānā samatho, vipassanā kusalamūlaṃ;
เอตํ สพฺพํ กุสลํ, อินฺทฺริยภูมิ นวปทานิฯ
Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ, indriyabhūmi navapadāni.
สพฺพํ กุสลํ นวหิ ปเทหิ ยุชฺชติ, นวหิ เจว อกุสลํ;
Sabbaṃ kusalaṃ navahi padehi yujjati, navahi ceva akusalaṃ;
เอกเก นว มูลปทานิ, อุภยโต อฎฺฐารส มูลปทานิฯ
Ekake nava mūlapadāni, ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni.
อิเมสํ อฎฺฐารสนฺนํ มูลปทานํ ยานิ นว ปทานิ อกุสลานิ, อยํ ทุกฺขสมุทโย; ยานิ นว ปทานิ กุสลานิ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฎิปทาฯ อิติ สมุทยสฺส ทุกฺขํ ผลํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฎิปทาย นิโรธํ ผลํฯ อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ภควตา พาราณสิยํ เทสิตานิฯ
Imesaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ yāni nava padāni akusalāni, ayaṃ dukkhasamudayo; yāni nava padāni kusalāni, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā. Iti samudayassa dukkhaṃ phalaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṃ phalaṃ. Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṃ desitāni.
๗. ตตฺถ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส อปริมาณานิ อกฺขรานิ ปทานิ พฺยญฺชนานิ อาการานิ นิรุตฺติโย นิเทฺทสา เทสิตา เอตเสฺสวตฺถสฺส สงฺกาสนาย ปกาสนาย วิวรณาย วิภชนาย อุตฺตานีกมฺมตาย ปญฺญาปนายาติ ยา เอวํ สเพฺพสํ สจฺจานํฯ อิติ เอกเมกํ สจฺจํ อปริมาเณหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนอาการนิรุตฺตินิเทฺทเสหิ ปริเยสิตพฺพํ, ตญฺจ พฺยญฺชนํ อตฺถปุถุเตฺตน ปน อเตฺถว พฺยญฺชนปุถุเตฺตนฯ
7. Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti yā evaṃ sabbesaṃ saccānaṃ. Iti ekamekaṃ saccaṃ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṃ, tañca byañjanaṃ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena.
โย หิ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํ วเทยฺย ‘‘อหํ อิทํ ทุกฺขํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทุกฺขํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ ตสฺส ตํ วาจาวตฺถุกเมวสฺส ปุจฺฉิโต จ น สมฺปายิสฺสติฯ เอวํ สจฺจานิฯ ยญฺจ รตฺติํ ภควา อภิสมฺพุโทฺธ, ยญฺจ รตฺติํ อนุปาทาย ปรินิพฺพุโต, เอตฺถนฺตเร ยํ กิญฺจิ ภควตา ภาสิตํ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ, สพฺพํ ตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํฯ น กิญฺจิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ ธมฺมเทสนาย ธมฺมจกฺกโต พหิทฺธา, ตสฺส สพฺพํ สุตฺตํ อริยธเมฺมสุ ปริเยสิตพฺพํฯ ตตฺถ ปริคฺคณฺหนาย อาโลกสภานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ถาวรานิ อิมานิฯ
Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘‘ahaṃ idaṃ dukkhaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paññapessāmī’’ti tassa taṃ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati. Evaṃ saccāni. Yañca rattiṃ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṃ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṃ kiñci bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, sabbaṃ taṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Na kiñci buddhānaṃ bhagavantānaṃ dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṃ suttaṃ ariyadhammesu pariyesitabbaṃ. Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ? ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ สํขิเตฺตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขาฯ ตตฺถายํ ลกฺขณนิเทฺทโส, ปาตุภาวลกฺขณา ชาติ, ปริปากลกฺขณา ชรา, ทุกฺขทุกฺขตาลกฺขโณ พฺยาธิ, จุติลกฺขณํ มรณํ, ปิยวิปฺปโยควิปริณามปริตาปนลกฺขโณ โสโก, ลาลปฺปนลกฺขโณ ปริเทโว, กายสมฺปีฬนลกฺขณํ ทุกฺขํ, จิตฺตสมฺปีฬนลกฺขณํ โทมนสฺสํ, กิเลสปริทหนลกฺขโณ อุปายาโส, อมนาปสโมธานลกฺขโณ อปฺปิยสมฺปโยโค, มนาปวินาภาวลกฺขโณ ปิยวิปฺปโยโค, อธิปฺปายวิวตฺตนลกฺขโณ อลาโภ, อปริญฺญาลกฺขณา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ปริปากจุติลกฺขณํ ชรามรณํ, ปาตุภาวจุติลกฺขณํ จุโตปปตฺติ, ปฎิสนฺธินิพฺพตฺตนลกฺขโณ สมุทโย, สมุทยปริชหนลกฺขโณ นิโรโธ, อนุสยสมุเจฺฉทลกฺขโณ มโคฺคฯ พฺยาธิลกฺขณํ ทุกฺขํ, สญฺชานนลกฺขโณ สมุทโย, นิยฺยานิกลกฺขโณ มโคฺค, สนฺติลกฺขโณ นิโรโธฯ อปฺปฎิสนฺธิภาวนิโรธลกฺขณา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ, ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ, ทุกฺขญฺจ มโคฺค จ, สมุทโย จ ทุกฺขญฺจ, สมุทโย จ นิโรโธ จ, สมุทโย จ มโคฺค จ, นิโรโธ จ สมุทโย จ, นิโรโธ จ ทุกฺขญฺจ, นิโรโธ จ มโคฺค จ, มโคฺค จ นิโรโธ จ, มโคฺค จ สมุทโย จ, มโคฺค จ ทุกฺขญฺจฯ
Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti jarā byādhi maraṇaṃ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Tatthāyaṃ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṃ jarāmaraṇaṃ, pātubhāvacutilakkhaṇaṃ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo. Byādhilakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho. Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca.
๘. ตตฺถิมานิ สุตฺตานิฯ
8. Tatthimāni suttāni.
อพฺภุฎฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติฯ
Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti.
