Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā)

৩. অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনা

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

অদ্ধানগমনৰণ্ণনা

Addhānagamanavaṇṇanā

২৫৪. অপুব্বপদৰণ্ণনাতি অত্থসংৰণ্ণনাৰসেন হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স পদস্স ৰণ্ণনা অত্থৰিভজনা। ‘‘হিত্ৰা পুনপ্পুনাগতমত্থ’’ন্তি (দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.গন্থারম্ভকথা) হি ৰুত্তং। জনপদিনোতি জনপদৰন্তো, জনপদস্স ৰা ইস্সরা রাজকুমারা গোত্তৰসেন কোসলা নাম। যদি একো জনপদো, কথং বহুৰচনন্তি আহ ‘‘রূল়্হিসদ্দেনা’’তি। অক্খরচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৰিয ঈদিসলিঙ্গৰচনানি ইচ্ছন্তি, অযমেত্থ রূল়্হি যথা অঞ্ঞত্থপি ‘‘কুরূসু ৰিহরতি, অঙ্গেসু ৰিহরতী’’তি চ। তব্বিসেসনেপি জনপদ-সদ্দে জাতি-সদ্দে একৰচনমেৰ। পোরাণা পনাতি পন-সদ্দো ৰিসেসত্থজোতনো, তেন পুথুঅত্থৰিসযতায এৰঞ্চেতং পুথুৰচনন্তি ৰক্খমানৰিসেসং জোতেতি। বহুপ্পভেদো হি সো পদেসো তিযোজনসতপরিমাণতায। নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৰাতি কম্মপ্পহানৰসেন নঙ্গলানিপি পহায, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং। ন কেৰলং কস্সকা এৰ, অথ খো অঞ্ঞেপি মনুস্সা অত্তনো অত্তনো কিচ্চং পহায তত্থ সন্নিপতিংসু। ‘‘সো পদেসো’’তি পদেসসামঞ্ঞতো ৰুত্তং, ৰচনৰিপল্লাসেন ৰা, তে পদেসাতি অত্থো। কোসলাতি ৰুচ্চতি কুসলা এৰ কোসলাতি কত্ৰা।

254.Apubbapadavaṇṇanāti atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa padassa vaṇṇanā atthavibhajanā. ‘‘Hitvā punappunāgatamattha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) hi vuttaṃ. Janapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarā rājakumārā gottavasena kosalā nāma. Yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘rūḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti, ayamettha rūḷhi yathā aññatthapi ‘‘kurūsu viharati, aṅgesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapada-sadde jāti-sadde ekavacanameva. Porāṇā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena puthuatthavisayatāya evañcetaṃ puthuvacananti vakkhamānavisesaṃ joteti. Bahuppabhedo hi so padeso tiyojanasataparimāṇatāya. Naṅgalānipi chaḍḍetvāti kammappahānavasena naṅgalānipi pahāya, nidassanamattañcetaṃ. Na kevalaṃ kassakā eva, atha kho aññepi manussā attano attano kiccaṃ pahāya tattha sannipatiṃsu. ‘‘So padeso’’ti padesasāmaññato vuttaṃ, vacanavipallāsena vā, te padesāti attho. Kosalāti vuccati kusalā eva kosalāti katvā.

চারিকন্তি চরণং, চরণং ৰা চারো, সো এৰ চারিকা। তযিদং মগ্গগমনং ইধাধিপ্পেতং, ন চুণ্ণিকগমনমত্তন্তি আহ ‘‘অদ্ধানগমনং গচ্ছন্তো’’তি। তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘চারিকা চ নামেসা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ দূরেপীতি নাতিদূরেপি। সহসা গমনন্তি সীঘগমনং। মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদিং একদেসেন ৰত্ৰা ৰনৰাসীতিস্সসামণেরস্স ৰত্থুং ৰিত্থারেত্ৰা জনপদচারিকং কথেতুং ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি আরদ্ধং। আকাসগামীহি এৰ সদ্ধিং গন্তুকামো ‘‘ছল়ভিঞ্ঞানং আরোচেহী’’তি আহ।

Cārikanti caraṇaṃ, caraṇaṃ vā cāro, so eva cārikā. Tayidaṃ maggagamanaṃ idhādhippetaṃ, na cuṇṇikagamanamattanti āha ‘‘addhānagamanaṃ gacchanto’’ti. Taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘cārikā ca nāmesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dūrepīti nātidūrepi. Sahasā gamananti sīghagamanaṃ. Mahākassapapaccuggamanādiṃ ekadesena vatvā vanavāsītissasāmaṇerassa vatthuṃ vitthāretvā janapadacārikaṃ kathetuṃ ‘‘bhagavā hī’’tiādi āraddhaṃ. Ākāsagāmīhi eva saddhiṃ gantukāmo ‘‘chaḷabhiññānaṃ ārocehī’’ti āha.

সঙ্ঘকম্মৰসেন সিজ্ঝমানাপি উপসম্পদা সত্থু আণাৰসেনেৰ সিজ্ঝনতো ‘‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি ৰদন্তি। অপরে পন অপরিপুণ্ণৰীসতিৰস্সস্সেৰ তস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো ‘‘দস্সামী’’তি অৰোচাতি ৰদন্তি। উপসম্পাদেত্ৰাতি ধম্মসেনাপতিনা উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেত্ৰা।

Saṅghakammavasena sijjhamānāpi upasampadā satthu āṇāvaseneva sijjhanato ‘‘buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vuttanti vadanti. Apare pana aparipuṇṇavīsativassasseva tassa upasampadaṃ anujānanto ‘‘dassāmī’’ti avocāti vadanti. Upasampādetvāti dhammasenāpatinā upajjhāyena upasampādetvā.

নৰযোজনসতিকম্পি ঠানং মজ্ঝিমদেসপরিযাপন্নমেৰ, ততো পরং নাধিপ্পেতং তুরিতচারিকাৰসেন অগমনতো। সমন্তাতি গতগতট্ঠানস্স চতূসু পস্সেসু সমন্ততো। অঞ্ঞেনপি কারণেনাতি ভিক্খূনং সমথৰিপস্সনাতরুণভাৰতো অঞ্ঞেনপি মজ্ঝিমমণ্ডলে ৰেনেয্যানং ঞাণপরিপাকাদিকারণেন মজ্ঝিমমণ্ডলং ওসরতি। ‘‘সত্তহি ৰা’’তিআদি ‘‘একমাসং ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তানুক্কমেন যোজেতব্বং।

Navayojanasatikampi ṭhānaṃ majjhimadesapariyāpannameva, tato paraṃ nādhippetaṃ turitacārikāvasena agamanato. Samantāti gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato. Aññenapi kāraṇenāti bhikkhūnaṃ samathavipassanātaruṇabhāvato aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena majjhimamaṇḍalaṃ osarati.‘‘Sattahi vā’’tiādi ‘‘ekamāsaṃ vā’’tiādinā vuttānukkamena yojetabbaṃ.

সরীরফাসুকত্থাযাতি একস্মিংযেৰ ঠানে নিবদ্ধৰাসৰসেন উস্সন্নধাতুকস্স সরীরস্স ৰিচরণেন ফাসুকত্থায। অট্ঠুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থাযাতি অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্ত (অ॰ নি॰ ৭.৭২) মঘদেৰজাতকাদি (জা॰ ১.১.৯) দেসনানং ৰিয ধম্মদেসনায অট্ঠুপ্পত্তিকালং আকঙ্খমানেন। সুরাপানসিক্খাপদপঞ্ঞাপনে (পাচি॰ ৩২৮) ৰিয সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থায। বোধনেয্যসত্তে অঙ্গুলিমালাদিকে (ম॰ নি॰ ২.৩৪৭) বোধনত্থায। কঞ্চি, কতিপযে ৰা পুগ্গলে উদ্দিস্স চারিকা নিবদ্ধচারিকা। তদঞ্ঞা অনিবদ্ধচারিকা।

Sarīraphāsukatthāyāti ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhavāsavasena ussannadhātukassa sarīrassa vicaraṇena phāsukatthāya. Aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāyāti aggikkhandhopamasutta (a. ni. 7.72) maghadevajātakādi (jā. 1.1.9) desanānaṃ viya dhammadesanāya aṭṭhuppattikālaṃ ākaṅkhamānena. Surāpānasikkhāpadapaññāpane (pāci. 328) viya sikkhāpadapaññāpanatthāya. Bodhaneyyasatte aṅgulimālādike (ma. ni. 2.347) bodhanatthāya. Kañci, katipaye vā puggale uddissa cārikā nibaddhacārikā. Tadaññā anibaddhacārikā.

দসসহস্সি লোকধাতুযাতি জাতিখেত্তভূতে দসসহস্সচক্কৰাল়ে। তত্থ হি সত্তে পরিপক্কিন্দ্রিযে পস্সিতুং বুদ্ধঞাণং অভিনীহরিত্ৰা ঠিতো ভগৰা ঞাণজালং পত্থরতীতি ৰুচ্চতি। সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠোতি তস্স ঞাণস্স গোচরভাৰং উপগতো। ভগৰা কির মহাকরুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ‘‘যে সত্তা ভব্বা পরিপাকঞাণা অজ্জ মযা ৰিনেতব্বা, তে ময্হং ঞাণস্স উপট্ঠহন্তূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সমন্নাহরতি। তস্স সহ সমন্নাহারা একো ৰা দ্ৰে ৰা বহূ ৰা তদা ৰিনযূপগা ৰেনেয্যা ঞাণস্স আপাথমাগচ্ছন্তি অযমেত্থ বুদ্ধানুভাৰো। এৰম্পি আপাথমাগতানং পন নেসং উপনিস্সযং পুব্বচরিযং পুব্বহেতুং সম্পতি ৰত্তমানঞ্চ পটিপত্তিং ওলোকেতি, তেনাহ ‘‘অথ ভগৰা’’তিআদি। ৰাদপটিৰাদং কত্ৰাতি ‘‘এৰং নু তে অম্বট্ঠা’’তিআদিনা মযা ৰুত্তৰচনস্স ‘‘যে চ খো তে ভো গোতম মুণ্ডকা সমণকা’’তিআদিনা পটিৰচনং কত্ৰা তিক্খত্তুং ইব্ভৰাদনিপাতনৰসেন নানপ্পকারং অসম্ভিৰাক্যং সাধুসভাৰায ৰাচায ৰত্তুং অযুত্তৰচনং ৰক্খতি। নিব্বিসেৰনন্তি ৰিগততুদনং, মানদব্বৰসেন অপগতপরিপ্ফন্দনন্তি অত্থো।

Dasasahassi lokadhātuyāti jātikhettabhūte dasasahassacakkavāḷe. Tattha hi satte paripakkindriye passituṃ buddhañāṇaṃ abhinīharitvā ṭhito bhagavā ñāṇajālaṃ pattharatīti vuccati. Sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭhoti tassa ñāṇassa gocarabhāvaṃ upagato. Bhagavā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ye sattā bhabbā paripākañāṇā ajja mayā vinetabbā, te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharati. Tassa saha samannāhārā eko vā dve vā bahū vā tadā vinayūpagā veneyyā ñāṇassa āpāthamāgacchanti ayamettha buddhānubhāvo. Evampi āpāthamāgatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ pubbahetuṃ sampati vattamānañca paṭipattiṃ oloketi, tenāha ‘‘atha bhagavā’’tiādi. Vādapaṭivādaṃ katvāti ‘‘evaṃ nu te ambaṭṭhā’’tiādinā mayā vuttavacanassa ‘‘ye ca kho te bho gotama muṇḍakā samaṇakā’’tiādinā paṭivacanaṃ katvā tikkhattuṃ ibbhavādanipātanavasena nānappakāraṃ asambhivākyaṃ sādhusabhāvāya vācāya vattuṃ ayuttavacanaṃ vakkhati. Nibbisevananti vigatatudanaṃ, mānadabbavasena apagataparipphandananti attho.

অৰসরিতব্বন্তি উপগন্তব্বং। ইচ্ছানঙ্গলেতি ইদং তদা ভগৰতো গোচরগামনিদস্সনং সমীপত্থে ভুম্মন্তি কত্ৰা। ‘‘ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে’’তি নিৰাসনট্ঠানদস্সনং অধিকরণে ভুম্মন্তি। তদুভযং ৰিৰরন্তো ‘‘ইচ্ছানঙ্গলং উপনিস্সাযা’’তিআদিমাহ। ধম্মরাজস্স ভগৰতো সব্বসো অধম্মনিগ্গণ্হনপরা পটিপত্তি, সা চ সীলসমাধিপঞ্ঞাৰসেনাতি তং দস্সেতুং ‘‘সীলখন্ধাৰার’’ন্তিআদি ৰুত্তং। যথাভিরুচিতেনাতি দিব্বৰিহারাদীসু যেন যেন অত্তনো অভিরুচিতেন ৰিহারেন।

Avasaritabbanti upagantabbaṃ. Icchānaṅgaleti idaṃ tadā bhagavato gocaragāmanidassanaṃ samīpatthe bhummanti katvā. ‘‘Icchānaṅgalavanasaṇḍe’’ti nivāsanaṭṭhānadassanaṃ adhikaraṇe bhummanti. Tadubhayaṃ vivaranto ‘‘icchānaṅgalaṃ upanissāyā’’tiādimāha. Dhammarājassa bhagavato sabbaso adhammaniggaṇhanaparā paṭipatti, sā ca sīlasamādhipaññāvasenāti taṃ dassetuṃ ‘‘sīlakhandhāvāra’’ntiādi vuttaṃ. Yathābhirucitenāti dibbavihārādīsu yena yena attano abhirucitena vihārena.

পোক্খরসাতিৰত্থুৰণ্ণনা

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

২৫৫. মন্তেতি ইরুব্বেদাদিমন্তসত্থে। পোক্খরে কমলে সযমানো নিসীদীতি পোক্খরসাতী। সাতি ৰুচ্চতি সমসণ্ঠানং, পোক্খরে সণ্ঠানাৰযৰে জাতোতি ‘‘পোক্খরসাতী’’তিপি ৰুচ্চতি। সেতপোক্খরসদিসোতি সেতপদুমৰণ্ণো। সুৰট্টিতাতি ৰট্টভাৰস্স যুত্তট্ঠানে সুট্ঠু ৰট্টুলা। কাল়ৰঙ্গতিলকাদীনং অভাৰেন সুপরিসুদ্ধা।

255.Manteti irubbedādimantasatthe. Pokkhare kamale sayamāno nisīdīti pokkharasātī. Sāti vuccati samasaṇṭhānaṃ, pokkhare saṇṭhānāvayave jātoti ‘‘pokkharasātī’’tipi vuccati. Setapokkharasadisoti setapadumavaṇṇo. Suvaṭṭitāti vaṭṭabhāvassa yuttaṭṭhāne suṭṭhu vaṭṭulā. Kāḷavaṅgatilakādīnaṃ abhāvena suparisuddhā.

ইমস্স ব্রাহ্মণস্স কীদিসো পুব্বযোগো, যেন নং ভগৰা অনুগ্গণ্হিতুং তং ঠানং উপগতোতি আহ ‘‘অযং পনা’’তিআদি। পদুমগব্ভে নিব্বত্তি তেনাযং সংসেদজো জাতো। ন পুপ্ফতীতি ন ৰিকসতি। রজতবিম্বকন্তি রূপিযমযং রূপকং।

Imassa brāhmaṇassa kīdiso pubbayogo, yena naṃ bhagavā anuggaṇhituṃ taṃ ṭhānaṃ upagatoti āha ‘‘ayaṃ panā’’tiādi. Padumagabbhe nibbatti tenāyaṃ saṃsedajo jāto. Na pupphatīti na vikasati. Rajatabimbakanti rūpiyamayaṃ rūpakaṃ.

অজ্ঝাৰসতীতি এত্থ অধি-সদ্দো ইস্সরিযত্থদীপনো, সদ্দো মরিযাদত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘অভিভৰিত্ৰা’’তিআদিমাহ। তেহি যুত্তত্তা হি উক্কট্ঠন্তি উপযোগৰচনং, তেনাহ ‘‘উপসগ্গৰসেনা’’তিআদি। যায মরিযাদাযাতি যায অৰত্থায। নগরস্স ৰত্থুন্তি ‘‘অযং খণো, সুমুহুত্তং মা অতিক্কমী’’তি রত্তিৰিভাযনং অনুরক্খন্তা রত্তিযং উক্কা ঠপেত্ৰা উক্কাসু জলমানাসু নগরস্স ৰত্থুং অগ্গহেসুং, তস্মা উক্কাসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা, উক্কাসু ৰিজ্জোতযন্তীসু ঠিতা পতিট্ঠিতাতি মূলৰিভুজাদিপক্খেপেন সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা, নিরুত্তিনযেন ৰা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতি উক্কট্ঠা। অপরে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা, উপকরণসম্পত্তিযা, মনুস্সসম্পত্তিযা চ তং নগরং উক্কট্ঠগুণযোগতো উক্কট্ঠাতি নামং লভী’’তি । তস্সাতি ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি উপযোগৰসেন ৰুত্তপদস্স। অনুপযোগত্তাতি ৰিসেসনভাৰেন অনুপযুত্তত্তা। সেসপদেসূতি ‘‘সত্তুস্সদ’’ন্তিআদিপদেসু। যথাৰিধি হি অনুপযোগো পুরিমস্মিং। তত্থাতি ‘‘উপসগ্গৰসেনা’’তিআদিনা ৰুত্তৰিধানে। ‘‘সদ্দসত্থতো পরিযেসিতব্ব’’ন্তি এতেন সদ্দলক্খণানুগতো ৰাযং সদ্দপ্পযোগোতি দস্সেতি। উপঅনুঅধিআইতিএৰংপুব্বকে ৰসনকিরিযাঠানে উপযোগৰচনমেৰ পাপুণাতীতি সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি।

Ajjhāvasatīti ettha adhi-saddo issariyatthadīpano, āsaddo mariyādatthoti dassento ‘‘abhibhavitvā’’tiādimāha. Tehi yuttattā hi ukkaṭṭhanti upayogavacanaṃ, tenāha ‘‘upasaggavasenā’’tiādi. Yāya mariyādāyāti yāya avatthāya.Nagarassa vatthunti ‘‘ayaṃ khaṇo, sumuhuttaṃ mā atikkamī’’ti rattivibhāyanaṃ anurakkhantā rattiyaṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu nagarassa vatthuṃ aggahesuṃ, tasmā ukkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā, ukkāsu vijjotayantīsu ṭhitā patiṭṭhitāti mūlavibhujādipakkhepena saddasiddhi veditabbā, niruttinayena vā ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsīti ukkaṭṭhā. Apare pana bhaṇanti ‘‘bhūmibhāgasampattiyā, upakaraṇasampattiyā, manussasampattiyā ca taṃ nagaraṃ ukkaṭṭhaguṇayogato ukkaṭṭhāti nāmaṃ labhī’’ti . Tassāti ‘‘ukkaṭṭha’’nti upayogavasena vuttapadassa. Anupayogattāti visesanabhāvena anupayuttattā. Sesapadesūti ‘‘sattussada’’ntiādipadesu. Yathāvidhi hi anupayogo purimasmiṃ. Tatthāti ‘‘upasaggavasenā’’tiādinā vuttavidhāne. ‘‘Saddasatthato pariyesitabba’’nti etena saddalakkhaṇānugato vāyaṃ saddappayogoti dasseti. Upaanuadhiāitievaṃpubbake vasanakiriyāṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchanti.

উস্সদতা নামেত্থ বহুলতাতি, তং বহুলতং দস্সেতুং ‘‘বহুজন’’ন্তিআদি ৰুত্তং। গহেত্ৰা পোসেতব্বং পোসাৰনিযং। আৰিজ্ঝিত্ৰাতি পরিক্খিপিত্ৰা।

Ussadatā nāmettha bahulatāti, taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ. Gahetvā posetabbaṃ posāvaniyaṃ. Āvijjhitvāti parikkhipitvā.

রঞ্ঞা ৰিয ভুঞ্জিতব্বন্তি ৰা রাজভোগ্গং। রঞ্ঞো দাযভূতন্তি কুলপরম্পরায যোগ্যভাৰেন রাজতো লদ্ধদাযভূতং। তেনাহ ‘‘দাযজ্জন্তি অত্থো’’তি। রাজনীহারেন পরিভুঞ্জিতব্বতো উদ্ধং পরিভোগলাভস্স সেট্ঠদেয্যতা নাম নত্থীতি আহ ‘‘ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রাজসঙ্খেপেন ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি। ‘‘সব্বং ছেজ্জভেজ্জ’’ন্তি সরীরদণ্ডধনদণ্ডাদি ভেদং সব্বং দণ্ডমাহ। নদীতিত্থপব্বতাদীসূতি নদীতিত্থপব্বতপাদগামদ্ৰারঅটৰিমুখাদীসু। ‘‘রাজদায’’ন্তি ইমিনাৰ রঞ্ঞো দিন্নভাৰে সিদ্ধে ‘‘রঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্ন’’ন্তি ৰচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘দাযকরাজদীপনত্থ’’ন্তিআদি । নিস্সট্ঠপরিচ্চত্তন্তি মুত্তচাগৰসেন পরিচ্চত্তং কত্ৰা। এৰঞ্হি তং সেট্ঠদেয্যং উত্তমদেয্যং জাতং।

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ. Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya yogyabhāvena rājato laddhadāyabhūtaṃ. Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti. Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabba’’nti. ‘‘Sabbaṃ chejjabhejja’’nti sarīradaṇḍadhanadaṇḍādi bhedaṃ sabbaṃ daṇḍamāha. Nadītitthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavimukhādīsu. ‘‘Rājadāya’’nti imināva rañño dinnabhāve siddhe ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti vacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘dāyakarājadīpanattha’’ntiādi . Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā. Evañhi taṃ seṭṭhadeyyaṃ uttamadeyyaṃ jātaṃ.

উপলভীতি সৰনৰসেন উপলভীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোতদ্ৰার…পে॰… অঞ্ঞাসী’’তি আহ। অৰধারণফলত্তা সব্বম্পি ৰাক্যং অন্তোগধাৰধারণন্তি আহ ‘‘পদপূরণমত্তে নিপাতো’’তি। ‘‘অৰধারণত্থে’’তি পন ইমিনা ইট্ঠতোৰধারণত্থং খো-সদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি । ‘‘অস্সোসী’’তি পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতং ৰিয হোন্তং পূরিতং নাম হোতি, তেন চ পুরিমপচ্ছিমপদানি সিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতেতি আহ ‘‘পদপূরণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৰা’’তি। মত্ত-সদ্দো ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো, তেনস্স অনত্থন্তরদীপনতা দস্সিতা হোতি, এৰ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতা।

Upalabhīti savanavasena upalabhīti imamatthaṃ dassento ‘‘sotadvāra…pe… aññāsī’’ti āha. Avadhāraṇaphalattā sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇanti āha ‘‘padapūraṇamatte nipāto’’ti. ‘‘Avadhāraṇatthe’’ti pana iminā iṭṭhatovadhāraṇatthaṃ kho-saddaggahaṇanti dasseti . ‘‘Assosī’’ti padaṃ kho-sadde gahite tena phullitamaṇḍitaṃ viya hontaṃ pūritaṃ nāma hoti, tena ca purimapacchimapadāni siliṭṭhāni honti, na tasmiṃ aggahiteti āha ‘‘padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattamevā’’ti. Matta-saddo visesanivattiattho, tenassa anatthantaradīpanatā dassitā hoti, eva-saddena pana byañjanasiliṭṭhatāya ekantikatā.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৰসেসতো সৰাসনং সমিতপাপত্তা। এৰঞ্হি বাহিরকৰিরাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৰতো পাপসমনং ৰিসেসিতং হোতি, তেনাহ ৰুত্তঞ্হেতন্তিআদি। অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৰত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৰত্থে নিপাতো’’তি। আলপনমত্তন্তি পিযালাপৰচনমত্তং। পিযসমুদাহারো হেতে ‘‘ভো’’তি ৰা ‘‘আৰুসো’’তি ৰা ‘‘দেৰানং পিযা’’তি ৰা। গোত্তৰসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং। গোতমোতি হি পৰত্তমানং ৰচনং, বুদ্ধিঞ্চ তাযতি একংসিকৰিসযতায রক্খতীতি গোত্তং। যথা হি বুদ্ধি আরম্মণভূতেন অত্থেন ৰিনা ন ৰত্ততি, এৰং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি তাযতি রক্খতীতি ৰুচ্চতি। কো পন সোতি? অঞ্ঞকুলপরম্পরাসাধারণং তস্স কুলস্স আদিপুরিসসমুদাগতং তংকুলপরিযাপন্নসাধারণং সামঞ্ঞরূপন্তি দট্ঠব্বং। এত্থ চ ‘‘সমণো’’তি ইমিনা সরিক্খকজনেহি ভগৰতো বহুমতভাৰো দস্সিতো সমিতপাপতাকিত্তনতো। ‘‘গোতমো’’তি ইমিনা লোকিযজনেহি উল়ারকুলসম্ভূততাদীপনতো।

Samitapāpattāti accantaṃ anavasesato savāsanaṃ samitapāpattā. Evañhi bāhirakavirāgasekkhāsekkhapāpasamanato bhagavato pāpasamanaṃ visesitaṃ hoti, tenāha vuttañhetantiādi. Anekatthattā nipātānaṃ idha anussavattho adhippetoti āha ‘‘khalūti anussavatthe nipāto’’ti. Ālapanamattanti piyālāpavacanamattaṃ. Piyasamudāhāro hete ‘‘bho’’ti vā ‘‘āvuso’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā. Gottavasenāti ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gotamoti hi pavattamānaṃ vacanaṃ, buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ‘‘samaṇo’’ti iminā sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo dassito samitapāpatākittanato. ‘‘Gotamo’’ti iminā lokiyajanehi uḷārakulasambhūtatādīpanato.

উচ্চাকুলপরিদীপনং উদিতোদিতৰিপুলখত্তিযকুলৰিভাৰনতো। সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহারাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উল়ারতমং সক্যরাজকুলং। কেনচি পারিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপারিজুঞ্ঞভোগপারিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পারিজুঞ্ঞেন পারিহানিযা। অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থতো। তথা হি তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পারিজুঞ্ঞং লোকনাথস্স অভিজাতিযং, অথ খো ৰড্ঢিযেৰ। অভিনিক্খমনে চ ততোপি সমিদ্ধতমভাৰো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো। ইতি ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি ইদং ৰচনং ভগৰতো সদ্ধাপব্বজিতভাৰদীপনং ৰুত্তং মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং, মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৰসিদ্ধিতো। সুন্দরন্তি ভদ্দকং। ভদ্দকতা চ পস্সন্তস্স হিতসুখাৰহভাৰেন ৰেদিতব্বাতি আহ অত্থাৰহং সুখাৰহন্তি। তত্থ অত্থাৰহন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থসংহিতহিতাৰহং। সুখাৰহন্তি যথাৰুত্ততিৰিধসুখাৰহং। তথারূপানন্তি তাদিসানং। যাদিসেহি পন গুণেহি ভগৰা সমন্নাগতো, তেহি চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বথাপি অচ্চন্তায সদ্ধায পসাদনীযো তেসং যথাভূতসভাৰত্তাতি দস্সেন্তো যথারূপোতিআদিমাহ। তত্থ যথাভূতং…পে॰… অরহতন্তি ইমিনা ধম্মপ্পমাণানং, লূখপ্পমাণানঞ্চ সত্তানং ভগৰতো পসাদাৰহতং দস্সেতি। তং দস্সনেনেৰ চ ইতরেসম্পি অত্থতো পসাদাৰহতা দস্সিতা হোতীতি দট্ঠব্বং তদৰিনাভাৰতো। দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এত্থ কোসিযসকুণৰত্থুং (ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.১৪৪; খু॰ পা॰ অট্ঠ॰ ১০) কথেতব্বং।

Uccākulaparidīpanaṃ uditoditavipulakhattiyakulavibhāvanato. Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṃ uḷāratamaṃ sakyarājakulaṃ. Kenaci pārijuññenāti ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena pārihāniyā. Anabhibhūto anajjhotthato. Tathā hi tassa kulassa na kiñci pārijuññaṃ lokanāthassa abhijātiyaṃ, atha kho vaḍḍhiyeva. Abhinikkhamane ca tatopi samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto. Iti ‘‘sakyakulā pabbajito’’ti idaṃ vacanaṃ bhagavato saddhāpabbajitabhāvadīpanaṃ vuttaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ, mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitabhāvasiddhito. Sundaranti bhaddakaṃ. Bhaddakatā ca passantassa hitasukhāvahabhāvena veditabbāti āha atthāvahaṃ sukhāvahanti. Tattha atthāvahanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthasaṃhitahitāvahaṃ. Sukhāvahanti yathāvuttatividhasukhāvahaṃ. Tathārūpānanti tādisānaṃ. Yādisehi pana guṇehi bhagavā samannāgato, tehi catuppamāṇikassa lokassa sabbathāpi accantāya saddhāya pasādanīyo tesaṃ yathābhūtasabhāvattāti dassento yathārūpotiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ…pe…arahatanti iminā dhammappamāṇānaṃ, lūkhappamāṇānañca sattānaṃ bhagavato pasādāvahataṃ dasseti. Taṃ dassaneneva ca itaresampi atthato pasādāvahatā dassitā hotīti daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Dassanamattampi sādhu hotīti ettha kosiyasakuṇavatthuṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.144; khu. pā. aṭṭha. 10) kathetabbaṃ.

অম্বট্ঠমাণৰকথাৰণ্ণনা

Ambaṭṭhamāṇavakathāvaṇṇanā

২৫৬. মন্তে পরিৰত্তেতীতি ৰেদে সজ্ঝাযতি, পরিযাপুণাতীতি অত্থো। মন্তে ধারেতীতি যথাঅধীতে মন্তে অসম্মুট্ঠে কত্ৰা হদযে ঠপেতি ওট্ঠপহতকরণৰসেন, ন অত্থৰিভাৰনৰসেন।

256.Mante parivattetīti vede sajjhāyati, pariyāpuṇātīti attho. Mante dhāretīti yathāadhīte mante asammuṭṭhe katvā hadaye ṭhapeti oṭṭhapahatakaraṇavasena, na atthavibhāvanavasena.

সনিঘণ্ডুকেটুভানন্তি এত্থ ৰচনীযৰাচকভাৰেন অত্থং সদ্দঞ্চ নিখডতি ভিন্দতি ৰিভজ্জ দস্সেতীতি নিখণ্ডু, সা এৰ ইধ খ-কারস্স ঘ-কারং কত্ৰা ‘‘নিঘণ্ডূ’’তি ৰুত্তো। কিটযতি গমেতি ঞাপেতি কিরিযাদিৰিভাগং, তং ৰা অনৰসেসপরিযাদানতো গমেন্তো পূরেতীতি কেটুভং। ৰেৰচনপ্পকাসকন্তি পরিযাযসদ্দদীপকং, একেকস্স অত্থস্স অনেকপরিযাযৰচনৰিভাৰকন্তি অত্থো। নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অনেকেসম্পি অত্থানং একসদ্দৰচনীযতাৰিভাৰনৰসেনপি তস্স গন্থস্স পৰত্তত্তা। ৰচীভেদাদিলক্খণা কিরিযা কপ্পীযতি এতেনাতি কিরিযাকপ্পো, সো পন ৰণ্ণপদসম্বন্ধপদত্থাদিৰিভাগতো বহুৰিকপ্পোতি আহ ‘‘কিরিযাকপ্পৰিকপ্পো’’তি। ইদঞ্চ মূলকিরিযাকপ্পগন্থং সন্ধায ৰুত্তং। সো হি সতসহস্সপরিমাণো নযচরিযাদিপকরণং। ঠানকরণাদিৰিভাগতো , নিব্বচনৰিভাগতো চ অক্খরা পভেদীযন্তি এতেহীতি অক্খরপ্পভেদা, সিক্খানিরুত্তিযো। এতেসন্তি ৰেদানং।

Sanighaṇḍukeṭubhānanti ettha vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu, sā eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘nighaṇḍū’’ti vutto. Kiṭayati gameti ñāpeti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ. Vevacanappakāsakanti pariyāyasaddadīpakaṃ, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho. Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti āha ‘‘kiriyākappavikappo’’ti. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nayacariyādipakaraṇaṃ. Ṭhānakaraṇādivibhāgato , nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā, sikkhāniruttiyo. Etesanti vedānaṃ.

তে এৰ ৰেদে পদসো কাযতীতি পদকো। তং তং সদ্দং তদত্থঞ্চ ব্যাকরোতি ব্যাচিক্খতি এতেনাতি ব্যাকরণং, সদ্দসত্থং। আযতিং হিতং তেন লোকো ন যততি ন ঈহতীতি লোকাযতং। তঞ্হি গন্থং নিস্সায সত্তা পুঞ্ঞকিরিযায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি।

Te eva vede padaso kāyatīti padako. Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ, saddasatthaṃ. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti.

ৰযতীতি ৰযো, আদিমজ্ঝপরিযোসানেসু কত্থচি অপরিকিলমন্তো অৰিত্থাযন্তো তে গন্থে সন্ধারেতি পূরেতীতি অত্থো। দ্ৰে পটিসেধা পকতিং গমেন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অৰযো ন হোতী’’তি ৰত্ৰা তত্থ অৰযং দস্সেতুং ‘‘অৰযো নাম…পে॰… ন সক্কোতী’’তি ৰুত্তং। ‘‘অনুঞ্ঞাতো’’তি পদস্স কম্মসাধনৰসেন, ‘‘পটিঞ্ঞাতো’’তি পন পদস্স কত্তুসাধনৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘আচরিযেনা’’তিআদিমাহ। আচরিযপরম্পরাভতং আচরিযকং। গরূতি ভারিযং অত্তানং ততো মোচেত্ৰা গমনং দুক্করং হোতি। অনত্থোপি উপ্পজ্জতি নিন্দাব্যারোসউপারম্ভাদি।

Vayatīti vayo, ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilamanto avitthāyanto te ganthe sandhāreti pūretīti attho. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassento ‘‘avayo na hotī’’ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘avayo nāma…pe… na sakkotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anuññāto’’ti padassa kammasādhanavasena, ‘‘paṭiññāto’’ti pana padassa kattusādhanavasena attho veditabboti dassento ‘‘ācariyenā’’tiādimāha. Ācariyaparamparābhataṃ ācariyakaṃ. Garūti bhāriyaṃ attānaṃ tato mocetvā gamanaṃ dukkaraṃ hoti. Anatthopi uppajjati nindābyārosaupārambhādi.

২৫৭. ‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি এত্থ অভিসদ্দযোগেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৰসেনেৰ উপযোগৰচনং।

257. ‘‘Abbhuggato’’ti ettha abhisaddayogena itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

২৫৮. লক্খণানীতি লক্খণদীপনানি মন্তপদানি। অন্তরধাযন্তীতি ন কেৰলং লক্খণমন্তানিযেৰ, অথ খো অঞ্ঞানিপি ব্রাহ্মণানং ঞাণবলাভাৰেন অনুক্কমেন অন্তরধাযন্তি। তথা হি ৰদন্তি ‘‘একসতং অদ্ধরিযং সাখা সহস্সৰত্তকো সামা’’তিআদি। পণিধি …পে॰… মহতোতি এত্থ পণিধিমহতো সমাদানমহতোতি আদিনা পচ্চেকং মহন্ত-সদ্দো যোজেতব্বো। পণিধিমহন্ততাদি চস্স বুদ্ধৰংসচরিযাপিটকৰণ্ণনাদিৰসেন ৰেদিতব্বো। নিট্ঠাতি নিপ্ফত্তিযো। ভৰভেদেতি ভৰৰিসেসে। ইতো চ এত্তো চ ব্যাপেত্ৰা ঠিততা ৰিসটভাৰো।

258.Lakkhaṇānīti lakkhaṇadīpanāni mantapadāni. Antaradhāyantīti na kevalaṃ lakkhaṇamantāniyeva, atha kho aññānipi brāhmaṇānaṃ ñāṇabalābhāvena anukkamena antaradhāyanti. Tathā hi vadanti ‘‘ekasataṃ addhariyaṃ sākhā sahassavattako sāmā’’tiādi. Paṇidhi…pe… mahatoti ettha paṇidhimahato samādānamahatoti ādinā paccekaṃ mahanta-saddo yojetabbo. Paṇidhimahantatādi cassa buddhavaṃsacariyāpiṭakavaṇṇanādivasena veditabbo. Niṭṭhāti nipphattiyo. Bhavabhedeti bhavavisese. Ito ca etto ca byāpetvā ṭhitatā visaṭabhāvo.

জাতিসামঞ্ঞতোতি লক্খণজাতিযা লক্খণভাৰমত্তেন সমানভাৰতো। যথা হি বুদ্ধানং লক্খণানি সুৰিসদানি, সুপরিব্যত্তানি, পরিপুণ্ণানি চ হোন্তি, ন এৰং চক্কৰত্তীনং, তেনাহ ‘‘ন তেহেৰ বুদ্ধো হোতী’’তি। অভিরূপতা, দীঘাযুকতা, অপ্পাতঙ্কতা, ব্রাহ্মণাদীনং পিযমনাপতাতি ইমেহি চতূহি অচ্ছরিযসভাৰেহি। দানং, পিযৰচনং, অত্থচরিযা, সমানত্ততাতি ইমেহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি। রঞ্জনতোতি পীতিজননতো। চক্কং চক্করতনং ৰত্তেতি পৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী। সম্পত্তিচক্কেহি সযং ৰত্ততি, তেহি চ পরং সত্তনিকাযং ৰত্তেতি পৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী। পরহিতাৰহো ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো ৰত্তনং এতস্স, এত্থাতি ৰা চক্কৰত্তী। অপ্পটিহতং ৰা আণাসঙ্খাতং চক্কং ৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী। খত্তিযমণ্ডলাদিসঞ্ঞিতং চক্কং সমূহং অত্তনো ৰসে ৰত্তেতীতি চক্কৰত্তী চক্কৰত্তিৰত্তসঙ্খাতং ধম্মং চরতি, চক্কৰত্তিৰত্তসঙ্খাতো ধম্মো এতস্মিং অত্থীতি ৰা ধম্মিকো। ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মো রঞ্জনট্ঠেন রাজাতি ধম্মরাজা। ‘‘রাজা হোতি চক্কৰত্তী’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘চাতুরন্তো’’তি পদং চতুদীপিস্সরতং ৰিভাৰেতীতি আহ ‘‘চতুসমুদ্দঅন্তাযা’’তিআদি। তত্থ ‘‘চতুদ্দীপৰিভূসিতাযা’’তি অৰত্ৰা ‘‘চতুব্বিধা’’তি ৰিধগ্গহণং তংতংপরিত্তদীপানম্পি সঙ্গহত্থন্তি দট্ঠব্বং। কোপাদীতি আদি-সদ্দেন কামমোহমানমদাদিকে সঙ্গণ্হাতি। ৰিজিতাৰীতি ৰিজিতৰা। কেনচি অকম্পিযট্ঠেন জনপদে থাৰরিযপ্পত্তো, দল়্হভত্তিভাৰতো ৰা, জনপদো থাৰরিযং পত্তো এত্থাতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো।

Jātisāmaññatoti lakkhaṇajātiyā lakkhaṇabhāvamattena samānabhāvato. Yathā hi buddhānaṃ lakkhaṇāni suvisadāni, suparibyattāni, paripuṇṇāni ca honti, na evaṃ cakkavattīnaṃ, tenāha ‘‘na teheva buddho hotī’’ti. Abhirūpatā, dīghāyukatā, appātaṅkatā, brāhmaṇādīnaṃ piyamanāpatāti imehi catūhi acchariyasabhāvehi. Dānaṃ, piyavacanaṃ, atthacariyā, samānattatāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi. Rañjanatoti pītijananato. Cakkaṃ cakkaratanaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī. Sampatticakkehi sayaṃ vattati, tehi ca paraṃ sattanikāyaṃ vatteti pavattetīti cakkavattī. Parahitāvaho iriyāpathacakkānaṃ vatto vattanaṃ etassa, etthāti vā cakkavattī. Appaṭihataṃ vā āṇāsaṅkhātaṃ cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Khattiyamaṇḍalādisaññitaṃ cakkaṃ samūhaṃ attano vase vattetīti cakkavattī cakkavattivattasaṅkhātaṃ dhammaṃ carati, cakkavattivattasaṅkhāto dhammo etasmiṃ atthīti vā dhammiko. Dhammato anapetattā dhammo rañjanaṭṭhena rājāti dhammarājā. ‘‘Rājā hoti cakkavattī’’ti vuttattā ‘‘cāturanto’’ti padaṃ catudīpissarataṃ vibhāvetīti āha ‘‘catusamuddaantāyā’’tiādi. Tattha ‘‘catuddīpavibhūsitāyā’’ti avatvā ‘‘catubbidhā’’ti vidhaggahaṇaṃ taṃtaṃparittadīpānampi saṅgahatthanti daṭṭhabbaṃ. Kopādīti ādi-saddena kāmamohamānamadādike saṅgaṇhāti. Vijitāvīti vijitavā. Kenaci akampiyaṭṭhena janapade thāvariyappatto, daḷhabhattibhāvato vā, janapado thāvariyaṃ patto etthāti janapadatthāvariyappatto.

চিত্তীকতভাৰাদিনাপি (খু॰ পা॰ অট্ঠ॰ ৩; দী॰ নি॰ অট্ঠ॰ ২.৩৩; সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.২২৬; মহানি॰ অট্ঠ॰ ৫০) চক্কস্স রতনট্ঠো ৰেদিতব্বো। এস নযো সেসেসুপি। রতিনিমিত্ততায ৰা চিত্তীকতাদিভাৰস্স রতিজননট্ঠেন একসঙ্গহতায ৰিসুং অগ্গহণং। ইমেহি পন রতনেহি রাজা চক্কৰত্তী যং যমত্থং পচ্চনুভোতি, তং তং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৰুত্তং। অজিতং জিনাতি মহেসক্খতাসংৰত্তনিযকম্মনিস্সন্দভাৰতো। ৰিজিতে যথাসুখং অনুৰিচরতি হত্থিরতনং অস্সরতনঞ্চ অভিরুহিত্ৰা তেসং আনুভাৰেন অন্তোপাতরাসেযেৰ সমুদ্দপরিযন্তং পথৰিং অনুসংযাযিত্ৰা রাজধানিমেৰ পচ্চাগমনতো। পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি তেন তত্থ তত্থ কাতব্বকিচ্চস্স সংৰিধানতো। অৰসেসেহীতি মণিরতনইত্থিরতনগহপতিরতনেহি। তত্থ মণিরতনেন যোজনপ্পমাণে পদেসে অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা আলোকদস্সনাদিনা সুখমনুভৰতি, ইত্থিরতনেন অতিক্কন্তমানুসকরূপসম্পত্তিদস্সনাদিৰসেন, গহপতিরতনেন ইচ্ছিতিচ্ছিতমণিকনকরজতাদিধনপটিলাভৰসেন।

Cittīkatabhāvādināpi (khu. pā. aṭṭha. 3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50) cakkassa ratanaṭṭho veditabbo. Esa nayo sesesupi. Ratinimittatāya vā cittīkatādibhāvassa ratijananaṭṭhena ekasaṅgahatāya visuṃ aggahaṇaṃ. Imehi pana ratanehi rājā cakkavattī yaṃ yamatthaṃ paccanubhoti, taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. Ajitaṃ jināti mahesakkhatāsaṃvattaniyakammanissandabhāvato. Vijite yathāsukhaṃ anuvicarati hatthiratanaṃ assaratanañca abhiruhitvā tesaṃ ānubhāvena antopātarāseyeva samuddapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhānimeva paccāgamanato. Pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati tena tattha tattha kātabbakiccassa saṃvidhānato. Avasesehīti maṇiratanaitthiratanagahapatiratanehi. Tattha maṇiratanena yojanappamāṇe padese andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanādinā sukhamanubhavati, itthiratanena atikkantamānusakarūpasampattidassanādivasena, gahapatiratanena icchiticchitamaṇikanakarajatādidhanapaṭilābhavasena.

উস্সাহসত্তিযোগো তেন কেনচি অপ্পটিহতাণাচক্কভাৰসিদ্ধিতো পচ্ছিমেনাতি পরিণাযকরতনেন। তঞ্হি সব্বরাজকিচ্চেসু কুসলং অৰিরজ্ঝনযোগং, তেনাহ ‘‘মন্তসত্তিযোগো’’তি । হত্থিঅস্সরতনানং মহানুভাৰতায কোসসম্পত্তিযাপি পভাৰসম্পত্তিসিদ্ধিতো ‘‘হত্থি…পে॰… যোগো’’তি ৰুত্তং। (কোসো হি নাম সতি উস্সাহসম্পত্তিযং দুগ্গং তেজং কুসুমোরং পরক্কমং পব্বতোমুখং অমোসপহরণং) তিৰিধসত্তিযোগফলং পরিপুণ্ণং হোতীতি সম্বন্ধো। সেসেহীতি সেসেহি পঞ্চহি রতনেহি।

Ussāhasattiyogo tena kenaci appaṭihatāṇācakkabhāvasiddhito pacchimenāti pariṇāyakaratanena. Tañhi sabbarājakiccesu kusalaṃ avirajjhanayogaṃ, tenāha ‘‘mantasattiyogo’’ti . Hatthiassaratanānaṃ mahānubhāvatāya kosasampattiyāpi pabhāvasampattisiddhito ‘‘hatthi…pe… yogo’’ti vuttaṃ. (Koso hi nāma sati ussāhasampattiyaṃ duggaṃ tejaṃ kusumoraṃ parakkamaṃ pabbatomukhaṃ amosapaharaṇaṃ) tividhasattiyogaphalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti sambandho. Sesehīti sesehi pañcahi ratanehi.

অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি অদোসসঙ্খাতেন কুসলমূলেন সহজাতাদিপচ্চযৰসেন উপ্পাদিতকম্মস্স আনুভাৰেন সম্পজ্জন্তি সোম্মতররতনজাতিকত্তা। মজ্ঝিমানি মণিইত্থিগহপতিরতনানি। অলোভ…পে॰… কম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি উল়ারস্স ধনস্স, উল়ারধনপটিলাভকারণস্স চ পরিচ্চাগসম্পদাহেতুকত্তা। পচ্ছিমন্তি পরিণাযকরতনং। তঞ্হি অমোহ…পে॰… কম্মানুভাৰেন সম্পজ্জতি মহাপঞ্ঞেনেৰ চক্কৰত্তিরাজকিচ্চস্স পরিণেতব্বত্তা। উপদেসো নাম সৰিসেসং সত্তন্নং রতনানং ৰিচারণৰসেন পৰত্তো কথাবন্ধো।

Adosakusalamūlajanitakammānubhāvenāti adosasaṅkhātena kusalamūlena sahajātādipaccayavasena uppāditakammassa ānubhāvena sampajjanti sommatararatanajātikattā. Majjhimāni maṇiitthigahapatiratanāni. Alobha…pe… kammānubhāvena sampajjanti uḷārassa dhanassa, uḷāradhanapaṭilābhakāraṇassa ca pariccāgasampadāhetukattā. Pacchimanti pariṇāyakaratanaṃ. Tañhi amoha…pe… kammānubhāvena sampajjati mahāpaññeneva cakkavattirājakiccassa pariṇetabbattā. Upadeso nāma savisesaṃ sattannaṃ ratanānaṃ vicāraṇavasena pavatto kathābandho.

সরণতো পটিপক্খৰিধমনতো সূরা, তেনাহ ‘‘অভীরুকজাতিকা’’তি। অসুরে ৰিজিনিত্ৰা ঠিতত্তা ৰীরো, সক্কো দেৰানং ইন্দো। তস্স অঙ্গং দেৰপুত্তো সেনঙ্গভাৰতোতি ৰুত্তং ‘‘ৰীরঙ্গরূপাতি দেৰপুত্তসদিসকাযা’’তি। ‘‘একে’’তি সারসমাসাচরিযমাহ। সভাৰোতি সভাৰভূতো অত্থো। ৰীরকারণন্তি ৰীরভাৰকারণং। ৰীরিযমযসরীরা ৰিযাতি সৰিগ্গহৰীরিযসদিসা, সৰিগ্গহং চে ৰীরিযং সিযা তংসদিসাতি অত্থো। ননু রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পটিসেনা নাম নত্থি, য’মস্স পুত্তা পমদ্দেয্যুং, অথ কস্মা পরসেনপ্পমদ্দনাতি ৰুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ সচেতিআদি, তেন পরসেনা হোতু ৰা মা ৰা তে পন এৰং মহানুভাৰাতি দস্সেতি। ধম্মেনাতি কতুপচিতেন অত্তনো পুঞ্ঞধম্মেন। তেন হি সঞ্চোদিতা পথৰিযং সব্বরাজানো পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ‘‘স্ৰাগতং তে মহারাজা’’তি আদিং ৰত্ৰা অত্তনো রজ্জং রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স নিয্যাতেন্তি, তেন ৰুত্তং ‘‘সো ইমং…পে॰… অজ্ঝাৰসতী’’তি। অট্ঠকথাযং পন তস্স যথাৰুত্তস্স ধম্মস্স চিরতরং ৰিপচ্চিতুং পচ্চযভূতং চক্কৰত্তিৰত্তসমুদাগতং পযোগসম্পত্তিসঙ্খাতং ধম্মং দস্সেতুং ‘‘পাণো ন হন্তব্বোতিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেনা’’তি ৰুত্তং। এৰঞ্হি ‘‘অদণ্ডেন অসত্থেনা’’তি ইদং ৰচনং সুট্ঠুতরং সমত্থিতং হোতীতি। যস্মা রাগাদযো পাপধম্মা উপ্পজ্জমানা সত্তসন্তানং ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা তিট্ঠন্তি কুসলপ্পৰত্তিং নিৰারেন্তি, তস্মা তে ‘‘ছদনা, ছদা’’তি চ ৰুত্তা। ৰিৰটেত্ৰাতি ৰিগমেত্ৰা। পূজারহতা ৰুত্তা ‘‘অরহতীতি অরহ’’ন্তি। তস্সা পূজারহতায। যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্মা অরহন্তি। বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৰিৰট্টচ্ছদতা ৰুত্তা সৰাসনসব্বকিলেসপ্পহানপুব্বকত্তা বুদ্ধভাৰস্স।

Saraṇato paṭipakkhavidhamanato sūrā, tenāha ‘‘abhīrukajātikā’’ti. Asure vijinitvā ṭhitattā vīro, sakko devānaṃ indo. Tassa aṅgaṃ devaputto senaṅgabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā’’ti. ‘‘Eke’’ti sārasamāsācariyamāha. Sabhāvoti sabhāvabhūto attho. Vīrakāraṇanti vīrabhāvakāraṇaṃ. Vīriyamayasarīrā viyāti saviggahavīriyasadisā, saviggahaṃ ce vīriyaṃ siyā taṃsadisāti attho. Nanu rañño cakkavattissa paṭisenā nāma natthi, ya’massa puttā pamaddeyyuṃ, atha kasmā parasenappamaddanāti vuttanti codanaṃ sandhāyāha sacetiādi, tena parasenā hotu vā mā vā te pana evaṃ mahānubhāvāti dasseti. Dhammenāti katupacitena attano puññadhammena. Tena hi sañcoditā pathaviyaṃ sabbarājāno paccuggantvā ‘‘svāgataṃ te mahārājā’’ti ādiṃ vatvā attano rajjaṃ rañño cakkavattissa niyyātenti, tena vuttaṃ ‘‘so imaṃ…pe… ajjhāvasatī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassa yathāvuttassa dhammassa cirataraṃ vipaccituṃ paccayabhūtaṃ cakkavattivattasamudāgataṃ payogasampattisaṅkhātaṃ dhammaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇo na hantabbotiādinā pañcasīladhammenā’’ti vuttaṃ. Evañhi ‘‘adaṇḍena asatthenā’’ti idaṃ vacanaṃ suṭṭhutaraṃ samatthitaṃ hotīti. Yasmā rāgādayo pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭetvāti vigametvā. Pūjārahatā vuttā ‘‘arahatīti araha’’nti. Tassā pūjārahatāya. Yasmā sammāsambuddho, tasmā arahanti. Buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttā savāsanasabbakilesappahānapubbakattā buddhabhāvassa.

অরহং ৰট্টাভাৰেনাতি ফলেন হেতুঅনুমানদস্সনং। সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৰেনাতি হেতুনা ফলানুমানদস্সনং। হেতুদ্ৰযং ৰুত্তং ‘‘ৰিৰট্টো ৰিচ্ছদো চা’’তি। দুতিযেন ৰেসারজ্জেনাতি ‘‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো’’তিআদিনা ৰুত্তেন ৰেসারজ্জেন। পুরিমসিদ্ধীতি পুরিমস্স পদস্স অত্থসিদ্ধীতি অত্থো। পঠমেনাতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.১৫০; অ॰ নি॰ ৪.৮) ৰুত্তেন ৰেসারজ্জেন। দুতিযসিদ্ধীতি দুতিযস্স পদস্স অত্থসিদ্ধি, বুদ্ধত্থসিদ্ধীতি অত্থো। ততিযচতুত্থেহীতি ‘‘যে খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা’’তিআদিনা, (ম॰ নি॰ ১.১৫০; অ॰ নি॰ ৪.৮) ‘‘যস্স খো পন তে অত্থাযা’’তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.১৫০; অ॰ নি॰ ৪.৮) চ ৰুত্তেহি ততিযচতুত্থেহি ৰেসারজ্জেহি। ততিযসিদ্ধীতি ৰিৰট্টচ্ছদনতাসিদ্ধি যাথাৰতো অন্তরাযিকনিয্যানিকধম্মাপদেসেন হি সত্থু ৰিৰট্টচ্ছদনভাৰো লোকে পাকটো অহোসি। পুরিমং ধম্মচক্খুন্তি পুরিমপদং ভগৰতো ধম্মচক্খুং সাধেতি কিলেসারীনং, সংসারচক্কস্স চ অরানং হতভাৰদীপনতো। দুতিযং পদং বুদ্ধচক্খুং সাধেতি সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৰ তংসব্ভাৰতো। ততিযং পদং সমন্তচক্খুং সাধেতি সৰাসনসব্বকিলেসপ্পহানদীপনতো। ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি হি ৰত্ৰা ‘‘ৰিৰট্টচ্ছদো’’তি ৰচনং বুদ্ধভাৰাৰহমেৰ সব্বকিলেসপ্পহানং ৰিভাৰেতি। ‘‘সূরভাৰ’’ন্তি লক্খণৰিভাৰনে ৰিসদঞাণতং।

Arahaṃvaṭṭābhāvenāti phalena hetuanumānadassanaṃ. Sammāsambuddho chadanābhāvenāti hetunā phalānumānadassanaṃ. Hetudvayaṃ vuttaṃ ‘‘vivaṭṭo vicchado cā’’ti. Dutiyena vesārajjenāti ‘‘khīṇāsavassa te paṭijānato’’tiādinā vuttena vesārajjena. Purimasiddhīti purimassa padassa atthasiddhīti attho. Paṭhamenāti ‘‘sammāsambuddhassa te paṭijānato’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) vuttena vesārajjena. Dutiyasiddhīti dutiyassa padassa atthasiddhi, buddhatthasiddhīti attho. Tatiyacatutthehīti ‘‘ye kho pana te antarāyikā dhammā’’tiādinā, (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) ‘‘yassa kho pana te atthāyā’’tiādinā (ma. ni. 1.150; a. ni. 4.8) ca vuttehi tatiyacatutthehi vesārajjehi. Tatiyasiddhīti vivaṭṭacchadanatāsiddhi yāthāvato antarāyikaniyyānikadhammāpadesena hi satthu vivaṭṭacchadanabhāvo loke pākaṭo ahosi. Purimaṃ dhammacakkhunti purimapadaṃ bhagavato dhammacakkhuṃ sādheti kilesārīnaṃ, saṃsāracakkassa ca arānaṃ hatabhāvadīpanato. Dutiyaṃ padaṃ buddhacakkhuṃ sādheti sammāsambuddhasseva taṃsabbhāvato. Tatiyaṃ padaṃ samantacakkhuṃ sādheti savāsanasabbakilesappahānadīpanato. ‘‘Sammāsambuddho’’ti hi vatvā ‘‘vivaṭṭacchado’’ti vacanaṃ buddhabhāvāvahameva sabbakilesappahānaṃ vibhāveti. ‘‘Sūrabhāva’’nti lakkhaṇavibhāvane visadañāṇataṃ.

২৫৯. এৰং ভোতি এত্থ এৰন্তি ৰচনসম্পটিচ্ছনে নিপাতো। ৰচনসম্পটিচ্ছনঞ্চেত্থ ‘‘তথা মযং তং ভৰন্তং গোতমং ৰেদিস্সাম, ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতা’’তি চ এৰং পৰত্তস্স পোক্খরসাতিনো ৰচনস্স সম্পটিগ্গহোতি আহ। ‘‘সোপি তাযা’’তিআদি। তত্থ তাযাতি তায যথাৰুত্তায সমুত্তেজনায। অযানভূমিন্তি যানস্স অভূমিং। দিৰাপধানিকাতি দিৰাপধানানুযুঞ্জনকা।

259.Evaṃbhoti ettha evanti vacanasampaṭicchane nipāto. Vacanasampaṭicchanañcettha ‘‘tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāma, tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti ca evaṃ pavattassa pokkharasātino vacanassa sampaṭiggahoti āha. ‘‘Sopi tāyā’’tiādi. Tattha tāyāti tāya yathāvuttāya samuttejanāya. Ayānabhūminti yānassa abhūmiṃ. Divāpadhānikāti divāpadhānānuyuñjanakā.

২৬০. যদিপি পুব্বে অম্বট্ঠকুলং অপ্পঞ্ঞাতং, তদা পন পঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তদা কিরা’’তিআদি। অতুরিতোতি অৰেগাযন্তো।

260. Yadipi pubbe ambaṭṭhakulaṃ appaññātaṃ, tadā pana paññāyatīti āha ‘‘tadā kirā’’tiādi. Aturitoti avegāyanto.

২৬১. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৰা ‘‘কচ্চি ৰো মাণৰা খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেহি মাণৰেহি সদ্ধিং পঠমং পৰত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায তদনুকরণেন এৰং তেপি মাণৰা ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদা অহেসুন্তি যোজনা। তং পন সমপ্পৰত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং। একীভাৰন্তি সম্মোদনকিরিযায সমানতং । খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৰতো দুস্সহং কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছন্তি, যাপনীযন্তি আহারাদিপচ্চযপটিবদ্ধৰুত্তিকং চিরপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং। সীসরোগাদিআবাধাভাৰেন কচ্চি অপ্পাবাধং, দুক্খজীৰিকাভাৰেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং, তংতংকিচ্চকরণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং, তদনুরূপবলযোগতো কচ্চি বলং, সুখৰিহারসব্ভাৰেন কচ্চি ফাসুৰিহারো অত্থীতি সব্বত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো। বলপ্পত্তা পীতি পীতিযেৰ। তরুণপীতি পামোজ্জং। সম্মোদনং জনেতি করোতীতি সম্মোদনিকং তদেৰ সম্মোদনীযং। সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইদং পন অত্থং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো’’তি। সরিতব্বভাৰতো অনুস্সরিতব্বভাৰতো ‘‘সরণীয’’ন্তি ৰত্তব্বে ‘‘সারণীয’’ন্তি দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং। ‘‘সুয্যমানসুখতো’’তি আপাথমধুরতমাহ, ‘‘অনুস্সরিযমানসুখতো’’তি ৰিমদ্দরমণীযতং। ‘‘ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতাযা’’তি সভাৰনিরুত্তিভাৰেন তস্সা কথায ৰচনচাতুরিযমাহ, ‘‘অত্থপরিসুদ্ধতাযা’’তি অত্থস্স নিরুপক্কিলেসতং। অনেকেহি পরিযাযেহীতি অনেকেহি কারণেহি।

261.Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘kacci vo māṇavā khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā khamanīyādīni pucchanto tehi māṇavehi saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya tadanukaraṇena evaṃ tepi māṇavā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesunti yojanā. Taṃ pana samappavattamodataṃ upamāya dassetuṃ ‘‘sītodakaṃ viyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammoditanti saṃsanditaṃ. Ekībhāvanti sammodanakiriyāya samānataṃ . Khamanīyanti ‘‘idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ kacci khamituṃ sakkuṇeyya’’nti pucchanti, yāpanīyanti āhārādipaccayapaṭibaddhavuttikaṃ cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ, dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ, taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ, tadanurūpabalayogato kacci balaṃ, sukhavihārasabbhāvena kacci phāsuvihāro atthīti sabbattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo. Balappattā pīti pītiyeva. Taruṇapīti pāmojjaṃ. Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanikaṃ tadeva sammodanīyaṃ. Sammoditabbato sammodanīyanti idaṃ pana atthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘sammodituṃ yuttabhāvato’’ti. Saritabbabhāvato anussaritabbabhāvato ‘‘saraṇīya’’nti vattabbe ‘‘sāraṇīya’’nti dīghaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Suyyamānasukhato’’ti āpāthamadhuratamāha, ‘‘anussariyamānasukhato’’ti vimaddaramaṇīyataṃ. ‘‘Byañjanaparisuddhatāyā’’ti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha, ‘‘atthaparisuddhatāyā’’ti atthassa nirupakkilesataṃ. Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi.

অপসাদেস্সামীতি মঙ্কুং করিস্সামি। কণ্ঠে ওলম্বেত্ৰাতি উভোসু খন্ধেসু সাটকং আসজ্জেত্ৰা কণ্ঠে ওলম্বিত্ৰা। দুস্সকণ্ণং গহেত্ৰাতি নিৰত্থসাটকস্স দসাকোটিং একেন হত্থেন গহেত্ৰা। চঙ্কমং অভিরুহিত্ৰাতি চঙ্কমিতুং আরভিত্ৰা। ধাতুসমতাতি রসাদিধাতূনং সমাৰত্থতা, অরোগতাতি অত্থো। অনাচারভাৰসারণীযন্তি অনাচারভাৰেন সরণীযং। ‘‘অনাচারো ৰতায’’ন্তি সরিতব্বকং।

Apasādessāmīti maṅkuṃ karissāmi. Kaṇṭhe olambetvāti ubhosu khandhesu sāṭakaṃ āsajjetvā kaṇṭhe olambitvā. Dussakaṇṇaṃ gahetvāti nivatthasāṭakassa dasākoṭiṃ ekena hatthena gahetvā. Caṅkamaṃ abhiruhitvāti caṅkamituṃ ārabhitvā. Dhātusamatāti rasādidhātūnaṃ samāvatthatā, arogatāti attho. Anācārabhāvasāraṇīyanti anācārabhāvena saraṇīyaṃ. ‘‘Anācāro vatāya’’nti saritabbakaṃ.

২৬২. ‘‘ভৰগ্গং গহেতুকামো ৰিযা’’তিআদি অসক্কুণেয্যত্তা দুক্করং কিচ্চং আরভতীতি দস্সেতুং ৰুত্তং। অসক্কুণেয্যঞ্হেতং সদেৰকেনাপি লোকেন, যদিদং ভগৰতো অপসাদনং, তেনাহ ‘‘অট্ঠানে ৰাযমতী’’তি। অযং বালো ‘‘মযি কিঞ্চি অকথেন্তে মযা সদ্ধিং কথেতুম্পি ন ৰিসহতী’’তি মানমেৰ পগ্গণ্হিস্সতি, কথেন্তে পন কথাপসঙ্গেনস্স জাতিগোত্তে ৰিভাৰিতে মাননিগ্গহো ভৰিস্সতীতি ভগৰা ‘‘এৰং নু তে’’তিআদিমাহ। তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি। আচারসমাচারসিক্খাপনেন আচরিযা, তেসং পন আচরিযানং পকট্ঠা আচরিযাতি পাচরিযা যথা পপিতামহোতি, তেনাহ ‘‘আচরিযেহি চ তেসং পাচরিযেহি চা’’তি।

262.‘‘Bhavaggaṃ gahetukāmo viyā’’tiādi asakkuṇeyyattā dukkaraṃ kiccaṃ ārabhatīti dassetuṃ vuttaṃ. Asakkuṇeyyañhetaṃ sadevakenāpi lokena, yadidaṃ bhagavato apasādanaṃ, tenāha ‘‘aṭṭhāne vāyamatī’’ti. Ayaṃ bālo ‘‘mayi kiñci akathente mayā saddhiṃ kathetumpi na visahatī’’ti mānameva paggaṇhissati, kathente pana kathāpasaṅgenassa jātigotte vibhāvite mānaniggaho bhavissatīti bhagavā ‘‘evaṃ nu te’’tiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi. Ācārasamācārasikkhāpanena ācariyā, tesaṃ pana ācariyānaṃ pakaṭṭhā ācariyāti pācariyā yathā papitāmahoti, tenāha ‘‘ācariyehi ca tesaṃ pācariyehi cā’’ti.

পঠমইব্ভৰাদৰণ্ণনা

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

২৬৩. তীসু ইরিযাপথেসূতি ঠানগমননিসজ্জাসু। কথাপল়াসন্তি কথাৰসেন যুগগ্গাহং। সযানেন আচরিযেন সদ্ধিং সযানস্স কথা নাম আচারো ন হোতি, তং ইতরেহি সদিসং কত্ৰা কথনং ইধ কথাপল়াসো।

263.Tīsu iriyāpathesūti ṭhānagamananisajjāsu. Kathāpaḷāsanti kathāvasena yugaggāhaṃ. Sayānena ācariyena saddhiṃ sayānassa kathā nāma ācāro na hoti, taṃ itarehi sadisaṃ katvā kathanaṃ idha kathāpaḷāso.

তস্স পন যং অনাচারভাৰৰিভাৰনং সত্থারা অম্বট্ঠেন সদ্ধিং কথেন্তেন কতং, তং সঙ্গীতিঅনারুল়্হং পরম্পরাভতন্তি উপরি পাল়িযা সম্বন্ধভাৰেন দস্সেন্তো ‘‘ততো কিরা’’তিআদিমাহ। মুণ্ডকা সমণকাতি চ গরহাযং -সদ্দো, তেনাহ ‘‘হীল়েন্তো’’তি। ইভস্স পযোগো ইভো উত্তরপদলোপেন, তং ইভং অরহন্তীতি ইব্ভা। কিং ৰুত্তং হোতি? যথা ইভো হত্থিৰাহনভূতো পরস্স ৰসেন ৰত্ততি, ন অত্তনো, এৰং এতেপি ব্রাহ্মণানং সুস্সুসকা সুদ্দা পরস্স ৰসেন ৰত্তন্তি, ন অত্তনো, তস্মা ইভসদিসপযোগতায ইব্ভাতি। তে পন কুটুম্বিকতায ঘরৰাসিনো ঘরস্সামিকা হোন্তীতি আহ ‘‘গহপতিকা’’তি। কণ্হাতি কণ্হজাতিকা। দিজা এৰ হি সুদ্ধজাতিকা, ন ইতরেতি তস্স অধিপ্পাযো, তেনাহ ‘‘কাল়কা’’তি। মুখতো নিক্খন্তাতি ব্রাহ্মণানং পুব্বপুরিসা ব্রহ্মুনো মুখতো নিক্খন্তা, অযং তেসং পঠমুপ্পত্তীতি অধিপ্পাযো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। ‘‘সমণা পিট্ঠিপাদতো’’তি ইদং পনস্স ‘‘মুখতো নিক্খন্তা’’তিআদিৰচনতোপি অতিৰিয অসমৰেক্খিতৰচনং চতুৰণ্ণপরিযাপন্নস্সেৰ সমণভাৰসম্ভৰতো। অনিযমেত্ৰাতি অৰিসেসেত্ৰা, অনুদ্দেসিকভাৰেনাতি অত্থো।

Tassa pana yaṃ anācārabhāvavibhāvanaṃ satthārā ambaṭṭhena saddhiṃ kathentena kataṃ, taṃ saṅgītianāruḷhaṃ paramparābhatanti upari pāḷiyā sambandhabhāvena dassento ‘‘tato kirā’’tiādimāha. Muṇḍakā samaṇakāti ca garahāyaṃ ka-saddo, tenāha ‘‘hīḷento’’ti. Ibhassa payogo ibho uttarapadalopena, taṃ ibhaṃ arahantīti ibbhā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā ibho hatthivāhanabhūto parassa vasena vattati, na attano, evaṃ etepi brāhmaṇānaṃ sussusakā suddā parassa vasena vattanti, na attano, tasmā ibhasadisapayogatāya ibbhāti. Te pana kuṭumbikatāya gharavāsino gharassāmikā hontīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhajātikā. Dijā eva hi suddhajātikā, na itareti tassa adhippāyo, tenāha ‘‘kāḷakā’’ti. Mukhato nikkhantāti brāhmaṇānaṃ pubbapurisā brahmuno mukhato nikkhantā, ayaṃ tesaṃ paṭhamuppattīti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. ‘‘Samaṇā piṭṭhipādato’’ti idaṃ panassa ‘‘mukhato nikkhantā’’tiādivacanatopi ativiya asamavekkhitavacanaṃ catuvaṇṇapariyāpannasseva samaṇabhāvasambhavato. Aniyametvāti avisesetvā, anuddesikabhāvenāti attho.

মানুস্সযৰসেন কথেতীতি মানুস্সযং অৰস্সায অত্তানং উক্কংসেন্তো, পরে চ ৰম্ভেন্তো ‘‘মুণ্ডকা’’তি আদিং কথেতি। জানাপেমীতি জাতিগোত্তস্স পমাণং যাথাৰতো ৰিভাৰনেন পমাণং জানাপেমীতি। অত্থো এতস্স অত্থীতি অত্থিকং দণ্ডিকঞাযেন।

Mānussayavasena kathetīti mānussayaṃ avassāya attānaṃ ukkaṃsento, pare ca vambhento ‘‘muṇḍakā’’ti ādiṃ katheti. Jānāpemīti jātigottassa pamāṇaṃ yāthāvato vibhāvanena pamāṇaṃ jānāpemīti. Attho etassa atthīti atthikaṃ daṇḍikañāyena.

‘‘যাযেৰ খো পনত্থাযা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তন্তি ৰদন্তি, তং পরতো ‘‘পুরিসলিঙ্গৰসেনেৰা’’তি ৰক্খমানত্তা যুত্তং। যায অত্থাযাতি ৰা পুল্লিঙ্গৰসেনেৰ তদত্থে সম্পদানৰচনং, যস্স অত্থস্স অত্থাযাতি অত্থো। অস্সাতি অম্বট্ঠস্স দস্সেত্ৰাতি সম্বন্ধো। অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞেসং সাধুরূপানং। সন্তিকং আগতানন্তি গুরুট্ঠানিযানং সন্তিকং উপগতানং। ৰত্তন্তি তেহি চরিতব্বআচারং। অসিক্খিতোতি আচারং অসিক্খিতো। ততো এৰ অপ্পস্সুতো। বাহুসচ্চঞ্হি নাম যাৰদেৰ উপসমত্থং ইচ্ছিতব্বং, তদভাৰতো অম্বট্ঠো অপ্পস্সুতো অসিক্খিতো ‘‘অৰুসিতো’’তি ৰিঞ্ঞাযতি, তেনাহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি।

‘‘Yāyeva kho panatthāyā’’ti itthiliṅgavasena vuttanti vadanti, taṃ parato ‘‘purisaliṅgavasenevā’’ti vakkhamānattā yuttaṃ. Yāya atthāyāti vā pulliṅgavaseneva tadatthe sampadānavacanaṃ, yassa atthassa atthāyāti attho. Assāti ambaṭṭhassa dassetvāti sambandho. Aññesanti aññesaṃ sādhurūpānaṃ. Santikaṃ āgatānanti guruṭṭhāniyānaṃ santikaṃ upagatānaṃ. Vattanti tehi caritabbaācāraṃ. Asikkhitoti ācāraṃ asikkhito. Tato eva appassuto. Bāhusaccañhi nāma yāvadeva upasamatthaṃ icchitabbaṃ, tadabhāvato ambaṭṭho appassuto asikkhito ‘‘avusito’’ti viññāyati, tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi.

২৬৪. কোধৰসচিত্ততায অসকমনো। মাননিম্মদনত্থন্তি মানস্স নিম্মদনত্থং। উগ্গিলেত্ৰাতি সিনেহপানেন কিলিন্নং উব্বমনং কত্ৰা। গোত্তেন গোত্তন্তি তেন ৰুত্তেন পুরাতনগোত্তেন ইদানি তং তং অনৰজ্জসঞ্ঞিতং গোত্তং সাৰজ্জতো উট্ঠাপেত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। তত্থ গোত্তং আদিপুরিসৰসেন, কুলাপদোসো, তদন্ৰযে উপ্পন্নঅভিঞ্ঞাতপুরিসৰসেন ৰেদিতব্বো যথা ‘‘আদিচ্চো, মঘদেৰো’’তি। গোত্তমূলস্স গারয্হতায অমানৰত্থুভাৰপৰেদনতো ‘‘মানদ্ধজং মূলে ছেত্ৰা’’তি ৰুত্তং। ঘট্টেন্তোতি ওমসন্তো।

264. Kodhavasacittatāya asakamano. Mānanimmadanatthanti mānassa nimmadanatthaṃ. Uggiletvāti sinehapānena kilinnaṃ ubbamanaṃ katvā. Gottena gottanti tena vuttena purātanagottena idāni taṃ taṃ anavajjasaññitaṃ gottaṃ sāvajjato uṭṭhāpetvā uddharitvā. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha gottaṃ ādipurisavasena, kulāpadoso, tadanvaye uppannaabhiññātapurisavasena veditabbo yathā ‘‘ādicco, maghadevo’’ti. Gottamūlassa gārayhatāya amānavatthubhāvapavedanato ‘‘mānaddhajaṃ mūle chetvā’’ti vuttaṃ. Ghaṭṭentoti omasanto.

যস্মিং মানুস্সযকোধুস্সযা অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থদ্ধা, সো ‘‘চণ্ডো’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘চণ্ডাতি মাননিস্সিতকোধযুত্তা’’তি। খরাতি চিত্তেন, ৰাচায চ কক্খল়া। লহুকাতি তরুণা। ভস্সাতি ‘‘সাহসিকা’’তি কেচি ৰদন্তি, ‘‘সারম্ভকা’’তি অপরে। সমানাতি হোন্তা, ভৰমানাতি অত্থোতি আহ ‘‘সন্তাতি পুরিমপদস্সেৰ ৰেৰচন’’ন্তি। ন সক্করোন্তীতি সক্কারং ন করোন্তি। অপচিতিকম্মন্তি পণিপাতকম্ম নানুলোমন্তি অত্তনো জাতিযা ন অনুচ্ছৰিকন্তি অত্থো।

Yasmiṃ mānussayakodhussayā aññamaññūpatthaddhā, so ‘‘caṇḍo’’ti vuccatīti āha ‘‘caṇḍāti mānanissitakodhayuttā’’ti. Kharāti cittena, vācāya ca kakkhaḷā. Lahukāti taruṇā. Bhassāti ‘‘sāhasikā’’ti keci vadanti, ‘‘sārambhakā’’ti apare. Samānāti hontā, bhavamānāti atthoti āha ‘‘santāti purimapadasseva vevacana’’nti. Na sakkarontīti sakkāraṃ na karonti. Apacitikammanti paṇipātakamma nānulomanti attano jātiyā na anucchavikanti attho.

দুতিযইব্ভৰাদৰণ্ণনা

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

২৬৫. কামং সক্যরাজকুলে যো সব্বেসং বুদ্ধতরো সমত্থো চ, সো এৰ অভিসেকং লভতি, একচ্চো পন অভিসিত্তো সমানো ‘‘ইদং রজ্জং নাম বহুকিচ্চং বহুব্যাপার’’ন্তি ততো নিব্বিজ্জ রজ্জং ৰযসা অনন্তরস্স নিয্যাতেতি, কদাচি সোপি অঞ্ঞস্সাতি তাদিসে সন্ধাযাহ ‘‘সক্যাতি অভিসিত্তরাজানো’’তি। কুলৰংসং জানন্তীতি কণ্হাযনতো পট্ঠায পরম্পরাগতং অনুস্সৰৰসেন জানন্তি। কুলাভিমানিনো হি যেভুয্যেন পরেসং উচ্চাৰচং কুলং তথা তথা উদাহরন্তি, অত্তনো চ কুলৰংসং জানন্তি, এৰং অম্বট্ঠোপি। তথা হি সো পরতো ভগৰতা পুচ্ছিতো ৰজিরপাণিভযেন যাথাৰতো কথেসি।

265. Kāmaṃ sakyarājakule yo sabbesaṃ buddhataro samattho ca, so eva abhisekaṃ labhati, ekacco pana abhisitto samāno ‘‘idaṃ rajjaṃ nāma bahukiccaṃ bahubyāpāra’’nti tato nibbijja rajjaṃ vayasā anantarassa niyyāteti, kadāci sopi aññassāti tādise sandhāyāha ‘‘sakyāti abhisittarājāno’’ti. Kulavaṃsaṃ jānantīti kaṇhāyanato paṭṭhāya paramparāgataṃ anussavavasena jānanti. Kulābhimānino hi yebhuyyena paresaṃ uccāvacaṃ kulaṃ tathā tathā udāharanti, attano ca kulavaṃsaṃ jānanti, evaṃ ambaṭṭhopi. Tathā hi so parato bhagavatā pucchito vajirapāṇibhayena yāthāvato kathesi.

ততিযইব্ভৰাদৰণ্ণনা

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

২৬৬. খেত্তলেড্ডূনন্তি খেত্তে কসনৰসেন নঙ্গলেন উট্ঠাপিতলেড্ডূনং। ‘‘লটুকিকা’’ ইচ্চেৰ পঞ্ঞাতা খুদ্দকসকুণিকা লটুকিকোপমৰণ্ণনাযং ‘‘চাতকসকুণিকা’’তি (ম॰ নি॰ অট্ঠ॰ ৩.১৫০) ৰুত্তা। কোধৰসেন লগ্গিতুন্তি উপনয্হিতুং, আঘাতং বন্ধিতুন্তি অত্থো। ‘‘অম্হে হংসকোঞ্চমোরসমে করোতী’’তি ইমিনা ‘‘ন তং কোচি হংসো ৰা’’তিআদিৰচনং সঙ্গীতিং অনারুল়্হং তদা ভগৰতা ৰুত্তমেৰাতি দস্সেতি। ‘‘এৰং নু তে’’তিআদিৰচনং, ‘‘অৰুসিতৰাযেৰা’’তিআদিৰচনঞ্চ মানৰসেন সমণেন গোতমেন ৰুত্তন্তি মঞ্ঞতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘নিম্মানো দানি জাতোতি মঞ্ঞমানো’’তি।

266.Khettaleḍḍūnanti khette kasanavasena naṅgalena uṭṭhāpitaleḍḍūnaṃ. ‘‘Laṭukikā’’ icceva paññātā khuddakasakuṇikā laṭukikopamavaṇṇanāyaṃ ‘‘cātakasakuṇikā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.150) vuttā. Kodhavasena laggitunti upanayhituṃ, āghātaṃ bandhitunti attho. ‘‘Amhe haṃsakoñcamorasame karotī’’ti iminā ‘‘na taṃ koci haṃso vā’’tiādivacanaṃ saṅgītiṃ anāruḷhaṃ tadā bhagavatā vuttamevāti dasseti. ‘‘Evaṃ nu te’’tiādivacanaṃ, ‘‘avusitavāyevā’’tiādivacanañca mānavasena samaṇena gotamena vuttanti maññatīti adhippāyenāha ‘‘nimmāno dāni jātoti maññamāno’’ti.

দাসিপুত্তৰাদৰণ্ণনা

Dāsiputtavādavaṇṇanā

২৬৭. নিম্মাদেতীতি অ-কারস্স আ-কারং কত্ৰা নিদ্দেসোতি আহ ‘‘নিম্মদেতী’’তি। কামং গোত্তং নামেতং পিতিতো লদ্ধব্বং, ন মাতিতো ন হি ব্রাহ্মণানং সগোত্তায আৰাহৰিৰাহো ইচ্ছিতো, গোত্তনামং পন যস্মা জাতিসিদ্ধং, ন কিত্তিমং, জাতি চ উভযসম্বন্ধিনী, তস্মা ‘‘মাতাপেত্তিকন্তি মাতাপিতূনং সন্তক’’ন্তি ৰুত্তং। নামগোত্তন্তি গোত্তনামং, ন কিত্তিমনামং, ন গুণনামং ৰা। তত্থ ‘‘কণ্হাযনো’’তি নিরুল়্হা যা নামপণ্ণত্তি, তং সন্ধাযাহ ‘‘পণ্ণত্তিৰসেন নামন্তি। তং পন কণ্হইসিতো পট্ঠায তস্মিং কুলপরম্পরাৰসেন আগতং, ন এতস্মিংযেৰ নিরুল়্হং, তেন ৰুত্তং ‘‘পৰেণীৰসেন গোত্ত’’ন্তি। গোত্ত-পদস্স পন অত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ। অনুস্সরতোতি এত্থ ন কেৰলং অনুস্সরণং অধিপ্পেতং, অথ খো কুলসুদ্ধিৰীমংসনৰসেনাতি আহ ‘‘কুলকোটিং সোধেন্তস্সা’’তি। অয্যপুত্তাতি অয্যিকপুত্তাতি আহ ‘‘সামিনো পুত্তা’’তি। দিসা ওক্কাকরঞ্ঞো অন্তোজাতা দাসীতি আহ ‘‘ঘরদাসিযা পুত্তো’’তি। এত্থ চ যস্মা অম্বট্ঠো জাতিং নিস্সায মানত্থদ্ধো, ন চস্স যাথাৰতো জাতিযা অৰিভাৰিতায মাননিগ্গহো হোতি, মাননিগ্গহে চ কতে অপরভাগে রতনত্তযে পসীদিস্সতি , ন ‘‘দাসী’’তি ৰাচা ফরুসৰাচা নাম হোতি চিত্তস্স সণ্হভাৰতো। অভযসুত্তঞ্চেত্থ (ম॰ নি॰ ২.৮৩; অ॰ নি॰ ৪.১৮৪) নিদস্সনং। কেচি চ সত্তা অগ্গিনা ৰিয লোহাদযো কক্খল়ায ৰাচায মুদুভাৰং গচ্ছন্তি, তস্মা ভগৰা অম্বট্ঠং নিব্বিসেৰনং কাতুকামো ‘‘অয্যপুত্তা সক্যা ভৰন্তি, দাসিপুত্তো ত্ৰমসি সক্যান’’ন্তি অৰোচ।

267.Nimmādetīti a-kārassa ā-kāraṃ katvā niddesoti āha ‘‘nimmadetī’’ti. Kāmaṃ gottaṃ nāmetaṃ pitito laddhabbaṃ, na mātito na hi brāhmaṇānaṃ sagottāya āvāhavivāho icchito, gottanāmaṃ pana yasmā jātisiddhaṃ, na kittimaṃ, jāti ca ubhayasambandhinī, tasmā ‘‘mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santaka’’nti vuttaṃ. Nāmagottanti gottanāmaṃ, na kittimanāmaṃ, na guṇanāmaṃ vā. Tattha ‘‘kaṇhāyano’’ti niruḷhā yā nāmapaṇṇatti, taṃ sandhāyāha ‘‘paṇṇattivasena nāmanti. Taṃ pana kaṇhaisito paṭṭhāya tasmiṃ kulaparamparāvasena āgataṃ, na etasmiṃyeva niruḷhaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paveṇīvasena gotta’’nti. Gotta-padassa pana attho heṭṭhā vuttoyeva. Anussaratoti ettha na kevalaṃ anussaraṇaṃ adhippetaṃ, atha kho kulasuddhivīmaṃsanavasenāti āha ‘‘kulakoṭiṃ sodhentassā’’ti. Ayyaputtāti ayyikaputtāti āha ‘‘sāmino puttā’’ti. Disā okkākarañño antojātā dāsīti āha ‘‘gharadāsiyā putto’’ti. Ettha ca yasmā ambaṭṭho jātiṃ nissāya mānatthaddho, na cassa yāthāvato jātiyā avibhāvitāya mānaniggaho hoti, mānaniggahe ca kate aparabhāge ratanattaye pasīdissati , na ‘‘dāsī’’ti vācā pharusavācā nāma hoti cittassa saṇhabhāvato. Abhayasuttañcettha (ma. ni. 2.83; a. ni. 4.184) nidassanaṃ. Keci ca sattā agginā viya lohādayo kakkhaḷāya vācāya mudubhāvaṃ gacchanti, tasmā bhagavā ambaṭṭhaṃ nibbisevanaṃ kātukāmo ‘‘ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyāna’’nti avoca.

ঠপেন্তীতি পঞ্ঞপেন্তি, তেনাহ ‘‘ওক্কাকো’’তিআদি। পভা নিচ্ছরতি দন্তানং অতিৰিয পভস্সরভাৰতো।

Ṭhapentīti paññapenti, tenāha ‘‘okkāko’’tiādi. Pabhā niccharati dantānaṃ ativiya pabhassarabhāvato.

পঠমকপ্পিকানন্তি পঠমকপ্পস্স আদিকালে নিব্বত্তানং। কির-সদ্দো অনুস্সৰত্থে, তেন যো ৰুচ্চমানায রাজপরম্পরায কেসঞ্চি মতিভেদো, তং উল্লিঙ্গেতি। মহাসম্মতস্সাতি ‘‘অযং নো রাজা’’তি মহাজনেন সম্মন্নিত্ৰা ঠপিতত্তা ‘‘মহাসম্মতো’’তি এৰং সম্মতস্স। যং সন্ধায ৰদন্তি –

Paṭhamakappikānanti paṭhamakappassa ādikāle nibbattānaṃ. Kira-saddo anussavatthe, tena yo vuccamānāya rājaparamparāya kesañci matibhedo, taṃ ulliṅgeti. Mahāsammatassāti ‘‘ayaṃ no rājā’’ti mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘mahāsammato’’ti evaṃ sammatassa. Yaṃ sandhāya vadanti –

‘‘আদিচ্চকুলসম্ভূতো , সুৰিসুদ্ধগুণাকরো।

‘‘Ādiccakulasambhūto , suvisuddhaguṇākaro;

মহানুভাৰো রাজাসি, মহাসম্মতনামকো॥

Mahānubhāvo rājāsi, mahāsammatanāmako.

যো চক্খুভূতো লোকস্স, গুণরংসিসমুজ্জলো।

Yo cakkhubhūto lokassa, guṇaraṃsisamujjalo;

তমোনুদো ৰিরোচিত্থ, দুতিযো ৰিয ভাণুমা॥

Tamonudo virocittha, dutiyo viya bhāṇumā.

ঠপিতা যেন মরিযাদা, লোকে লোকহিতেসিনা।

Ṭhapitā yena mariyādā, loke lokahitesinā;

ৰৰত্থিতা সক্কুণন্তি, ন ৰিলঙ্ঘযিতুং জনা॥

Vavatthitā sakkuṇanti, na vilaṅghayituṃ janā.

যসস্সিনং তেজস্সিনং, লোকসীমানুরক্খকং।

Yasassinaṃ tejassinaṃ, lokasīmānurakkhakaṃ;

আদিভূতং মহাৰীরং, কথযন্তি ‘মনূ’তি য’’ন্তি॥

Ādibhūtaṃ mahāvīraṃ, kathayanti ‘manū’ti ya’’nti.

তস্স চ পুত্তপপুত্তপরম্পরং সন্ধায –

Tassa ca puttapaputtaparamparaṃ sandhāya –

‘‘তস্স পুত্তো মহাতেজো, রোজো নাম মহীপতি।

‘‘Tassa putto mahātejo, rojo nāma mahīpati;

তস্স পুত্তো ৰররোজো, পৰরো রাজমণ্ডলে॥

Tassa putto vararojo, pavaro rājamaṇḍale.

তস্সাসি কল্যাণগুণো, কল্যাণো নাম অত্রজো।

Tassāsi kalyāṇaguṇo, kalyāṇo nāma atrajo;

রাজা তস্সাসি তনযো, ৰরকল্যাণনামকো॥

Rājā tassāsi tanayo, varakalyāṇanāmako.

তস্স পুত্তো মহাৰীরো, মন্ধাতা কামভোগিনং।

Tassa putto mahāvīro, mandhātā kāmabhoginaṃ;

অগ্গভূতো মহিন্দেন, অড্ঢরজ্জেন পূজিতো॥

Aggabhūto mahindena, aḍḍharajjena pūjito.

তস্স সূনু মহাতেজো, ৰরমন্ধাতুনামকো।

Tassa sūnu mahātejo, varamandhātunāmako;

‘উপোসথো’তি নামেন, তস্স পুত্তো মহাযসো॥

‘Uposatho’ti nāmena, tassa putto mahāyaso.

ৰরো নাম মহাতেজো, তস্স পুত্তো মহাৰরো।

Varo nāma mahātejo, tassa putto mahāvaro;

তস্সাসি উপৰরোতি, পুত্তো রাজা মহাবলো॥

Tassāsi upavaroti, putto rājā mahābalo.

তস্স পুত্তো মঘদেৰো, দেৰতুল্যো মহীপতি।

Tassa putto maghadevo, devatulyo mahīpati;

চতুরাসীতিসহস্সানি, তস্স পুত্তপরম্পরা॥

Caturāsītisahassāni, tassa puttaparamparā.

তেসং পচ্ছিমকো রাজা, ‘ওক্কাকো’ ইতি ৰিস্সুতো।

Tesaṃ pacchimako rājā, ‘okkāko’ iti vissuto;

মহাযসো মহাতেজো, অখুদ্দো রাজমণ্ডলে’’তি॥

Mahāyaso mahātejo, akhuddo rājamaṇḍale’’ti.

আদি তেসং পচ্ছতোতি তেসং মঘদেৰ পরম্পরভূতানং কল়ারজনকপরিযোসানানং অনেকসতসহস্সানং রাজূনং অপরভাগে ওক্কাকো নাম রাজা অহোসি, তস্স পরম্পরাভূতানং অনেকসতসহস্সানং রাজূনং অপরভাগে অপরো ওক্কাকো নাম রাজা অহোসি, তস্স পরম্পরভূতানং অনেকসতসহস্সানং রাজূনং অপরভাগে পুনাপরো ওক্কাকো নাম রাজা অহোসি, তং সন্ধাযাহ ‘‘তযো ওক্কাকৰংসা অহেসুং। তেসু ততিযওক্কাকস্সা’’তিআদি।

Ādi tesaṃ pacchatoti tesaṃ maghadeva paramparabhūtānaṃ kaḷārajanakapariyosānānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge okkāko nāma rājā ahosi, tassa paramparābhūtānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge aparo okkāko nāma rājā ahosi, tassa paramparabhūtānaṃ anekasatasahassānaṃ rājūnaṃ aparabhāge punāparo okkāko nāma rājā ahosi, taṃ sandhāyāha ‘‘tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassā’’tiādi.

সহসা ৰরং অদাসিন্তি পুত্তদস্সনেন সোমনস্সপ্পত্তো সহসা অৰীমংসিত্ৰা তুট্ঠিযা ৰসেন ৰরং অদাসিং, ‘‘যং ইচ্ছসি, তং গণ্হা’’তি। রজ্জং পরিণামেতুং ইচ্ছতীতি সা জন্তুকুমারস্স মাতা মম তং ৰরদানং অন্তরং কত্ৰা ইমং রজ্জং পরিণামেতুং ইচ্ছতীতি।

Sahasā varaṃ adāsinti puttadassanena somanassappatto sahasā avīmaṃsitvā tuṭṭhiyā vasena varaṃ adāsiṃ, ‘‘yaṃ icchasi, taṃ gaṇhā’’ti. Rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchatīti sā jantukumārassa mātā mama taṃ varadānaṃ antaraṃ katvā imaṃ rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchatīti.

নপ্পসহেয্যাতি ন পরিযত্তো ভৰেয্য।

Nappasaheyyāti na pariyatto bhaveyya.

নিক্খম্মাতি ঘরাৰাসতো, কামেহি চ নিক্খমিত্ৰা। হেট্ঠা চাতি -সদ্দেন ‘‘অসীতিহত্থে’’তি ইদং অনুকড্ঢতি। তেহীতি মিগসূকরেহি, মণ্ডূকমূসিকেহি চ। তেতি সীহব্যগ্ঘাদযো, সপ্পবিল়ারা চ।

Nikkhammāti gharāvāsato, kāmehi ca nikkhamitvā. Heṭṭhā cāti ca-saddena ‘‘asītihatthe’’ti idaṃ anukaḍḍhati. Tehīti migasūkarehi, maṇḍūkamūsikehi ca. Teti sīhabyagghādayo, sappabiḷārā ca.

অৰসেসাহি অত্তনো অত্তনো কনিট্ঠাহি।

Avasesāhi attano attano kaniṭṭhāhi.

ৰড্ঢমানানন্তি অনাদরে সামিৰচনং। কুট্ঠরোগো নাম সাসমসূরীরোগা ৰিয যেভুয্যেন সঙ্কমনসভাৰোতি ৰুত্তং ‘‘অযং রোগো সঙ্কমতীতি চিন্তেত্ৰা’’তি।

Vaḍḍhamānānanti anādare sāmivacanaṃ. Kuṭṭharogo nāma sāsamasūrīrogā viya yebhuyyena saṅkamanasabhāvoti vuttaṃ ‘‘ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā’’ti.

মিগসূকরাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৰনচরসোণাদিকে সঙ্গণ্হাতি।

Migasūkarādīnanti ādi-saddena vanacarasoṇādike saṅgaṇhāti.

তস্মিং নিসিন্নেতি সম্বন্ধো। খত্তিযমাযারোচনেন অত্তনো খত্তিযভাৰং জানাপেত্ৰা।

Tasmiṃ nisinneti sambandho. Khattiyamāyārocanena attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā.

নগরং মাপেহীতি সাহারং নগরং মাপেহীতি অধিপ্পাযো।

Nagaraṃmāpehīti sāhāraṃ nagaraṃ māpehīti adhippāyo.

কেসগ্গহণন্তি কেসৰেণিবন্ধনং। দুস্সগ্গহণন্তি ৰত্থস্স নিৰাসনাকারো।

Kesaggahaṇanti kesaveṇibandhanaṃ. Dussaggahaṇanti vatthassa nivāsanākāro.

২৬৮. অত্তনো উপারম্ভমোচনত্থাযাতি আচরিযেন অম্বট্ঠেন চ অত্তনো অত্তনো উপরি পাপেতব্বউপৰাদস্স অপনযনত্থং। অস্মিং ৰচনেতি ‘‘চত্তারোমে ভো গোতম ৰণ্ণা’’তিআদিনা অত্তনা ৰুত্তে, ভোতা চ গোতমেন ৰুত্তে ‘‘জাতিৰাদে’’তি ইমস্মিং যথাধিকতে ৰচনে। তত্থ পন যস্মা ৰেদে ৰুত্তৰিধিনাৰ তেন পটিমন্তেতব্বং হোতি , তস্মা ৰুত্তং ‘‘ৰেদত্তযৰচনে’’তি, ‘‘এতস্মিং ৰা দাসিপুত্তৰচনে’’তি চ।

268.Attano upārambhamocanatthāyāti ācariyena ambaṭṭhena ca attano attano upari pāpetabbaupavādassa apanayanatthaṃ. Asmiṃ vacaneti ‘‘cattārome bho gotama vaṇṇā’’tiādinā attanā vutte, bhotā ca gotamena vutte ‘‘jātivāde’’ti imasmiṃ yathādhikate vacane. Tattha pana yasmā vede vuttavidhināva tena paṭimantetabbaṃ hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘vedattayavacane’’ti, ‘‘etasmiṃ vā dāsiputtavacane’’ti ca.

২৭০. ধম্মো নাম কারণং ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৭১৮) ৰিয, সহ ধম্মেনাতি সহধম্মো, সহধম্মো এৰ সহধম্মিকোতি আহ ‘‘সহেতুকো’’তি।

270.Dhammo nāma kāraṇaṃ ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718) viya, saha dhammenāti sahadhammo, sahadhammo eva sahadhammikoti āha ‘‘sahetuko’’ti.

২৭১. তস্মা তদা পটিঞ্ঞাতত্তা। তাসেত্ৰা পঞ্হং ৰিস্সজ্জাপেস্সামীতি আগতো যথা তং সচ্চকসমাগমে। ‘‘ভগৰা চেৰ পস্সতি অম্বট্ঠো চা’’তি এত্থ ইতরেসং অদস্সনে কারণং দস্সেতুং ‘‘যদি হী’’তিআদি ৰুত্তং। আৰাহেত্ৰাতি মন্তবলেন আনেত্ৰা। তস্সাতি অম্বট্ঠস্স। ৰাদসঙ্ঘট্টেতি ৰাচাসঙ্ঘট্টে।

271.Tasmā tadā paṭiññātattā. Tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmīti āgato yathā taṃ saccakasamāgame. ‘‘Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cā’’ti ettha itaresaṃ adassane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yadi hī’’tiādi vuttaṃ. Āvāhetvāti mantabalena ānetvā. Tassāti ambaṭṭhassa. Vādasaṅghaṭṭeti vācāsaṅghaṭṭe.

২৭২. তাণন্তি গৰেসমানোতি, ‘‘অযমেৰ সমণো গোতমো ইতো ভযতো মম তাযকো’’তি ভগৰন্তংযেৰ ‘‘তাণ’’ন্তি পরিযেসন্তো উপগচ্ছন্তো। সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো। তাযতীতি যথাউপট্ঠিতভযতো পালেতি, তেনাহ ‘‘রক্খতী’’তি, এতেন তাণ-সদ্দস্স কত্তুসাধনতমাহ। যথুপট্ঠিতেন ভযেন উপদ্দুতো নিলীযতি এত্থাতি লেণং, উপলযনং, এতেন লেণ-সদ্দস্স অধিকরণসাধনতমাহ। ‘‘সরতী’’তি এতেন সরণ-সদ্দস্স কত্তুসাধনতমাহ।

272.Tāṇanti gavesamānoti, ‘‘ayameva samaṇo gotamo ito bhayato mama tāyako’’ti bhagavantaṃyeva ‘‘tāṇa’’nti pariyesanto upagacchanto. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tāyatīti yathāupaṭṭhitabhayato pāleti, tenāha ‘‘rakkhatī’’ti, etena tāṇa-saddassa kattusādhanatamāha. Yathupaṭṭhitena bhayena upadduto nilīyati etthāti leṇaṃ, upalayanaṃ, etena leṇa-saddassa adhikaraṇasādhanatamāha. ‘‘Saratī’’ti etena saraṇa-saddassa kattusādhanatamāha.

অম্বট্ঠৰংসকথাৰণ্ণনা

Ambaṭṭhavaṃsakathāvaṇṇanā

২৭৪. গঙ্গায দক্খিণতোতি গঙ্গায নদিযা দক্খিণদিসায। আৰুধং ন পরিৰত্ততীতি সরং ৰাসত্তিআদিং ৰা পরস্স উপরি খিপিতুকামস্স হত্থং ন পরিৰত্ততি, হত্থে পন অপরিৰত্তেন্তে কুতো আৰুধপরিৰত্তনন্তি আহ ‘‘আৰুধং ন পরিৰত্ততী’’তি। সো কির ‘‘কথং নামাহং দিসায দাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো’’তি তং হীনং জাতিং জিগুচ্ছন্তো ‘‘হন্দাহং যথা তথা ইমং জাতিং সোধেস্সামী’’তি নিগ্গতো, তেনাহ ‘‘ইদানি মে মনোরথং পূরেস্সামী’’তিআদি। ৰিজ্জাবলেন রাজানং তাসেত্ৰা তস্স ধীতুযা লদ্ধকালতো পট্ঠায ম্যাযং জাতিসোধিতা ভৰিস্সতীতি তস্স অধিপ্পাযো। অম্বট্ঠং নাম ৰিজ্জন্তি সত্তানং সরীরে অব্ভঙ্গং ঠপেতীতি অম্বট্ঠাতি এৰং লদ্ধনামং ৰিজ্জং, মন্তন্তি অত্থো। যতো অম্বট্ঠা এতস্মিং অত্থীতি অম্বট্ঠোতি কণ্হো ইসি পঞ্ঞাযিত্থ, তংবংসজাততায অযং মাণৰো ‘‘অম্বট্ঠো’’তি ৰোহরীযতি।

274.Gaṅgāya dakkhiṇatoti gaṅgāya nadiyā dakkhiṇadisāya. Āvudhaṃ na parivattatīti saraṃ vāsattiādiṃ vā parassa upari khipitukāmassa hatthaṃ na parivattati, hatthe pana aparivattente kuto āvudhaparivattananti āha ‘‘āvudhaṃ na parivattatī’’ti. So kira ‘‘kathaṃ nāmāhaṃ disāya dāsiyā kucchimhi nibbatto’’ti taṃ hīnaṃ jātiṃ jigucchanto ‘‘handāhaṃ yathā tathā imaṃ jātiṃ sodhessāmī’’ti niggato, tenāha ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’tiādi. Vijjābalena rājānaṃ tāsetvā tassa dhītuyā laddhakālato paṭṭhāya myāyaṃ jātisodhitā bhavissatīti tassa adhippāyo. Ambaṭṭhaṃ nāma vijjanti sattānaṃ sarīre abbhaṅgaṃ ṭhapetīti ambaṭṭhāti evaṃ laddhanāmaṃ vijjaṃ, mantanti attho. Yato ambaṭṭhā etasmiṃ atthīti ambaṭṭhoti kaṇho isi paññāyittha, taṃbaṃsajātatāya ayaṃ māṇavo ‘‘ambaṭṭho’’ti voharīyati.

সেট্ঠমন্তে ৰেদমন্তেতি অধিপ্পাযো। মন্তানুভাৰেন রঞ্ঞো বাহুক্খম্ভমত্তং জাতং তেন পনস্স বাহুক্খম্ভেন রাজা, ‘‘কো জানাতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি ভীতো উস্সঙ্কী উত্রাসো অহোসি, তেনাহ ‘‘ভযেন ৰেধমানো অট্ঠাসী’’তি। সোত্থি ভদ্দন্তেতি আদিৰচনং অৰোচুং। ‘‘অযং মহানুভাৰো ইসী’’তি মঞ্ঞমানা।

Seṭṭhamante vedamanteti adhippāyo. Mantānubhāvena rañño bāhukkhambhamattaṃ jātaṃ tena panassa bāhukkhambhena rājā, ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti bhīto ussaṅkī utrāso ahosi, tenāha ‘‘bhayena vedhamāno aṭṭhāsī’’ti. Sotthi bhaddanteti ādivacanaṃ avocuṃ. ‘‘Ayaṃ mahānubhāvo isī’’ti maññamānā.

উন্দ্রিযিস্সতীতি ৰিপ্পকিরিযিস্সতি, তেনাহ ‘‘ভিজ্জিস্সতী’’তি। মন্তে পরিৰত্তিতেতি বাহুক্খম্ভকমন্তস্স পটিপ্পস্সম্ভকৰিজ্জাসঙ্খাতে মন্তে ‘‘সরো ওতরতূ’’তি পরিৰত্তিতে। এৰরূপানঞ্হি মন্তানং একংসেনেৰ পটিপ্পস্সম্ভকৰিজ্জা হোন্তিযেৰ যথা তং কুসুমারকৰিজ্জানং। অত্তনো ধীতু অপৰাদমোচনত্থং তস্স ভুজিস্সকরণং। তস্সানুরূপে ইস্সরিযে ঠপনত্থং উল়ারে চ নং ঠানে ঠপেসি।

Undriyissatīti vippakiriyissati, tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Mante parivattiteti bāhukkhambhakamantassa paṭippassambhakavijjāsaṅkhāte mante ‘‘saro otaratū’’ti parivattite. Evarūpānañhi mantānaṃ ekaṃseneva paṭippassambhakavijjā hontiyeva yathā taṃ kusumārakavijjānaṃ. Attano dhītu apavādamocanatthaṃ tassa bhujissakaraṇaṃ. Tassānurūpe issariye ṭhapanatthaṃ uḷāre ca naṃ ṭhāne ṭhapesi.

খত্তিযসেট্ঠভাৰৰণ্ণনা

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

২৭৫. সমস্সাসনত্থমাহ করুণাযন্তো, ন কুলীনভাৰদস্সনত্থং, তেনাহ ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি। ব্রাহ্মণেসূতি ব্রাহ্মণানং সমীপে, ততো ব্রাহ্মণেহি লদ্ধব্বং আসনাদিং সন্ধায ‘‘ব্রাহ্মণানং অন্তরে’’তি ৰুত্তং। কেৰলং সদ্ধায কাতব্বং সদ্ধং, পরলোকগতে সন্ধায ন ততো কিঞ্চি অপত্থেন্তেন কাতব্বন্তি অত্থো, তেনাহ ‘‘মতকে উদ্দিস্স কতভত্তে’’তি। মঙ্গলাদিভত্তেতি আদি-সদ্দেন উস্সৰদেৰতারাধনাদিং সঙ্গণ্হাতি। যঞ্ঞভত্তেতি পাপসঞ্ঞমাদিৰসেন কতভত্তে। পাহুনকানন্তি অতিথীনং। খত্তিযভাৰং অপ্পত্তো উভতো সুজাততাভাৰতো, তেনাহ ‘‘অপরিসুদ্ধোতি অত্থো’’তি।

275. Samassāsanatthamāha karuṇāyanto, na kulīnabhāvadassanatthaṃ, tenāha ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ samīpe, tato brāhmaṇehi laddhabbaṃ āsanādiṃ sandhāya ‘‘brāhmaṇānaṃ antare’’ti vuttaṃ. Kevalaṃ saddhāya kātabbaṃ saddhaṃ, paralokagate sandhāya na tato kiñci apatthentena kātabbanti attho, tenāha ‘‘matake uddissa katabhatte’’ti. Maṅgalādibhatteti ādi-saddena ussavadevatārādhanādiṃ saṅgaṇhāti. Yaññabhatteti pāpasaññamādivasena katabhatte. Pāhunakānanti atithīnaṃ. Khattiyabhāvaṃ appatto ubhato sujātatābhāvato, tenāha ‘‘aparisuddhoti attho’’ti.

২৭৬. ইত্থিং করিত্ৰাতি এত্থ করণং কিরিযাসামঞ্ঞৰিসযন্তি আহ ‘‘ইত্থিং পরিযেসিত্ৰা’’তি। ব্রাহ্মণকঞ্ঞং ইত্থিং খত্তিযকুমারস্স ভরিযাভূতং গহেত্ৰাপি খত্তিযাৰ সেট্ঠা, হীনা ব্রাহ্মণাতি যোজনা। পুরিসেন ৰা পুরিসং করিত্ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো। পকরণেতি রাগাদিৰসেন পদুট্ঠে পক্খলিতে কারণে, তেনাহ ‘‘দোসে’’তি। ভস্সতি নিরত্থকভাৰেন খিপীযতীতি ভস্সং, ছারিকা।

276.Itthiṃ karitvāti ettha karaṇaṃ kiriyāsāmaññavisayanti āha ‘‘itthiṃ pariyesitvā’’ti. Brāhmaṇakaññaṃ itthiṃ khattiyakumārassa bhariyābhūtaṃ gahetvāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇāti yojanā. Purisena vā purisaṃ karitvāti etthāpi eseva nayo. Pakaraṇeti rāgādivasena paduṭṭhe pakkhalite kāraṇe, tenāha ‘‘dose’’ti. Bhassati niratthakabhāvena khipīyatīti bhassaṃ, chārikā.

২৭৭. জনিতস্মিন্তি কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তে। জনে এতস্মিন্তি ৰা জনেতস্মিং, মনুস্সেসূতি অত্থো, তেনাহ ‘‘গোত্তপটিসারিনো’’তি। সংসন্দিত্ৰাতি ঘটেত্ৰা, অৰিরুদ্ধং কত্ৰাতি অত্থো।

277.Janitasminti kammakilesehi nibbatte. Jane etasminti vā janetasmiṃ, manussesūti attho, tenāha ‘‘gottapaṭisārino’’ti. Saṃsanditvāti ghaṭetvā, aviruddhaṃ katvāti attho.

পঠমভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ৰিজ্জাচরণকথাৰণ্ণনা

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

২৭৮. ইদং ৰট্টতীতি ইদং অজ্ঝেনাদি কত্তুং লব্ভতি। জাতিৰাদৰিনিবদ্ধাতি জাতিসন্নিস্সিতৰাদে ৰিনিবদ্ধা। ব্রাহ্মণস্সেৰ অজ্ঝেনজ্ঝাপনযজনযাজনাদযোতি এৰং যে অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনৰসেন পৰত্তা, ততো এৰ তে মানৰাদপটিবদ্ধা চ হোন্তি। যে পন আৰাহৰিৰাহৰিনিবদ্ধা, তে এৰ সম্বন্ধত্তযৰসেন ‘‘অরহসি ৰা মং ত্ৰং, ন ৰা মং ত্ৰং অরহসী’’তি এৰং পৰত্তনকা।

278.Idaṃ vaṭṭatīti idaṃ ajjhenādi kattuṃ labbhati. Jātivādavinibaddhāti jātisannissitavāde vinibaddhā. Brāhmaṇasseva ajjhenajjhāpanayajanayājanādayoti evaṃ ye attukkaṃsanaparavambhanavasena pavattā, tato eva te mānavādapaṭibaddhā ca honti. Ye pana āvāhavivāhavinibaddhā, te eva sambandhattayavasena ‘‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’’ti evaṃ pavattanakā.

যত্থাতি যস্সং ৰিজ্জাচরণসম্পত্তিযং। লগ্গিস্সামাতি ওলগ্গা অন্তোগধা ভৰিস্সামাতি চিন্তযিম্হ। পরমত্থতো অৰিজ্জাচরণানিযেৰ ‘‘ৰিজ্জাচরণানী’’তি গহেত্ৰা ঠিতো পরমত্থতো ৰিজ্জাচরণেসু ৰিভজিযমানেসু সো ততো দূরতো অপনীতো নাম হোতীতি আহ ‘‘দূরমেৰ অৰক্খিপী’’তি। সমুদাগমতো পভুতীতিআদিসমুট্ঠানতো পট্ঠায।

Yatthāti yassaṃ vijjācaraṇasampattiyaṃ. Laggissāmāti olaggā antogadhā bhavissāmāti cintayimha. Paramatthato avijjācaraṇāniyeva ‘‘vijjācaraṇānī’’ti gahetvā ṭhito paramatthato vijjācaraṇesu vibhajiyamānesu so tato dūrato apanīto nāma hotīti āha ‘‘dūrameva avakkhipī’’ti. Samudāgamato pabhutītiādisamuṭṭhānato paṭṭhāya.

২৭৯. তিৰিধং সীলন্তি খুদ্দকাদিভেদং তিৰিধং সীলং। সীলৰসেনেৰাতি সীলপরিযাযেনেৰ। কিঞ্চি কিঞ্চীতি অহিংসনাদিযমনিযমলক্খণং কিঞ্চি কিঞ্চি সীলং অত্থি। তত্থ তত্থেৰ লগ্গেয্যাতি তস্মিং তস্মিংযেৰ ব্রাহ্মণসমযসিদ্ধে সীলমত্তে ‘‘চরণ’’ন্তি লগ্গেয্য। অট্ঠপি সমাপত্তিযো চরণন্তি নিয্যাতিতা হোন্তি রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝাননিদ্দেসেনেৰ অরূপজ্ঝানানম্পি নিদ্দিট্ঠভাৰাপত্তিতো নিয্যাতিতা নিদস্সিতা।

279. Tividhaṃ sīlanti khuddakādibhedaṃ tividhaṃ sīlaṃ. Sīlavasenevāti sīlapariyāyeneva. Kiñci kiñcīti ahiṃsanādiyamaniyamalakkhaṇaṃ kiñci kiñci sīlaṃ atthi. Tattha tattheva laggeyyāti tasmiṃ tasmiṃyeva brāhmaṇasamayasiddhe sīlamatte ‘‘caraṇa’’nti laggeyya. Aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti rūpāvacaracatutthajjhānaniddeseneva arūpajjhānānampi niddiṭṭhabhāvāpattito niyyātitā nidassitā.

চতুঅপাযমুখকথাৰণ্ণনা

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

২৮০. অসম্পাপুণন্তোতি আরভিত্ৰা সম্পত্তুং অসক্কোন্তো। অৰিসহমানোতি আরভিতুমেৰ অসক্কোন্তো। খারিন্তি পরিক্খারং। তং পন ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অরণী’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ অরণীতি অগ্গিধমনকং অরণীদ্ৰযং। সুজাতি দব্বি। আদি-সদ্দেন তিদণ্ডতিঘটিকাদিং সঙ্গণ্হাতি খারিভরিতন্তি খারীহি পুণ্ণং। ননু উপসম্পন্নস্স ভিক্খুনো সাসনিকোপি যো কোচি অনুপসম্পন্নো অত্থতো পরিচারকোৰ, কিং অঙ্গং পন বাহিরকপব্বজিতেতি তত্থ ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘কামঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং। ৰুত্তনযেনাতি ‘‘কপ্পিযকরণ…পে॰… ৰত্তকরণৰসেনা’’তি এৰং ৰুত্তেন নযেন। পরিচারকো হোতি উপসম্পন্নভাৰস্স ৰিসিট্ঠভাৰতো। ‘‘নৰকোটিসহস্সানী’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি॰ ১.২০; পটি॰ ম॰ অট্ঠ॰ ৩৭) ৰুত্তপ্পভেদানং অনেকসহস্সানং সংৰরৰিনযানং সমাদিযিত্ৰা ৰত্তনেন উপরিভূতা অগ্গভূতা সম্পদাতি হি ‘‘উপসম্পদা’’তি ৰুচ্চতীতি। গুণাধিকোপীতি গুণেহি উক্কট্ঠোপি। অযং পনাতি ৰুত্তলক্খণো তাপসো।

280.Asampāpuṇantoti ārabhitvā sampattuṃ asakkonto. Avisahamānoti ārabhitumeva asakkonto. Khārinti parikkhāraṃ. Taṃ pana vibhajitvā dassetuṃ ‘‘araṇī’’tiādi vuttaṃ. Tattha araṇīti aggidhamanakaṃ araṇīdvayaṃ. Sujāti dabbi. Ādi-saddena tidaṇḍatighaṭikādiṃ saṅgaṇhāti khāribharitanti khārīhi puṇṇaṃ. Nanu upasampannassa bhikkhuno sāsanikopi yo koci anupasampanno atthato paricārakova, kiṃ aṅgaṃ pana bāhirakapabbajiteti tattha visesaṃ dassetuṃ ‘‘kāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Vuttanayenāti ‘‘kappiyakaraṇa…pe… vattakaraṇavasenā’’ti evaṃ vuttena nayena. Paricārako hoti upasampannabhāvassa visiṭṭhabhāvato. ‘‘Navakoṭisahassānī’’tiādinā (visuddhi. 1.20; paṭi. ma. aṭṭha. 37) vuttappabhedānaṃ anekasahassānaṃ saṃvaravinayānaṃ samādiyitvā vattanena uparibhūtā aggabhūtā sampadāti hi ‘‘upasampadā’’ti vuccatīti. Guṇādhikopīti guṇehi ukkaṭṭhopi. Ayaṃ panāti vuttalakkhaṇo tāpaso.

তাপসা নাম কম্মৰাদিকিরিযাৰাদিনো, ন সাসনস্স পটাণীভূতা, যতো নেসং পব্বজিতুং আগতানং তিত্থিযপরিৰাসেন ৰিনাৰ পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতাতি কত্ৰা ‘‘কস্মা পনা’’তি চোদনং সমুট্ঠপেতি চোদকো। আচরিযো ‘‘যস্মা’’তিআদিনা চোদনং পরিহরতি। ‘‘ওসক্কিস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘ইমস্মিঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং। খুরধারূপমন্তি খুরধারানং মত্থকেনেৰ অক্কমিত্ৰা গমনূপমং। অঞ্ঞেতি অঞ্ঞে ভিক্খূ। অগ্গিসালন্তি অগ্গিহুত্তসালং। নানাদারূহীতি পলাসদণ্ডাদিনানাৰিধসমিধাদারূহি।

Tāpasā nāma kammavādikiriyāvādino, na sāsanassa paṭāṇībhūtā, yato nesaṃ pabbajituṃ āgatānaṃ titthiyaparivāsena vināva pabbajjā anuññātāti katvā ‘‘kasmā panā’’ti codanaṃ samuṭṭhapeti codako. Ācariyo ‘‘yasmā’’tiādinā codanaṃ pariharati. ‘‘Osakkissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘imasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Khuradhārūpamanti khuradhārānaṃ matthakeneva akkamitvā gamanūpamaṃ. Aññeti aññe bhikkhū. Aggisālanti aggihuttasālaṃ. Nānādārūhīti palāsadaṇḍādinānāvidhasamidhādārūhi.

ইদন্তি ‘‘চতুদ্ৰারং আগারং কত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তং। অস্সাতি অস্স চতুত্থস্স পুগ্গলস্স। পটিপত্তিমুখন্তি কোহঞ্ঞপটিপত্তিযা মুখমত্তং। সো হি নানাৰিধেন কোহঞ্ঞেন লোকং ৰিম্হাপেন্তো তত্থ অচ্ছতি, তেনাহ ‘‘ইমিনা হি মুখেন সো এৰং পটিপজ্জতী’’তি।

Idanti ‘‘catudvāraṃ āgāraṃ katvā’’tiādinā vuttaṃ. Assāti assa catutthassa puggalassa. Paṭipattimukhanti kohaññapaṭipattiyā mukhamattaṃ. So hi nānāvidhena kohaññena lokaṃ vimhāpento tattha acchati, tenāha ‘‘iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatī’’ti.

খলাদীসু মনুস্সানং সন্তিকে উপতিট্ঠিত্ৰা ৰীহিমুগ্গতিলমাসাদীনি ভিক্খাচরিযানিযামেন সঙ্কড্ঢিত্ৰা উঞ্ছনং উঞ্ছা, সা এৰ চরিযা ৰুত্তি এতেসন্তি উঞ্ছাচরিযা। অগ্গিপক্কেন জীৰন্তীতি অগ্গিপক্কিকা, ন অগ্গিপক্কিকা অনগ্গিপক্কিকা । উঞ্ছাচরিযা হি খলেসু গন্ত্ৰা খলগ্গং নাম মনুস্সেহি দিয্যমানং ধঞ্ঞং গণ্হন্তি, তং ইমে ন গণ্হন্তীতি অনগ্গিপক্কিকা নাম জাতা। অসামপাকাতি অসযংপাচকা। অস্মমুট্ঠিনা মুট্ঠিপাসাণেন ৰত্তন্তীতি অস্মমুট্ঠিকা। দন্তেন উপ্পাটিতং ৰক্কলং রুক্খত্তচো দন্তৰক্কলং, তেন ৰত্তন্তীতি দন্তৰক্কলিকা। পৰত্তং রুক্খাদিতো পাতিতং ফলং ভুঞ্জন্তীতি পৰত্তফলভোজিনো। জিণ্ণপক্কতায পণ্ডুভূতং পলাসং, তংসদিসঞ্চ পণ্ডুপলাসং, তেন ৰত্তন্তীতি পণ্ডুপলাসিকা, সযংপতিতপুপ্ফফলপত্তভোজিনো।

Khalādīsu manussānaṃ santike upatiṭṭhitvā vīhimuggatilamāsādīni bhikkhācariyāniyāmena saṅkaḍḍhitvā uñchanaṃ uñchā, sā eva cariyā vutti etesanti uñchācariyā. Aggipakkena jīvantīti aggipakkikā, na aggipakkikā anaggipakkikā. Uñchācariyā hi khalesu gantvā khalaggaṃ nāma manussehi diyyamānaṃ dhaññaṃ gaṇhanti, taṃ ime na gaṇhantīti anaggipakkikā nāma jātā. Asāmapākāti asayaṃpācakā. Asmamuṭṭhinā muṭṭhipāsāṇena vattantīti asmamuṭṭhikā. Dantena uppāṭitaṃ vakkalaṃ rukkhattaco dantavakkalaṃ, tena vattantīti dantavakkalikā. Pavattaṃ rukkhādito pātitaṃ phalaṃ bhuñjantīti pavattaphalabhojino. Jiṇṇapakkatāya paṇḍubhūtaṃ palāsaṃ, taṃsadisañca paṇḍupalāsaṃ, tena vattantīti paṇḍupalāsikā, sayaṃpatitapupphaphalapattabhojino.

ইদানি তে অট্ঠৰিধেপি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৰুত্তং। সঙ্কড্ঢিত্ৰাতি ভিক্খাচরিযাৰসেন লদ্ধধঞ্ঞং একজ্ঝং কত্ৰা।

Idāni te aṭṭhavidhepi sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Saṅkaḍḍhitvāti bhikkhācariyāvasena laddhadhaññaṃ ekajjhaṃ katvā.

পরিযেট্ঠি নাম দুক্খাতি পরেসং গেহতো গেহং গন্ত্ৰা পরিযেট্ঠি নাম দীনৰুত্তিভাৰেন দুক্খা। পাসাণস্স পরিগ্গহো দুক্খো পব্বজিতস্সাতি ৰা দন্তেহেৰ উপ্পাটেত্ৰা খাদন্তি।

Pariyeṭṭhi nāma dukkhāti paresaṃ gehato gehaṃ gantvā pariyeṭṭhi nāma dīnavuttibhāvena dukkhā. Pāsāṇassa pariggaho dukkho pabbajitassāti vā danteheva uppāṭetvā khādanti.

ইমাহি চতূহিযেৰাতি ‘‘খারিৰিধং আদাযা’’তিআদিনা ৰুত্তাহি চতূহি এৰ তাপসপব্বজ্জাহীতি।

Imāhi catūhiyevāti ‘‘khārividhaṃ ādāyā’’tiādinā vuttāhi catūhi eva tāpasapabbajjāhīti.

২৮২. অপাযে ৰিনাসে নিযুত্তো আপাযিকো। তব্ভাৰং পরিপূরেতুং অসক্কোন্তো তেন অপরিপুণ্ণো অপরিপূরমানো , করণে চেতং পচ্চত্তৰচনং, তেনাহ ‘‘আপাযিকেনাপি অপরিপূরমানেনা’’তি।

282. Apāye vināse niyutto āpāyiko. Tabbhāvaṃ paripūretuṃ asakkonto tena aparipuṇṇo aparipūramāno, karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ, tenāha ‘‘āpāyikenāpi aparipūramānenā’’ti.

পুব্বকইসিভাৰানুযোগৰণ্ণনা

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

২৮৩. দীযতীতি দত্তি, দত্তিযেৰ দত্তিকন্তি আহ ‘‘দিন্নক’’ন্তি। যদি ব্রাহ্মণস্স সম্মুখীভাৰো রঞ্ঞো ন দাতব্বো, কস্মাস্স উপসঙ্কমনং ন পটিক্খিত্তন্তি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি। খেত্তৰিজ্জাযাতি নীতিসত্থে। পযাতন্তি সদ্ধং, সস্সতিকং ৰা, তেনাহ ‘‘অভিহরিত্ৰা দিন্ন’’ন্তি। কস্মা ভগৰা ‘‘রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স দত্তিকং ভুঞ্জতী’’তিআদিনা ব্রাহ্মণস্স মম্মৰচনং অৰোচাতি তত্থ কারণং দস্সেতুং ‘‘ইদং পন কারণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং।

283. Dīyatīti datti, dattiyeva dattikanti āha ‘‘dinnaka’’nti. Yadi brāhmaṇassa sammukhībhāvo rañño na dātabbo, kasmāssa upasaṅkamanaṃ na paṭikkhittanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Khettavijjāyāti nītisatthe. Payātanti saddhaṃ, sassatikaṃ vā, tenāha ‘‘abhiharitvā dinna’’nti. Kasmā bhagavā ‘‘rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjatī’’tiādinā brāhmaṇassa mammavacanaṃ avocāti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ pana kāraṇa’’ntiādi vuttaṃ.

২৮৪. রথূপত্থরেতি রথস্স উপরি অত্থরিতপদেসে। পাকটমন্তনন্তি পকাসভূতং মন্তনং। তঞ্হি সুদ্দাদীহি ঞাযতীতি ন রহস্সমন্তনং। ভণতীতি অপি নু ভণতি।

284.Rathūpatthareti rathassa upari attharitapadese. Pākaṭamantananti pakāsabhūtaṃ mantanaṃ. Tañhi suddādīhi ñāyatīti na rahassamantanaṃ. Bhaṇatīti api nu bhaṇati.

২৮৫. পৰত্তারোতি পাৰচনভাৰেন ৰত্তারো, যস্মা তে তেসং মন্তানং পৰত্তকা, তস্মা আহ ‘‘পৰত্তযিতারো’’তি। সুদ্দে বহি কত্ৰা রহো ভাসিতব্বট্ঠেন মন্তা এৰ, তংতংঅত্থপটিপত্তিহেতুতায পদন্তি মন্তপদং, অনুপনীতাসাধারণতায ৰা রহস্সভাৰেন ৰত্তব্বং হিতকিরিযায অধিগমুপাযং। সজ্ঝাযিতন্তি গাযনৰসেন সজ্ঝাযিতং, তং পন উদত্তানুদত্তাদীনং সরানং সম্পাদনৰসেনেৰ ইচ্ছিতন্তি আহ ‘‘সরসম্পত্তিৰসেনা’’তি। অঞ্ঞেসং ৰুত্তন্তি পাৰচনভাৰেন অঞ্ঞেসং ৰুত্তং। সমুপব্যূল়্হন্তি সঙ্গহেত্ৰা উপরূপরি সঞ্ঞূল়্হং। রাসিকতন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদাদিৰসেন , তত্থাপি পচ্চেকং মন্তব্রহ্মাদিৰসেন, অজ্ঝাযানুৰাকাদিৰসেন চ রাসিকতং।

285.Pavattāroti pāvacanabhāvena vattāro, yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā raho bhāsitabbaṭṭhena mantā eva, taṃtaṃatthapaṭipattihetutāya padanti mantapadaṃ, anupanītāsādhāraṇatāya vā rahassabhāvena vattabbaṃ hitakiriyāya adhigamupāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ, taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampādanavaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena , tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ.

তেসন্তি মন্তানং কত্তূনং। দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেত্ৰাতি দিব্বচক্খুপরিভণ্ডেন যথাকম্মূপগঞাণেন সত্তানং কম্মস্সকতাদিং পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন দিব্বচক্খুসদিসেন পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতকপ্পে ব্রাহ্মণানং মন্তজ্ঝেনৰিধিঞ্চ ওলোকেত্ৰা। পাৰচনেন সহ সংসন্দিত্ৰাতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স যং ৰচনং ৰট্টসন্নিস্সিতং, তেন সহ অৰিরুদ্ধং কত্ৰা। ন হি তেসং ৰিৰট্টসন্নিস্সিতো অত্থো পচ্চক্খো হোতি। অপরাপরে পনাতি অট্ঠকাদীহি অপরা পরে পচ্ছিমা ওক্কাকরাজকালাদীসু উপ্পন্না। পক্খিপিত্ৰাতি অট্ঠকাদীহি গন্থিতমন্তপদেসু কিলেসসন্নিস্সিতপদানং তত্থ তত্থ পদে পক্খিপনং কত্ৰা। ৰিরুদ্ধে অকংসূতি ব্রাহ্মণধম্মিকসুত্তাদীসু আগতনযেন সংকিলেসিকত্থদীপনতো পচ্চনীকভূতে অকংসু। ইধাতি ‘‘ত্যাহং মন্তে অধীযামী’’তি এতস্মিং ঠানে। পটিঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰাতি ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তি এৰং পটিঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰাৰ।

Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsanditvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpare panāti aṭṭhakādīhi aparā pare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu āgatanayena saṃkilesikatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu. Idhāti ‘‘tyāhaṃ mante adhīyāmī’’ti etasmiṃ ṭhāne. Paṭiññaṃ aggahetvāti ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti evaṃ paṭiññaṃ aggahetvāva.

২৮৬. নিরামগন্ধাতি কিলেসাসুচিৰসেন ৰিস্সগন্ধরহিতা। অনিত্থিগন্ধাতি ইত্থীনং গন্ধমত্তস্সপি অৰিসহনেন ইত্থিগন্ধরহিতা। এত্থ চ ‘‘নিরামগন্ধা’’তি এতেন তেসং পোরাণানং ব্রাহ্মণানং ৰিক্খম্ভিতকিলেসতং দস্সেতি, ‘‘অনিত্থিগন্ধা ব্রহ্মচারিনো’’তি এতেন একৰিহারিতং, ‘‘রজোজল্লধরা’’তি এতেন মণ্ডনৰিভূসনানুযোগাভাৰং, ‘‘অরঞ্ঞাযতনে পব্বতপাদেসু ৰসিংসূ’’তি এতেন মনুস্সূপচারং পহায ৰিৰিত্তৰাসং, ‘‘ৰনমূলফলাহারা ৰসিংসূ’’তি এতেন সালিমংসোদনাদিপণীতাহারপটিক্খেপং, ‘‘যদা’’তিআদিনা যানৰাহনপটিক্খেপং, ‘‘সব্বদিসাসূ’’তিআদিনা রক্খাৰরণপটিক্খেপং, এৰঞ্চ ৰদন্তো মিচ্ছাপটিপদাপক্খিকং সাচরিযস্স অম্বট্ঠস্স ৰুত্তিং উপাদায সম্মাপটিপদাপক্খিকাপি তেসং ব্রাহ্মণানং ৰুত্তি অরিযৰিনযে সম্মাপটিপত্তিং উপাদায মিচ্ছাপটিপদাযেৰ। কুতস্স সল্লেখপটিপত্তিযুত্ততাতি। ‘‘এৰং সুতে’’তিআদিনা ভগৰা অম্বট্ঠং সন্তজ্জেন্তো নিগ্গণ্হাতীতি দস্সেতি।

286.Nirāmagandhāti kilesāsucivasena vissagandharahitā. Anitthigandhāti itthīnaṃ gandhamattassapi avisahanena itthigandharahitā. Ettha ca ‘‘nirāmagandhā’’ti etena tesaṃ porāṇānaṃ brāhmaṇānaṃ vikkhambhitakilesataṃ dasseti, ‘‘anitthigandhā brahmacārino’’ti etena ekavihāritaṃ, ‘‘rajojalladharā’’ti etena maṇḍanavibhūsanānuyogābhāvaṃ, ‘‘araññāyatane pabbatapādesu vasiṃsū’’ti etena manussūpacāraṃ pahāya vivittavāsaṃ, ‘‘vanamūlaphalāhārā vasiṃsū’’ti etena sālimaṃsodanādipaṇītāhārapaṭikkhepaṃ, ‘‘yadā’’tiādinā yānavāhanapaṭikkhepaṃ, ‘‘sabbadisāsū’’tiādinā rakkhāvaraṇapaṭikkhepaṃ, evañca vadanto micchāpaṭipadāpakkhikaṃ sācariyassa ambaṭṭhassa vuttiṃ upādāya sammāpaṭipadāpakkhikāpi tesaṃ brāhmaṇānaṃ vutti ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ upādāya micchāpaṭipadāyeva. Kutassa sallekhapaṭipattiyuttatāti. ‘‘Evaṃ sute’’tiādinā bhagavā ambaṭṭhaṃ santajjento niggaṇhātīti dasseti.

ৰেঠকেহীতি ৰেঠকপট্টকাহি। সমন্তানগরন্তি নগরস্স সমন্ততো। কতসুধাকম্মং পাকারস্স অধোভাগে ঠানং ৰুচ্চতীতি অধিপ্পাযো।

Veṭhakehīti veṭhakapaṭṭakāhi. Samantānagaranti nagarassa samantato. Katasudhākammaṃ pākārassa adhobhāge ṭhānaṃ vuccatīti adhippāyo.

দ্ৰেলক্খণদস্সনৰণ্ণনা

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

২৮৭. ন সক্কোতিসঙ্কুচিতে ইরিযাপথে অনৰসেসতো তেসং দুব্বিভাৰনতো। গৰেসীতি ঞাণেন পরিযেসনমকাসি। সমানযীতি ঞাণেন সঙ্কলেন্তো সম্মা আনযি সমাহরি। ‘‘কঙ্খতী’’তি পদস্স আকঙ্খতীতি অযমত্থোতি আহ ‘‘অহো ৰত পস্সেয্যন্তি পত্থনং উপ্পাদেতী’’তি। কিচ্ছতীতি কিলমতি। ‘‘কঙ্খতী’’তি পদস্স পুব্বে আসিসনত্থতং ৰত্ৰা ইদানিস্স সংসযত্থতমেৰ ৰিকপ্পন্তরৰসেন দস্সেন্তো ‘‘কঙ্খায ৰা দুব্বলা ৰিমতি ৰুত্তা’’তি আহ। তীহি ধম্মেহীতি তিপ্পকারেহি সংসযধম্মেহি। কালুসিযভাৰোতি অপ্পসন্নতায হেতুভূতো আৰিলভাৰো।

287.Na sakkotisaṅkucite iriyāpathe anavasesato tesaṃ dubbibhāvanato. Gavesīti ñāṇena pariyesanamakāsi. Samānayīti ñāṇena saṅkalento sammā ānayi samāhari. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa ākaṅkhatīti ayamatthoti āha ‘‘aho vata passeyyanti patthanaṃ uppādetī’’ti. Kicchatīti kilamati. ‘‘Kaṅkhatī’’ti padassa pubbe āsisanatthataṃ vatvā idānissa saṃsayatthatameva vikappantaravasena dassento ‘‘kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā’’ti āha. Tīhi dhammehīti tippakārehi saṃsayadhammehi. Kālusiyabhāvoti appasannatāya hetubhūto āvilabhāvo.

যস্মা ভগৰতো কোসোহিতং সব্ববুদ্ধানং আৰেণিকং অঞ্ঞেহি অসাধারণং ৰত্থগুয্হং সুৰিসুদ্ধকঞ্চনমণ্ডলসন্নিকাসং, অত্তনো সণ্ঠানসন্নিৰেসসুন্দরতায আজানেয্যগন্ধহত্থিনো ৰরঙ্গপরমচারুভাৰং, ৰিকসমানতপনিযারৰিন্দসমুজ্জলকেসরাৰত্তৰিলাসং, সঞ্ঝাপভানুরঞ্জিতজলৰনন্তরাভিলক্খিতসম্পুণ্ণচন্দমণ্ডলসোভঞ্চ অত্তনো সিরিযা অভিভুয্য ৰিরাজতি, যং বাহিরব্ভন্তরমলেহি অনুপক্কিলিট্ঠতায, চিরকালং সুপরিচিতব্রহ্মচরিযাধিকারতায, সুসণ্ঠিতসণ্ঠানসম্পত্তিযা চ , কোপীনম্পি সন্তং অকোপীনমেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি। পহূতভাৰন্তি পুথুলভাৰং। এত্থেৰ হি তস্স সংসযো, তনুমুদুসুকুমারতাদীসু পনস্স গুণেসু ৰিচারণা এৰ নাহোসি।

Yasmā bhagavato kosohitaṃ sabbabuddhānaṃ āveṇikaṃ aññehi asādhāraṇaṃ vatthaguyhaṃ suvisuddhakañcanamaṇḍalasannikāsaṃ, attano saṇṭhānasannivesasundaratāya ājāneyyagandhahatthino varaṅgaparamacārubhāvaṃ, vikasamānatapaniyāravindasamujjalakesarāvattavilāsaṃ, sañjhāpabhānurañjitajalavanantarābhilakkhitasampuṇṇacandamaṇḍalasobhañca attano siriyā abhibhuyya virājati, yaṃ bāhirabbhantaramalehi anupakkiliṭṭhatāya, cirakālaṃ suparicitabrahmacariyādhikāratāya, susaṇṭhitasaṇṭhānasampattiyā ca , kopīnampi santaṃ akopīnameva, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pahūtabhāvanti puthulabhāvaṃ. Ettheva hi tassa saṃsayo, tanumudusukumāratādīsu panassa guṇesu vicāraṇā eva nāhosi.

২৮৮. হিরিকরণোকাসন্তি হিরিযিতব্বট্ঠানং। ছাযন্তি পটিবিম্বং। কথং কীদিসন্তি আহ ‘‘ইদ্ধিযা’’তিআদি। ছাযারূপকমত্তন্তি ভগৰতো পটিবিম্বরূপং। তঞ্চ খো বুদ্ধসন্তানতো ৰিনিমুত্তত্তা রূপকমত্তং ভগৰতো সরীরৰণ্ণসণ্ঠানাৰযৰং ইদ্ধিমযং বিম্বকমত্তং। তং পন রূপকমত্তং দস্সেন্তো ভগৰা যথা অত্তনো বুদ্ধরূপং ন দিস্সতি, তথা কত্ৰা দস্সেতি। নিন্নেত্ৰাতি নীহরিত্ৰা। কল্লোসীতি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনে কুসলো ছেকো অসি। তথাকরণেনাতি কথিনসূচিং ৰিয করণেন। এত্থাতি পহূতজিৰ্হায। মুদুভাৰো পকাসিতো অমুদুনো ঘনসুখুমভাৰাপাদনত্থং অসক্কুণেয্যত্তা দীঘভাৰো, তনুভাৰো চাতি দট্ঠব্বং।

288.Hirikaraṇokāsanti hiriyitabbaṭṭhānaṃ. Chāyanti paṭibimbaṃ. Kathaṃ kīdisanti āha ‘‘iddhiyā’’tiādi. Chāyārūpakamattanti bhagavato paṭibimbarūpaṃ. Tañca kho buddhasantānato vinimuttattā rūpakamattaṃ bhagavato sarīravaṇṇasaṇṭhānāvayavaṃ iddhimayaṃ bimbakamattaṃ. Taṃ pana rūpakamattaṃ dassento bhagavā yathā attano buddharūpaṃ na dissati, tathā katvā dasseti. Ninnetvāti nīharitvā. Kallosīti pucchāvissajjane kusalo cheko asi. Tathākaraṇenāti kathinasūciṃ viya karaṇena. Etthāti pahūtajivhāya. Mudubhāvo pakāsito amuduno ghanasukhumabhāvāpādanatthaṃ asakkuṇeyyattā dīghabhāvo, tanubhāvo cāti daṭṭhabbaṃ.

২৯১. ‘‘অত্থচরকেনা’’তি ইমিনা ব্যতিরেকমুখেন অনত্থচরকতংযেৰ ৰিভাৰেতি। ন অঞ্ঞত্রাতি ন অঞ্ঞস্মিং সুগতিযন্তি অত্থো। উপনেত্ৰা উপনেত্ৰাতি তং তং দোসং উপনেত্ৰা উপনেত্ৰা, তেনাহ ‘‘সুট্ঠুদাসাদিভাৰং আরোপেত্ৰা’’তি। পাতেসীতি পৰট্টনৰসেন পাতেসি।

291.‘‘Atthacarakenā’’ti iminā byatirekamukhena anatthacarakataṃyeva vibhāveti. Na aññatrāti na aññasmiṃ sugatiyanti attho. Upanetvāupanetvāti taṃ taṃ dosaṃ upanetvā upanetvā, tenāha ‘‘suṭṭhudāsādibhāvaṃ āropetvā’’ti. Pātesīti pavaṭṭanavasena pātesi.

পোক্খরসাতিবুদ্ধূপসঙ্কমনৰণ্ণনা

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

২৯৩-৬. আগমা নূতি আগতো নু। খোতি নিপাতমত্তং। ইধাতি এত্থ, তুম্হাকং সন্তিকন্তি অত্থো। অধিৰাসেতূতি সাদিযতু, তং পন সাদিযনং মনসা সম্পটিগ্গহো হোতীতি আহ ‘‘সম্পটিচ্ছতূ’’তি।

293-6.Āgamā nūti āgato nu. Khoti nipātamattaṃ. Idhāti ettha, tumhākaṃ santikanti attho. Adhivāsetūti sādiyatu, taṃ pana sādiyanaṃ manasā sampaṭiggaho hotīti āha ‘‘sampaṭicchatū’’ti.

২৯৭. যাৰদত্থন্তি যাৰ অত্থো, তাৰ ভোজনেন তদা কতন্তি অত্থো। ওণিত্তন্তি আমিসাপনযনেন সুচিকতং, তেনাহ ‘‘হত্থে চ পত্তঞ্চ ধোৰিত্ৰা’’তি।

297.Yāvadatthanti yāva attho, tāva bhojanena tadā katanti attho. Oṇittanti āmisāpanayanena sucikataṃ, tenāha ‘‘hatthe ca pattañca dhovitvā’’ti.

২৯৮. অনুপুব্বিং কথন্তি অনুপুব্বং কথেতব্বকথং, তেনাহ ‘‘অনুপটিপাটিকথ’’ন্তি। কা পন সা? দানাদিকথাতি আহ ‘‘দানানন্তরং সীল’’ন্তিআদি। তেন দানকথা তাৰ পচুরজনেসুপি পৰত্তিযা সব্বসাধারণত্তা, সুকরত্তা, সীলে পতিট্ঠানস্স উপাযভাৰতো চ আদিতো কথেতব্বা। পরিচ্চাগসীলো হি পুগ্গলো পরিগ্গহিতৰত্থূসু নিস্সঙ্গভাৰতো সুখেনেৰ সীলানি সমাদিযতি, তত্থ চ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি। সীলেন দাযকপটিগ্গাহকসুদ্ধিতো পরানুগ্গহং ৰত্ৰা পরপীল়ানিৰত্তিৰচনতো, কিরিযধম্মং ৰত্ৰা অকিরিযধম্মৰচনতো, ভোগসম্পত্তিহেতুং ৰত্ৰা ভৰসম্পত্তিহেতুৰচনতো চ দানকথানন্তরং সীলকথা কথেতব্বা, তঞ্চে দানসীলং ৰট্টনিস্সিতং, অযং ভৰসম্পত্তি তস্স ফলন্তি দস্সনত্থং ইমেহি চ দানসীলমযেহি পণীতপণীততরাদিভেদভিন্নেহি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূহি এতা চাতুমহারাজিকাদীসু পণীতপণীততরাদিভেদভিন্না অপরিমেয্যা দিব্বভোগসম্পত্তিযো লদ্ধব্বাতি দস্সনত্থং তদনন্তরং সগ্গকথা। স্ৰাযং সগ্গো রাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠো, সব্বথানুপক্কিলিট্ঠো অরিযমগ্গোতি দস্সনত্থং সগ্গানন্তরং মগ্গো কথেতব্বো। মগ্গঞ্চ কথেন্তেন তদধিগমুপাযসন্দস্সনত্থং সগ্গপরিযাপন্নাপি, পগেৰ ইতরে সব্বেপি কামা নাম বহ্ৰাদীনৰা অনিচ্চা অদ্ধুৰা ৰিপরিণামধম্মাতি কামানং আদীনৰো, হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনরিযা অনত্থসঞ্হিতাতি তেসং ওকারো লামকভাৰো, সব্বেপি ভৰা কিলেসানং ৰত্থুভূতাতি তত্থ সংকিলেসো, সব্বসংকিলেসৰিপ্পমুত্তং নিব্বানন্তি নেক্খম্মে আনিসংসো চ কথেতব্বোতি অযমত্থো বোধিতোতি ৰেদিতব্বো। মগ্গোতি চেত্থ ইতি-সদ্দেন আদিঅত্থদীপনতো ‘‘কামানং আদীনৰো’’তি এৰমাদীনং সঙ্গহোতি এৰমযং অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা। ‘‘তস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থ’’ন্তি কস্মা ৰুত্তং, ননু মগ্গঞাণং অসঙ্খতধম্মারম্মণং, ন সঙ্খতধম্মারম্মণন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি। তত্থ পটিৰিজ্ঝন্তন্তি অসম্মোহপটিৰেধৰসেন পটিৰিজ্ঝন্তং, তেনাহ ‘‘কিচ্চৰসেনা’’তি।

298.Anupubbiṃ kathanti anupubbaṃ kathetabbakathaṃ, tenāha ‘‘anupaṭipāṭikatha’’nti. Kā pana sā? Dānādikathāti āha ‘‘dānānantaraṃ sīla’’ntiādi. Tena dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathetabbā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahitavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakasuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathetabbā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbāti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā. Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo kathetabbo. Maggañca kathentena tadadhigamupāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbasaṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho bodhitoti veditabbo. Maggoti cettha iti-saddena ādiatthadīpanato ‘‘kāmānaṃ ādīnavo’’ti evamādīnaṃ saṅgahoti evamayaṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbā. ‘‘Tassa uppattiākāradassanattha’’nti kasmā vuttaṃ, nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tañhī’’tiādi. Tattha paṭivijjhantanti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ, tenāha ‘‘kiccavasenā’’ti.

পোক্খরসাতিউপাসকত্তপটিৰেদনাকথাৰণ্ণনা

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanākathāvaṇṇanā

২৯৯. এত্থ চ ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তিআদি পাল়িযং দস্সনং নাম ঞাণদস্সনতো অঞ্ঞম্পি অত্থি, তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘পত্তধম্মো’’তি ৰুত্তং। পত্তি চ ঞাণসম্পত্তিতো অঞ্ঞম্পি ৰিজ্জতীতি ততো ৰিসেসদস্সনত্থং ‘‘ৰিদিতধম্মো’’তি ৰুত্তং। সা পনেসা ৰিদিতধম্মতা একদেসতোপি হোতীতি নিপ্পদেসতো ৰিদিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘পরিযোগাল়্হধম্মো’’তি ৰুত্তং। তেনস্স সচ্চাভিসম্বোধংযেৰ দীপেতি। মগ্গঞাণঞ্হি একাভিসমযৰসেন পরিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তং নিপ্পদেসেন চতুসচ্চধম্মং সমন্ততো ওগাল়্হং নাম হোতি, তেনাহ ‘‘দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো’’তি। তিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছাতি সপ্পটিভযকন্তারসদিসা সোল়সৰত্থুকা, অট্ঠৰত্থুকা চ তিণ্ণা ৰিতিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছা। ৰিগতা কথঙ্কথাতি পৰত্তিআদীসু। ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো’’তি এৰং পৰত্তিকা ৰিগতা সমুচ্ছিন্না কথঙ্কথা। ৰেসারজ্জপ্পত্তোতি সারজ্জকরানং পাপধম্মানং পহীনত্তা, তপ্পটিপক্খেসু চ সীলাদিগুণেসু সুপ্পতিট্ঠিতত্তা ৰেসারজ্জং ৰিসারদভাৰং ৰেয্যত্তিযং পত্তো অধিগতো। সাযং ৰেসারজ্জপ্পত্তি সুপ্পতিট্ঠিতভাৰোতি কত্ৰা আহ ‘‘সত্থুসাসনে’’তি। অত্তনা পচ্চক্খতো দিট্ঠত্তা অধিগতত্তা ন পরং পচ্চেতি, ন তস্স পরো পচ্চেতব্বো অত্থীতি অপরপ্পচ্চযো। যং পনেত্থ ৰত্তব্বং অৰুত্তং, তং পরতো আগমিস্সতি। সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ।

299. Ettha ca ‘‘diṭṭhadhammo’’tiādi pāḷiyaṃ dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthi, tannivattanatthaṃ ‘‘pattadhammo’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammo’’ti vuttaṃ. Sā panesā viditadhammatā ekadesatopi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammo’’ti vuttaṃ. Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti, tenāha ‘‘diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo’’ti. Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā, aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā vitiṇṇā vicikicchā. Vigatā kathaṅkathāti pavattiādīsu. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho’’ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṅkathā. Vesārajjappattoti sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā, tappaṭipakkhesu ca sīlādiguṇesu suppatiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto adhigato. Sāyaṃ vesārajjappatti suppatiṭṭhitabhāvoti katvā āha ‘‘satthusāsane’’ti. Attanā paccakkhato diṭṭhattā adhigatattā na paraṃ pacceti, na tassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ avuttaṃ, taṃ parato āgamissati. Sesaṃ suviññeyyameva.

অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা।

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.







Related texts:



তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ৩. অম্বট্ঠসুত্তং • 3. Ambaṭṭhasuttaṃ

অট্ঠকথা • Aṭṭhakathā / সুত্তপিটক (অট্ঠকথা) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) / ৩. অম্বট্ঠসুত্তৰণ্ণনা • 3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā


© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact