| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / បេតវត្ថុ-អដ្ឋកថា • Petavatthu-aṭṭhakathā |
៩. អង្កុរបេតវត្ថុវណ្ណនា
9. Aṅkurapetavatthuvaṇṇanā
យស្ស អត្ថាយ គច្ឆាមាតិ ឥទំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អង្កុរបេតំ អារព្ភ កថេសិ។ កាមញ្ចេត្ថ អង្កុរោ បេតោ ន ហោតិ, តស្ស បន ចរិតំ យស្មា បេតសម្ពន្ធំ, តស្មា តំ ‘‘អង្កុរបេតវត្ថូ’’តិ វុត្តំ។
Yassa atthāya gacchāmāti idaṃ satthā sāvatthiyaṃ viharanto aṅkurapetaṃ ārabbha kathesi. Kāmañcettha aṅkuro peto na hoti, tassa pana caritaṃ yasmā petasambandhaṃ, tasmā taṃ ‘‘aṅkurapetavatthū’’ti vuttaṃ.
តត្រាយំ សង្ខេបកថា – យេ តេ ឧត្តរមធុរាធិបតិនោ រញ្ញោ មហាសាគរស្ស បុត្តំ ឧបសាគរំ បដិច្ច ឧត្តរាបថេ កំសភោគេ អសិតញ្ជននគរេ មហាកំសស្ស ធីតុយា ទេវគព្ភាយ កុច្ឆិយំ ឧប្បន្នា អញ្ជនទេវី វាសុទេវោ ពលទេវោ ចន្ទទេវោ សូរិយទេវោ អគ្គិទេវោ វរុណទេវោ អជ្ជុនោ បជ្ជុនោ ឃដបណ្ឌិតោ អង្កុរោ ចាតិ វាសុទេវាទយោ ទស ភាតិកាតិ ឯកាទស ខត្តិយា អហេសុំ, តេសុ វាសុទេវាទយោ ភាតរោ អសិតញ្ជននគរំ អាទិំ កត្វា ទ្វារវតីបរិយោសានេសុ សកលជម្ពុទីបេ តេសដ្ឋិយា នគរសហស្សេសុ សព្ពេ រាជានោ ចក្កេន ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ទ្វារវតិយំ វសមានា រជ្ជំ ទស កោដ្ឋាសេ កត្វា វិភជិំសុ។ ភគិនិំ បន អញ្ជនទេវិំ ន សរិំសុ។ បុន សរិត្វា ‘‘ឯកាទស កោដ្ឋាសេ ករោមា’’តិ វុត្តេ តេសំ សព្ពកនិដ្ឋោ អង្កុរោ ‘‘មម កោដ្ឋាសំ តស្សា ទេថ, អហំ វោហារំ កត្វា ជីវិស្សាមិ, តុម្ហេ អត្តនោ អត្តនោ ជនបទេសុ សុង្កំ មយ្ហំ វិស្សជ្ជេថា’’តិ អាហ។ តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស កោដ្ឋាយំ ភគិនិយា ទត្វា នវ រាជានោ ទ្វារវតិយំ វសិំសុ។
Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ye te uttaramadhurādhipatino rañño mahāsāgarassa puttaṃ upasāgaraṃ paṭicca uttarāpathe kaṃsabhoge asitañjananagare mahākaṃsassa dhītuyā devagabbhāya kucchiyaṃ uppannā añjanadevī vāsudevo baladevo candadevo sūriyadevo aggidevo varuṇadevo ajjuno pajjuno ghaṭapaṇḍito aṅkuro cāti vāsudevādayo dasa bhātikāti ekādasa khattiyā ahesuṃ, tesu vāsudevādayo bhātaro asitañjananagaraṃ ādiṃ katvā dvāravatīpariyosānesu sakalajambudīpe tesaṭṭhiyā nagarasahassesu sabbe rājāno cakkena jīvitakkhayaṃ pāpetvā dvāravatiyaṃ vasamānā rajjaṃ dasa koṭṭhāse katvā vibhajiṃsu. Bhaginiṃ pana añjanadeviṃ na sariṃsu. Puna saritvā ‘‘ekādasa koṭṭhāse karomā’’ti vutte tesaṃ sabbakaniṭṭho aṅkuro ‘‘mama koṭṭhāsaṃ tassā detha, ahaṃ vohāraṃ katvā jīvissāmi, tumhe attano attano janapadesu suṅkaṃ mayhaṃ vissajjethā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa koṭṭhāyaṃ bhaginiyā datvā nava rājāno dvāravatiyaṃ vasiṃsu.
អង្កុរោ បន វណិជ្ជំ ករោន្តោ និច្ចកាលំ មហាទានំ ទេតិ។ តស្ស បនេកោ ទាសោ ភណ្ឌាគារិកោ អត្ថកាមោ អហោសិ។ អង្កុរោ បសន្នមានសោ តស្ស ឯកំ កុលធីតរំ គហេត្វា អទាសិ។ សោ បុត្តេ គព្ភគតេយេវ កាលមកាសិ។ អង្កុរោ តស្មិំ ជាតេ តស្ស បិតុនោ ទិន្នំ ភត្តវេតនំ តស្ស អទាសិ។ អថ តស្មិំ ទារកេ វយប្បត្តេ ‘‘ទាសោ ន ទាសោ’’តិ រាជកុលេ វិនិច្ឆយោ ឧប្បជ្ជិ។ តំ សុត្វា អញ្ជនទេវី ធេនូបមំ វត្វា ‘‘មាតុ ភុជិស្សាយ បុត្តោបិ ភុជិស្សោ ឯវា’’តិ ទាសព្យតោ មោចេសិ។
Aṅkuro pana vaṇijjaṃ karonto niccakālaṃ mahādānaṃ deti. Tassa paneko dāso bhaṇḍāgāriko atthakāmo ahosi. Aṅkuro pasannamānaso tassa ekaṃ kuladhītaraṃ gahetvā adāsi. So putte gabbhagateyeva kālamakāsi. Aṅkuro tasmiṃ jāte tassa pituno dinnaṃ bhattavetanaṃ tassa adāsi. Atha tasmiṃ dārake vayappatte ‘‘dāso na dāso’’ti rājakule vinicchayo uppajji. Taṃ sutvā añjanadevī dhenūpamaṃ vatvā ‘‘mātu bhujissāya puttopi bhujisso evā’’ti dāsabyato mocesi.
ទារកោ បន លជ្ជាយ តត្ថ វសិតុំ អវិសហន្តោ រោរុវនគរំ គន្ត្វា តត្ថ អញ្ញតរស្ស តុន្នវាយស្ស ធីតរំ គហេត្វា តុន្នវាយសិប្បេន ជីវិកំ កប្បេសិ។ តេន សមយេន រោរុវនគរេ អសយ្ហមហាសេដ្ឋិ នាម អហោសិ។ សោ សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកានំ មហាទានំ ទេតិ។ សោ តុន្នវាយោ សេដ្ឋិនោ ឃរំ អជានន្តានំ បីតិសោមនស្សជាតោ ហុត្វា អសយ្ហសេដ្ឋិនោ និវេសនំ ទក្ខិណពាហុំ បសារេត្វា ទស្សេសិ ‘‘ឯត្ថ គន្ត្វា លទ្ធព្ពំ លភន្តូ’’តិ។ តស្ស កម្មំ បាឡិយំយេវ អាគតំ។
Dārako pana lajjāya tattha vasituṃ avisahanto roruvanagaraṃ gantvā tattha aññatarassa tunnavāyassa dhītaraṃ gahetvā tunnavāyasippena jīvikaṃ kappesi. Tena samayena roruvanagare asayhamahāseṭṭhi nāma ahosi. So samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ mahādānaṃ deti. So tunnavāyo seṭṭhino gharaṃ ajānantānaṃ pītisomanassajāto hutvā asayhaseṭṭhino nivesanaṃ dakkhiṇabāhuṃ pasāretvā dassesi ‘‘ettha gantvā laddhabbaṃ labhantū’’ti. Tassa kammaṃ pāḷiyaṃyeva āgataṃ.
សោ អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា មរុភូមិយំ អញ្ញតរស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ ភុម្មទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស ទក្ខិណហត្ថោ សព្ពកាមទទោ អហោសិ។ តស្មិំយេវ ច រោរុវេ អញ្ញតរោ បុរិសោ អសយ្ហសេដ្ឋិនោ ទានេ ព្យាវដោ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ បុញ្ញកិរិយាយ អនាទរោ កាលំ កត្វា តស្ស ទេវបុត្តស្ស វសនដ្ឋានស្ស អវិទូរេ បេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ។ តេន ច កតកម្មំ បាឡិយំយេវ អាគតំ។ អសយ្ហមហាសេដ្ឋិ បន កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ សហព្យតំ ឧបគតោ។
So aparena samayena kālaṃ katvā marubhūmiyaṃ aññatarasmiṃ nigrodharukkhe bhummadevatā hutvā nibbatti, tassa dakkhiṇahattho sabbakāmadado ahosi. Tasmiṃyeva ca roruve aññataro puriso asayhaseṭṭhino dāne byāvaṭo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko puññakiriyāya anādaro kālaṃ katvā tassa devaputtassa vasanaṭṭhānassa avidūre peto hutvā nibbatti. Tena ca katakammaṃ pāḷiyaṃyeva āgataṃ. Asayhamahāseṭṭhi pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño sahabyataṃ upagato.
អថ អបរេន សមយេន អង្កុរោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ, អញ្ញតរោ ច ព្រាហ្មណោ បញ្ចហិ សកដសតេហីតិ ទ្វេបិ ជនា សកដសហស្សេន ភណ្ឌំ អាទាយ មរុកន្តារមគ្គំ បដិបន្នា មគ្គមូឡ្ហា ហុត្វា ពហុំ ទិវសំ តត្ថេវ វិចរន្តា បរិក្ខីណតិណោទកាហារា អហេសុំ។ អង្កុរោ អស្សទូតេហិ ចតូសុ ទិសាសុ បានិយំ មគ្គាបេសិ។ អថ សោ កាមទទហត្ថោ យក្ខោ តំ តេសំ ព្យសនប្បត្តិំ ទិស្វា អង្កុរេន បុព្ពេ អត្តនោ កតំ ឧបការំ ចិន្តេត្វា ‘‘ហន្ទ ទានិ ឥមស្ស មយា អវស្សយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ អត្តនោ វសនវដរុក្ខំ ទស្សេសិ។ សោ កិរ វដរុក្ខោ សាខាវិដបសម្បន្នោ ឃនបលាសោ សន្ទច្ឆាយោ អនេកសហស្សបារោហោ អាយាមេន វិត្ថារេន ឧព្ពេធេន ច យោជនបរិមាណោ អហោសិ។ តំ ទិស្វា អង្កុរោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ តស្ស ហេដ្ឋា ខន្ធាវារំ ពន្ធាបេសិ។ យក្ខោ អត្តនោ ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា បឋមំ តាវ បានីយេន សព្ពំ ជនំ សន្តប្បេសិ។ តតោ យោ យោ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តស្ស តស្ស តំ តំ អទាសិ។
Atha aparena samayena aṅkuro pañcahi sakaṭasatehi, aññataro ca brāhmaṇo pañcahi sakaṭasatehīti dvepi janā sakaṭasahassena bhaṇḍaṃ ādāya marukantāramaggaṃ paṭipannā maggamūḷhā hutvā bahuṃ divasaṃ tattheva vicarantā parikkhīṇatiṇodakāhārā ahesuṃ. Aṅkuro assadūtehi catūsu disāsu pāniyaṃ maggāpesi. Atha so kāmadadahattho yakkho taṃ tesaṃ byasanappattiṃ disvā aṅkurena pubbe attano kataṃ upakāraṃ cintetvā ‘‘handa dāni imassa mayā avassayena bhavitabba’’nti attano vasanavaṭarukkhaṃ dassesi. So kira vaṭarukkho sākhāviṭapasampanno ghanapalāso sandacchāyo anekasahassapāroho āyāmena vitthārena ubbedhena ca yojanaparimāṇo ahosi. Taṃ disvā aṅkuro haṭṭhatuṭṭho tassa heṭṭhā khandhāvāraṃ bandhāpesi. Yakkho attano dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā paṭhamaṃ tāva pānīyena sabbaṃ janaṃ santappesi. Tato yo yo yaṃ yaṃ icchati, tassa tassa taṃ taṃ adāsi.
ឯវំ តស្មិំ មហាជនេ នានាវិធេន អន្នបានាទិនា យថាកាមំ សន្តប្បិតេ បច្ឆា វូបសន្តេ មគ្គបរិស្សមេ សោ ព្រាហ្មណវាណិជោ អយោនិសោ មនសិករោន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ធនលាភាយ ឥតោ កម្ពោជំ គន្ត្វា មយំ កិំ ករិស្សាម, ឥមមេវ បន យក្ខំ យេន កេនចិ ឧបាយេន គហេត្វា យានំ អារោបេត្វា អម្ហាកំ នគរមេវ គមិស្សាមា’’តិ។ ឯវំ ចិន្តេត្វា តមត្ថំ អង្កុរស្ស កថេន្តោ –
Evaṃ tasmiṃ mahājane nānāvidhena annapānādinā yathākāmaṃ santappite pacchā vūpasante maggaparissame so brāhmaṇavāṇijo ayoniso manasikaronto evaṃ cintesi – ‘‘dhanalābhāya ito kambojaṃ gantvā mayaṃ kiṃ karissāma, imameva pana yakkhaṃ yena kenaci upāyena gahetvā yānaṃ āropetvā amhākaṃ nagarameva gamissāmā’’ti. Evaṃ cintetvā tamatthaṃ aṅkurassa kathento –
២៥៧.
257.
‘‘យស្ស អត្ថាយ គច្ឆាម, កម្ពោជំ ធនហារកា;
‘‘Yassa atthāya gacchāma, kambojaṃ dhanahārakā;
អយំ កាមទទោ យក្ខោ, ឥមំ យក្ខំ នយាមសេ។
Ayaṃ kāmadado yakkho, imaṃ yakkhaṃ nayāmase.
២៥៨.
258.
‘‘ឥមំ យក្ខំ គហេត្វាន, សាធុកេន បសយ្ហ វា;
‘‘Imaṃ yakkhaṃ gahetvāna, sādhukena pasayha vā;
យានំ អារោបយិត្វាន, ខិប្បំ គច្ឆាម ទ្វារក’’ន្តិ។ –
Yānaṃ āropayitvāna, khippaṃ gacchāma dvāraka’’nti. –
គាថាទ្វយមាហ។ តត្ថ យស្ស អត្ថាយាតិ យស្ស ការណា។ កម្ពោជន្តិ កម្ពោជរដ្ឋំ។ ធនហារកាតិ ភណ្ឌវិក្កយេន លទ្ធធនហារិនោ។ កាមទទោតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយកោ។ យក្ខោតិ ទេវបុត្តោ។ នយាមសេតិ នយិស្សាម ។ សាធុកេនាតិ យាចនេន។ បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា ពលក្ការេន, យានន្តិ សុខយានំ ។ ទ្វារកន្តិ ទ្វារវតីនគរំ។ អយំ ហេត្ថាធិប្បាយោ – យទត្ថំ មយំ ឥតោ កម្ពោជំ គន្តុកាមា, តេន គមនេន សាធេតព្ពោ អត្ថោ ឥធេវ សិជ្ឈតិ។ អយញ្ហិ យក្ខោ កាមទទោ, តស្មា ឥមំ យក្ខំ យាចិត្វា តស្ស អនុមតិយា វា, សចេ សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ, ពលក្ការេន វា យានំ អារោបេត្វា យានេ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា តំ គហេត្វា ឥតោយេវ ខិប្បំ ទ្វារវតីនគរំ គច្ឆាមាតិ។
Gāthādvayamāha. Tattha yassa atthāyāti yassa kāraṇā. Kambojanti kambojaraṭṭhaṃ. Dhanahārakāti bhaṇḍavikkayena laddhadhanahārino. Kāmadadoti icchiticchitadāyako. Yakkhoti devaputto. Nayāmaseti nayissāma . Sādhukenāti yācanena. Pasayhāti abhibhavitvā balakkārena, yānanti sukhayānaṃ . Dvārakanti dvāravatīnagaraṃ. Ayaṃ hetthādhippāyo – yadatthaṃ mayaṃ ito kambojaṃ gantukāmā, tena gamanena sādhetabbo attho idheva sijjhati. Ayañhi yakkho kāmadado, tasmā imaṃ yakkhaṃ yācitvā tassa anumatiyā vā, sace saññattiṃ na gacchati, balakkārena vā yānaṃ āropetvā yāne pacchābāhaṃ bandhitvā taṃ gahetvā itoyeva khippaṃ dvāravatīnagaraṃ gacchāmāti.
ឯវំ បន ព្រាហ្មណេន វុត្តោ អង្កុរោ សប្បុរិសធម្មេ ឋត្វា តស្ស វចនំ បដិក្ខិបន្តោ –
Evaṃ pana brāhmaṇena vutto aṅkuro sappurisadhamme ṭhatvā tassa vacanaṃ paṭikkhipanto –
២៥៩.
259.
‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
ន តស្ស សាខំ ភញ្ជេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ ហិ បាបកោ’’តិ។ –
Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako’’ti. –
គាថមាហ។ តត្ថ ន ភញ្ជេយ្យាតិ ន ឆិន្ទេយ្យ។ មិត្តទុព្ភោតិ មិត្តេសុ ទុព្ភនំ តេសំ អនត្ថុប្បាទនំ។ បាបកោតិ អភទ្ទកោ មិត្តទុព្ភោ។ យោ ហិ សីតច្ឆាយោ រុក្ខោ ឃម្មាភិតត្តស្ស បុរិសស្ស បរិស្សមវិនោទកោ, តស្សាបិ នាម បាបកំ ន ចិន្តេតព្ពំ, កិមង្កំ បន សត្តភូតេសុ។ អយំ ទេវបុត្តោ សប្បុរិសោ បុព្ពការី អម្ហាកំ ទុក្ខបនូទកោ ពហូបការោ, ន តស្ស កិញ្ចិ អនត្ថំ ចិន្តេតព្ពំ, អញ្ញទត្ថុ សោ បូជេតព្ពោ ឯវាតិ ទស្សេតិ។
Gāthamāha. Tattha na bhañjeyyāti na chindeyya. Mittadubbhoti mittesu dubbhanaṃ tesaṃ anatthuppādanaṃ. Pāpakoti abhaddako mittadubbho. Yo hi sītacchāyo rukkho ghammābhitattassa purisassa parissamavinodako, tassāpi nāma pāpakaṃ na cintetabbaṃ, kimaṅkaṃ pana sattabhūtesu. Ayaṃ devaputto sappuriso pubbakārī amhākaṃ dukkhapanūdako bahūpakāro, na tassa kiñci anatthaṃ cintetabbaṃ, aññadatthu so pūjetabbo evāti dasseti.
តំ សុត្វា ព្រាហ្មណា ‘‘អត្ថស្ស មូលំ និកតិវិនយោ’’តិ នីតិមគ្គំ និស្សាយ អង្កុរស្ស បដិលោមបក្ខេ ឋត្វា –
Taṃ sutvā brāhmaṇā ‘‘atthassa mūlaṃ nikativinayo’’ti nītimaggaṃ nissāya aṅkurassa paṭilomapakkhe ṭhatvā –
២៦០.
260.
‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
ខន្ធម្បិ តស្ស ឆិន្ទេយ្យ, អត្ថោ ចេ តាទិសោ សិយា’’តិ។ –
Khandhampi tassa chindeyya, attho ce tādiso siyā’’ti. –
គាថមាហ។ តត្ថ អត្ថោ ចេ តាទិសោ សិយាតិ តាទិសេន ទព្ពសម្ភារេន សចេ អត្ថោ ភវេយ្យ, តស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធម្បិ ឆិន្ទេយ្យ, កិមង្គំ បន សាខាទយោតិ អធិប្បាយោ។
Gāthamāha. Tattha attho ce tādiso siyāti tādisena dabbasambhārena sace attho bhaveyya, tassa rukkhassa khandhampi chindeyya, kimaṅgaṃ pana sākhādayoti adhippāyo.
ឯវំ ព្រាហ្មណេន វុត្តេ អង្កុរោ សប្បុរិសធម្មំយេវ បគ្គណ្ហន្តោ –
Evaṃ brāhmaṇena vutte aṅkuro sappurisadhammaṃyeva paggaṇhanto –
២៦១.
261.
‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
ន តស្ស បត្តំ ភិន្ទេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ ហិ បាបកោ’’តិ។ –
Na tassa pattaṃ bhindeyya, mittadubbho hi pāpako’’ti. –
ឥមំ គាថមាហ។ តត្ថ ន តស្ស បត្តំ ភិន្ទេយ្យាតិ តស្ស រុក្ខស្ស ឯកបណ្ណមត្តម្បិ ន បាតេយ្យ, បគេវ សាខាទិកេតិ អធិប្បាយោ។
Imaṃ gāthamāha. Tattha na tassa pattaṃ bhindeyyāti tassa rukkhassa ekapaṇṇamattampi na pāteyya, pageva sākhādiketi adhippāyo.
បុនបិ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ វាទំ បគ្គណ្ហន្តោ –
Punapi brāhmaṇo attano vādaṃ paggaṇhanto –
២៦២.
262.
‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;
សមូលម្បិ តំ អព្ពុហេ, អត្ថោ ចេ តាទិសោ សិយា’’តិ។ –
Samūlampi taṃ abbuhe, attho ce tādiso siyā’’ti. –
គាថមាហ។ តត្ថ សមូលម្បិ តំ អព្ពុហេតិ តំ តត្ថ សមូលម្បិ សហ មូលេនបិ អព្ពុហេយ្យ, ឧទ្ធរេយ្យាតិ អត្ថោ។
Gāthamāha. Tattha samūlampi taṃ abbuheti taṃ tattha samūlampi saha mūlenapi abbuheyya, uddhareyyāti attho.
ឯវំ ព្រាហ្មណេន វុត្តេ បុន អង្កុរោ តំ នីតិំ និរត្ថកំ កាតុកាមោ –
Evaṃ brāhmaṇena vutte puna aṅkuro taṃ nītiṃ niratthakaṃ kātukāmo –
២៦៣.
263.
‘‘យស្សេករត្តិម្បិ ឃរេ វសេយ្យ, យត្ថន្នបានំ បុរិសោ លភេថ;
‘‘Yassekarattimpi ghare vaseyya, yatthannapānaṃ puriso labhetha;
ន តស្ស បាបំ មនសាបិ ចិន្តយេ, កតញ្ញុតា សប្បុរិសេហិ វណ្ណិតា។
Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, kataññutā sappurisehi vaṇṇitā.
២៦៤.
264.
‘‘យស្សេករត្តិម្បិ ឃរេ វសេយ្យ, អន្នេន បានេន ឧបដ្ឋិតោ សិយា;
‘‘Yassekarattimpi ghare vaseyya, annena pānena upaṭṭhito siyā;
ន តស្ស បាបំ មនសាបិ ចិន្តយេ, អទុព្ភបាណី ទហតេ មិត្តទុព្ភិំ។
Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, adubbhapāṇī dahate mittadubbhiṃ.
២៦៥.
265.
‘‘យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោ, បច្ឆា បាបេន ហិំសតិ;
‘‘Yo pubbe katakalyāṇo, pacchā pāpena hiṃsati;
អល្លបាណិហតោ បោសោ, ន សោ ភទ្រានិ បស្សតី’’តិ។ –
Allapāṇihato poso, na so bhadrāni passatī’’ti. –
ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ។
Imā tisso gāthā abhāsi.
២៦៣. តត្ថ យស្សាតិ យស្ស បុគ្គលស្ស។ ឯករត្តិម្បីតិ ឯករត្តិមត្តម្បិ កេវលំ គេហេ វសេយ្យ។ យត្ថន្នបានំ បុរិសោ លភេថាតិ យស្ស សន្តិកេ កោចិ បុរិសោ អន្នបានំ វា យំកិញ្ចិ ភោជនំ វា លភេយ្យ។ ន តស្ស បាបំ មនសាបិ ចិន្តយេតិ តស្ស បុគ្គលស្ស អភទ្ទកំ អនត្ថំ មនសាបិ ន ចិន្តេយ្យ ន បិហេយ្យ, បគេវ កាយវាចាហិ។ កស្មាតិ ចេ? កតញ្ញុតា សប្បុរិសេហិ វណ្ណិតាតិ កតញ្ញុតា នាម ពុទ្ធាទីហិ ឧត្តមបុរិសេហិ បសំសិតា។
263. Tattha yassāti yassa puggalassa. Ekarattimpīti ekarattimattampi kevalaṃ gehe vaseyya. Yatthannapānaṃ puriso labhethāti yassa santike koci puriso annapānaṃ vā yaṃkiñci bhojanaṃ vā labheyya. Na tassapāpaṃ manasāpi cintayeti tassa puggalassa abhaddakaṃ anatthaṃ manasāpi na cinteyya na piheyya, pageva kāyavācāhi. Kasmāti ce? Kataññutā sappurisehi vaṇṇitāti kataññutā nāma buddhādīhi uttamapurisehi pasaṃsitā.
២៦៤. ឧបដ្ឋិតោតិ បយិរុបាសិតោ ‘‘ឥទំ គណ្ហ ឥទំ ភុញ្ជា’’តិ អន្នបានាទិនា ឧបដ្ឋិតោ។ អទុព្ភបាណីតិ អហិំសកហត្ថោ ហត្ថសំយតោ។ ទហតេ មិត្តទុព្ភិន្តិ តំ មិត្តទុព្ភិំ បុគ្គលំ ទហតិ វិនាសេតិ, អប្បទុដ្ឋេ ហិតជ្ឈាសយសម្បន្នេ បុគ្គលេ បរេន កតោ អបរាធោ អវិសេសេន តស្សេវ អនត្ថាវហោ, អប្បទុដ្ឋោ បុគ្គលោ អត្ថតោ តំ ទហតិ នាម។ តេនាហ ភគវា –
264.Upaṭṭhitoti payirupāsito ‘‘idaṃ gaṇha idaṃ bhuñjā’’ti annapānādinā upaṭṭhito. Adubbhapāṇīti ahiṃsakahattho hatthasaṃyato. Dahate mittadubbhinti taṃ mittadubbhiṃ puggalaṃ dahati vināseti, appaduṭṭhe hitajjhāsayasampanne puggale parena kato aparādho avisesena tasseva anatthāvaho, appaduṭṭho puggalo atthato taṃ dahati nāma. Tenāha bhagavā –
‘‘យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ, សុទ្ធស្ស បោសស្ស អនង្គណស្ស;
‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassa;
តមេវ ពាលំ បច្ចេតិ បាបំ, សុខុមោ រជោ បដិវាតំវ ខិត្តោ’’តិ។ (ធ. ប. ១២៥; ជា. ១.៥.៩៤; សំ. និ. ១.២២);
Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. (dha. pa. 125; jā. 1.5.94; saṃ. ni. 1.22);
២៦៥. យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោតិ យោ បុគ្គលោ កេនចិ សាធុនា កតភទ្ទកោ កតូបការោ។ បច្ឆា បាបេន ហិំសតីតិ តំ បុព្ពការិនំ អបរភាគេ បាបេន អភទ្ទកេន អនត្ថកេន ពាធតិ។ អល្លបាណិហតោ បោសោតិ អល្លបាណិនា ឧបការកិរិយាយ អល្លបាណិនា ធោតហត្ថេន បុព្ពការិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ហតោ ពាធិតោ, តស្ស វា បុព្ពការិនោ ពាធនេន ហតោ អល្លបាណិហតោ នាម, អកតញ្ញុបុគ្គលោ។ ន សោ ភទ្រានិ បស្សតីតិ សោ យថាវុត្តបុគ្គលោ ឥធលោកេ ច បរលោកេ ច ឥដ្ឋានិ ន បស្សតិ, ន វិន្ទតិ, ន លភតីតិ អត្ថោ។
265.Yo pubbe katakalyāṇoti yo puggalo kenaci sādhunā katabhaddako katūpakāro. Pacchā pāpena hiṃsatīti taṃ pubbakārinaṃ aparabhāge pāpena abhaddakena anatthakena bādhati. Allapāṇihato posoti allapāṇinā upakārakiriyāya allapāṇinā dhotahatthena pubbakārinā heṭṭhā vuttanayena hato bādhito, tassa vā pubbakārino bādhanena hato allapāṇihato nāma, akataññupuggalo. Na so bhadrāni passatīti so yathāvuttapuggalo idhaloke ca paraloke ca iṭṭhāni na passati, na vindati, na labhatīti attho.
ឯវំ សប្បុរិសធម្មំ បគ្គណ្ហន្តេន អង្កុរេន អភិភវិត្វា វុត្តោ សោ ព្រាហ្មណោ និរុត្តរោ តុណ្ហី អហោសិ។ យក្ខោ បន តេសំ ទ្វិន្នំ វចនបដិវចនានិ សុត្វា ព្រាហ្មណស្ស កុជ្ឈិត្វាបិ ‘‘ហោតុ ឥមស្ស ទុដ្ឋព្រាហ្មណស្ស កត្តព្ពំ បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ អត្តនោ កេនចិ អនភិភវនីយតមេវ តាវ ទស្សេន្តោ –
Evaṃ sappurisadhammaṃ paggaṇhantena aṅkurena abhibhavitvā vutto so brāhmaṇo niruttaro tuṇhī ahosi. Yakkho pana tesaṃ dvinnaṃ vacanapaṭivacanāni sutvā brāhmaṇassa kujjhitvāpi ‘‘hotu imassa duṭṭhabrāhmaṇassa kattabbaṃ pacchā jānissāmī’’ti attano kenaci anabhibhavanīyatameva tāva dassento –
២៦៦.
266.
‘‘នាហំ ទេវេន វា មនុស្សេន វា, ឥស្សរិយេន វា ហំ សុប្បសយ្ហោ;
‘‘Nāhaṃ devena vā manussena vā, issariyena vā haṃ suppasayho;
យក្ខោហមស្មិ បរមិទ្ធិបត្តោ, ទូរង្គមោ វណ្ណពលូបបន្នោ’’តិ។ –
Yakkhohamasmi paramiddhipatto, dūraṅgamo vaṇṇabalūpapanno’’ti. –
គាថមាហ។ តត្ថ ទេវេន វាតិ យេន កេនចិ ទេវេន វា។ មនុស្សេន វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ ឥស្សរិយេន វាតិ ទេវិស្សរិយេន វា មនុស្សិស្សរិយេន វា។ តត្ថ ទេវិស្សរិយំ នាម ចតុមហារាជិកសក្កសុយាមាទីនំ ទេវិទ្ធិ, មនុស្សិស្សរិយំ នាម ចក្កវត្តិអាទីនំ បុញ្ញិទ្ធិ។ តស្មា ឥស្សរិយគ្គហណេន មហានុភាវេ ទេវមនុស្សេ សង្គណ្ហាតិ។ មហានុភាវាបិ ហិ ទេវា អត្តនោ បុញ្ញផលូបត្ថម្ភិតេ មនុស្សេបិ អសតិ បយោគវិបត្តិយំ អភិភវិតុំ ន សក្កោន្តិ, បគេវ ឥតរេ។ ហន្តិ អសហនេ និបាតោ។ ន សុប្បសយ្ហោតិ អប្បធំសិយោ។ យក្ខោហមស្មិ បរមិទ្ធិបត្តោតិ អត្តនោ បុញ្ញផលេន អហំ យក្ខត្តំ ឧបគតោ អស្មិ, យក្ខោវ សមានោ ន យោ វា សោ វា, អថ ខោ បរមិទ្ធិបត្តោ បរមាយ ឧត្តមាយ យក្ខិទ្ធិយា សមន្នាគតោ។ ទូរង្គមោតិ ខណេនេវ ទូរម្បិ ឋានំ គន្តុំ សមត្ថោ។ វណ្ណពលូបបន្នោតិ រូបសម្បត្តិយា សរីរពលេន ច ឧបបន្នោ សមន្នាគតោតិ តីហិបិ បទេហិ មន្តប្បយោគាទីហិ អត្តនោ អនភិភវនីយតំយេវ ទស្សេតិ។ រូបសម្បន្នោ ហិ បរេសំ ពហុមានិតោ ហោតិ, រូបសម្បទំ និស្សាយ វិសភាគវត្ថុនាបិ អនាកឌ្ឍនិយោវាតិ វណ្ណសម្បទា អនភិភវនីយការណន្តិ វុត្តា។
Gāthamāha. Tattha devena vāti yena kenaci devena vā. Manussena vāti etthāpi eseva nayo. Issariyenavāti devissariyena vā manussissariyena vā. Tattha devissariyaṃ nāma catumahārājikasakkasuyāmādīnaṃ deviddhi, manussissariyaṃ nāma cakkavattiādīnaṃ puññiddhi. Tasmā issariyaggahaṇena mahānubhāve devamanusse saṅgaṇhāti. Mahānubhāvāpi hi devā attano puññaphalūpatthambhite manussepi asati payogavipattiyaṃ abhibhavituṃ na sakkonti, pageva itare. Hanti asahane nipāto. Na suppasayhoti appadhaṃsiyo. Yakkhohamasmi paramiddhipattoti attano puññaphalena ahaṃ yakkhattaṃ upagato asmi, yakkhova samāno na yo vā so vā, atha kho paramiddhipatto paramāya uttamāya yakkhiddhiyā samannāgato. Dūraṅgamoti khaṇeneva dūrampi ṭhānaṃ gantuṃ samattho. Vaṇṇabalūpapannoti rūpasampattiyā sarīrabalena ca upapanno samannāgatoti tīhipi padehi mantappayogādīhi attano anabhibhavanīyataṃyeva dasseti. Rūpasampanno hi paresaṃ bahumānito hoti, rūpasampadaṃ nissāya visabhāgavatthunāpi anākaḍḍhaniyovāti vaṇṇasampadā anabhibhavanīyakāraṇanti vuttā.
ឥតោ បរំ អង្កុរស្ស ច ទេវបុត្តស្ស ច វចនបដិវចនកថា ហោតិ –
Ito paraṃ aṅkurassa ca devaputtassa ca vacanapaṭivacanakathā hoti –
២៦៧.
267.
‘‘បាណិ តេ សព្ពសោវណ្ណោ, បញ្ចធារោ មធុស្សវោ;
‘‘Pāṇi te sabbasovaṇṇo, pañcadhāro madhussavo;
នានារសា បគ្ឃរន្តិ, មញ្ញេហំ តំ បុរិន្ទទំ។
Nānārasā paggharanti, maññehaṃ taṃ purindadaṃ.
២៦៨.
268.
‘‘នាម្ហិ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, នាបិ សក្កោ បុរិន្ទទោ;
‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;
បេតំ មំ អង្កុរ ជានាហិ, រោរុវម្ហា ឥធាគតំ។
Petaṃ maṃ aṅkura jānāhi, roruvamhā idhāgataṃ.
២៦៩.
269.
‘‘កិំសីលោ កិំសមាចារោ, រោរុវស្មិំ បុរេ តុវំ;
‘‘Kiṃsīlo kiṃsamācāro, roruvasmiṃ pure tuvaṃ;
កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ។
Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
២៧០.
270.
‘‘តុន្នវាយោ បុរេ អាសិំ, រោរុវស្មិំ តទា អហំ;
‘‘Tunnavāyo pure āsiṃ, roruvasmiṃ tadā ahaṃ;
សុកិច្ឆវុត្តិ កបណោ, ន មេ វិជ្ជតិ ទាតវេ។
Sukicchavutti kapaṇo, na me vijjati dātave.
២៧១.
271.
‘‘និវេសនញ្ច មេ អាសិ, អសយ្ហស្ស ឧបន្តិកេ;
‘‘Nivesanañca me āsi, asayhassa upantike;
សទ្ធស្ស ទានបតិនោ, កតបុញ្ញស្ស លជ្ជិនោ។
Saddhassa dānapatino, katapuññassa lajjino.
២៧២.
272.
‘‘តត្ថ យាចនកាយន្តិ, នានាគោត្តា វនិព្ពកា;
‘‘Tattha yācanakāyanti, nānāgottā vanibbakā;
តេ ច មំ តត្ថ បុច្ឆន្តិ, អសយ្ហស្ស និវេសនំ។
Te ca maṃ tattha pucchanti, asayhassa nivesanaṃ.
២៧៣.
273.
‘‘កត្ថ គច្ឆាម ភទ្ទំ វោ, កត្ថ ទានំ បទីយតិ;
‘‘Kattha gacchāma bhaddaṃ vo, kattha dānaṃ padīyati;
តេសាហំ បុដ្ឋោ អក្ខាមិ, អសយ្ហស្ស និវេសនំ។
Tesāhaṃ puṭṭho akkhāmi, asayhassa nivesanaṃ.
២៧៤.
274.
‘‘បគ្គយ្ហ ទក្ខិណំ ពាហុំ, ឯត្ថ គច្ឆថ ភទ្ទំ វោ;
‘‘Paggayha dakkhiṇaṃ bāhuṃ, ettha gacchatha bhaddaṃ vo;
ឯត្ថ ទានំ បទីយតិ, អសយ្ហស្ស និវេសនេ។
Ettha dānaṃ padīyati, asayhassa nivesane.
២៧៥.
275.
‘‘តេន បាណិ កាមទទោ, តេន បាណិ មធុស្សវោ;
‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
តេន មេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ។
Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
២៧៦.
276.
‘‘ន កិរ ត្វំ អទា ទានំ, សកបាណីហិ កស្សចិ;
‘‘Na kira tvaṃ adā dānaṃ, sakapāṇīhi kassaci;
បរស្ស ទានំ អនុមោទមានោ, បាណិំ បគ្គយ្ហ បាវទិ។
Parassa dānaṃ anumodamāno, pāṇiṃ paggayha pāvadi.
២៧៧.
277.
‘‘តេន បាណិ កាមទទោ, តេន បាណិ មធុស្សវោ;
‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;
តេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ។
Tena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.
២៧៨.
278.
‘‘យោ សោ ទានមទា ភន្តេ, បសន្នោ សកបាណិភិ;
‘‘Yo so dānamadā bhante, pasanno sakapāṇibhi;
សោ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, កិំ នុ សោ ទិសតំ គតោ។
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, kiṃ nu so disataṃ gato.
២៧៩.
279.
‘‘នាហំ បជានាមិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្ស គតិំ អាគតិំ វា;
‘‘Nāhaṃ pajānāmi asayhasāhino, aṅgīrasassa gatiṃ āgatiṃ vā;
សុតញ្ច មេ វេស្សវណស្ស សន្តិកេ, សក្កស្ស សហព្យតំ គតោ អសយ្ហោ។
Sutañca me vessavaṇassa santike, sakkassa sahabyataṃ gato asayho.
២៨០.
280.
‘‘អលមេវ កាតុំ កល្យាណំ, ទានំ ទាតុំ យថារហំ;
‘‘Alameva kātuṃ kalyāṇaṃ, dānaṃ dātuṃ yathārahaṃ;
បាណិំ កាមទទំ ទិស្វា, កោ បុញ្ញំ ន ករិស្សតិ។
Pāṇiṃ kāmadadaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati.
២៨១.
281.
‘‘សោ ហិ នូន ឥតោ គន្ត្វា, អនុប្បត្វាន ទ្វារកំ;
‘‘So hi nūna ito gantvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ទានំ បដ្ឋបយិស្សាមិ, យំ មមស្ស សុខាវហំ។
Dānaṃ paṭṭhapayissāmi, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.
២៨២.
282.
‘‘ទស្សាមន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;
‘‘Dassāmannañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
បបញ្ច ឧទបានញ្ច, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ចា’’តិ។ –
Papañca udapānañca, dugge saṅkamanāni cā’’ti. –
បន្នរស វចនបដិវចនគាថា ហោន្តិ។
Pannarasa vacanapaṭivacanagāthā honti.
២៦៧. តត្ថ បាណិ តេតិ តវ ទក្ខិណហត្ថោ។ សព្ពសោវណ្ណោតិ សព្ពសោ សុវណ្ណវណ្ណោ។ បញ្ចធារោតិ បញ្ចហិ អង្គុលីហិ បរេហិ កាមិតវត្ថូនំ ធារា ឯតស្ស សន្តីតិ បញ្ចធារោ។ មធុស្សវោតិ មធុររសវិស្សន្ទកោ។ តេនាហ ‘‘នានារសា បគ្ឃរន្តី’’តិ, មធុរកដុកកសាវាទិភេទា នានាវិធា រសា វិស្សន្ទន្តីតិ អត្ថោ។ យក្ខស្ស ហិ កាមទទេ មធុរាទិរសសម្បន្នានិ វិវិធានិ ខាទនីយភោជនីយានិ ហត្ថេ វិស្សជ្ជន្តេ មធុរាទិរសា បគ្ឃរន្តីតិ វុត្តំ។ មញ្ញេហំ តំ បុរិន្ទទន្តិ មញ្ញេ អហំ តំ បុរិន្ទទំ សក្កំ, ‘‘ឯវំមហានុភាវោ សក្កោ ទេវរាជា’’តិ តំ អហំ មញ្ញាមីតិ អត្ថោ។
267. Tattha pāṇi teti tava dakkhiṇahattho. Sabbasovaṇṇoti sabbaso suvaṇṇavaṇṇo. Pañcadhāroti pañcahi aṅgulīhi parehi kāmitavatthūnaṃ dhārā etassa santīti pañcadhāro. Madhussavoti madhurarasavissandako. Tenāha ‘‘nānārasā paggharantī’’ti, madhurakaṭukakasāvādibhedā nānāvidhā rasā vissandantīti attho. Yakkhassa hi kāmadade madhurādirasasampannāni vividhāni khādanīyabhojanīyāni hatthe vissajjante madhurādirasā paggharantīti vuttaṃ. Maññehaṃ taṃ purindadanti maññe ahaṃ taṃ purindadaṃ sakkaṃ, ‘‘evaṃmahānubhāvo sakko devarājā’’ti taṃ ahaṃ maññāmīti attho.
២៦៨. នាម្ហិ ទេវោតិ វេស្សវណាទិកោ បាកដទេវោ ន ហោមិ។ ន គន្ធព្ពោតិ គន្ធព្ពកាយិកទេវោបិ ន ហោមិ។ នាបិ សក្កោ បុរិន្ទទោតិ បុរិមត្តភាវេ បុរេ ទានស្ស បដ្ឋបិតត្តា ‘‘បុរិន្ទទោ’’តិ លទ្ធនាមោ សក្កោ ទេវរាជាបិ ន ហោមិ។ កតរោ បន អហោសីតិ អាហ ‘‘បេតំ មំ អង្កុរ ជានាហី’’តិអាទិ។ អង្កុរបេតូបបត្តិកំ មំ ជានាហិ, ‘‘អញ្ញតរោ បេតមហិទ្ធិកោ’’តិ មំ ឧបធារេហិ។ រោរុវម្ហា ឥធាគតន្តិ រោរុវនគរតោ ចវិត្វា មរុកន្តារេ ឥធ ឥមស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ ឧបបជ្ជនវសេន អាគតំ, ឯត្ថ និព្ពត្តន្តិ អត្ថោ។
268.Nāmhi devoti vessavaṇādiko pākaṭadevo na homi. Na gandhabboti gandhabbakāyikadevopi na homi. Nāpi sakko purindadoti purimattabhāve pure dānassa paṭṭhapitattā ‘‘purindado’’ti laddhanāmo sakko devarājāpi na homi. Kataro pana ahosīti āha ‘‘petaṃ maṃ aṅkura jānāhī’’tiādi. Aṅkurapetūpapattikaṃ maṃ jānāhi, ‘‘aññataro petamahiddhiko’’ti maṃ upadhārehi. Roruvamhā idhāgatanti roruvanagarato cavitvā marukantāre idha imasmiṃ nigrodharukkhe upapajjanavasena āgataṃ, ettha nibbattanti attho.
២៦៩. កិំសីលោ កិំសមាចារោ, រោរុវស្មិំ បុរេ តុវន្តិ បុព្ពេ បុរិមត្តភាវេ រោរុវនគរេ វសន្តោ ត្វំ កិំសីលោ កិំសមាចារោ អហោសិ, បាបតោ និវត្តនលក្ខណំ កីទិសំ សីលំ សមាទាយ សំវត្តិតបុញ្ញកិរិយាលក្ខណេន សមាចារេន កិំសមាចារោ, ទានាទីសុ កុសលសមាចារេសុ កីទិសោ សមាចារោ អហោសីតិ អត្ថោ។ កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន , បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតីតិ កីទិសេន សេដ្ឋចរិយេន ឥទំ ឯវរូបំ តវ ហត្ថេសុ បុញ្ញផលំ ឥទានិ សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតិ, តំ កថេហីតិ អត្ថោ។ បុញ្ញផលញ្ហិ ឥធ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ អធិប្បេតំ។ តត្ថា ហិ តំ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បុញ្ញន្តិ វុត្តំ។
269.Kiṃsīlo kiṃsamācāro, roruvasmiṃ pure tuvanti pubbe purimattabhāve roruvanagare vasanto tvaṃ kiṃsīlo kiṃsamācāro ahosi, pāpato nivattanalakkhaṇaṃ kīdisaṃ sīlaṃ samādāya saṃvattitapuññakiriyālakkhaṇena samācārena kiṃsamācāro, dānādīsu kusalasamācāresu kīdiso samācāro ahosīti attho. Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatīti kīdisena seṭṭhacariyena idaṃ evarūpaṃ tava hatthesu puññaphalaṃ idāni samijjhati nipphajjati, taṃ kathehīti attho. Puññaphalañhi idha uttarapadalopena ‘‘puñña’’nti adhippetaṃ. Tatthā hi taṃ ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) puññanti vuttaṃ.
២៧០. តុន្នវាយោតិ តុន្នការោ។ សុកិច្ឆវុត្តីតិ សុដ្ឋុ កិច្ឆបុត្តិកោ អតិវិយ ទុក្ខជីវិកោ។ កបណោតិ វរាកោ, ទីនោតិ អត្ថោ។ ន មេ វិជ្ជតិ ទាតវេតិ អទ្ធិកានំ សមណព្រាហ្មណានំ ទាតុំ កិញ្ចិ ទាតព្ពយុត្តកំ មយ្ហំ នត្ថិ, ចិត្តំ បន មេ ទានំ ទិន្នន្តិ អធិប្បាយោ។
270.Tunnavāyoti tunnakāro. Sukicchavuttīti suṭṭhu kicchaputtiko ativiya dukkhajīviko. Kapaṇoti varāko, dīnoti attho. Na me vijjati dātaveti addhikānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dātuṃ kiñci dātabbayuttakaṃ mayhaṃ natthi, cittaṃ pana me dānaṃ dinnanti adhippāyo.
២៧១. និវេសនន្តិ ឃរំ, កម្មករណសាលា វា។ អសយ្ហស្ស ឧបន្តិកេតិ អសយ្ហស្ស មហាសេដ្ឋិនោ គេហស្ស សមីបេ។ សទ្ធស្សាតិ កម្មផលសទ្ធាយ សមន្នាគតស្ស។ ទានបតិនោតិ ទានេ និរន្តរប្បវត្តាយ បរិច្ចាគសម្បត្តិយា លោភស្ស ច អភិភវេន បតិភូតស្ស។ កតបុញ្ញស្សាតិ បុព្ពេ កតសុចរិតកម្មស្ស។ លជ្ជិនោតិ បាបជិគុច្ឆនសភាវស្ស។
271.Nivesananti gharaṃ, kammakaraṇasālā vā. Asayhassa upantiketi asayhassa mahāseṭṭhino gehassa samīpe. Saddhassāti kammaphalasaddhāya samannāgatassa. Dānapatinoti dāne nirantarappavattāya pariccāgasampattiyā lobhassa ca abhibhavena patibhūtassa. Katapuññassāti pubbe katasucaritakammassa. Lajjinoti pāpajigucchanasabhāvassa.
២៧២. តត្ថាតិ តស្មិំ មម និវេសនេ។ យាចនកាយន្តីតិ យាចនកា ជនា អសយ្ហសេដ្ឋិំ កិញ្ចិ យាចិតុកាមា អាគច្ឆន្តិ។ នានាគោត្តាតិ នានាវិធគោត្តាបទេសា។ វនិព្ពកាតិ វណ្ណទីបកា, យេ ទាយកស្ស បុញ្ញផលាទិញ្ច គុណកិត្តនាទិមុខេន អត្តនោ អត្ថិកភាវំ បវេទេន្តា វិចរន្តិ។ តេ ច មំ តត្ថ បុច្ឆន្តីតិ តត្ថាតិ និបាតមត្តំ, តេ យាចកាទយោ មំ អសយ្ហសេដ្ឋិនោ និវេសនំ បុច្ឆន្តិ។ អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ កម្មទ្វយំ ឥច្ឆន្តិ។
272.Tatthāti tasmiṃ mama nivesane. Yācanakāyantīti yācanakā janā asayhaseṭṭhiṃ kiñci yācitukāmā āgacchanti. Nānāgottāti nānāvidhagottāpadesā. Vanibbakāti vaṇṇadīpakā, ye dāyakassa puññaphalādiñca guṇakittanādimukhena attano atthikabhāvaṃ pavedentā vicaranti. Te ca maṃ tattha pucchantīti tatthāti nipātamattaṃ, te yācakādayo maṃ asayhaseṭṭhino nivesanaṃ pucchanti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu kammadvayaṃ icchanti.
២៧៣. កត្ថ គច្ឆាម ភទ្ទំ វោ, កត្ថ ទានំ បទីយតីតិ តេសំ បុច្ឆនាការទស្សនំ។ អយំ បេត្ថ អត្ថោ – ភទ្ទំ តុម្ហាកំ ហោតុ, មយំ ‘‘អសយ្ហមហាសេដ្ឋិនា ទានំ បទីយតី’’តិ សុត្វា អាគតា, កត្ថ ទានំ បទីយតិ, កត្ថ វា មយំ គច្ឆាម, កត្ថ គតេន ទានំ សក្កា លទ្ធុន្តិ។ តេសាហំ បុដ្ឋោ អក្ខាមីតិ ឯវំ តេហិ អទ្ធិកជនេហិ លភនដ្ឋានំ បុដ្ឋោ ‘‘អហំ បុព្ពេ អកតបុញ្ញតាយ ឥទានិ ឦទិសានំ កិញ្ចិ ទាតុំ អសមត្ថោ ជាតោ, ទានគ្គំ បន ឥមេសំ ទស្សេន្តោ លាភស្ស ឧបាយាចិក្ខណេន បីតិំ ឧប្បាទេន្តោ ឯត្តកេនបិ ពហុំ បុញ្ញំ បសវាមី’’តិ គារវំ ឧប្បាទេត្វា ទក្ខិណំ ពាហុំ បសារេត្វា តេសំ អសយ្ហសេដ្ឋិស្ស និវេសនំ អក្ខាមិ។ តេនាហ ‘‘បគ្គយ្ហ ទក្ខិណំ ពាហុ’’ន្តិអាទិ។
273.Kattha gacchāma bhaddaṃ vo, kattha dānaṃ padīyatīti tesaṃ pucchanākāradassanaṃ. Ayaṃ pettha attho – bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, mayaṃ ‘‘asayhamahāseṭṭhinā dānaṃ padīyatī’’ti sutvā āgatā, kattha dānaṃ padīyati, kattha vā mayaṃ gacchāma, kattha gatena dānaṃ sakkā laddhunti. Tesāhaṃ puṭṭho akkhāmīti evaṃ tehi addhikajanehi labhanaṭṭhānaṃ puṭṭho ‘‘ahaṃ pubbe akatapuññatāya idāni īdisānaṃ kiñci dātuṃ asamattho jāto, dānaggaṃ pana imesaṃ dassento lābhassa upāyācikkhaṇena pītiṃ uppādento ettakenapi bahuṃ puññaṃ pasavāmī’’ti gāravaṃ uppādetvā dakkhiṇaṃ bāhuṃ pasāretvā tesaṃ asayhaseṭṭhissa nivesanaṃ akkhāmi. Tenāha ‘‘paggayha dakkhiṇaṃ bāhu’’ntiādi.
២៧៤. តេន បាណិ កាមទទោតិ តេន បរទានបកាសនេន បរេន កតស្ស ទានស្ស សក្កច្ចំ អនុមោទនមត្តេន ហេតុនា ឥទានិ មយ្ហំ ហត្ថោ កប្បរុក្ខោ វិយ សន្តានកលតា វិយ ច កាមទុហោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយី កាមទទោ ហោតិ។ កាមទទោ ច ហោន្តោ តេន បាណិ មធុស្សវោ ឥដ្ឋវត្ថុវិស្សជ្ជនកោ ជាតោ។
274.Tena pāṇi kāmadadoti tena paradānapakāsanena parena katassa dānassa sakkaccaṃ anumodanamattena hetunā idāni mayhaṃ hattho kapparukkho viya santānakalatā viya ca kāmaduho icchiticchitadāyī kāmadado hoti. Kāmadado ca honto tena pāṇi madhussavo iṭṭhavatthuvissajjanako jāto.
២៧៦. ន កិរ ត្វំ អទា ទានន្តិ កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ, ត្វំ កិរ អត្តនោ សន្តកំ ន បរិច្ចជិ, សកបាណីហិ សហត្ថេហិ យស្ស កស្សចិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា កិញ្ចិ ទានំ ន អទាសិ។ បរស្ស ទានំ អនុមោទមានោតិ កេវលំ បន បរេន កតំ បរស្ស ទានំ ‘‘អហោ ទានំ បវត្តេសី’’តិ អនុមោទមានោយេវ វិហាសិ។
276.Na kira tvaṃ adā dānanti kirāti anussavanatthe nipāto, tvaṃ kira attano santakaṃ na pariccaji, sakapāṇīhi sahatthehi yassa kassaci samaṇassa vā brāhmaṇassa vā kiñci dānaṃ na adāsi. Parassa dānaṃ anumodamānoti kevalaṃ pana parena kataṃ parassa dānaṃ ‘‘aho dānaṃ pavattesī’’ti anumodamānoyeva vihāsi.
២៧៧. តេន បាណិ កាមទទោតិ តេន តុយ្ហំ បាណិ ឯវំ កាមទទោ, អហោ អច្ឆរិយា វត បុញ្ញានំ គតីតិ អធិប្បាយោ។
277.Tena pāṇi kāmadadoti tena tuyhaṃ pāṇi evaṃ kāmadado, aho acchariyā vata puññānaṃ gatīti adhippāyo.
២៧៨. យោ សោ ទានមទា, ភន្តេ, បសន្នោ សកបាណិភីតិ ទេវបុត្តំ គារវេន អាលបតិ។ ភន្តេ, បរេន កតស្ស ទានានុមោទកស្ស តាវ តុយ្ហំ ឦទិសំ ផលំ ឯវរូបោ អានុភាវោ, យោ បន សោ អសយ្ហមហាសេដ្ឋិ មហាទានំ អទាសិ, បសន្នចិត្តោ ហុត្វា សហត្ថេហិ តទា មហាទានំ បវត្តេសិ។ សោ ហិត្វា មានុសំ ទេហន្តិ សោ ឥធ មនុស្សត្តភាវំ បហាយ។ កិន្តិ កតរំ។ នុ សោតិ នូតិ និបាតមត្តំ។ ទិសតំ គតោតិ ទិសំ ឋានំ គតោ, កីទិសី តស្ស គតោ និប្ផត្តីតិ អសយ្ហសេដ្ឋិនោ អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិ។
278.Yo so dānamadā, bhante, pasanno sakapāṇibhīti devaputtaṃ gāravena ālapati. Bhante, parena katassa dānānumodakassa tāva tuyhaṃ īdisaṃ phalaṃ evarūpo ānubhāvo, yo pana so asayhamahāseṭṭhi mahādānaṃ adāsi, pasannacitto hutvā sahatthehi tadā mahādānaṃ pavattesi. So hitvā mānusaṃ dehanti so idha manussattabhāvaṃ pahāya. Kinti kataraṃ. Nu soti nūti nipātamattaṃ. Disataṃ gatoti disaṃ ṭhānaṃ gato, kīdisī tassa gato nipphattīti asayhaseṭṭhino abhisamparāyaṃ pucchi.
២៧៩. អសយ្ហសាហិនោតិ អញ្ញេហិ មច្ឆរីហិ លោភាភិភូតេហិ សហិតុំ វហិតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស បរិច្ចាគាទិវិភាគស្ស សប្បុរិសធុរស្ស សហនតោ អសយ្ហសាហិនោ។ អង្គីរសស្សាតិ អង្គតោ និក្ខមនកជុតិស្ស។ រសោតិ ហិ ជុតិយា អធិវចនំ។ តស្ស កិរ យាចកេ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតិ, តំ អត្តនោ បច្ចក្ខំ កត្វា ឯវមាហ។ គតិំ អាគតិំ វាតិ តស្ស ‘‘អសុកំ នាម គតិំ, ឥតោ គតោ’’តិ គតិំ វា ‘‘តតោ វា បន អសុកស្មិំ កាលេ ឥធាគមិស្សតី’’តិ អាគតិំ វា នាហំ ជានាមិ, អវិសយោ ឯស មយ្ហំ។ សុតញ្ច មេ វេស្សវណស្ស សន្តិកេតិ អបិច ខោ ឧបដ្ឋានំ គតេន វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សន្តិកេ សុតមេតំ មយា។ សក្កស្ស សហព្យតំ គតោ អសយ្ហោតិ អសយ្ហសេដ្ឋិ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស សហព្យតំ គតោ អហោសិ, តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោតិ អត្ថោ។
279.Asayhasāhinoti aññehi maccharīhi lobhābhibhūtehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyassa pariccāgādivibhāgassa sappurisadhurassa sahanato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgato nikkhamanakajutissa. Rasoti hi jutiyā adhivacanaṃ. Tassa kira yācake āgacchante disvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppajjati, mukhavaṇṇo vippasīdati, taṃ attano paccakkhaṃ katvā evamāha. Gatiṃ āgatiṃ vāti tassa ‘‘asukaṃ nāma gatiṃ, ito gato’’ti gatiṃ vā ‘‘tato vā pana asukasmiṃ kāle idhāgamissatī’’ti āgatiṃ vā nāhaṃ jānāmi, avisayo esa mayhaṃ. Sutañca me vessavaṇassa santiketi apica kho upaṭṭhānaṃ gatena vessavaṇassa mahārājassa santike sutametaṃ mayā. Sakkassa sahabyataṃ gato asayhoti asayhaseṭṭhi sakkassa devānamindassa sahabyataṃ gato ahosi, tāvatiṃsabhavane nibbattoti attho.
២៨០. អលមេវ កាតុំ កល្យាណន្តិ យំកិញ្ចិ កល្យាណំ កុសលំ បុញ្ញំ កាតុំ យុត្តមេវ បតិរូបមេវ។ តត្ថ បន យំ សព្ពសាធារណំ សុកតតរំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទានំ ទាតុំ យថារហ’’ន្តិ វុត្តំ, អត្តនោ វិភវពលានុរូបំ ទានំ ទាតុំ អលមេវ។ តត្ថ ការណមាហ ‘‘បាណិំ កាមទទំ ទិស្វា’’តិ។ យត្រ ហិ នាម បរកតបុញ្ញានុមោទនបុព្ពកេន ទានបតិនិវេសនមគ្គាចិក្ខណមត្តេន អយំ ហត្ថោ កាមទទោ ទិដ្ឋោ, ឥមំ ទិស្វា។ កោ បុញ្ញំ ន ករិស្សតីតិ មាទិសោ កោ នាម អត្តនោ បតិដ្ឋានភូតំ បុញ្ញំ ន ករិស្សតីតិ។
280.Alameva kātuṃ kalyāṇanti yaṃkiñci kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ kātuṃ yuttameva patirūpameva. Tattha pana yaṃ sabbasādhāraṇaṃ sukatataraṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘dānaṃ dātuṃ yathāraha’’nti vuttaṃ, attano vibhavabalānurūpaṃ dānaṃ dātuṃ alameva. Tattha kāraṇamāha ‘‘pāṇiṃ kāmadadaṃ disvā’’ti. Yatra hi nāma parakatapuññānumodanapubbakena dānapatinivesanamaggācikkhaṇamattena ayaṃ hattho kāmadado diṭṭho, imaṃ disvā. Kopuññaṃ na karissatīti mādiso ko nāma attano patiṭṭhānabhūtaṃ puññaṃ na karissatīti.
២៨១. ឯវំ អនិយមវសេន បុញ្ញកិរិយាយ អាទរំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនិ តំ និយមេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ហិ នូនា’’តិអាទិគាថាទ្វយមាហ។ តត្ថ សោតិ សោ អហំ។ ហីតិ អវធារណេ និបាតោ, នូនាតិ បរិវិតក្កេ។ ឥតោ គន្ត្វាតិ ឥតោ មរុភូមិតោ អបគន្ត្វា។ អនុប្បត្វាន ទ្វារកន្តិ ទ្វារវតីនគរំ អនុបាបុណិត្វា។ បដ្ឋបយិស្សាមីតិ បវត្តយិស្សាមិ។
281. Evaṃ aniyamavasena puññakiriyāya ādaraṃ dassetvā idāni attani taṃ niyametvā dassento ‘‘so hi nūnā’’tiādigāthādvayamāha. Tattha soti so ahaṃ. Hīti avadhāraṇe nipāto, nūnāti parivitakke. Ito gantvāti ito marubhūmito apagantvā. Anuppatvāna dvārakanti dvāravatīnagaraṃ anupāpuṇitvā. Paṭṭhapayissāmīti pavattayissāmi.
ឯវំ អង្កុរេន ‘‘ទានំ ទស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាយ កតាយ យក្ខោ តុដ្ឋមានសោ ‘‘មារិស, ត្វំ វិស្សត្ថោ ទានំ ទេហិ, អហំ បន តេ សហាយកិច្ចំ ករិស្សាមិ, យេន តេ ទេយ្យធម្មោ ន បរិក្ខយំ គមិស្សតិ, តេន បការេន ករិស្សាមី’’តិ តំ ទានកិរិយាយ សមុត្តេជេត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ វាណិជ, ត្វំ កិរ មាទិសេ ពលក្ការេន នេតុកាមោ អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសី’’តិ តស្ស ភណ្ឌមន្តរធាបេត្វា តំ យក្ខវិភិំសកាយ ភិំសាបេន្តោ សន្តជ្ជេសិ។ អថ នំ អង្កុរោ នានប្បការំ យាចិត្វា ព្រាហ្មណេន ខមាបេន្តោ បសាទេត្វា សព្ពភណ្ឌំ បាកតិកំ ការាបេត្វា រត្តិយា ឧបគតាយ យក្ខំ វិស្សជ្ជេត្វា គច្ឆន្តោ តស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរំ អតិវិយ ពីភច្ឆទស្សនំ បេតំ ទិស្វា តេន កតកម្មំ បុច្ឆន្តោ –
Evaṃ aṅkurena ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti paṭiññāya katāya yakkho tuṭṭhamānaso ‘‘mārisa, tvaṃ vissattho dānaṃ dehi, ahaṃ pana te sahāyakiccaṃ karissāmi, yena te deyyadhammo na parikkhayaṃ gamissati, tena pakārena karissāmī’’ti taṃ dānakiriyāya samuttejetvā ‘‘brāhmaṇa vāṇija, tvaṃ kira mādise balakkārena netukāmo attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti tassa bhaṇḍamantaradhāpetvā taṃ yakkhavibhiṃsakāya bhiṃsāpento santajjesi. Atha naṃ aṅkuro nānappakāraṃ yācitvā brāhmaṇena khamāpento pasādetvā sabbabhaṇḍaṃ pākatikaṃ kārāpetvā rattiyā upagatāya yakkhaṃ vissajjetvā gacchanto tassa avidūre aññataraṃ ativiya bībhacchadassanaṃ petaṃ disvā tena katakammaṃ pucchanto –
២៨៣.
283.
‘‘កេន តេ អង្គុលី កុណា, មុខញ្ច កុណលីកតំ;
‘‘Kena te aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
អក្ខីនិ ច បគ្ឃរន្តិ, កិំ បាបំ បកតំ តយា’’តិ។ –
Akkhīni ca paggharanti, kiṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. –
គាថមាហ។ តត្ថ កុណាតិ កុណិកា បដិកុណិកា អនុជុភូតា។ កុណលីកតន្តិ មុខវិការេន វិកុណិតំ សំកុណិតំ។ បគ្ឃរន្តីតិ អសុចិំ វិស្សន្ទន្តិ។
Gāthamāha. Tattha kuṇāti kuṇikā paṭikuṇikā anujubhūtā. Kuṇalīkatanti mukhavikārena vikuṇitaṃ saṃkuṇitaṃ. Paggharantīti asuciṃ vissandanti.
អថស្ស បេតោ –
Athassa peto –
២៨៤.
284.
‘‘អង្គីរសស្ស គហបតិនោ, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;
‘‘Aṅgīrasassa gahapatino, saddhassa gharamesino;
តស្សាហំ ទានវិស្សគ្គេ, ទានេ អធិកតោ អហុំ។
Tassāhaṃ dānavissagge, dāne adhikato ahuṃ.
២៨៥.
285.
‘‘តត្ថ យាចនកេ ទិស្វា, អាគតេ ភោជនត្ថិកេ;
‘‘Tattha yācanake disvā, āgate bhojanatthike;
ឯកមន្តំ អបក្កម្ម, អកាសិំ កុណលិំ មុខំ។
Ekamantaṃ apakkamma, akāsiṃ kuṇaliṃ mukhaṃ.
២៨៦.
286.
‘‘តេន មេ អង្គុលី កុណា, មុខញ្ច កុណលីកតំ;
‘‘Tena me aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
អក្ខីនិ មេ បគ្ឃរន្តិ, តំ បាបំ បកតំ មយា’’តិ។ –
Akkhīni me paggharanti, taṃ pāpaṃ pakataṃ mayā’’ti. –
តិស្សោ គាថា អភាសិ។
Tisso gāthā abhāsi.
២៨៤. តត្ថ ‘‘អង្គីរសស្សា’’តិអាទិនា អសយ្ហសេដ្ឋិំ កិត្តេតិ។ ឃរមេសិនោតិ ឃរមាវសន្តស្ស គហដ្ឋស្ស។ ទានវិស្សគ្គេតិ ទានគ្គេ បរិច្ចាគដ្ឋានេ។ ទានេ អធិកតោ អហុន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស បរិច្ចជនេ ទានាធិការេ អធិកតោ ឋបិតោ អហោសិំ។
284. Tattha ‘‘aṅgīrasassā’’tiādinā asayhaseṭṭhiṃ kitteti. Gharamesinoti gharamāvasantassa gahaṭṭhassa. Dānavissaggeti dānagge pariccāgaṭṭhāne. Dāne adhikato ahunti deyyadhammassa pariccajane dānādhikāre adhikato ṭhapito ahosiṃ.
២៨៥. ឯកមន្តំ អបក្កម្មាតិ យាចនកេ ភោជនត្ថិកេ អាគតេ ទិស្វា ទានព្យាវដេន ទានគ្គតោ អនបក្កម្ម យថាឋានេយេវ ឋត្វា សញ្ជាតបីតិសោមនស្សេន វិប្បសន្នមុខវណ្ណេន សហត្ថេន ទានំ ទាតព្ពំ, បរេហិ វា បតិរូបេហិ ទាបេតព្ពំ, អហំ បន តថា អកត្វា យាចនកេ អាគច្ឆន្តេ ទូរតោវ ទិស្វា អត្តានំ អទស្សេន្តោ ឯកមន្តំ អបក្កម្ម អបក្កមិត្វា។ អកាសិំ កុណលិំ មុខន្តិ វិកុណិតំ សង្កុចិតំ មុខំ អកាសិំ។
285.Ekamantaṃ apakkammāti yācanake bhojanatthike āgate disvā dānabyāvaṭena dānaggato anapakkamma yathāṭhāneyeva ṭhatvā sañjātapītisomanassena vippasannamukhavaṇṇena sahatthena dānaṃ dātabbaṃ, parehi vā patirūpehi dāpetabbaṃ, ahaṃ pana tathā akatvā yācanake āgacchante dūratova disvā attānaṃ adassento ekamantaṃ apakkamma apakkamitvā. Akāsiṃ kuṇaliṃ mukhanti vikuṇitaṃ saṅkucitaṃ mukhaṃ akāsiṃ.
២៨៦. តេនាតិ យស្មា តទាហំ សាមិនា ទានាធិការេ និយុត្តោ សមានោ ទានកាលេ ឧបដ្ឋិតេ មច្ឆរិយាបកតោ ទានគ្គតោ អបក្កមន្តោ បាទេហិ សង្កោចំ អាបជ្ជិំ, សហត្ថេហិ ទាតព្ពេ តថា អកត្វា ហត្ថសង្កោចំ អាបជ្ជិំ, បសន្នមុខេន ភវិតព្ពេ មុខសង្កោចំ អាបជ្ជិំ, បិយចក្ខូហិ ឱលោកេតព្ពេ ចក្ខុកាលុសិយំ ឧប្បាទេសិំ, តស្មា ហត្ថង្គុលិយោ ច បាទង្គុលិយោ ច កុណិតា ជាតា, មុខញ្ច កុណលីកតំ វិរូបរូបំ សង្កុចិតំ, អក្ខីនិ អសុចីទុគ្គន្ធជេគុច្ឆានិ អស្សូនិ បគ្ឃរន្តីតិ អត្ថោ។ តេន វុត្តំ –
286.Tenāti yasmā tadāhaṃ sāminā dānādhikāre niyutto samāno dānakāle upaṭṭhite macchariyāpakato dānaggato apakkamanto pādehi saṅkocaṃ āpajjiṃ, sahatthehi dātabbe tathā akatvā hatthasaṅkocaṃ āpajjiṃ, pasannamukhena bhavitabbe mukhasaṅkocaṃ āpajjiṃ, piyacakkhūhi oloketabbe cakkhukālusiyaṃ uppādesiṃ, tasmā hatthaṅguliyo ca pādaṅguliyo ca kuṇitā jātā, mukhañca kuṇalīkataṃ virūparūpaṃ saṅkucitaṃ, akkhīni asucīduggandhajegucchāni assūni paggharantīti attho. Tena vuttaṃ –
‘‘តេន មេ អង្គុលី កុណា, មុខញ្ច កុណលីកតំ;
‘‘Tena me aṅgulī kuṇā, mukhañca kuṇalīkataṃ;
អក្ខីនិ មេ បគ្ឃរន្តិ, តំ បាបំ បកតំ មយា’’តិ។
Akkhīni me paggharanti, taṃ pāpaṃ pakataṃ mayā’’ti.
តំ សុត្វា អង្កុរោ បេតំ គរហន្តោ –
Taṃ sutvā aṅkuro petaṃ garahanto –
២៨៧.
287.
‘‘ធម្មេន តេ កាបុរិស, មុខញ្ច កុណលីកតំ;
‘‘Dhammena te kāpurisa, mukhañca kuṇalīkataṃ;
អក្ខីនិ ច បគ្ឃរន្តិ, យំ តំ បរស្ស ទានស្ស;
Akkhīni ca paggharanti, yaṃ taṃ parassa dānassa;
អកាសិ កុណលិំ មុខ’’ន្តិ។ –
Akāsi kuṇaliṃ mukha’’nti. –
គាថមាហ។ តត្ថ ធម្មេនាតិ យុត្តេនេវ ការណេន។ តេតិ តវ។ កាបុរិសាតិ លាមកបុរិស។ យន្តិ យស្មា។ បរស្ស ទានស្សាតិ បរស្ស ទានស្មិំ។ អយមេវ វា បាឋោ។
Gāthamāha. Tattha dhammenāti yutteneva kāraṇena. Teti tava. Kāpurisāti lāmakapurisa. Yanti yasmā. Parassa dānassāti parassa dānasmiṃ. Ayameva vā pāṭho.
បុន អង្កុរោ តំ ទានបតិំ សេដ្ឋិំ គរហន្តោ –
Puna aṅkuro taṃ dānapatiṃ seṭṭhiṃ garahanto –
២៨៨.
288.
‘‘កថញ្ហិ ទានំ ទទមានោ, ករេយ្យ បរបត្តិយំ;
‘‘Kathañhi dānaṃ dadamāno, kareyya parapattiyaṃ;
អន្នបានំ ខាទនីយំ, វត្ថសេនាសនានិ ចា’’តិ។ –
Annapānaṃ khādanīyaṃ, vatthasenāsanāni cā’’ti. –
គាថមាហ។ តស្សត្ថោ – ទានំ ទទន្តោ បុរិសោ កថញ្ហិ នាម តំ បរបត្តិយំ បរេន បាបេតព្ពំ សាធេតព្ពំ ករេយ្យ, អត្តបច្ចក្ខមេវ កត្វា សហត្ថេនេវ ទទេយ្យ, សយំ វា តត្ថ ព្យាវដោ ភវេយ្យ, អញ្ញថា អត្តនោ ទេយ្យធម្មោ អដ្ឋានេ វិទ្ធំសិយេថ, ទក្ខិណេយ្យា ច ទានេន បរិហាយេយ្យុន្តិ។
Gāthamāha. Tassattho – dānaṃ dadanto puriso kathañhi nāma taṃ parapattiyaṃ parena pāpetabbaṃ sādhetabbaṃ kareyya, attapaccakkhameva katvā sahattheneva dadeyya, sayaṃ vā tattha byāvaṭo bhaveyya, aññathā attano deyyadhammo aṭṭhāne viddhaṃsiyetha, dakkhiṇeyyā ca dānena parihāyeyyunti.
ឯវំ តំ គរហិត្វា ឥទានិ អត្តនា បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ –
Evaṃ taṃ garahitvā idāni attanā paṭipajjitabbavidhiṃ dassento –
២៨៩.
289.
‘‘សោ ហិ នូន ឥតោ គន្ត្វា, អនុប្បត្វាន ទ្វារកំ;
‘‘So hi nūna ito gantvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ទានំ បដ្ឋបយិស្សាមិ, យំ មមស្ស សុខាវហំ។
Dānaṃ paṭṭhapayissāmi, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.
២៩០.
290.
‘‘ទស្សាមន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;
‘‘Dassāmannañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
បបញ្ច ឧទបានញ្ច, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ចា’’តិ។ –
Papañca udapānañca, dugge saṅkamanāni cā’’ti. –
គាថាទ្វយមាហ, តំ វុត្តត្ថមេវ។
Gāthādvayamāha, taṃ vuttatthameva.
២៩១.
291.
‘‘តតោ ហិ សោ និវត្តិត្វា, អនុប្បត្វាន ទ្វារកំ;
‘‘Tato hi so nivattitvā, anuppatvāna dvārakaṃ;
ទានំ បដ្ឋបយិ អង្កុរោ, យំតុមស្ស សុខាវហំ។
Dānaṃ paṭṭhapayi aṅkuro, yaṃtumassa sukhāvahaṃ.
២៩២.
292.
‘‘អទា អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច;
‘‘Adā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;
បបញ្ច ឧទបានញ្ច, វិប្បសន្នេន ចេតសា។
Papañca udapānañca, vippasannena cetasā.
២៩៣.
293.
‘‘កោ ឆាតោ កោ ច តសិតោ, កោ វត្ថំ បរិទហិស្សតិ;
‘‘Ko chāto ko ca tasito, ko vatthaṃ paridahissati;
កស្ស សន្តានិ យោគ្គានិ, ឥតោ យោជេន្តុ វាហនំ។
Kassa santāni yoggāni, ito yojentu vāhanaṃ.
២៩៤.
294.
‘‘កោ ឆត្តិច្ឆតិ គន្ធញ្ច, កោ មាលំ កោ ឧបាហនំ;
‘‘Ko chatticchati gandhañca, ko mālaṃ ko upāhanaṃ;
ឥតិស្សុ តត្ថ ឃោសេន្តិ, កប្បកា សូទមាគធា;
Itissu tattha ghosenti, kappakā sūdamāgadhā;
សទា សាយញ្ច បាតោ ច, អង្គុរស្ស និវេសនេ’’តិ។ –
Sadā sāyañca pāto ca, aṅgurassa nivesane’’ti. –
ចតស្សោ គាថា អង្គុរស្ស បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ សង្គីតិការេហិ ឋបិតា។
Catasso gāthā aṅgurassa paṭipattiṃ dassetuṃ saṅgītikārehi ṭhapitā.
២៩១. តត្ថ តតោតិ មរុកន្តារតោ។ និវត្តិត្វាតិ បដិនិវត្តិត្វា។ អនុប្បត្វាន ទ្វារកន្តិ ទ្វារវតីនគរំ អនុបាបុណិត្វា។ ទានំ បដ្ឋបយិ អង្គុរោតិ យក្ខេន បរិបូរិតសកលកោដ្ឋាគារោ សព្ពបាថេយ្យកំ មហាទានំ សោ អង្គុរោ បដ្ឋបេសិ។ យំតុមស្ស សុខាវហន្តិ យំ អត្តនោ សម្បតិ អាយតិញ្ច សុខនិព្ពត្តកំ។
291. Tattha tatoti marukantārato. Nivattitvāti paṭinivattitvā. Anuppatvāna dvārakanti dvāravatīnagaraṃ anupāpuṇitvā. Dānaṃ paṭṭhapayi aṅguroti yakkhena paripūritasakalakoṭṭhāgāro sabbapātheyyakaṃ mahādānaṃ so aṅguro paṭṭhapesi. Yaṃtumassa sukhāvahanti yaṃ attano sampati āyatiñca sukhanibbattakaṃ.
២៩៣. កោ ឆាតោតិ កោ ជិឃច្ឆិតោ, សោ អាគន្ត្វា យថារុចិ ភុញ្ជតូតិ អធិប្បាយោ។ ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ។ តសិតោតិ បិបាសិតោ។ បរិទហិស្សតីតិ និវាសេស្សតិ បារុបិស្សតិ ចាតិ អត្ថោ។ សន្តានីតិ បរិស្សមប្បត្តានិ។ យោគ្គានីតិ រថវាហនានិ។ ឥតោ យោជេន្តុ វាហនន្តិ ឥតោ យោគ្គសមូហតោ យថារុចិតំ គហេត្វា វាហនំ យោជេន្តុ។
293.Kochātoti ko jighacchito, so āgantvā yathāruci bhuñjatūti adhippāyo. Eseva nayo sesesupi. Tasitoti pipāsito. Paridahissatīti nivāsessati pārupissati cāti attho. Santānīti parissamappattāni. Yoggānīti rathavāhanāni. Ito yojentu vāhananti ito yoggasamūhato yathārucitaṃ gahetvā vāhanaṃ yojentu.
២៩៤. កោ ឆត្តិច្ឆតីតិ កោ កិលញ្ជឆត្តាទិភេទំ ឆត្តំ ឥច្ឆតិ, សោ គណ្ហាតូតិ អធិប្បាយោ។ សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ។ គន្ធន្តិ ចតុជ្ជាតិយគន្ធាទិកំ គន្ធំ។ មាលន្តិ គន្ថិតាគន្ថិតភេទំ បុប្ផំ។ ឧបាហនន្តិ ខល្លពទ្ធាទិភេទំ ឧបាហនំ។ ឥតិស្សូតិ ឯត្ថ សូតិ និបាតមត្តំ, ឥតិ ឯវំ ‘‘កោ ឆាតោ, កោ តសិតោ’’តិអាទិនាតិ អត្ថោ។ កប្បកាតិ ន្ហាបិតកា។ សូទាតិ ភត្តការកា។ មាគធាតិ គន្ធិនោ។ សទាតិ សព្ពកាលំ ទិវសេ ទិវសេ សាយញ្ច បាតោ ច តត្ថ អង្គុរស្ស និវេសនេ ឃោសេន្តិ ឧគ្ឃោសេន្តីតិ យោជនា។
294.Ko chatticchatīti ko kilañjachattādibhedaṃ chattaṃ icchati, so gaṇhātūti adhippāyo. Sesesupi eseva nayo. Gandhanti catujjātiyagandhādikaṃ gandhaṃ. Mālanti ganthitāganthitabhedaṃ pupphaṃ. Upāhananti khallabaddhādibhedaṃ upāhanaṃ. Itissūti ettha sūti nipātamattaṃ, iti evaṃ ‘‘ko chāto, ko tasito’’tiādināti attho. Kappakāti nhāpitakā. Sūdāti bhattakārakā. Māgadhāti gandhino. Sadāti sabbakālaṃ divase divase sāyañca pāto ca tattha aṅgurassa nivesane ghosenti ugghosentīti yojanā.
ឯវំ មហាទានំ បវត្តេន្តស្ស គច្ឆន្តេ កាលេ តិត្តិភាវតោ អត្ថិកជនេហិ បវិវិត្តំ វិរឡំ ទានគ្គំ អហោសិ។ តំ ទិស្វា អង្កុរោ ទានេ ឧឡារជ្ឈាសយតាយ អតុដ្ឋមានសោ ហុត្វា អត្តនោ ទានេ និយុត្តំ សិន្ធកំ នាម មាណវំ អាមន្តេត្វា –
Evaṃ mahādānaṃ pavattentassa gacchante kāle tittibhāvato atthikajanehi pavivittaṃ viraḷaṃ dānaggaṃ ahosi. Taṃ disvā aṅkuro dāne uḷārajjhāsayatāya atuṭṭhamānaso hutvā attano dāne niyuttaṃ sindhakaṃ nāma māṇavaṃ āmantetvā –
២៩៥.
295.
‘‘សុខំ សុបតិ អង្កុរោ, ឥតិ ជានាតិ មំ ជនោ;
‘‘Sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ jano;
ទុក្ខំ សុបាមិ សិន្ធក, យំ ន បស្សាមិ យាចកេ។
Dukkhaṃ supāmi sindhaka, yaṃ na passāmi yācake.
២៩៦.
296.
‘‘សុខំ សុបតិ អង្កុរោ, ឥតិ ជានាតិ មំ ជនោ;
‘‘Sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ jano;
ទុក្ខំ សុបាមិ សិន្ធក, អប្បកេ សុ វនិព្ពកេ’’តិ។ –
Dukkhaṃ supāmi sindhaka, appake su vanibbake’’ti. –
គាថាទ្វយមាហ។ តត្ថ សុខំ សុបតិ អង្កុរោ, ឥតិ ជានាតិ មំ ជនោតិ ‘‘អង្កុរោ រាជា យសភោគសមប្បិតោ ទានបតិ អត្តនោ ភោគសម្បត្តិយា ទានសម្បត្តិយា ច សុខំ សុបតិ, សុខេនេវ និទ្ទំ ឧបគច្ឆតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ មំ ជនោ សម្ភាវេតិ។ ទុក្ខំ សុបាមិ សិន្ធកាតិ អហំ បន សិន្ធក ទុក្ខមេវ សុបាមិ។ កស្មា? យំ ន បស្សាមិ យាចកេតិ, យស្មា មម អជ្ឈាសយានុរូបំ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកេ ពហូ យាចកេ ន បស្សាមិ, តស្មាតិ អត្ថោ។ អប្បកេ សុ វនិព្ពកេតិ វនិព្ពកជនេ អប្បកេ កតិបយេ ជាតេ ទុក្ខំ សុបាមីតិ យោជនា។ សូតិ ច និបាតមត្តំ, អប្បកេ វនិព្ពកជនេ សតីតិ អត្ថោ។
Gāthādvayamāha. Tattha sukhaṃ supati aṅkuro, iti jānāti maṃ janoti ‘‘aṅkuro rājā yasabhogasamappito dānapati attano bhogasampattiyā dānasampattiyā ca sukhaṃ supati, sukheneva niddaṃ upagacchati, sukhaṃ paṭibujjhatī’’ti evaṃ maṃ jano sambhāveti. Dukkhaṃ supāmi sindhakāti ahaṃ pana sindhaka dukkhameva supāmi. Kasmā? Yaṃ na passāmi yācaketi, yasmā mama ajjhāsayānurūpaṃ deyyadhammapaṭiggāhake bahū yācake na passāmi, tasmāti attho. Appake su vanibbaketi vanibbakajane appake katipaye jāte dukkhaṃ supāmīti yojanā. Sūti ca nipātamattaṃ, appake vanibbakajane satīti attho.
តំ សុត្វា សិន្ធកោ តស្ស ឧឡារំ ទានាធិមុត្តិំ បាកដតរំ កាតុកាមោ –
Taṃ sutvā sindhako tassa uḷāraṃ dānādhimuttiṃ pākaṭataraṃ kātukāmo –
២៩៧.
297.
‘‘សក្កោ ចេ តេ វរំ ទជ្ជា, តាវតិំសានមិស្សរោ;
‘‘Sakko ce te varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro;
កិស្ស សព្ពស្ស លោកស្ស, វរមានោ វរំ វរេ’’តិ។ –
Kissa sabbassa lokassa, varamāno varaṃ vare’’ti. –
គាថមាហ។ តស្សត្ថោ – តាវតិំសានំ ទេវានំ សព្ពស្ស ច លោកស្ស ឥស្សរោ សក្កោ ‘‘វរំ វរស្សុ, អង្កុរ, យំកិញ្ចិ មនសិច្ឆិត’’ន្តិ តុយ្ហំ វរំ ទជ្ជា ទទេយ្យ ចេ, វរមានោ បត្ថយមានោ កិស្ស កីទិសំ វរំ វរេយ្យាសីតិ អត្ថោ។
Gāthamāha. Tassattho – tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sabbassa ca lokassa issaro sakko ‘‘varaṃ varassu, aṅkura, yaṃkiñci manasicchita’’nti tuyhaṃ varaṃ dajjā dadeyya ce, varamāno patthayamāno kissa kīdisaṃ varaṃ vareyyāsīti attho.
អថ អង្កុរោ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ យាថាវតោ បវេទេន្តោ –
Atha aṅkuro attano ajjhāsayaṃ yāthāvato pavedento –
២៩៨.
298.
‘‘សក្កោ ចេ មេ វរំ ទជ្ជា, តាវតិំសានមិស្សរោ;
‘‘Sakko ce me varaṃ dajjā, tāvatiṃsānamissaro;
កាលុដ្ឋិតស្ស មេ សតោ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;
Kāluṭṭhitassa me sato, sūriyuggamanaṃ pati;
ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុំ, សីលវន្តោ ច យាចកា។
Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, sīlavanto ca yācakā.
២៩៩.
299.
‘‘ទទតោ មេ ន ខីយេថ, ទត្វា នានុតបេយ្យហំ;
‘‘Dadato me na khīyetha, datvā nānutapeyyahaṃ;
ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យំ, ឯតំ សក្កំ វរំ វរេ’’តិ។ – ទ្វេ គាថា អភាសិ;
Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ, etaṃ sakkaṃ varaṃ vare’’ti. – dve gāthā abhāsi;
២៩៨. តត្ថ កាលុដ្ឋិតស្ស មេ សតោតិ កាលេ បាតោ វុដ្ឋិតស្ស អត្ថិកានំ ទក្ខិណេយ្យានំ អបចាយនបារិចរិយាទិវសេន ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នស្ស មេ សមានស្ស។ សូរិយុគ្គមនំ បតីតិ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ។ ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុន្តិ ទេវលោកបរិយាបន្នា អាហារា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ។ សីលវន្តោ ច យាចកាតិ យាចកា ច សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា ភវេយ្យុំ។
298. Tattha kāluṭṭhitassa me satoti kāle pāto vuṭṭhitassa atthikānaṃ dakkhiṇeyyānaṃ apacāyanapāricariyādivasena uṭṭhānavīriyasampannassa me samānassa. Sūriyuggamanaṃ patīti sūriyuggamanavelāyaṃ. Dibbā bhakkhā pātubhaveyyunti devalokapariyāpannā āhārā uppajjeyyuṃ. Sīlavanto ca yācakāti yācakā ca sīlavanto kalyāṇadhammā bhaveyyuṃ.
២៩៩. ទទតោ មេ ន ខីយេថាតិ អាគតាគតានំ ទានំ ទទតោ ច មេ ទេយ្យធម្មោ ន ខីយេថ, ន បរិក្ខយំ គច្ឆេយ្យ។ ទត្វា នានុតបេយ្យហន្តិ តញ្ច ទានំ ទត្វា កិញ្ចិទេវ អប្បសាទកំ ទិស្វា តេន អហំ បច្ឆា នានុតបេយ្យំ។ ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យន្តិ ទទមានោ ចិត្តំ បសាទេយ្យំ, បសន្នចិត្តោយេវ ហុត្វា ទទេយ្យំ។ ឯតំ សក្កំ វរំ វរេតិ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ អារោគ្យសម្បទា, ទេយ្យធម្មសម្បទា, ទក្ខិណេយ្យសម្បទា, ទេយ្យធម្មស្ស អបរិមិតសម្បទា, ទាយកសម្បទាតិ ឯតំ បញ្ចវិធំ វរំ វរេយ្យំ។ ឯត្ថ ច ‘‘កាលុដ្ឋិតស្ស មេ សតោ’’តិ ឯតេន អារោគ្យសម្បទា, ‘‘ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុ’’ន្តិ ឯតេន ទេយ្យធម្មសម្បទា, ‘‘សីលវន្តោ ច យាចកា’’តិ ឯតេន ទក្ខិណេយ្យសម្បទា, ‘‘ទទតោ មេ ន ខីយេថា’’តិ ឯតេន ទេយ្យធម្មស្ស អបរិមិតសម្បទា, ‘‘ទត្វា នានុតបេយ្យហំ, ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យ’’ន្តិ ឯតេហិ ទាយកសម្បទាតិ ឥមេ បញ្ច អត្ថា វរភាវេន ឥច្ឆិតា។ តេ ច ខោ ទានមយបុញ្ញស្ស យាវទេវ ឧឡារភាវាយាតិ វេទិតព្ពា។
299.Dadatome na khīyethāti āgatāgatānaṃ dānaṃ dadato ca me deyyadhammo na khīyetha, na parikkhayaṃ gaccheyya. Datvā nānutapeyyahanti tañca dānaṃ datvā kiñcideva appasādakaṃ disvā tena ahaṃ pacchā nānutapeyyaṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādeyyanti dadamāno cittaṃ pasādeyyaṃ, pasannacittoyeva hutvā dadeyyaṃ. Etaṃ sakkaṃ varaṃ vareti sakkaṃ devānamindaṃ ārogyasampadā, deyyadhammasampadā, dakkhiṇeyyasampadā, deyyadhammassa aparimitasampadā, dāyakasampadāti etaṃ pañcavidhaṃ varaṃ vareyyaṃ. Ettha ca ‘‘kāluṭṭhitassa me sato’’ti etena ārogyasampadā, ‘‘dibbā bhakkhā pātubhaveyyu’’nti etena deyyadhammasampadā, ‘‘sīlavanto ca yācakā’’ti etena dakkhiṇeyyasampadā, ‘‘dadato me na khīyethā’’ti etena deyyadhammassa aparimitasampadā, ‘‘datvā nānutapeyyahaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya’’nti etehi dāyakasampadāti ime pañca atthā varabhāvena icchitā. Te ca kho dānamayapuññassa yāvadeva uḷārabhāvāyāti veditabbā.
ឯវំ អង្កុរេន អត្តនោ អជ្ឈាសយេ បវេទិតេ តត្ថ និសិន្នោ នីតិសត្ថេ កតបរិចយោ សោនកោ នាម ឯកោ បុរិសោ តំ អតិទានតោ វិច្ឆិន្ទិតុកាមោ –
Evaṃ aṅkurena attano ajjhāsaye pavedite tattha nisinno nītisatthe kataparicayo sonako nāma eko puriso taṃ atidānato vicchinditukāmo –
៣០០.
300.
‘‘ន សព្ពវិត្តានិ បរេ បវេច្ឆេ, ទទេយ្យ ទានញ្ច ធនញ្ច រក្ខេ;
‘‘Na sabbavittāni pare pavecche, dadeyya dānañca dhanañca rakkhe;
តស្មា ហិ ទានា ធនមេវ សេយ្យោ, អតិប្បទានេន កុលា ន ហោន្តិ។
Tasmā hi dānā dhanameva seyyo, atippadānena kulā na honti.
៣០១.
301.
‘‘អទានមតិទានញ្ច នប្បសំសន្តិ បណ្ឌិតា,
‘‘Adānamatidānañca nappasaṃsanti paṇḍitā,
តស្មា ហិ ទានា ធនមេវ សេយ្យោ,
Tasmā hi dānā dhanameva seyyo,
សមេន វត្តេយ្យ ស ធីរធម្មោ’’តិ។ –
Samena vatteyya sa dhīradhammo’’ti. –
ទ្វេ គាថា អភាសិ។ សិន្ធកោ ឯវំ បុនបិ វីមំសិតុកាមោ ‘‘ន សព្ពវិត្តានី’’តិអាទិមាហាតិ អបរេ។
Dve gāthā abhāsi. Sindhako evaṃ punapi vīmaṃsitukāmo ‘‘na sabbavittānī’’tiādimāhāti apare.
៣០០. តត្ថ សព្ពវិត្តានីតិ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកប្បភេទានិ សព្ពានិ វិត្តូបករណានិ, ធនានីតិ អត្ថោ។ បរេតិ បរម្ហិ, បរស្សាតិ អត្ថោ ។ ន បវេច្ឆេតិ ន ទទេយ្យ, ‘‘ទក្ខិណេយ្យា លទ្ធា’’តិ កត្វា កិញ្ចិ អសេសេត្វា សព្ពសាបតេយ្យបរិច្ចាគោ ន កាតព្ពោតិ អត្ថោ។ ទទេយ្យ ទានញ្ចាតិ សព្ពេន សព្ពំ ទានធម្មោ ន កាតព្ពោ, អថ ខោ អត្តនោ អាយញ្ច វយញ្ច ជានិត្វា វិភវានុរូបំ ទានញ្ច ទទេយ្យ។ ធនញ្ច រក្ខេតិ អលទ្ធលាភលទ្ធបរិរក្ខណរក្ខិតសម្ពន្ធវសេន ធនំ បរិបាលេយ្យ។
300. Tattha sabbavittānīti saviññāṇakaaviññāṇakappabhedāni sabbāni vittūpakaraṇāni, dhanānīti attho. Pareti paramhi, parassāti attho . Na paveccheti na dadeyya, ‘‘dakkhiṇeyyā laddhā’’ti katvā kiñci asesetvā sabbasāpateyyapariccāgo na kātabboti attho. Dadeyya dānañcāti sabbena sabbaṃ dānadhammo na kātabbo, atha kho attano āyañca vayañca jānitvā vibhavānurūpaṃ dānañca dadeyya. Dhanañca rakkheti aladdhalābhaladdhaparirakkhaṇarakkhitasambandhavasena dhanaṃ paripāleyya.
‘‘ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យ, ទ្វីហិ កម្មំ បយោជយេ;
‘‘Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;
ចតុត្ថញ្ច និធាបេយ្យ, អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ។ (ទី. និ. ៣.២៦៥) –
Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –
វុត្តវិធិនា វា ធនំ រក្ខេយ្យ តម្មូលកត្តា ទានស្ស។ តយោបិ មគ្គា អញ្ញមញ្ញវិសោធនេន បដិសេវិតព្ពាតិ ហិ នីតិចិន្តកា។ តស្មា ហីតិ យស្មា ធនញ្ច រក្ខន្តោ ទានញ្ច ករោន្តោ ឧភយលោកហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ធនមូលកញ្ច ទានំ, តស្មា ទានតោ ធនមេវ សេយ្យោ សុន្ទរតរោតិ អតិទានំ ន កាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ ‘‘អតិប្បទានេន កុលា ន ហោន្តី’’តិ, ធនស្ស បមាណំ អជានិត្វា ទានស្ស តំ និស្សាយ អតិប្បទានបសង្គេន កុលានិ ន ហោន្តិ នប្បវត្តន្តិ, ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ អត្ថោ។
Vuttavidhinā vā dhanaṃ rakkheyya tammūlakattā dānassa. Tayopi maggā aññamaññavisodhanena paṭisevitabbāti hi nīticintakā. Tasmā hīti yasmā dhanañca rakkhanto dānañca karonto ubhayalokahitāya paṭipanno hoti dhanamūlakañca dānaṃ, tasmā dānato dhanameva seyyo sundarataroti atidānaṃ na kātabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘atippadānena kulā na hontī’’ti, dhanassa pamāṇaṃ ajānitvā dānassa taṃ nissāya atippadānapasaṅgena kulāni na honti nappavattanti, ucchijjantīti attho.
៣០១. ឥទានិ វិញ្ញូនំ បសំសិតមេវត្ថំ បតិដ្ឋបេន្តោ ‘‘អទានមតិទានញ្ចា’’តិ គាថមាហ។ តត្ថ អទានមតិទានញ្ចាតិ សព្ពេន សព្ពំ កដច្ឆុភិក្ខាយបិ តណ្ឌុលមុដ្ឋិយាបិ អទានំ, បមាណំ អតិក្កមិត្វា បរិច្ចាគសង្ខាតំ អតិទានញ្ច បណ្ឌិតា ពុទ្ធិមន្តោ សបញ្ញជាតិកា នប្បសំសន្តិ ន វណ្ណយន្តិ។ សព្ពេន សព្ពំ អទានេន ហិ សម្បរាយិកតោ អត្ថតោ បរិពាហិរោ ហោតិ។ អតិទានេន ទិដ្ឋធម្មិកបវេណី ន បវត្តតិ។ សមេន វត្តេយ្យាតិ អវិសមេន លោកិយសរិក្ខកេន សមាហិតេន មជ្ឈិមេន ញាយេន បវត្តេយ្យ។ ស ធីរធម្មោតិ យា យថាវុត្តា ទានាទានប្បវត្តិ, សោ ធីរានំ ធិតិសម្បន្នានំ នីតិនយកុសលានំ ធម្មោ, តេហិ គតមគ្គោតិ ទីបេតិ។
301. Idāni viññūnaṃ pasaṃsitamevatthaṃ patiṭṭhapento ‘‘adānamatidānañcā’’ti gāthamāha. Tattha adānamatidānañcāti sabbena sabbaṃ kaṭacchubhikkhāyapi taṇḍulamuṭṭhiyāpi adānaṃ, pamāṇaṃ atikkamitvā pariccāgasaṅkhātaṃ atidānañca paṇḍitā buddhimanto sapaññajātikā nappasaṃsanti na vaṇṇayanti. Sabbena sabbaṃ adānena hi samparāyikato atthato paribāhiro hoti. Atidānena diṭṭhadhammikapaveṇī na pavattati. Samena vatteyyāti avisamena lokiyasarikkhakena samāhitena majjhimena ñāyena pavatteyya. Sa dhīradhammoti yā yathāvuttā dānādānappavatti, so dhīrānaṃ dhitisampannānaṃ nītinayakusalānaṃ dhammo, tehi gatamaggoti dīpeti.
តំ សុត្វា អង្កុរោ តស្ស អធិប្បាយំ បរិវត្តេន្តោ –
Taṃ sutvā aṅkuro tassa adhippāyaṃ parivattento –
៣០២.
302.
‘‘អហោ វត រេ អហមេវ ទជ្ជំ, សន្តោ ច មំ សប្បុរិសា ភជេយ្យុំ;
‘‘Aho vata re ahameva dajjaṃ, santo ca maṃ sappurisā bhajeyyuṃ;
មេឃោវ និន្នានិ បរិបូរយន្តោ, សន្តប្បយេ សព្ពវនិព្ពកានំ។
Meghova ninnāni paripūrayanto, santappaye sabbavanibbakānaṃ.
៣០៣.
303.
‘‘យស្ស យាចនកេ ទិស្វា, មុខវណ្ណោ បសីទតិ;
‘‘Yassa yācanake disvā, mukhavaṇṇo pasīdati;
ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, តំ ឃរំ វសតោ សុខំ។
Datvā attamano hoti, taṃ gharaṃ vasato sukhaṃ.
៣០៤.
304.
‘‘យស្ស យាចនកេ ទិស្វា, មុខវណ្ណោ បសីទតិ;
‘‘Yassa yācanake disvā, mukhavaṇṇo pasīdati;
ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា។
Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā.
៣០៥.
305.
‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនោ, ទទំ ចិត្តំ បសាទយេ;
‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;
ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា’’តិ។ –
Datvā attamano hoti, esā yaññassa sampadā’’ti. –
ចតូហិ គាថាហិ អត្តនា បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ បកាសេសិ។
Catūhi gāthāhi attanā paṭipajjitabbavidhiṃ pakāsesi.
៣០២. តត្ថ អហោ វតាតិ សាធុ វត។ រេតិ អាលបនំ។ អហមេវ ទជ្ជន្តិ អហំ ទជ្ជមេវ។ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – មាណវ, ‘‘ទានា ធនមេវ សេយ្យោ’’តិ យទិ អយំ នីតិកុសលានំ វាទោ តវ ហោតុ, កាមំ អហំ ទជ្ជមេវ។ សន្តោ ច មំ សប្បុរិសា ភជេយ្យុន្តិ តស្មិញ្ច ទានេ សន្តោ ឧបសន្តកាយវចីមនោសមាចារា សប្បុរិសា សាធវោ មំ ភជេយ្យុំ ឧបគច្ឆេយ្យុំ។ មេឃោវ និន្នានិ បរិបូរយន្តោតិ អហំ អភិប្បវស្សន្តោ មហាមេឃោ វិយ និន្នានិ និន្នដ្ឋានានិ សព្ពេសំ វនិព្ពកានំ អធិប្បាយេ បរិបូរយន្តោ អហោ វត តេ សន្តប្បេយ្យន្តិ។
302. Tattha aho vatāti sādhu vata. Reti ālapanaṃ. Ahameva dajjanti ahaṃ dajjameva. Ayañhettha saṅkhepattho – māṇava, ‘‘dānā dhanameva seyyo’’ti yadi ayaṃ nītikusalānaṃ vādo tava hotu, kāmaṃ ahaṃ dajjameva. Santo ca maṃ sappurisā bhajeyyunti tasmiñca dāne santo upasantakāyavacīmanosamācārā sappurisā sādhavo maṃ bhajeyyuṃ upagaccheyyuṃ. Meghova ninnāni paripūrayantoti ahaṃ abhippavassanto mahāmegho viya ninnāni ninnaṭṭhānāni sabbesaṃ vanibbakānaṃ adhippāye paripūrayanto aho vata te santappeyyanti.
៣០៣. យស្ស យាចនកេ ទិស្វាតិ យស្ស បុគ្គលស្ស ឃរមេសិនោ យាចនកេ ទិស្វា ‘‘បឋមំ តាវ ឧបដ្ឋិតំ វត មេ បុញ្ញក្ខេត្ត’’ន្តិ សទ្ធាជាតស្ស មុខវណ្ណោ បសីទតិ, យថាវិភវំ បន តេសំ ទានំ ទត្វា អត្តមនោ បីតិសោមនស្សេហិ គហិតចិត្តោ ហោតិ។ តន្តិ យទេត្ថ យាចកានំ ទស្សនំ , តេន ច ទិស្វា ចិត្តស្ស បសាទនំ, យថារហំ ទានំ ទត្វា ច អត្តមនតា។
303.Yassa yācanake disvāti yassa puggalassa gharamesino yācanake disvā ‘‘paṭhamaṃ tāva upaṭṭhitaṃ vata me puññakkhetta’’nti saddhājātassa mukhavaṇṇo pasīdati, yathāvibhavaṃ pana tesaṃ dānaṃ datvā attamano pītisomanassehi gahitacitto hoti. Tanti yadettha yācakānaṃ dassanaṃ , tena ca disvā cittassa pasādanaṃ, yathārahaṃ dānaṃ datvā ca attamanatā.
៣០៤. ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទាតិ ឯសា យញ្ញស្ស សម្បត្តិ បារិបូរិ, និប្ផត្តីតិ អត្ថោ។
304.Esā yaññassa sampadāti esā yaññassa sampatti pāripūri, nipphattīti attho.
៣០៥. បុព្ពេវ ទានា សុមនោតិ ‘‘សម្បត្តីនំ និទានំ អនុគាមិកំ និធានំ និធេស្សាមី’’តិ មុញ្ចនចេតនាយ បុព្ពេ ឯវ ទានូបករណស្ស សម្បាទនតោ បដ្ឋាយ សុមនោ សោមនស្សជាតោ ភវេយ្យ។ ទទំ ចិត្តំ បសាទយេតិ ទទន្តោ ទេយ្យធម្មំ ទក្ខិណេយ្យហត្ថេ បតិដ្ឋាបេន្តោ ‘‘អសារតោ ធនតោ សារាទានំ ករោមី’’តិ អត្តនោ ចិត្តំ បសាទេយ្យ។ ទត្វា អត្តមនោ ហោតីតិ ទក្ខិណេយ្យានំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជិត្វា ‘‘បណ្ឌិតបញ្ញត្តំ នាម មយា អនុដ្ឋិតំ, អហោ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អត្តមនោ បមុទិតមនោ បីតិសោមនស្សជាតោ ហោតិ។ ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទាតិ យា អយំ បុព្ពចេតនា មុញ្ជចេតនា អបរចេតនាតិ ឥមេសំ កម្មផលសទ្ធានុគតានំ សោមនស្សបរិគ្គហិតានំ តិស្សន្នំ ចេតនានំ បារិបូរិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា ទានស្ស សម្បត្តិ, ន ឥតោ អញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ។
305.Pubbeva dānā sumanoti ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikaṃ nidhānaṃ nidhessāmī’’ti muñcanacetanāya pubbe eva dānūpakaraṇassa sampādanato paṭṭhāya sumano somanassajāto bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamuditamano pītisomanassajāto hoti. Esā yaññassa sampadāti yā ayaṃ pubbacetanā muñjacetanā aparacetanāti imesaṃ kammaphalasaddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tissannaṃ cetanānaṃ pāripūri, esā yaññassa sampadā dānassa sampatti, na ito aññathāti adhippāyo.
ឯវំ អង្កុរោ អត្តនោ បដិបជ្ជនវិធិំ បកាសេត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ អភិវឌ្ឍមានទានជ្ឈាសយោ ទិវសេ ទិវសេ មហាទានំ បវត្តេសិ។ តេន តទា សព្ពរជ្ជានិ ឧន្នង្គលានិ កត្វា មហាទានេ ទិយ្យមានេ បដិលទ្ធសព្ពូបករណា មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ កម្មន្តេ បហាយ យថាសុខំ វិចរិំសុ, តេន រាជូនំ កោដ្ឋាគារានិ បរិក្ខយំ អគមំសុ។ តតោ រាជានោ អង្កុរស្ស ទូតំ បាហេសុំ – ‘‘ភោតោ ទានំ និស្សាយ អម្ហាកំ អាយស្ស វិនាសោ អហោសិ, កោដ្ឋាគារានិ បរិក្ខយំ គតានិ, តត្ថ យុត្តមត្តំ ញាតព្ព’’ន្តិ។
Evaṃ aṅkuro attano paṭipajjanavidhiṃ pakāsetvā bhiyyosomattāya abhivaḍḍhamānadānajjhāsayo divase divase mahādānaṃ pavattesi. Tena tadā sabbarajjāni unnaṅgalāni katvā mahādāne diyyamāne paṭiladdhasabbūpakaraṇā manussā attano attano kammante pahāya yathāsukhaṃ vicariṃsu, tena rājūnaṃ koṭṭhāgārāni parikkhayaṃ agamaṃsu. Tato rājāno aṅkurassa dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘bhoto dānaṃ nissāya amhākaṃ āyassa vināso ahosi, koṭṭhāgārāni parikkhayaṃ gatāni, tattha yuttamattaṃ ñātabba’’nti.
តំ សុត្វា អង្កុរោ ទក្ខិណាបថំ គន្ត្វា ទមិឡវិសយេ សមុទ្ទស្ស អវិទូរដ្ឋានេ មហតិយោ អនេកទានសាលាយោ ការាបេត្វា មហាទានានិ បវត្តេន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ។ តស្ស ទានវិភូតិញ្ច សគ្គូបបត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ សង្គីតិការា –
Taṃ sutvā aṅkuro dakkhiṇāpathaṃ gantvā damiḷavisaye samuddassa avidūraṭṭhāne mahatiyo anekadānasālāyo kārāpetvā mahādānāni pavattento yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa dānavibhūtiñca saggūpapattiñca dassento saṅgītikārā –
៣០៦.
306.
‘‘សដ្ឋិ វាហសហស្សានិ, អង្កុរស្ស និវេសនេ;
‘‘Saṭṭhi vāhasahassāni, aṅkurassa nivesane;
ភោជនំ ទីយតេ និច្ចំ, បុញ្ញបេក្ខស្ស ជន្តុនោ។
Bhojanaṃ dīyate niccaṃ, puññapekkhassa jantuno.
៣០៧.
307.
‘‘តិសហស្សានិ សូទា ហិ, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា;
‘‘Tisahassāni sūdā hi, āmuttamaṇikuṇḍalā;
អង្កុរំ ឧបជីវន្តិ, ទានេ យញ្ញស្ស វាវដា។
Aṅkuraṃ upajīvanti, dāne yaññassa vāvaṭā.
៣០៨.
308.
‘‘សដ្ឋិ បុរិសសហស្សានិ, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា;
‘‘Saṭṭhi purisasahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;
អង្កុរស្ស មហាទានេ, កដ្ឋំ ផាលេន្តិ មាណវា។
Aṅkurassa mahādāne, kaṭṭhaṃ phālenti māṇavā.
៣០៩.
309.
‘‘សោឡសិត្ថិសហស្សានិ , សព្ពាលង្ការភូសិតា;
‘‘Soḷasitthisahassāni , sabbālaṅkārabhūsitā;
អង្កុរស្ស មហាទានេ, វិធា បិណ្ឌេន្តិ នារិយោ។
Aṅkurassa mahādāne, vidhā piṇḍenti nāriyo.
៣១០.
310.
‘‘សោឡសិត្ថិសហស្សានិ, សព្ពាលង្ការភូសិតា;
‘‘Soḷasitthisahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā;
អង្កុរស្ស មហាទានេ, ទព្ពិគាហា ឧបដ្ឋិតា។
Aṅkurassa mahādāne, dabbigāhā upaṭṭhitā.
៣១១.
311.
‘‘ពហុំ ពហូនំ បាទាសិ, ចិរំ បាទាសិ ខត្តិយោ;
‘‘Bahuṃ bahūnaṃ pādāsi, ciraṃ pādāsi khattiyo;
សក្កច្ចញ្ច សហត្ថា ច, ចិត្តីកត្វា បុនប្បុនំ។
Sakkaccañca sahatthā ca, cittīkatvā punappunaṃ.
៣១២.
312.
‘‘ពហូ មាសេ ច បក្ខេ ច, ឧតុសំវច្ឆរានិ ច;
‘‘Bahū māse ca pakkhe ca, utusaṃvaccharāni ca;
មហាទានំ បវត្តេសិ, អង្កុរោ ទីឃមន្តរំ។
Mahādānaṃ pavattesi, aṅkuro dīghamantaraṃ.
៣១៣.
313.
‘‘ឯវំ ទត្វា យជិត្វា ច, អង្កុរោ ទីឃមន្តរំ;
‘‘Evaṃ datvā yajitvā ca, aṅkuro dīghamantaraṃ;
សោ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសូបគោ អហូ’’តិ។ – គាថា អាហំសុ;
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahū’’ti. – gāthā āhaṃsu;
៣០៦. តថ សដ្ឋិ វាហសហស្សានីតិ វាហានំ សដ្ឋិសហស្សានិ គន្ធសាលិតណ្ឌុលាទិបូរិតវាហានំ សដ្ឋិសហស្សានិ។ បុញ្ញបេក្ខស្ស ទានជ្ឈាសយស្ស ទានាធិមុត្តស្ស អង្កុរស្ស និវេសនេ និច្ចំ ទិវសេ ទិវសេ ជន្តុនោ សត្តកាយស្ស ភោជនំ ទីយតេតិ យោជនា។
306. Tatha saṭṭhi vāhasahassānīti vāhānaṃ saṭṭhisahassāni gandhasālitaṇḍulādipūritavāhānaṃ saṭṭhisahassāni. Puññapekkhassa dānajjhāsayassa dānādhimuttassa aṅkurassa nivesane niccaṃ divase divase jantuno sattakāyassa bhojanaṃ dīyateti yojanā.
៣០៧-៨. តិសហស្សានិ សូទា ហីតិ តិសហស្សមត្តា សូទា ភត្តការកា។ តេ ច ខោ បន បធានភូតា អធិប្បេតា, តេសុ ឯកមេកស្ស បន វចនករា អនេកាតិ វេទិតព្ពា។ ‘‘តិសហស្សានិ សូទាន’’ន្តិ ច បឋន្តិ។ អាមុត្តមណិកុណ្ឌលាតិ នានាមណិវិចិត្តកុណ្ឌលធរា។ និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, អាមុត្តកដកកដិសុត្តាទិអាភរណាបិ តេ អហេសុំ។ អង្កុរំ ឧបជីវន្តីតិ តំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តិ, តប្បដិពទ្ធជីវិកា ហោន្តីតិ អត្ថោ។ ទានេ យញ្ញស្ស វាវដាតិ មហាយាគសញ្ញិតស្ស យញ្ញស្ស ទានេ យជនេ វាវដា ឧស្សុក្កំ អាបន្នា។ កដ្ឋំ ផាលេន្តិ មាណវាតិ នានប្បការានំ ខជ្ជភោជ្ជាទិអាហារវិសេសានំ បចនាយ អលង្កតបដិយត្តា តរុណមនុស្សា កដ្ឋានិ ផាលេន្តិ វិទាលេន្តិ។
307-8.Tisahassāni sūdā hīti tisahassamattā sūdā bhattakārakā. Te ca kho pana padhānabhūtā adhippetā, tesu ekamekassa pana vacanakarā anekāti veditabbā. ‘‘Tisahassāni sūdāna’’nti ca paṭhanti. Āmuttamaṇikuṇḍalāti nānāmaṇivicittakuṇḍaladharā. Nidassanamattañcetaṃ, āmuttakaṭakakaṭisuttādiābharaṇāpi te ahesuṃ. Aṅkuraṃ upajīvantīti taṃ upanissāya jīvanti, tappaṭibaddhajīvikā hontīti attho. Dāne yaññassa vāvaṭāti mahāyāgasaññitassa yaññassa dāne yajane vāvaṭā ussukkaṃ āpannā. Kaṭṭhaṃ phālenti māṇavāti nānappakārānaṃ khajjabhojjādiāhāravisesānaṃ pacanāya alaṅkatapaṭiyattā taruṇamanussā kaṭṭhāni phālenti vidālenti.
៣០៩. វិធាតិ វិធាតព្ពានិ ភោជនយោគ្គានិ កដុកភណ្ឌានិ។ បិណ្ឌេន្តីតិ បិសនវសេន បយោជេន្តិ។
309.Vidhāti vidhātabbāni bhojanayoggāni kaṭukabhaṇḍāni. Piṇḍentīti pisanavasena payojenti.
៣១០. ទព្ពិគាហាតិ កដច្ឆុគាហិកា។ ឧបដ្ឋិតាតិ បរិវេសនដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា ឋិតា ហោន្តិ។
310.Dabbigāhāti kaṭacchugāhikā. Upaṭṭhitāti parivesanaṭṭhānaṃ upagantvā ṭhitā honti.
៣១១. ពហុន្តិ មហន្តំ បហូតិកំ។ ពហូនន្តិ អនេកេសំ។ បាទាសីតិ បការេហិ អទាសិ។ ចីរន្តិ ចិរកាលំ។ វីសតិវស្សសហស្សាយុកេសុ ហិ មនុស្សេសុ សោ ឧប្បន្នោ។ ពហុំ ពហូនំ ចិរកាលញ្ច ទេន្តោ យថា អទាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កច្ចញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សក្កច្ចន្តិ សាទរំ, អនបវិទ្ធំ អនវញ្ញាតំ កត្វា។ សហត្ថាតិ សហត្ថេន, ន អាណាបនមត្តេន។ ចិត្តីកត្វាតិ គារវពហុមានយោគេន ចិត្តេន ករិត្វា បូជេត្វា។ បុនប្បុនន្តិ ពហុសោ ន ឯកវារំ, កតិបយវារេ វា អកត្វា អនេកវារំ បាទាសីតិ យោជនា។
311.Bahunti mahantaṃ pahūtikaṃ. Bahūnanti anekesaṃ. Pādāsīti pakārehi adāsi. Cīranti cirakālaṃ. Vīsativassasahassāyukesu hi manussesu so uppanno. Bahuṃ bahūnaṃ cirakālañca dento yathā adāsi, taṃ dassetuṃ ‘‘sakkaccañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkaccanti sādaraṃ, anapaviddhaṃ anavaññātaṃ katvā. Sahatthāti sahatthena, na āṇāpanamattena. Cittīkatvāti gāravabahumānayogena cittena karitvā pūjetvā. Punappunanti bahuso na ekavāraṃ, katipayavāre vā akatvā anekavāraṃ pādāsīti yojanā.
៣១២. ឥទានិ តមេវ បុនប្បុនំ ករណំ វិភាវេតុំ ‘‘ពហូ មាសេ ចា’’តិ គាថមាហំសុ។ តត្ថ ពហូ មាសេតិ ចិត្តមាសាទិកេ ពហូ អនេកេ មាសេ។ បក្ខេតិ កណ្ហសុក្កភេទេ ពហូ បក្ខេ។ ឧតុសំវច្ឆរានិ ចាតិ វសន្តគិម្ហាទិកេ ពហូ ឧតូ ច សំវច្ឆរានិ ច, សព្ពត្ថ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ។ ទីឃមន្តរន្តិ ទីឃកាលមន្តរំ។ ឯត្ថ ច ‘‘ចិរំ បាទាសី’’តិ ចិរកាលំ ទានស្ស បវត្តិតភាវំ វត្វា បុន តស្ស និរន្តរមេវ បវត្តិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ពហូ មាសេ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
312. Idāni tameva punappunaṃ karaṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘bahū māse cā’’ti gāthamāhaṃsu. Tattha bahū māseti cittamāsādike bahū aneke māse. Pakkheti kaṇhasukkabhede bahū pakkhe. Utusaṃvaccharāni cāti vasantagimhādike bahū utū ca saṃvaccharāni ca, sabbattha accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Dīghamantaranti dīghakālamantaraṃ. Ettha ca ‘‘ciraṃ pādāsī’’ti cirakālaṃ dānassa pavattitabhāvaṃ vatvā puna tassa nirantarameva pavattitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bahū māse’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
៣១៣. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន។ ទត្វា យជិត្វា ចាតិ អត្ថតោ ឯកមេវ, កេសញ្ចិ ទក្ខិណេយ្យានំ ឯកច្ចស្ស ទេយ្យធម្មស្ស បរិច្ចជនវសេន ទត្វា, បុន ‘‘ពហុំ ពហូនំ បាទាសី’’តិ វុត្តនយេន អត្ថិកានំ សព្ពេសំ យថាកាមំ ទេន្តោ មហាយាគវសេន យជិត្វា។ សោ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ , តាវតិំសូបគោ អហូតិ សោ អង្កុរោ អាយុបរិយោសានេ មនុស្សត្ថភាវំ បហាយ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន តាវតិំសទេវនិកាយូបគោ អហោសិ។
313.Evanti vuttappakārena. Datvā yajitvā cāti atthato ekameva, kesañci dakkhiṇeyyānaṃ ekaccassa deyyadhammassa pariccajanavasena datvā, puna ‘‘bahuṃ bahūnaṃ pādāsī’’ti vuttanayena atthikānaṃ sabbesaṃ yathākāmaṃ dento mahāyāgavasena yajitvā. So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahūti so aṅkuro āyupariyosāne manussatthabhāvaṃ pahāya paṭisandhiggahaṇavasena tāvatiṃsadevanikāyūpago ahosi.
ឯវំ តស្មិំ តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តេ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ឥន្ទកោ នាម មាណវោ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស បសន្នមានសោ កដច្ឆុភិក្ខំ ទាបេសិ។ សោ អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា ខេត្តគតស្ស បុញ្ញស្ស អានុភាវេន តាវតិំសេសុ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ទិព្ពេហិ រូបាទីហិ ទសហិ ឋានេហិ អង្កុរំ ទេវបុត្តំ អភិភវិត្វា វិរោចតិ។ តេន វុត្តំ –
Evaṃ tasmiṃ tāvatiṃsesu nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavante amhākaṃ bhagavato kāle indako nāma māṇavo āyasmato anuruddhattherassa piṇḍāya carantassa pasannamānaso kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi. So aparena samayena kālaṃ katvā khettagatassa puññassa ānubhāvena tāvatiṃsesu mahiddhiko mahānubhāvo devaputto hutvā nibbatto dibbehi rūpādīhi dasahi ṭhānehi aṅkuraṃ devaputtaṃ abhibhavitvā virocati. Tena vuttaṃ –
៣១៤.
314.
‘‘កដច្ឆុភិក្ខំ ទត្វាន, អនុរុទ្ធស្ស ឥន្ទកោ;
‘‘Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, anuruddhassa indako;
សោ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសូបគោ អហុ។
So hitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpago ahu.
៣១៥.
315.
‘‘ទសហិ ឋានេហិ អង្កុរំ, ឥន្ទកោ អតិរោចតិ;
‘‘Dasahi ṭhānehi aṅkuraṃ, indako atirocati;
រូបេ សទ្ទេ រសេ គន្ធេ, ផោដ្ឋព្ពេ ច មនោរមេ។
Rūpe sadde rase gandhe, phoṭṭhabbe ca manorame.
៣១៦.
316.
‘‘អាយុនា យសសា ចេវ, វណ្ណេន ច សុខេន ច;
‘‘Āyunā yasasā ceva, vaṇṇena ca sukhena ca;
អាធិបច្ចេន អង្កុរំ, ឥន្ទកោ អតិរោចតី’’តិ។
Ādhipaccena aṅkuraṃ, indako atirocatī’’ti.
៣១៤-៥. តត្ថ រូបេតិ រូបហេតុ, អត្តនោ រូបសម្បត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ។ សទ្ទេតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ អាយុនាតិ ជីវិតេន។ ននុ ច ទេវានំ ជីវិតំ បរិច្ឆិន្នប្បមាណំ វុត្តំ។ សច្ចំ វុត្តំ, តំ បន យេភុយ្យវសេន។ តថា ហិ ឯកច្ចានំ ទេវានំ យោគវិបត្តិអាទិនា អន្តរាមរណំ ហោតិយេវ។ ឥន្ទកោ បន តិស្សោ វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសហស្សានិ បរិបូរេតិយេវ។ តេន វុត្តំ ‘‘អាយុនា អតិរោចតី’’តិ។ យសសាតិ មហតិយា បរិវារសម្បត្តិយា ។ វណ្ណេនាតិ សណ្ឋានសម្បត្តិយា។ វណ្ណធាតុសម្បទា បន ‘‘រូបេ’’តិ ឥមិនា វុត្តាយេវ។ អាធិបច្ចេនាតិ ឥស្សរិយេន។
314-5. Tattha rūpeti rūpahetu, attano rūpasampattinimittanti attho. Saddetiādīsupi eseva nayo. Āyunāti jīvitena. Nanu ca devānaṃ jīvitaṃ paricchinnappamāṇaṃ vuttaṃ. Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana yebhuyyavasena. Tathā hi ekaccānaṃ devānaṃ yogavipattiādinā antarāmaraṇaṃ hotiyeva. Indako pana tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasahassāni paripūretiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘āyunā atirocatī’’ti. Yasasāti mahatiyā parivārasampattiyā . Vaṇṇenāti saṇṭhānasampattiyā. Vaṇṇadhātusampadā pana ‘‘rūpe’’ti iminā vuttāyeva. Ādhipaccenāti issariyena.
ឯវំ អង្កុរេ ច ឥន្ទកេ ច តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តេសុ អម្ហាកំ ភគវា អភិសម្ពោធិតោ សត្តមេ សំវច្ឆរេ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ សាវត្ថិនគរទ្វារេ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ យមកបាដិហារិយំ កត្វា អនុក្កមេន តិបទវិក្កមេន តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ យុគន្ធរបព្ពតេ ពាលសូរិយោ វិយ វិរោចមានោ ទសហិ លោកធាតូហិ សន្និបតិតាយ ទេវព្រហ្មបរិសាយ ជុតិំ អត្តនោ សរីរប្បភាយ អភិភវន្តោ អភិធម្មំ ទេសេតុំ និសិន្នោ អវិទូរេ និសិន្នំ ឥន្ទកំ, ទ្វាទសយោជនន្តរេ និសិន្នំ អង្កុរញ្ច ទិស្វា ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិវិភាវនត្ថំ –
Evaṃ aṅkure ca indake ca tāvatiṃsesu nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavantesu amhākaṃ bhagavā abhisambodhito sattame saṃvacchare āsāḷhipuṇṇamāyaṃ sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā anukkamena tipadavikkamena tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ yugandharapabbate bālasūriyo viya virocamāno dasahi lokadhātūhi sannipatitāya devabrahmaparisāya jutiṃ attano sarīrappabhāya abhibhavanto abhidhammaṃ desetuṃ nisinno avidūre nisinnaṃ indakaṃ, dvādasayojanantare nisinnaṃ aṅkurañca disvā dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthaṃ –
‘‘មហាទានំ តយា ទិន្នំ, អង្កុរ ទីឃមន្តរំ;
‘‘Mahādānaṃ tayā dinnaṃ, aṅkura dīghamantaraṃ;
អតិទូរេ និសិន្នោសិ, អាគច្ឆ មម សន្តិកេ’’តិ។ –
Atidūre nisinnosi, āgaccha mama santike’’ti. –
គាថមាហ។ តំ សុត្វា អង្កុរោ ‘‘ភគវា មយា ចិរកាលំ ពហុំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជិត្វា បវត្តិតម្បិ មហាទានំ ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិវិរហេន អខេត្តេ វុត្តពីជំ វិយ ន ឧឡារផលំ អហោសិ, ឥន្ទកស្ស បន កដច្ឆុភិក្ខាទានម្បិ ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិយា សុខេត្តេ វុត្តពីជំ វិយ អតិវិយ ឧឡារផលំ ជាត’’ន្តិ អាហ។ តមត្ថំ ទស្សេន្តេ សង្គីតិការា –
Gāthamāha. Taṃ sutvā aṅkuro ‘‘bhagavā mayā cirakālaṃ bahuṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā pavattitampi mahādānaṃ dakkhiṇeyyasampattivirahena akhette vuttabījaṃ viya na uḷāraphalaṃ ahosi, indakassa pana kaṭacchubhikkhādānampi dakkhiṇeyyasampattiyā sukhette vuttabījaṃ viya ativiya uḷāraphalaṃ jāta’’nti āha. Tamatthaṃ dassente saṅgītikārā –
៣១៧.
317.
‘‘តាវតិំសេ យទា ពុទ្ធោ, សិលាយំ បណ្ឌុកម្ពលេ;
‘‘Tāvatiṃse yadā buddho, silāyaṃ paṇḍukambale;
បារិច្ឆត្តយមូលម្ហិ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ។
Pāricchattayamūlamhi, vihāsi purisuttamo.
៣១៨.
318.
‘‘ទសសុ លោកធាតូសុ, សន្និបតិត្វាន ទេវតា;
‘‘Dasasu lokadhātūsu, sannipatitvāna devatā;
បយិរុបាសន្តិ សម្ពុទ្ធំ, វសន្តំ នគមុទ្ធនិ។
Payirupāsanti sambuddhaṃ, vasantaṃ nagamuddhani.
៣១៩.
319.
‘‘ន កោចិ ទេវោ វណ្ណេន, សម្ពុទ្ធំ អតិរោចតិ;
‘‘Na koci devo vaṇṇena, sambuddhaṃ atirocati;
សព្ពេ ទេវេ អតិក្កម្ម, សម្ពុទ្ធោវ វិរោចតិ។
Sabbe deve atikkamma, sambuddhova virocati.
៣២០.
320.
‘‘យោជនានិ ទស ទ្វេ ច, អង្កុរោយំ តទា អហុ;
‘‘Yojanāni dasa dve ca, aṅkuroyaṃ tadā ahu;
អវិទូរេវ ពុទ្ធស្ស, ឥន្ទកោ អតិរោចតិ។
Avidūreva buddhassa, indako atirocati.
៣២១.
321.
‘‘ឱលោកេត្វាន សម្ពុទ្ធោ, អង្កុរញ្ចាបិ ឥន្ទកំ;
‘‘Oloketvāna sambuddho, aṅkurañcāpi indakaṃ;
ទក្ខិណេយ្យំ សម្ភាវេន្តោ, ឥទំ វចនមព្រវិ។
Dakkhiṇeyyaṃ sambhāvento, idaṃ vacanamabravi.
៣២២.
322.
‘‘មហាទានំ តយា ទិន្នំ, អង្កុរំ ទីឃមន្តរំ;
‘‘Mahādānaṃ tayā dinnaṃ, aṅkuraṃ dīghamantaraṃ;
អតិទូរេ និសិន្នោសិ, អាគច្ឆ មម សន្តិកេ។
Atidūre nisinnosi, āgaccha mama santike.
៣២៣.
323.
‘‘ចោទិតោ ភាវិតត្តេន, អង្កុរោ ឥទមព្រវិ;
‘‘Codito bhāvitattena, aṅkuro idamabravi;
កិំ មយ្ហំ តេន ទានេន, ទក្ខិណេយ្យេន សុញ្ញតំ។
Kiṃ mayhaṃ tena dānena, dakkhiṇeyyena suññataṃ.
៣២៤.
324.
‘‘អយំ សោ ឥន្ទកោ យក្ខោ, ទជ្ជា ទានំ បរិត្តកំ;
‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;
អតិរោចតិ អម្ហេហិ, ចន្ទោ តារគណេ យថា។
Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā.
៣២៥.
325.
‘‘ឧជ្ជង្គលេ យថា ខេត្តេ, ពីជំ ពហុម្បិ រោបិតំ;
‘‘Ujjaṅgale yathā khette, bījaṃ bahumpi ropitaṃ;
ន វិបុលំ ផលំ ហោតិ, នបិ តោសេតិ កស្សកំ។
Na vipulaṃ phalaṃ hoti, napi toseti kassakaṃ.
៣២៦.
326.
‘‘តថេវ ទានំ ពហុកំ, ទុស្សីលេសុ បតិដ្ឋិតំ;
‘‘Tatheva dānaṃ bahukaṃ, dussīlesu patiṭṭhitaṃ;
ន វិបុលំ ផលំ ហោតិ, នបិ តោសេតិ ទាយកំ។
Na vipulaṃ phalaṃ hoti, napi toseti dāyakaṃ.
៣២៧.
327.
‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;
‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ;
សម្មា ធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេសិ កស្សកំ។
Sammā dhāraṃ pavecchante, phalaṃ tosesi kassakaṃ.
៣២៨.
328.
‘‘តថេវ សីលវន្តេសុ, គុណវន្តេសុ តាទិសុ;
‘‘Tatheva sīlavantesu, guṇavantesu tādisu;
អប្បកម្បិ កតំ ការំ, បុញ្ញំ ហោតិ មហប្ផល’’ន្តិ។ – គាថាយោ អវោចុំ;
Appakampi kataṃ kāraṃ, puññaṃ hoti mahapphala’’nti. – gāthāyo avocuṃ;
៣១៧. តត្ថ តាវតិំសេតិ តាវតិំសភវនេ។ សិលាយំ បណ្ឌុកម្ពលេតិ បណ្ឌុកម្ពលនាមកេ សិលាសនេ បុរិសុត្តមោ ពុទ្ធោ យទា វិហាសីតិ យោជនា។
317. Tattha tāvatiṃseti tāvatiṃsabhavane. Silāyaṃ paṇḍukambaleti paṇḍukambalanāmake silāsane purisuttamo buddho yadā vihāsīti yojanā.
៣១៨. ទសសុ លោកធាតូសុ, សន្និបតិត្វាន ទេវតាតិ ជាតិខេត្តសញ្ញិតេសុ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ កាមាវចរទេវតា ព្រហ្មទេវតា ច ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បយិរុបាសនាយ ធម្មស្សវនត្ថញ្ច ឯកតោ សន្និបតិត្វា។ តេនាហ ‘‘បយិរុបាសន្តិ សម្ពុទ្ធំ, វសន្តំ នគមុទ្ធនី’’តិ, សិនេរុមុទ្ធនីតិ អត្ថោ។
318.Dasasu lokadhātūsu, sannipatitvāna devatāti jātikhettasaññitesu dasasu cakkavāḷasahassesu kāmāvacaradevatā brahmadevatā ca buddhassa bhagavato payirupāsanāya dhammassavanatthañca ekato sannipatitvā. Tenāha ‘‘payirupāsanti sambuddhaṃ, vasantaṃ nagamuddhanī’’ti, sinerumuddhanīti attho.
៣២០. យោជនានិ ទស ទ្វេ ច, អង្កុរោយំ តទា អហូតិ អយំ យថាវុត្តចរិតោ អង្កុរោ តទា សត្ថុ សម្មុខកាលេ ទស ទ្វេ យោជនានិ អន្តរំ កត្វា អហុ។ សត្ថុ និសិន្នដ្ឋានតោ ទ្វាទសយោជនន្តរេ ឋានេ និសិន្នោ អហោសីតិ អត្ថោ។
320.Yojanānidasa dve ca, aṅkuroyaṃ tadā ahūti ayaṃ yathāvuttacarito aṅkuro tadā satthu sammukhakāle dasa dve yojanāni antaraṃ katvā ahu. Satthu nisinnaṭṭhānato dvādasayojanantare ṭhāne nisinno ahosīti attho.
៣២៣. ចោទិតោ ភាវិតត្តេនាតិ បារមិបរិភាវិតាយ អរិយមគ្គភាវនាយ ភាវិតត្តេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចោទិតោ។ កិំ មយ្ហំ តេនាតិអាទិកា សត្ថុ បដិវចនវសេន អង្កុរេន វុត្តគាថា។ ទក្ខិណេយ្យេន សុញ្ញតន្តិ យំ ទក្ខិណេយ្យេន សុញ្ញតំ រិត្តកំ វិរហិតំ តទា មម ទានំ, តស្មា ‘‘កិំ មយ្ហំ តេនា’’តិ អត្តនោ ទានបុញ្ញំ ហីឡេន្តោ វទតិ។
323.Coditobhāvitattenāti pāramiparibhāvitāya ariyamaggabhāvanāya bhāvitattena sammāsambuddhena codito. Kiṃ mayhaṃ tenātiādikā satthu paṭivacanavasena aṅkurena vuttagāthā. Dakkhiṇeyyena suññatanti yaṃ dakkhiṇeyyena suññataṃ rittakaṃ virahitaṃ tadā mama dānaṃ, tasmā ‘‘kiṃ mayhaṃ tenā’’ti attano dānapuññaṃ hīḷento vadati.
៣២៤. យក្ខោតិ ទេវបុត្តោ។ ទជ្ជាតិ ទត្វា។ អតិរោចតិ អម្ហេហីតិ អត្តនា មាទិសេហិ អតិវិយ វិរោចតិ។ ហីតិ វា និបាតមត្តំ, អម្ហេ អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា វិរោចតីតិ អត្ថោ។ យថា កិន្តិ អាហ ‘‘ចន្ទោ តារគណេ យថា’’តិ។
324.Yakkhoti devaputto. Dajjāti datvā. Atirocati amhehīti attanā mādisehi ativiya virocati. Hīti vā nipātamattaṃ, amhe atikkamitvā abhibhavitvā virocatīti attho. Yathā kinti āha ‘‘cando tāragaṇe yathā’’ti.
៣២៥-៦. ឧជ្ជង្គលេតិ អតិវិយ ថទ្ធភូមិភាគេ។ ‘‘ឩសរេ’’តិ កេចិ វទន្តិ។ រោបិតន្តិ វុត្តំ, វបិត្វា វា ឧទ្ធរិត្វា វា បុន រោបិតំ។ នបិ តោសេតីតិ ន នន្ទយតិ, អប្បផលតាយ វា តុដ្ឋិំ ន ជនេតិ។ តថេវាតិ យថា ឧជ្ជង្គលេ ខេត្តេ ពហុម្បិ ពីជំ រោបិតំ វិបុលផលំ ឧឡារផលំ ន ហោតិ, តតោ ឯវ កស្សកំ ន តោសេតិ, តថា ទុស្សីលេសុ សីលវិរហិតេសុ ពហុកម្បិ ទានំ បតិដ្ឋាបិតំ វិបុលផលំ មហប្ផលំ ន ហោតិ, តតោ ឯវ ទាយកំ ន តោសេតីតិ អត្ថោ។
325-6.Ujjaṅgaleti ativiya thaddhabhūmibhāge. ‘‘Ūsare’’ti keci vadanti. Ropitanti vuttaṃ, vapitvā vā uddharitvā vā puna ropitaṃ. Napi tosetīti na nandayati, appaphalatāya vā tuṭṭhiṃ na janeti. Tathevāti yathā ujjaṅgale khette bahumpi bījaṃ ropitaṃ vipulaphalaṃ uḷāraphalaṃ na hoti, tato eva kassakaṃ na toseti, tathā dussīlesu sīlavirahitesu bahukampi dānaṃ patiṭṭhāpitaṃ vipulaphalaṃ mahapphalaṃ na hoti, tato eva dāyakaṃ na tosetīti attho.
៣២៧-៨. យថាបិ ភទ្ទកេតិ គាថាទ្វយស្ស វត្តវិបរិយាយេន អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា។ តត្ថ សម្មា ធារំ បវេច្ឆន្តេតិ វុដ្ឋិធារំ សម្មទេវ បវត្តេន្តេ, អន្វឌ្ឍមាសំ អនុទសាហំ អនុបញ្ចាហំ ទេវេ វស្សន្តេតិ អត្ថោ។ គុណវន្តេសូតិ ឈានាទិគុណយុត្តេសុ។ តាទិសូតិ ឥដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តេសុ។ ការន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ឧបការោតិ អត្ថោ។ កីទិសោ ឧបការោតិ អាហ ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ។
327-8.Yathāpi bhaddaketi gāthādvayassa vattavipariyāyena atthayojanā veditabbā. Tattha sammā dhāraṃ pavecchanteti vuṭṭhidhāraṃ sammadeva pavattente, anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ deve vassanteti attho. Guṇavantesūti jhānādiguṇayuttesu. Tādisūti iṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattesu. Kāranti liṅgavipallāsena vuttaṃ, upakāroti attho. Kīdiso upakāroti āha ‘‘puñña’’nti.
៣២៩.
329.
‘‘វិចេយ្យ ទានំ ទាតព្ពំ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ;
‘‘Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ;
វិចេយ្យ ទានំ ទត្វាន, សគ្គំ គច្ឆន្តិ ទាយកា។
Viceyya dānaṃ datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā.
៣៣០.
330.
‘‘វិចេយ្យ ទានំ សុគតប្បសដ្ឋំ, យេ ទក្ខិណេយ្យា ឥធ ជីវលោកេ;
‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasaṭṭhaṃ, ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke;
ឯតេសុ ទិន្នានិ មហប្ផលានិ, ពីជានិ វុត្តានិ យថា សុខេត្តេ’’តិ។ –
Etesu dinnāni mahapphalāni, bījāni vuttāni yathā sukhette’’ti. –
អយំ សង្គីតិការេហិ ឋបិតា គាថា។
Ayaṃ saṅgītikārehi ṭhapitā gāthā.
៣២៩. តត្ថ វិចេយ្យាតិ វិចិនិត្វា, បុញ្ញក្ខេត្តំ បញ្ញាយ ឧបបរិក្ខិត្វា។ សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ។
329. Tattha viceyyāti vicinitvā, puññakkhettaṃ paññāya upaparikkhitvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
តយិទំ អង្កុរបេតវត្ថុ សត្ថារា តាវតិំសភវនេ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ បុរតោ ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិវិភាវនត្ថំ ‘‘មហាទានំ តយា ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា អត្តនា សមុដ្ឋាបិតំ, តត្ថ តយោ មាសេ អភិធម្មំ ទេសេត្វា មហាបវារណាយ ទេវគណបរិវុតោ ទេវទេវោ ទេវលោកតោ សង្កស្សនគរំ ឱតរិត្វា អនុក្កមេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចតុបរិសមជ្ឈេ ទក្ខិណេយ្យសម្បត្តិវិភាវនត្ថមេវ ‘‘យស្ស អត្ថាយ គច្ឆាមា’’តិអាទិនា វិត្ថារតោ ទេសេត្វា ចតុសច្ចកថាយ ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ។ ទេសនាវសានេ តេសំ អនេកកោដិបាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ។
Tayidaṃ aṅkurapetavatthu satthārā tāvatiṃsabhavane dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ purato dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthaṃ ‘‘mahādānaṃ tayā dinna’’ntiādinā attanā samuṭṭhāpitaṃ, tattha tayo māse abhidhammaṃ desetvā mahāpavāraṇāya devagaṇaparivuto devadevo devalokato saṅkassanagaraṃ otaritvā anukkamena sāvatthiṃ patvā jetavane viharanto catuparisamajjhe dakkhiṇeyyasampattivibhāvanatthameva ‘‘yassa atthāya gacchāmā’’tiādinā vitthārato desetvā catusaccakathāya desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne tesaṃ anekakoṭipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.
អង្កុរបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Aṅkurapetavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / បេតវត្ថុបាឡិ • Petavatthupāḷi / ៩. អង្កុរបេតវត្ថុ • 9. Aṅkurapetavatthu