อฎฺฐิมา, อานนฺท, ทานุปปตฺติโย เอกุตฺตริเก สุตฺตํ – อยํ ชาติฯ
Aṭṭhimā, ānanda, dānupapattiyo ekuttarike suttaṃ – ayaṃ jāti.
ตตฺถ กตมา ชรา?
Tattha katamā jarā?
ชิณฺณโกญฺจาว ฌายนฺติ, ขีณมเจฺฉว ปลฺลเลฯ
Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale.
ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ เทเวสุ – อยํ ชราฯ
Pañca pubbanimittāni devesu – ayaṃ jarā.
ตตฺถ กตโม พฺยาธิ?
Tattha katamo byādhi?
สามํ เตน กุโต ราช, ตุวมฺปิ ชรายนฺติ เวเทสิ;
Sāmaṃ tena kuto rāja, tuvampi jarāyanti vedesi;
ขตฺติย กมฺมสฺส ผโล, โลโก น หิ กมฺมํ ปนยติฯ
Khattiya kammassa phalo, loko na hi kammaṃ panayati.
ตโย คิลานา – อยํ พฺยาธิฯ
Tayo gilānā – ayaṃ byādhi.
ตตฺถ กตมํ มรณํ?
Tattha katamaṃ maraṇaṃ?
ขุทฺทกญฺจ มหนฺตญฺจ, ยํ ปกฺกํ ยญฺจ อามกํ;
Khuddakañca mahantañca, yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ;
สพฺพํ เภทนปริยนฺตํ, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํฯ
Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ.
มมายิเต ปสฺสถ ผนฺทมาเน 15, มเจฺฉว อโปฺปทเก ขีณโสเต;
Mamāyite passatha phandamāne 16, maccheva appodake khīṇasote;
เอตมฺปิ ทิสฺวา อมโม จเรยฺย, ภเวสุ อาสตฺติมกุพฺพมาโนฯ
Etampi disvā amamo careyya, bhavesu āsattimakubbamāno.
อุทกปฺปนสุตฺตํ – อิทํ มรณํฯ
Udakappanasuttaṃ – idaṃ maraṇaṃ.
ตตฺถ กตโม โสโก?
Tattha katamo soko?
อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ปาปการี อุภยตฺถ โสจติ;
Idha socati pecca socati, pāpakārī ubhayattha socati;
โส โสจติ โส วิหญฺญติ, ทิสฺวา กมฺมกิลิฎฺฐมตฺตโน 17ฯ
So socati so vihaññati, disvā kammakiliṭṭhamattano 18.
ตีณิ ทุจฺจริตานิ – อยํ โสโกฯ
Tīṇi duccaritāni – ayaṃ soko.
ตตฺถ กตโม ปริเทโว?
Tattha katamo paridevo?
กาเมสุ 19 คิทฺธา ปสุตา ปมูฬฺหา, อวทานิยา เต วิสเม นิวิฎฺฐา;
Kāmesu 20 giddhā pasutā pamūḷhā, avadāniyā te visame niviṭṭhā;
ทุกฺขูปนีตา ปริเทวยนฺติ, กิํสุ ภวิสฺสาม อิโต จุตาเสฯ
Dukkhūpanītā paridevayanti, kiṃsu bhavissāma ito cutāse.
ติโสฺส วิปตฺติโย – อยํ ปริเทโวฯ
Tisso vipattiyo – ayaṃ paridevo.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขํ?
Tattha katamaṃ dukkhaṃ?
ชลิตา ชาตเวทาว, อจฺจิสงฺฆสมากุลาฯ
Jalitā jātavedāva, accisaṅghasamākulā.
มหา วต โส ปริฬาโห 23 สํยุตฺตเก สุตฺตํ สจฺจสํยุเตฺตสุ – อิทํ ทุกฺขํฯ
Mahā vata so pariḷāho 24 saṃyuttake suttaṃ saccasaṃyuttesu – idaṃ dukkhaṃ.
ตตฺถ กตมํ โทมนสฺสํ?
Tattha katamaṃ domanassaṃ?
สุตฺวา ปเรสํ นิโคฺฆสํ, มงฺกุ โหติ ตถาวิโธฯ
Sutvā paresaṃ nigghosaṃ, maṅku hoti tathāvidho.
เทฺวเม ตปนียา ธมฺมา – อิทํ โทมนสฺสํฯ
Dveme tapanīyā dhammā – idaṃ domanassaṃ.
ตตฺถ กตโม อุปายาโส?
Tattha katamo upāyāso?
กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อโนฺต ฑยฺหติ โน พหิ;
Kammārānaṃ yathā ukkā, anto ḍayhati no bahi;
เอวํ ฑยฺหติ เม หทยํ, สุตฺวา นิพฺพตฺตมมฺพุชํฯ
Evaṃ ḍayhati me hadayaṃ, sutvā nibbattamambujaṃ.
ตโย อคฺคี – อยํ อุปายาโสฯ
Tayo aggī – ayaṃ upāyāso.
ตตฺถ กตโม อปฺปิยสมฺปโยโค?
Tattha katamo appiyasampayogo?
อยสาว 27 มลํ สมุฎฺฐิตํ, ตตุฎฺฐาย ตเมว ขาทติ;
Ayasāva 28 malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;
เอวํ อติโธนจารินํ, สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคติํฯ
Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggatiṃ.
เทฺวเม ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ, เอกุตฺตริเก สุตฺตํ ทุเกสุ – อยํ อปฺปิยสมฺปโยโคฯ
Dveme tathāgataṃ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṃ dukesu – ayaṃ appiyasampayogo.
ตตฺถ กตโม ปิยวิปฺปโยโค?
Tattha katamo piyavippayogo?
สุปิเนน ยถาปิ สงฺคตํ, ปฎิพุโทฺธ ปุริโส น ปสฺสติ;
Supinena yathāpi saṅgataṃ, paṭibuddho puriso na passati;
เต เทวา จวนธมฺมํ วิทิตฺวา ตีหิ วาจาหิ อนุสาสนฺติฯ อยํ ปิยวิปฺปโยโคฯ
Te devā cavanadhammaṃ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti. Ayaṃ piyavippayogo.
ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ติโสฺส มารธีตโร;
Yampicchaṃ na labhati, tisso māradhītaro;
เต กามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิโทฺธว รุปฺปติฯ
Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.
สํขิเตฺตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขาฯ
Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ตโต มนํ;
Cakkhu sotañca ghānañca, jivhā kāyo tato manaṃ;
เอเต โลกามิสา โฆรา, ยตฺถ สตฺตา ปุถุชฺชนาฯ
Ete lokāmisā ghorā, yattha sattā puthujjanā.
ปญฺจิเม ภิกฺขเว ขนฺธา – อิทํ ทุกฺขํฯ
Pañcime bhikkhave khandhā – idaṃ dukkhaṃ.
ตตฺถ กตมา ชรา จ มรณญฺจ?
Tattha katamā jarā ca maraṇañca?
อถ วาปิ อกิจฺฉํ ชีวิตํ, อถ โข โส ชรสาปิ มียเตฯ
Atha vāpi akicchaṃ jīvitaṃ, atha kho so jarasāpi mīyate.
สํยุตฺตเก ปเสนทิสํยุตฺตเก สุตฺตํ อยฺยิกา เม กาลงฺกตา – อยํ ชรา จ มรณญฺจฯ
Saṃyuttake pasenadisaṃyuttake suttaṃ ayyikā me kālaṅkatā – ayaṃ jarā ca maraṇañca.
ตตฺถ กตมา จุติ จ อุปปตฺติ จ?
Tattha katamā cuti ca upapatti ca?
‘‘สเพฺพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, มรณนฺตํ หิ ชีวิตํ;
‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantaṃ hi jīvitaṃ;
อยํ จุติ จ อุปปตฺติ จฯ
Ayaṃ cuti ca upapatti ca.
อิเมหิ สุเตฺตหิ เอกสทิเสหิ จ อเญฺญหิ นววิธํ สุตฺตํ ตํ อนุปวิเฎฺฐหิ ลกฺขณโต ทุกฺขํ ญตฺวา สาธารณญฺจ อสาธารณญฺจ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นิทฺทิสิตพฺพํฯ คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณหิ วา พฺยากรณํ – อิทํ ทุกฺขํฯ
Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṃ suttaṃ taṃ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṃ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṃ – idaṃ dukkhaṃ.
๙. ตตฺถ กตโม ทุกฺขสมุทโย?
9. Tattha katamo dukkhasamudayo?
กาเมสุ สตฺตา กามสงฺคสตฺตา 39, สํโยชเน วชฺชมปสฺสมานา;
Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā 40, saṃyojane vajjamapassamānā;
น หิ ชาตุ สํโยชนสงฺคสตฺตา, โอฆํ ตเรยฺยุํ วิปุลํ มหนฺตํฯ
Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā, oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ.
จตฺตาโร อาสวา สุตฺตํ – อยํ ทุกฺขสมุทโยฯ
Cattāro āsavā suttaṃ – ayaṃ dukkhasamudayo.
ตตฺถ กตโม ทุกฺขนิโรโธ?
Tattha katamo dukkhanirodho?
ยมฺหิ น มายา วสตี น มาโน,
Yamhi na māyā vasatī na māno,
โย วีตโลโภ อมโม นิราโส,
Yo vītalobho amamo nirāso,
โส พฺราหฺมโณ โส สมโณ ส ภิกฺขุฯ
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu.
เทฺวมา วิมุตฺติโย, ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ; อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ – อยํ นิโรโธฯ
Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti; avijjāvirāgā ca paññāvimutti – ayaṃ nirodho.
ตตฺถ กตโม มโคฺค?
Tattha katamo maggo?
เอเสว มโคฺค นตฺถโญฺญ, ทสฺสนสฺส วิสุทฺธิยา;
Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;
อริโย อฎฺฐงฺคิโก มโคฺค, มารเสฺสตํ ปโมหนํฯ
Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, mārassetaṃ pamohanaṃ.
สตฺติเม, ภิกฺขเว, โพชฺฌงฺคา – อยํ มโคฺคฯ
Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā – ayaṃ maggo.
ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ?
Tattha katamāni cattāri ariyasaccāni?
‘‘เย ธมฺมา 43 เหตุปฺปภวา, เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห;
‘‘Ye dhammā 44 hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha;
เตสญฺจ โย นิโรโธ, เอวํวาที มหาสมโณ’’ติฯ
Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo’’ti.
เหตุปฺปภวา ธมฺมา ทุกฺขํ, เหตุสมุทโย, ยํ ภควโต วจนํฯ อยํ ธโมฺม โย นิโรโธ, เย หิ เกจิ สํโยชนิเยสุ ธเมฺมสุ อสฺสทานุปสฺสิโน วิหรนฺติฯ กิเลสา ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ…เป.… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติฯ ตตฺถ ยํ สํโยชนํ – อยํ สมุทโยฯ เย สํโยชนิยา ธมฺมา เย จ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ – อิทํ ทุกฺขํฯ ยา สํโยชนิเยสุ ธเมฺมสุ อาทีนวานุปสฺสนา – อยํ มโคฺคฯ ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย พฺยาธีหิ มรเณหิ โสเกหิ ปริเทเวหิ ยาว อุปายาเสหิ – อิทํ นิพฺพานํฯ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิฯ
Hetuppabhavā dhammā dukkhaṃ, hetusamudayo, yaṃ bhagavato vacanaṃ. Ayaṃ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṃyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti. Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ – ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – idaṃ dukkhaṃ. Yā saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā – ayaṃ maggo. Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi – idaṃ nibbānaṃ. Imāni cattāri saccāni.
ตตฺถ กตมา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ?
Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu?
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, ตํ หิ วา นตฺถิ เยน นํ ปญฺญเปยฺย;
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, taṃ hi vā natthi yena naṃ paññapeyya;
สพฺพสงฺคานํ สมูหตตฺตา วิทู, สิตา วาทสตสฺสุ 45 สเพฺพฯ
Sabbasaṅgānaṃ samūhatattā vidū, sitā vādasatassu 46 sabbe.
สํยุตฺตเก โคธิกสํยุตฺตํฯ
Saṃyuttake godhikasaṃyuttaṃ.
อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิฯ ยหิํ ยหิํ สจฺจานิ นิทฺทิฎฺฐานิ, ตหิํ ตหิํ สจฺจลกฺขณโต โอตาเรตฺวา 47 อปริมาเณหิ พฺยญฺชเนหิ โส อโตฺถ ปริเยสิตโพฺพฯ ตตฺถ อตฺถานุปริวตฺติ พฺยญฺชเนน ปุน พฺยญฺชนานุปริวตฺติ อเตฺถน ตสฺส เอกเมกสฺส อปริมาณานิ พฺยญฺชนานิ อิเมหิ สุเตฺตหิ ยถานิกฺขิเตฺตหิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ นิทฺทิสิตพฺพานิฯ ปญฺจนิกาเย อนุปวิฎฺฐาหิ คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณน พฺยากรณํฯ อิมานิ อสาธารณานิ สุตฺตานิฯ
Imāni asādhāraṇāni suttāni. Yahiṃ yahiṃ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṃ tahiṃ saccalakkhaṇato otāretvā 48 aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo. Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni. Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṃ. Imāni asādhāraṇāni suttāni.
เตสํ อิมา อุทฺทานคาถา
Tesaṃ imā uddānagāthā
ยเมกรตฺติํ ปฐมํ, อฎฺฐ ทานูปปตฺติโย;
Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, aṭṭha dānūpapattiyo;
ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ขีณมจฺฉํว ปลฺลลํฯ
Pañca pubbanimittāni, khīṇamacchaṃva pallalaṃ.
สามํ เตน กุโต ราช, ตโย เทวา คิลานกา;
Sāmaṃ tena kuto rāja, tayo devā gilānakā;
ยถาปิ กุมฺภการสฺส, ยถา นทิทกปฺปนํฯ
Yathāpi kumbhakārassa, yathā nadidakappanaṃ.
อิธ โสจติ เปจฺจ โสจติ, ตีณิ ทุจฺจริตานิ จ;
Idha socati pecca socati, tīṇi duccaritāni ca;
กาเมสุ คิทฺธา ปสุตา, ยาว ติโสฺส วิปตฺติโยฯ
Kāmesu giddhā pasutā, yāva tisso vipattiyo.
สงฺกเปฺปหิ ปเรโต โส, ตตฺถ ตปนิเยหิ จฯ
Saṅkappehi pareto so, tattha tapaniyehi ca.
กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, ตโย อคฺคี ปกาสิตา;
Kammārānaṃ yathā ukkā, tayo aggī pakāsitā;
อยโต มลมุปฺปนฺนํ, อพฺภกฺขานํ ตถาคเตฯ
Ayato malamuppannaṃ, abbhakkhānaṃ tathāgate.
ติวิธํ เทวานุสาสนฺติ, สุปิเนน สงฺคโม ยถา;
Tividhaṃ devānusāsanti, supinena saṅgamo yathā;
ติโสฺส เจว มารธีตา, สลฺลวิโทฺธว รุปฺปติฯ
Tisso ceva māradhītā, sallaviddhova ruppati.
จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ปญฺจกฺขนฺธา ปกาสิตา;
Cakkhu sotañca ghānañca, pañcakkhandhā pakāsitā;
อปฺปํ วต ชีวิตํ อิทํ, อยฺยิกา เม มหลฺลิกาฯ
Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ, ayyikā me mahallikā.
สเพฺพ สตฺตา มริสฺสนฺติ, อุปปตฺติ จุติจยํ;
Sabbe sattā marissanti, upapatti cuticayaṃ;
กาเมสุ สตฺตา ปสุตา, อาสเวหิ จตูหิ จฯ
Kāmesu sattā pasutā, āsavehi catūhi ca.
ยมฺหิ น มายา วสติ, เทฺวมา เจโตวิมุตฺติโย;
Yamhi na māyā vasati, dvemā cetovimuttiyo;
เอเสว มโคฺค นตฺถโญฺญ, โพชฺฌงฺคา จ สุเทสิตาฯ
Eseva maggo natthañño, bojjhaṅgā ca sudesitā.
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ, โคธิโก ปรินิพฺพุโต;
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi, godhiko parinibbuto;
เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา, สํโยชนานุปสฺสิโนฯ
Ye dhammā hetuppabhavā, saṃyojanānupassino.
อิมา ทส เตสํ อุทฺทานคาถาฯ
Imā dasa tesaṃ uddānagāthā.
๑๐. ตตฺถิมานิ สาธารณานิ สุตฺตานิ เยสุ สุเตฺตสุ สาธารณานิ สจฺจานิ เทสิตานิ อนุโลมมฺปิ ปฎิโลมมฺปิ โวมิสฺสกมฺปิฯ ตตฺถ อยํ อาทิฯ
10. Tatthimāni sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi. Tattha ayaṃ ādi.
อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, [อชิตาติ ภควา]
Avijjāya nivuto loko, [ajitāti bhagavā]
วิวิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ;
Vivicchā pamādā nappakāsati;
ตตฺถ ยา อวิชฺชา จ วิวิจฺฉา จ, อยํ สมุทโยฯ ยํ มหพฺภยํ, อิทํ ทุกฺขํฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ สมุทโย จฯ ‘‘สํโยชนํ สํโยชนิยา จ ธมฺมา’’ติ สํยุตฺตเก จิตฺตสํยุตฺตเกสุ พฺยากรณํฯ ตตฺถ ยํ สํโยชนํ, อยํ สมุทโยฯ เย สํโยชนิยา ธมฺมา, อิทํ ทุกฺขํฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ สมุทโย จฯ
Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṃ samudayo. Yaṃ mahabbhayaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca. ‘‘Saṃyojanaṃ saṃyojaniyā ca dhammā’’ti saṃyuttake cittasaṃyuttakesu byākaraṇaṃ. Tattha yaṃ saṃyojanaṃ, ayaṃ samudayo. Ye saṃyojaniyā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จ?
Tattha katamaṃ dukkhañca nirodho ca?
อุจฺฉินฺนภวตณฺหสฺส, เนตฺติจฺฉินฺนสฺส 53 ภิกฺขุโน;
Ucchinnabhavataṇhassa, netticchinnassa 54 bhikkhuno;
วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวฯ
Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.
ยํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํฯ โย ภวตณฺหาย อุปเจฺฉโท, อยํ ทุกฺขนิโรโธฯ วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ นิเทฺทโสฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จฯ เทฺวมา, ภิกฺขเว, วิมุตฺติโย; ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติฯ ยํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํฯ ยา วิมุตฺติ, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ – ทุกฺขญฺจ นิโรโธ จฯ
Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṃ dukkhanirodho. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca. Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo; rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti. Yaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ มโคฺค จ?
Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca?
กุมฺภูปมํ 55 กายมิมํ วิทิตฺวา, นครูปมํ จิตฺตมิทํ ฐเปตฺวา;
Kumbhūpamaṃ 56 kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā;
โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน, ชิตญฺจ รเกฺข อนิเวสโน สิยาฯ
Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā.
ตตฺถ ยญฺจ กุมฺภูปโม กาโย ยญฺจ นครูปมํ จิตฺตํ, อิทํ ทุกฺขํฯ ยํ ปญฺญาวุเธน มารํ โยเธถาติ อยํ มโคฺคฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิฯ ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหิตพฺพํฯ ยา สํโยชนา, อยํ มโคฺคฯ เย เต ธมฺมา อนตฺตนิยา ปหาตพฺพา, รูปํ ยาว วิญฺญาณํ, อิทํ ทุกฺขญฺจ มโคฺค จฯ
Tattha yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṃ cittaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ paññāvudhena māraṃ yodhethāti ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahitabbaṃ. Yā saṃyojanā, ayaṃ maggo. Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṃ yāva viññāṇaṃ, idaṃ dukkhañca maggo ca.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิโรโธ จ?
Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca nirodho ca?
เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ 57 โลกสฺมิมเนกรูปา;
Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca 58 lokasmimanekarūpā;
ปิยํ ปฎิจฺจปฺปภวนฺติ เอเต, ปิเย อสเนฺต น ภวนฺติ เอเตฯ
Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete, piye asante na bhavanti ete.
เย โสกปริเทวา, ยํ จ อเนกรูปํ ทุกฺขํ, ยํ เปมโต ภวติ, อิทํ ทุกฺขํฯ ยํ เปมํ, อยํ สมุทโยฯ โย ตตฺถ ฉนฺทราควินโย ปิยสฺส อกิริยา, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ ติมฺพรุโก ปริพฺพาชโก ปเจฺจติ ‘‘สยํกตํ ปรํกต’’นฺติฯ ยเถสา วีมํสา, อิทํ ทุกฺขํฯ ยา เอเต เทฺว อเนฺต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฎิปทา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ยาว ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, อิทมฺปิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จฯ วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผโสฺส เวทนา ภโว ชาติ ชรามรณํ, อิทํ ทุกฺขํฯ อวิชฺชา สงฺขารา ตณฺหา อุปาทานํ, อยํ สมุทโยฯ อิติ อิทํ สยํกตํ วีมํเสยฺยาติ 59 ยญฺจ ปฎิจฺจสมุปฺปาเท ทุกฺขํ, อิทํ เอโส สมุทโย นิทฺทิโฎฺฐฯ อวิชฺชานิโรธา สงฺขารนิโรโธ จ ยาว จ ชรามรณนิโรโธติ อยํ นิโรโธฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ นิโรโธ จฯ
Ye sokaparidevā, yaṃ ca anekarūpaṃ dukkhaṃ, yaṃ pemato bhavati, idaṃ dukkhaṃ. Yaṃ pemaṃ, ayaṃ samudayo. Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Timbaruko paribbājako pacceti ‘‘sayaṃkataṃ paraṃkata’’nti. Yathesā vīmaṃsā, idaṃ dukkhaṃ. Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, idampi dukkhañca samudayo ca. Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṃ, idaṃ dukkhaṃ. Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ, ayaṃ samudayo. Iti idaṃ sayaṃkataṃ vīmaṃseyyāti 60 yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṃ, idaṃ eso samudayo niddiṭṭho. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca.
๑๑. ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ สมุทโย จ มโคฺค จ?
11. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca maggo ca?
‘‘โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ 61 ยโตนิทานํ, กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย;
‘‘Yo dukkhamaddakkhi 62 yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya;
กามา หิ โลเก สงฺคาติ ญตฺวา, เตสํ สตีมา วินยาย สิเกฺข’’ติฯ
Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe’’ti.
โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ, อิทํ ทุกฺขํฯ ยโต ภวติ, อยํ สมุทโยฯ สนฺทิฎฺฐํ ยโต ภวติ ยาว ตสฺส วินยาย สิกฺขา, อยํ มโคฺคฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ
Yo dukkhamaddakkhi, idaṃ dukkhaṃ. Yato bhavati, ayaṃ samudayo. Sandiṭṭhaṃ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṃ maggo. Imāni tīṇi saccāni.
เอกาทสงฺคุตฺตเรสุ โคปาลโกปมสุตฺตํฯ
Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṃ.
ตตฺถ ยาว รูปสญฺญุตฺตา ยญฺจ สฬายตนํ ยถา วณํ ปฎิจฺฉาเทติ ยญฺจ ติตฺถํ ยถา จ ลภติ ธมฺมูปสญฺหิตํ อุฬารํ ปีติปาโมชฺชํ จตุพฺพิธํ จ อตฺตภาวโต จ วตฺถุ, อิทํ ทุกฺขํฯ ยาว อาสาฎิกํ หาเรตา 63 โหติ, อยํ สมุทโยฯ รูปสญฺญุตฺตา อาสาฎกหรณํ 64 วณปฎิจฺฉาทนํ วีถิญฺญุตา โคจรกุสลญฺจ, อยํ มโคฺคฯ อวเสสา ธมฺมา อตฺถิ เหตู อตฺถิ ปจฺจยา อตฺถิ นิสฺสยา สาวเสสโทหิตา อเนกปูชา จ กลฺยาณมิตฺตตปฺปจฺจยา ธมฺมา วีถิญฺญุตา จ เหตุ, อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ
Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṃ yathā vaṇaṃ paṭicchādeti yañca titthaṃ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṃ uḷāraṃ pītipāmojjaṃ catubbidhaṃ ca attabhāvato ca vatthu, idaṃ dukkhaṃ. Yāva āsāṭikaṃ hāretā 65 hoti, ayaṃ samudayo. Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṃ 66 vaṇapaṭicchādanaṃ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṃ maggo. Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni.
ตตฺถ กตมํ ทุกฺขญฺจ มโคฺค จ นิโรโธ จ?
Tattha katamaṃ dukkhañca maggo ca nirodho ca?
สติ กายคตา อุปฎฺฐิตา, ฉสุ ผสฺสายตเนสุ สํวุโต 67;
Sati kāyagatā upaṭṭhitā, chasu phassāyatanesu saṃvuto 68;
ตตฺถ ยา จ กายคตา สติ ยญฺจ สฬายตนํ ยตฺถ สพฺพเญฺจตํ ทุกฺขํฯ ยา จ กายคตา สติ โย จ สีลสํวโร โย จ สมาธิ ยตฺถ ยา สติ, อยํ ปญฺญากฺขโนฺธฯ สพฺพมฺปิ สีลกฺขโนฺธ สมาธิกฺขโนฺธ, อยํ มโคฺคฯ เอวํวิหารินา ญาตพฺพํ นิพฺพานํฯ อยํ นิโรโธ, อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ สีเล ปติฎฺฐาย เทฺว ธมฺมา ภาเวตพฺพา สมโถ จ วิปสฺสนา จฯ ตตฺถ ยํ จิตฺตสหชาตา ธมฺมา, อิทํ ทุกฺขํฯ โย จ สมโถ ยา จ วิปสฺสนา, อยํ มโคฺคฯ ราควิราคา จ เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา จ ปญฺญาวิมุตฺติ, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ
Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṃ yattha sabbañcetaṃ dukkhaṃ. Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṃvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṃ paññākkhandho. Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṃ maggo. Evaṃvihārinā ñātabbaṃ nibbānaṃ. Ayaṃ nirodho, imāni tīṇi saccāni. Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca. Tattha yaṃ cittasahajātā dhammā, idaṃ dukkhaṃ. Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṃ maggo. Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni.
ตตฺถ กตโม สมุทโย จ นิโรโธ จ?
Tattha katamo samudayo ca nirodho ca?
อาสา จ ปีหา อภินนฺทนา จ, อเนกธาตูสุ สรา ปติฎฺฐิตา;
Āsā ca pīhā abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;
อญฺญาณมูลปฺปภวา ปชปฺปิตา, สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกาฯ
Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā.
อญฺญาณมูลปฺปภวาติ ปุริมเกหิ สมุทโยฯ สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา สมูลิกาติ นิโรโธฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิฯ จตุนฺนํ ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฎิเวธา วิตฺถาเรน กาตพฺพํฯ อริยสฺส สีลสฺส สมาธิโน ปญฺญาย วิมุตฺติยาฯ ตตฺถ โย อิเมสํ จตุนฺนํ ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฎิเวธา, อยํ สมุทโยฯ ปฎิเวโธ ภวเนตฺติยา, อยํ นิโรโธฯ อยํ สมุทโย จ นิโรโธ จฯ
Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo. Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho. Imāni dve saccāni. Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṃ. Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā. Tattha yo imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṃ samudayo. Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṃ nirodho. Ayaṃ samudayo ca nirodho ca.
ตตฺถ กตโม สมุทโย จ มโคฺค จ?
Tattha katamo samudayo ca maggo ca?
สติ เตสํ นิวารณํ;
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;
โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเรฯ
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare.
ยานิ โสตานีติ อยํ สมุทโยฯ ยา จ ปญฺญา ยา จ สติ นิวารณํ ปิธานญฺจ, อยํ มโคฺคฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิฯ สเญฺจตนิยํ สุตฺตํ ทฬฺหเนมิยานากาโร ฉหิ มาเสหิ นิทฺทิโฎฺฐฯ ตตฺถ ยํ กายํ กายกมฺมํ สวงฺกํ สโทสํ สกสาวํ ยา สวงฺกตา สโทสตา สกสาวตา, อยํ สมุทโยฯ เอวํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ อวงฺกํ อโทสํ อกสาวํ, ยา อวงฺกตา อโทสตา อกสาวตา, อยํ มโคฺคฯ เอวํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ สมุทโย จ มโคฺค จฯ
Yāni sotānīti ayaṃ samudayo. Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṃ pidhānañca, ayaṃ maggo. Imāni dve saccāni. Sañcetaniyaṃ suttaṃ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho. Tattha yaṃ kāyaṃ kāyakammaṃ savaṅkaṃ sadosaṃ sakasāvaṃ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṃ samudayo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ avaṅkaṃ adosaṃ akasāvaṃ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṃ maggo. Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca.
ตตฺถ กตโม สมุทโย จ นิโรโธ จ มโคฺค จ?
Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca?
‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ, จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ, ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ, นติยา อสติ 73 อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ, จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรนฯ เอเสวโนฺต ทุกฺขสฺสา’’ติฯ
‘‘Nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati 74 āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti.
ตตฺถ เทฺว นิสฺสยา, อยํ สมุทโยฯ โย จ อนิสฺสโย, ยา จ อนติ, อยํ มโคฺคฯ ยา อาคติคติ น โหติ จุตูปปาโต จ โย เอเสวโนฺต ทุกฺขสฺสาติ, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ อนุปฎฺฐิตกายคตา สติ…เป.… ยํ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ, อยํ สมุทโยฯ เอการสอุปนิสฺสยา วิมุตฺติโย ยาว อุปนิสฺสยอุปสมฺปทา อุปฎฺฐิตกายคตาสติสฺส วิหรติฯ สีลสํวโร โสสานิโย โหติ, ยญฺจ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ, อยํ มโคฺคฯ ยา จ วิมุตฺติ, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ ตีณิ สจฺจานิฯ สมุทโย จ นิโรโธ จ มโคฺค จฯ
Tattha dve nissayā, ayaṃ samudayo. Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṃ maggo. Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Anupaṭṭhitakāyagatā sati…pe… yaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ samudayo. Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati. Sīlasaṃvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṃ, ayaṃ maggo. Yā ca vimutti, ayaṃ nirodho. Imāni tīṇi saccāni. Samudayo ca nirodho ca maggo ca.
๑๒. ตตฺถ กตโม นิโรโธ จ มโคฺค จ?
12. Tattha katamo nirodho ca maggo ca?
สยํ กเตน สเจฺจน, เตน อตฺตนา อภินิพฺพานคโต วิติณฺณกโงฺข;
Sayaṃ katena saccena, tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;
วิภวญฺจ ญตฺวา โลกสฺมิํ, ตาว ขีณปุนพฺภโว ส ภิกฺขุฯ
Vibhavañca ñatvā lokasmiṃ, tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu.
ยํ สเจฺจน, อยํ มโคฺคฯ ยํ ขีณปุนพฺภโว, อยํ นิโรโธฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิฯ ปญฺจ วิมุตฺตายตนานิ สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสสิ อญฺญตโร วา วิญฺญู สพฺรหฺมจารีติ วิตฺถาเรน กาตพฺพาฯ ตสฺส อตฺถปฺปฎิสํเวทิสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ยาว นิพฺพินฺทโนฺต วิรชฺชติ, อยํ มโคฺคฯ ยา วิมุตฺติ, อยํ นิโรโธฯ เอวํ ปญฺจ วิมุตฺตายตนานิ วิตฺถาเรนฯ อิมานิ เทฺว สจฺจานิ นิโรโธ จ มโคฺค จฯ
Yaṃ saccena, ayaṃ maggo. Yaṃ khīṇapunabbhavo, ayaṃ nirodho. Imāni dve saccāni. Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṃ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā. Tassa atthappaṭisaṃvedissa pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṃ maggo. Yā vimutti, ayaṃ nirodho. Evaṃ pañca vimuttāyatanāni vitthārena. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca.
อิมานิ สาธารณานิ สุตฺตานิฯ อิเมหิ สาธารเณหิ สุเตฺตหิ ยถานิกฺขิเตฺตหิ ปฎิเวธโต จ ลกฺขณโต จ โอตาเรตฺวา อญฺญานิ สุตฺตานิ นิทฺทิสิตพฺพานิ อปริหายเนฺตนฯ คาถาหิ คาถา อนุมินิตพฺพา, พฺยากรเณหิ พฺยากรณํฯ อิเม จ สาธารณา ทส ปริวฑฺฒกา เอโก จ จตุโกฺก นิเทฺทโส สาธารโณฯ อยญฺจ ปกิณฺณกนิเทฺทโสฯ เอกํ ปญฺจ ฉ จ สเวกเทโส สพฺพํฯ อิเม เทฺว ปริวชฺชนา ปุริมกา จ ทสฯ อิเม ทฺวาทส ปริวฑฺฒกา สจฺจานิฯ เอตฺตาวตา สพฺพํ สุตฺตํ นตฺถิ, ตํ พฺยากรณํ วา คาถา วิยฯ อิเมหิ ทฺวาทสหิ ปริวฑฺฒเกหิ น โอตริตุํ อปฺปมเตฺตน ปริเยสิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพาฯ
Imāni sādhāraṇāni suttāni. Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena. Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṃ. Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo. Ayañca pakiṇṇakaniddeso. Ekaṃ pañca cha ca savekadeso sabbaṃ. Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa. Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni. Ettāvatā sabbaṃ suttaṃ natthi, taṃ byākaraṇaṃ vā gāthā viya. Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṃ appamattena pariyesitvā niddisitabbā.
ตตฺถายํ สเงฺขโปฯ สพฺพํ ทุกฺขํ สตฺตหิ ปเทหิ สโมสรณํ คจฺฉติฯ กตเรหิ สตฺตหิ? อปฺปิยสมฺปโยโค จ ปิยวิปฺปโยโค จ, อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพํ ทุกฺขํ นิทฺทิสิตพฺพํฯ ตสฺส เทฺว นิสฺสยา – กาโย จ จิตฺตญฺจ ฯ เตน วุจฺจติ ‘‘กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกเญฺจ’’ติ, นตฺถิ ตํ ทุกฺขํ น กายิกํ วา น เจตสิกํ, สพฺพํ ทุกฺขํ ทฺวีหิ ทุเกฺขหิ นิทฺทิสิตพฺพํ กายิเกน จ เจตสิเกน จฯ ตีหิ ทุกฺขตาหิ สงฺคหิตํ ทุกฺขทุกฺขตาย สงฺขารทุกฺขตาย วิปริณามทุกฺขตายฯ อิติ ตํ สพฺพํ ทุกฺขํ ตีหิ ทุกฺขตาหิ สงฺคหิตํฯ อิติ อิทญฺจ ทุกฺขํ ติวิธํฯ ทุวิธํ ทุกฺขํ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจฯ ทุวิธํ อปฺปิยสมฺปโยโค จ ปิยวิปฺปโยโค จฯ อิทํ สตฺตวิธํ ทุกฺขํฯ
Tatthāyaṃ saṅkhepo. Sabbaṃ dukkhaṃ sattahi padehi samosaraṇaṃ gacchati. Katarehi sattahi? Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi padehi sabbaṃ dukkhaṃ niddisitabbaṃ. Tassa dve nissayā – kāyo ca cittañca . Tena vuccati ‘‘kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikañce’’ti, natthi taṃ dukkhaṃ na kāyikaṃ vā na cetasikaṃ, sabbaṃ dukkhaṃ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṃ kāyikena ca cetasikena ca. Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya. Iti taṃ sabbaṃ dukkhaṃ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ. Iti idañca dukkhaṃ tividhaṃ. Duvidhaṃ dukkhaṃ kāyikañca cetasikañca. Duvidhaṃ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca. Idaṃ sattavidhaṃ dukkhaṃ.
ตตฺถ ติวิโธ สมุทโย อจตุโตฺถ อปญฺจโมฯ กตโม ติวิโธ? ตณฺหา จ ทิฎฺฐิ จ กมฺมํฯ ตตฺถ ตณฺหา จ ภวสมุทโย กมฺมํฯ ตถา 75 นิพฺพตฺตสฺส หีนปณีตตา 76, อยํ สมุทโยฯ อิติ ยาปิ ภวคตีสุ หีนตา จ ปณีตตา จ, ยาปิ ตีหิ ทุกฺขตาหิ สงฺคหิตา, โยปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมุทานีโต อวิชฺชาย นิวุตสฺส ภวตณฺหาสํยุตฺตสฺส สวิญฺญาณโก กาโย, โสปิ ตีหิ ทุกฺขตาหิ สงฺคหิโตฯ
Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo. Katamo tividho? Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṃ. Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṃ. Tathā 77 nibbattassa hīnapaṇītatā 78, ayaṃ samudayo. Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṃyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito.
ตถา วิปลฺลาสโต ทิฎฺฐิภวคนฺตพฺพาฯ สา สตฺตวิธา นิทฺทิสิตพฺพาฯ เอโก วิปลฺลาโส ตีณิ นิทฺทิสียติ, จตฺตาริ วิปลฺลาสวตฺถูนิฯ ตตฺถ กตโม เอโก วิปลฺลาโส? โย วิปรีตคฺคาโห ปฎิเกฺขเปน, โอตรณํ ยถา ‘‘อนิเจฺจ นิจฺจ’’มิติ วิปรีตํ คณฺหาติฯ เอวํ จตฺตาโร วิปลฺลาสาฯ อยเมโก วิปลฺลาสียติ สญฺญา จิตฺตํ ทิฎฺฐิฯ กตมานิ จตฺตาริ วิปลฺลาสวตฺถูนิ ? กาโย เวทนา จิตฺตํ ธมฺมาฯ เอวํ วิปลฺลาสคตสฺส อกุสลญฺจ ปวเฑฺฒติฯ ตตฺถ สญฺญาวิปลฺลาโส โทสํ อกุสลมูลํ ปวเฑฺฒติฯ จิตฺตวิปลฺลาโส โลภํ อกุสลมูลํ ปวเฑฺฒติฯ ทิฎฺฐิวิปลฺลาโส โมหํ อกุสลมูลํ ปวเฑฺฒติฯ ตตฺถ โทสสฺส อกุสลมูลสฺส ตีณิ มิจฺฉตฺตานิ ผลํ – มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมโนฺต มิจฺฉาอาชีโว; โลภสฺส อกุสลมูลสฺส ตีณิ มิจฺฉตฺตานิ ผลํ – มิจฺฉาสงฺกโปฺป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ; โมหสฺส อกุสลมูลสฺส เทฺว มิจฺฉตฺตานิ ผลํ – มิจฺฉาทิฎฺฐิ จ มิจฺฉาสติ จฯ เอวํ อกุสลํ สเหตุ สปฺปจฺจยํ วิปลฺลาสา จ ปจฺจโย, อกุสลมูลานิ สเหตู เอเตเยว ปฎิปเกฺขน อนูนา อนธิกา ทฺวีหิ ปจฺจเยหิ นิทฺทิสิตพฺพาฯ นิโรเธ จ มเคฺค จ วิปลฺลาสมุปาทาย ปรโต 79 ปฎิปเกฺขน จตโสฺสฯ
Tathā vipallāsato diṭṭhibhavagantabbā. Sā sattavidhā niddisitabbā. Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni. Tattha katamo eko vipallāso? Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṃ yathā ‘‘anicce nicca’’miti viparītaṃ gaṇhāti. Evaṃ cattāro vipallāsā. Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṃ diṭṭhi. Katamāni cattāri vipallāsavatthūni ? Kāyo vedanā cittaṃ dhammā. Evaṃ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti. Tattha saññāvipallāso dosaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Cittavipallāso lobhaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Diṭṭhivipallāso mohaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti. Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāvācā micchākammanto micchāājīvo; lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi; mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṃ – micchādiṭṭhi ca micchāsati ca. Evaṃ akusalaṃ sahetu sappaccayaṃ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā. Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato 80 paṭipakkhena catasso.
ตตฺถิมา อุทฺทานคาถา
Tatthimā uddānagāthā
อวิชฺชาย นิวุโต โลโก, จิตฺตํ สํโยชนมฺปิ;
Avijjāya nivuto loko, cittaṃ saṃyojanampi;
สา ปจฺฉินฺนภวตณฺหา, เทฺวมา เจว วิมุตฺติโยฯ
Sā pacchinnabhavataṇhā, dvemā ceva vimuttiyo.
เย เกจิ โสกปริเทวา, ติมฺพรุโก จ สยํกตํฯ
Ye keci sokaparidevā, timbaruko ca sayaṃkataṃ.
ทุกฺขํ ทิฎฺฐิ จ อุปฺปนฺนํ, ยญฺจ โคปาลโกปมํ;
Dukkhaṃ diṭṭhi ca uppannaṃ, yañca gopālakopamaṃ;
สติ กายคตา มาหุ, สมโถ จ วิปสฺสนาฯ
Sati kāyagatā māhu, samatho ca vipassanā.
อาสา ปิหา จ อภินนฺทนา จ, จตุนฺนมนนุโพธนา;
Āsā pihā ca abhinandanā ca, catunnamananubodhanā;
ยานิ โสตานิ โลกสฺมิํ, ทฬฺหํ เนมิยานากาโรฯ
Yāni sotāni lokasmiṃ, daḷhaṃ nemiyānākāro.
ยํ นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนุปฎฺฐิตกายคตาสติ;
Yaṃ nissitassa calitaṃ, anupaṭṭhitakāyagatāsati;
สยํ กเตน สเจฺจน, วิมุตฺตายตเนหิ จฯ
Sayaṃ katena saccena, vimuttāyatanehi ca.
เปฎโกปเทเส มหากจฺจายเนน ภาสิเต ปฐมภูมิ อริยสจฺจปฺปกาสนา นาตํ ชีวตา ภควตา มาทิเสน สมุทฺทเนน ตถาคเตนาติฯ
Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nātaṃ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti.
Footnotes:
