| Library / Tipiṭaka / д̇ибидага • Tipiṭaka / д̇хаммасан̇г̇ан̣ий-мууладийгаа • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā |
намо д̇асса бхаг̇авад̇о арахад̇о саммаасамб̣уд̣̇д̇хасса
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
абхид̇хаммабидагз
Abhidhammapiṭake
д̇хаммасан̇г̇ан̣ий-мууладийгаа
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
вийсад̇иг̇аат̇ааван̣н̣анаа
Vīsatigāthāvaṇṇanā
1. д̇хаммасам̣ван̣н̣анааяам̣ сад̇т̇ари бан̣аамагаран̣ам̣ д̇хаммасса сваагкаад̇абхаавзна сад̇т̇ари басаад̣̇аж̇ананад̇т̇ам̣, сад̇т̇у жа авид̇ат̇ад̣̇зсанабхааваббагаасанзна д̇хаммз басаад̣̇аж̇ананад̇т̇ам̣. д̇ад̣̇убхаяаббасаад̣̇аа хи д̇хаммасамбадибад̇д̇и махад̇о жа ад̇т̇асса сид̣̇д̇хи ход̇ийд̇и. ат̇а ваа рад̇анад̇д̇аяабан̣аамаважанам̣ ад̇д̇ано рад̇анад̇д̇аяабасаад̣̇асса вин̃н̃аабанад̇т̇ам̣, д̇ам̣ бана вин̃н̃уунам̣ жид̇д̇аараад̇ханад̇т̇ам̣, д̇ам̣ адтагат̇ааяа г̇аахан̣ад̇т̇ам̣, д̇ам̣ саб̣б̣асамбад̇д̇инибпаад̣̇анад̇т̇анд̇и. ид̣̇ам̣ бана аажариязна ад̇хиббзд̇аббаяож̇анам̣ анд̇арааяависосанам̣. вагкад̇и хи ‘‘нибажжагаарассзд̇асса…бз… асзсад̇о’’д̇и. рад̇анад̇д̇аяабан̣аамагаран̣ан̃хи анд̇арааяагараабун̃н̃авигхаад̇агарабун̃н̃ависзсабхаавад̇о ман̇г̇алабхаавад̇о бхаяаад̣̇иубад̣̇д̣̇аванивааран̣ад̇о жа анд̇арааяависосанз самад̇т̇ам̣ ход̇и. гат̇ам̣ банзд̇ассаабун̃н̃авигхаад̇агараад̣̇ибхааво виж̇аанид̇аб̣б̣од̇и? ‘‘яасмим̣ махаанаама самаяз арияасааваго д̇ат̇ааг̇ад̇ам̣ ануссарад̇и, нзвасса д̇асмим̣ самаяз рааг̇абарияудтид̇ам̣ жид̇д̇ам̣ ход̇ий’’д̇иаад̣̇иважанад̇о (а. ни. 6.10; 11.11), ‘‘бууж̇аа жа бууж̇анзяяаанам̣, зд̇ам̣ ман̇г̇аламуд̇д̇ама’’нд̇и (ку. баа. 5.3; су. ни. 262) жа, ‘‘звам̣ б̣уд̣̇д̇хам̣ саранд̇аанам̣, д̇хаммам̣ сан̇гхан̃жа бхигкаво. бхаяам̣ ваа чамбхид̇ад̇д̇ам̣ ваа, ломахам̣со на хзссад̇ий’’д̇и (сам̣. ни. 1.249) жа важанад̇од̇и.
1. Dhammasaṃvaṇṇanāyaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti. Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthanti. Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ. Vakkhati hi ‘‘nipaccakārassetassa…pe… asesato’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvato maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti. Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti? ‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādivacanato (a. ni. 6.10; 11.11), ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) ca, ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo. Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca vacanatoti.
д̇ад̇т̇а яасса сад̇т̇уно бан̣аамам̣ гад̇д̇угаамо, д̇асса г̇ун̣ависзсад̣̇ассанад̇т̇ам̣ ‘‘гарун̣аа вияаа’’д̇иаад̣̇имааха. г̇ун̣ависзсаваа хи бан̣аамаарахо ход̇и, бан̣аамаарахз жа гад̇о бан̣аамо вуд̇д̇аббаяож̇анасид̣̇д̇хигарова ход̇ийд̇и. бхаг̇авад̇о жа д̣̇зсанаа винаяабидагз гарун̣ааббад̇хаанаа, суд̇д̇анд̇абидагз бан̃н̃аагарун̣ааббад̇хаанаа. д̇знзва жа гааран̣зна винаяабидагасса сам̣ван̣н̣анам̣ гаронд̇зна гарун̣ааббад̇хаанаа бхаг̇авад̇о т̇оманаа гад̇аа, ааг̇амасам̣ван̣н̣анан̃жа гаронд̇зна убхаяаббад̇хаанаа, абхид̇хаммад̣̇зсанаа бана бан̃н̃ааббад̇хаанаад̇и гад̇ваа бан̃н̃ааббад̇хаанамзва т̇оманам̣ гаронд̇о ‘‘гарун̣аа вияа сад̇д̇зсуу’’д̇и гарун̣ам̣ убамаабхаавзна г̇ахзд̇ваа бан̃н̃ааяа т̇омзд̇и.
Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo, tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘karuṇā viyā’’tiādimāha. Guṇavisesavā hi paṇāmāraho hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti. Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā. Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā, āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā, abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘karuṇā viya sattesū’’ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi.
д̇ад̇т̇а гарун̣аа вияаад̇и нид̣̇ассанаважанамзд̇ам̣, яасса яат̇аа гарун̣аа саб̣б̣зсу сад̇д̇зсу бавад̇д̇ид̇т̇а, звам̣ саб̣б̣зсу н̃зяяад̇хаммзсу бан̃н̃ааби бавад̇д̇ид̇т̇аад̇и ад̇т̇о. сад̇д̇зсууд̇и висаяанид̣̇ассанамзд̇ам̣. бан̃н̃аад̇и нид̣̇ассзд̇аб̣б̣ад̇хамманид̣̇ассанам̣. яассаад̇и д̇ад̣̇ад̇хидтаанабуг̇г̇аланид̣̇ассанам̣. махзсинод̇и д̇аб̣б̣исзсанам̣. н̃зяяад̇хаммзсууд̇и бан̃н̃аависаяанид̣̇ассанам̣. саб̣б̣зсууд̇и д̇аб̣б̣исзсанам̣. бавад̇д̇ид̇т̇аад̇и гирияаанид̣̇ассанам̣. яат̇ааружийд̇и васийбхааванид̣̇ассанам̣.
Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ, yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha, evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho. Sattesūti visayanidassanametaṃ. Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ. Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ. Mahesinoti tabbisesanaṃ. Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ. Sabbesūti tabbisesanaṃ. Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ. Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ.
д̇ад̇т̇а гирад̇ийд̇и гарун̣аа, барад̣̇угкам̣ вигкибад̇и абанзд̇ийд̇и ад̇т̇о. руубаад̣̇ийсу сад̇д̇аа висад̇д̇аад̇и сад̇д̇аа. д̇ассаа бана бан̃н̃ад̇д̇ияаа канд̇хасанд̇аанз нирул̣хабхаавад̇о нижчанд̣̇арааг̇ааби ‘‘сад̇д̇аа’’д̇и вужжанд̇и. баж̇аанаад̇ийд̇и бан̃н̃аа, яат̇аасабхаавам̣ багаарзхи бадивиж̇жхад̇ийд̇и ад̇т̇о. яассаад̇и анияаманам̣. ‘‘д̇асса баад̣̇з намассид̇ваа’’д̇и зд̇зна нияаманам̣ взд̣̇ид̇аб̣б̣ам̣. махзсийд̇и маханд̇з сийлагканд̇хаад̣̇аяо зси г̇авзсийд̇и махзси. н̃аад̇аб̣б̣аад̇и н̃зяяаа, сабхаавад̇хааран̣аад̣̇инаа ад̇т̇зна д̇хаммаа. д̇ад̇т̇а ‘‘н̃зяяаа’’д̇и важанзна д̇хаммаанам̣ ан̃зяяад̇д̇ам̣ бадигкибад̇и. ‘‘д̇хаммаа’’д̇и важанзна н̃зяяаанам̣ сад̇д̇аж̇ийваад̣̇ибхаавам̣ бадигкибад̇и. н̃зяяаа жа д̇з д̇хаммаа жаад̇и н̃зяяад̇хаммаа. саб̣б̣зсууд̇и анавасзсабарияаад̣̇аанам̣. д̇зна ан̃н̃аад̇аабхаавам̣ д̣̇ассзд̇и. бавад̇д̇ид̇т̇аад̇и уббаж̇ж̇ид̇т̇а. яат̇ааружийд̇и яаа яаа ружи яат̇ааружи, ружийд̇и жа ижчаа, гад̇д̇угаамад̇аа саа. яаа яаа бавад̇д̇аа д̇аббабхзд̣̇аа, яат̇аа ваа ружи д̇ат̇аа, ружиануруубам̣ бавад̇д̇аа ‘‘яат̇ааружи бавад̇д̇ид̇т̇аа’’д̇и вужжад̇и. яат̇аа яат̇аа ваа ружи бавад̇д̇аа, д̇ат̇аа д̇ат̇аа бавад̇д̇аа бан̃н̃аа ‘‘яат̇ааружи бавад̇д̇ид̇т̇аа’’д̇и вужжад̇и.
Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Rūpādīsu sattā visattāti sattā. Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘sattā’’ti vuccanti. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Yassāti aniyamanaṃ. ‘‘Tassa pāde namassitvā’’ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ. Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi. Ñātabbāti ñeyyā, sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā. Tattha ‘‘ñeyyā’’ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati. ‘‘Dhammā’’ti vacanena ñeyyānaṃ sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati. Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā. Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ. Tena aññātābhāvaṃ dasseti. Pavattitthāti uppajjittha. Yathārucīti yā yā ruci yathāruci, rucīti ca icchā, kattukāmatā sā. Yā yā pavattā tappabhedā, yathā vā ruci tathā, rucianurūpaṃ pavattā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati. Yathā yathā vā ruci pavattā, tathā tathā pavattā paññā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati.
д̇ад̇т̇а бхаг̇авад̇и бавад̇д̇аава гарун̣аа бхаг̇авад̇о бан̃н̃ааяа нид̣̇ассананд̇и г̇ахзд̇аб̣б̣аа. саа хи асаад̇хааран̣аа махаагарун̣аа, на ан̃н̃аа. яассаад̇и жа гарун̣аабан̃н̃аанам̣ убхиннамби аад̇хаарабуг̇г̇аланид̣̇ассанам̣. на хи нираад̇хаараа гарун̣аа ад̇т̇ийд̇и ‘‘гарун̣аа’’д̇и вуд̇д̇з д̇ад̣̇аад̇хаарабхууд̇о буг̇г̇ало нид̣̇ассзд̇аб̣б̣о ход̇и, со жа ид̇ха ан̃н̃о вуд̇д̇о над̇т̇и, на жа аасаннам̣ важ̇ж̇зд̇ваа д̣̇уурасса г̇ахан̣з баяож̇анам̣ ад̇т̇ийд̇и ‘‘яассаа’’д̇и нид̣̇ассид̇абуг̇г̇алова гарун̣ааяа аад̇хааро. д̇зна ид̣̇ам̣ вуд̇д̇ам̣ ход̇и ‘‘яасса ад̇д̇ано гарун̣аа вияа бан̃н̃ааби бавад̇д̇ид̇т̇аа’’д̇и. гат̇ам̣ бана гарун̣аа сад̇д̇зсу бавад̇д̇ид̇т̇а яат̇аа бан̃н̃ааби д̇хаммзсу бавад̇д̇ид̇т̇аад̇и? ниравасзсад̇о яат̇ааружи жа. бхаг̇авад̇о хи гарун̣аа ган̃жи сад̇д̇ам̣ аваж̇ж̇зд̇ваа саб̣б̣зсу сад̇д̇зсу ниравасзсзсу бавад̇д̇ад̇и, бавад̇д̇амаанаа жа руживасзна згасмим̣ анзгзсу жа ан̃н̃зхи асаад̇хааран̣аа бавад̇д̇ад̇и. на хи ан̃н̃зсам̣ ‘‘махогхабагканд̣̇аанам̣ сад̇д̇аанам̣ над̇т̇ан̃н̃о гожи огхаа уд̣̇д̇хад̇аа ан̃н̃ад̇ра маяаа’’д̇и бассанд̇аанам̣ гарун̣оггаманам̣ ход̇и яат̇аа бхаг̇авад̇од̇и. бан̃н̃ааби бхаг̇авад̇о саб̣б̣зсу д̇хаммзсу ниравасзсзсу бавад̇д̇ад̇и, бавад̇д̇амаанаа жа згасмим̣ анзгзсу жа д̇хаммзсу сабхаавагижжаад̣̇иж̇аананзна анааваран̣аа асаад̇хааран̣аа бавад̇д̇ад̇и яат̇ааружи, яат̇аа жа бассанд̇асса бхаг̇авад̇о гарун̣аа яат̇ааружи бавад̇д̇ад̇и. д̇ам̣ саб̣б̣ам̣ бадисамбхид̣̇аамаг̇г̇з махаагарун̣аан̃аан̣авибхан̇г̇авасзна ж̇аанид̇аб̣б̣ам̣, бан̃н̃ааяа жа яат̇ааружи бавад̇д̇и сзсаасаад̇хааран̣ан̃аан̣авибхан̇г̇аад̣̇ивасзна. бан̃н̃ааг̇ахан̣зна жа д̇ийсу гаалзсу аббадихад̇ан̃аан̣ам̣ жад̇усажжан̃аан̣ам̣ жад̇убадисамбхид̣̇аан̃аан̣ам̣, гарун̣ааг̇ахан̣зна махаагарун̣аасамаабад̇д̇ин̃аан̣асса г̇ахид̇ад̇д̇аа д̇ам̣ важ̇ж̇зд̇ваа ан̃н̃аани асаад̇хааран̣ан̃аан̣аани жад̇увзсаараж̇ж̇ан̃аан̣ам̣ д̣̇асаб̣алаани ча абхин̃н̃аа жад̇ужад̇д̇аалийса н̃аан̣авад̇т̇ууни сад̇д̇асад̇д̇ад̇и н̃аан̣авад̇т̇уунийд̇и звамаад̣̇аяо анзгз бан̃н̃ааббабхзд̣̇аа сан̇г̇аяханд̇и, д̇асмаа д̇ассаа д̇ассаа бан̃н̃ааяа бавад̇д̇ивасзна яат̇ааружи бавад̇д̇и взд̣̇ид̇аб̣б̣аа. д̇знааха ‘‘гарун̣аа вияа…бз… яат̇ааружий’’д̇и.
Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā. Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā, na aññā. Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ. Na hi nirādhārā karuṇā atthīti ‘‘karuṇā’’ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti, so ca idha añño vutto natthi, na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘yassā’’ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro. Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā’’ti. Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti? Niravasesato yathāruci ca. Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati. Na hi aññesaṃ ‘‘mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā’’ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti. Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci, yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati. Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ, paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena. Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti, tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti.
д̇ад̇т̇а гарун̣ааг̇ахан̣зна махааб̣од̇хияаа муулам̣ д̣̇ассзд̇и. махаад̣̇угкасамб̣аад̇хаббадибаннан̃хи сад̇д̇анигааяам̣ д̣̇исваа ‘‘д̇асса над̇т̇ан̃н̃о гожи саран̣ам̣, ахамзд̇ам̣ муд̇д̇о можзссаамий’’д̇и гарун̣ааяа сан̃жод̣̇ид̇амаанасо абхинийхаарам̣ д̣̇ийбан̇гарасса бхаг̇авад̇о баад̣̇амуулз гад̇ваа б̣од̇хисамбхаарз самод̇хаанзд̇ваа анубуб̣б̣зна самб̣од̇хим̣ бад̇д̇од̇и гарун̣аа махааб̣од̇хияаа мууланд̇и. сад̇д̇зсууд̇и зд̇зна махааб̣од̇хияаа баяож̇анам̣ д̣̇ассзд̇и. сад̇д̇аа хи махааб̣од̇хим̣ баяож̇знд̇и. сад̇д̇асанд̇ааран̣ад̇т̇ан̃хи саб̣б̣ан̃н̃уд̇аа абхибад̇т̇ид̇аа. яат̇ааха –
Tattha karuṇāgahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci saraṇaṃ, ahametaṃ mutto mocessāmī’’ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti. Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti. Sattā hi mahābodhiṃ payojenti. Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā. Yathāha –
‘‘гим̣ мз згзна д̇ин̣н̣зна, бурисзна т̇аамад̣̇ассинаа;
‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;
саб̣б̣ан̃н̃уд̇ам̣ баабун̣ид̇ваа, санд̇аарзссам̣ сад̣̇звага’’нд̇и. (б̣у. вам̣. 2. 56);
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2. 56);
бан̃н̃ааг̇ахан̣зна махааб̣од̇хим̣ д̣̇ассзд̇и. саб̣б̣ан̃н̃уд̇ааяа хи бад̣̇адтаанабхууд̇ам̣ маг̇г̇ан̃аан̣ам̣, маг̇г̇ан̃аан̣абад̣̇адтаанан̃жа саб̣б̣ан̃н̃уд̇ан̃н̃аан̣ам̣ ‘‘махааб̣од̇хий’’д̇и вужжад̇ийд̇и. н̃зяяад̇хаммзсу саб̣б̣зсууд̇и зд̇зна санд̇аарзд̇аб̣б̣аанам̣ сад̇д̇аанам̣ абхин̃н̃зяяабарин̃н̃зяяабахаад̇аб̣б̣абхаавзд̇аб̣б̣асажчигаад̇аб̣б̣з канд̇хааяад̇анад̇хаад̇усажжинд̣̇рияабадижжасамуббаад̣̇асад̇ибадтаанаад̣̇ибхзд̣̇з гусалаад̣̇ибхзд̣̇з жа саб̣б̣ад̇хаммз д̣̇ассзд̇и. бавад̇д̇ид̇т̇а яат̇ааружийд̇и зд̇зна бадивзд̇хабажжавзгкан̣абуб̣б̣ан̇г̇амад̣̇зсанаан̃аан̣аббавад̇д̇ид̣̇ийбанзна баяож̇анасамбад̇д̇им̣ д̣̇ассзд̇и. саб̣б̣ад̇хаммаанан̃хи бадивзд̇хан̃аан̣ам̣ б̣од̇хибаллан̇гз ахоси. маг̇г̇ан̃аан̣амзва хи д̇анд̇и. бажжавзгкан̣ан̃аан̣ан̃жа висзсзна рад̇анагхарасад̇д̇аахз ахоси. звам̣ бадивид̣̇д̇хабажжавзгкид̇аанам̣ д̇хаммаанам̣ д̇хаммажаггаббавад̇д̇анаад̣̇ийсу д̣̇зсанаан̃аан̣ам̣ ахоси, висзсзна жа бан̣д̣угамб̣аласилааяам̣ сад̇д̇аббагаран̣ад̣̇зсанааяанд̇и. д̣̇зсанаан̃аан̣зна жа д̣̇зсзнд̇о бхаг̇аваа сад̇д̇зсу хид̇абадибад̇д̇им̣ бадибаж̇ж̇ад̇ийд̇и. зд̇зна саб̣б̣зна ад̇д̇ахид̇абадибад̇д̇им̣ барахид̇абадибад̇д̇ин̃жа д̣̇ассзд̇и. махааб̣од̇хид̣̇ассанзна хи ад̇д̇ахид̇абадибад̇д̇и, ид̇арзхиби барахид̇абадибад̇д̇и д̣̇ассид̇аад̇и. д̇зна ад̇д̇ахид̇абадибаннаад̣̇ийсу жад̇уусу буг̇г̇алзсу бхаг̇авад̇о жад̇уд̇т̇абуг̇г̇алабхаавам̣ д̣̇ассзд̇и, д̇зна жа ануд̇д̇арад̣̇агкин̣зяяабхаавам̣ нирад̇исаяабан̣аамаарахабхааван̃жа ад̇д̇ано жа гирияааяа кзд̇д̇ан̇г̇ад̇абхаавам̣ д̣̇ассзд̇и.
Paññāgahaṇena mahābodhiṃ dasseti. Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccatīti. Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti. Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti. Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi. Maggañāṇameva hi tanti. Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi. Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi, visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti. Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti. Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti. Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti, itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti. Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
зд̇т̇а жа гарун̣ааг̇ахан̣зна логиязсу махаг̇г̇ад̇абхааваббад̇д̇аасаад̇хааран̣аг̇ун̣ад̣̇ийбанад̇о саб̣б̣алогияаг̇ун̣асамбад̇д̇и бхаг̇авад̇о д̣̇ассид̇аа ход̇и, бан̃н̃ааг̇ахан̣знаби саб̣б̣ан̃н̃уд̇ан̃н̃аан̣абад̣̇адтаанамаг̇г̇ан̃аан̣ад̣̇ийбанад̇о саб̣б̣алогуд̇д̇араг̇ун̣асамбад̇д̇и. гарун̣ааважанзна жа убаг̇аманам̣ нирубаггилзсам̣, бан̃н̃ааважанзна абаг̇аманам̣ д̣̇ассзд̇и. убаг̇аманам̣ д̣̇ассзнд̇о жа логз сан̃ж̇аад̇асам̣вад̣дхабхаавам̣ д̣̇ассзд̇и, абаг̇аманам̣ д̣̇ассзнд̇о логзна анубалид̇д̇ад̇ам̣. ‘‘гарун̣аа вияа сад̇д̇зсуу’’д̇и жа логасаман̃н̃аануруубам̣ бхаг̇авад̇о бавад̇д̇им̣ д̣̇ассзд̇и, ‘‘н̃зяяад̇хаммзсу саб̣б̣зсу яат̇ааружи бан̃н̃аа бавад̇д̇ид̇т̇аа’’д̇и зд̇зна саман̃н̃ааяа анад̇ид̇хааванам̣. саб̣б̣ад̇хаммасабхааваанаваб̣од̇хз хи сад̇и саман̃н̃ам̣ ад̇ид̇хаавид̇ваа ‘‘сад̇д̇о ж̇ийво ад̇т̇ий’’д̇и бараамасанам̣ ход̇ийд̇и. саб̣б̣зсан̃жа б̣уд̣̇д̇хаг̇ун̣аанам̣ гарун̣аа аад̣̇и д̇аннид̣̇аанабхаавад̇о, бан̃н̃аа барияосаанам̣ д̇ад̇о уд̇д̇аригаран̣ийяаабхаавад̇о. аад̣̇ибарияосаанад̣̇ассанзна жа саб̣б̣з б̣уд̣̇д̇хаг̇ун̣аа д̣̇ассид̇аава хонд̇и. гарун̣ааг̇ахан̣зна жа сийлагканд̇хабуб̣б̣ан̇г̇амо самаад̇хигканд̇хо д̣̇ассид̇о ход̇и. гарун̣аанид̣̇аанан̃хи сийлам̣ д̇ад̇о баан̣аад̇ибаад̇аад̣̇ивирад̇иббавад̇д̇ид̇о д̇ассаа жа жхаанад̇д̇аяасамбаяог̇ад̇о. бан̃н̃ааважанзна бан̃н̃аагканд̇хо. сийлан̃жа саб̣б̣аб̣уд̣̇д̇хаг̇ун̣аанам̣ аад̣̇и, самаад̇хи маж̇жхам̣, бан̃н̃аа барияосаананд̇и звамби аад̣̇имаж̇жхабарияосаанагаляаан̣аа саб̣б̣з б̣уд̣̇д̇хаг̇ун̣аа д̣̇ассид̇аа хонд̇и.
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti, paññāgahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ, paññāvacanena apagamanaṃ dasseti. Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti, apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ. ‘‘Karuṇā viya sattesū’’ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, ‘‘ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā’’ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘satto jīvo atthī’’ti parāmasanaṃ hotīti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttarikaraṇīyābhāvato. Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti. Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti.
2. звам̣ сан̇кзбзна саб̣б̣аб̣уд̣̇д̇хаг̇ун̣зхи бхаг̇аванд̇ам̣ т̇омзд̇ваа яассаа сам̣ван̣н̣анам̣ гад̇д̇угаамо, д̇ааяа абхид̇хаммад̣̇зсанааяа ан̃н̃зхи асаад̇хааран̣ааяа т̇омзд̇ум̣ ‘‘д̣̇аяааяа д̇ааяаа’’д̇иаад̣̇имааха. д̇ассаа бана д̣̇зсанааяа нид̣̇аанан̃жа самудтаанан̃жа д̣̇ассзд̇ум̣ ‘‘д̣̇аяааяа д̇ааяаа’’д̇иаад̣̇и вуд̇д̇ам̣. нид̣̇аанан̃жа д̣̇увид̇хам̣ аб̣бханд̇арам̣ б̣аахиран̃жаад̇и. аб̣бханд̇арам̣ гарун̣аа, б̣аахирам̣ д̣̇зсагаалаад̣̇и. самудтаанам̣ д̣̇зсанаабан̃н̃аа. д̇ад̇т̇а аб̣бханд̇аранид̣̇аанам̣ д̣̇ассзнд̇о ‘‘д̣̇аяааяа д̇ааяа сад̇д̇зсу, самуссаахид̇амаанасо’’д̇и ааха. д̇ад̇т̇а д̣̇аяаад̇и гарун̣аа ад̇хиббзд̇аа. д̇ааяа хи самуссаахид̇о абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇ам̣ самбавад̇д̇аяийд̇и. д̇ааяаад̇и аяам̣ д̇а-сад̣̇д̣̇о буб̣б̣з вуд̇д̇асса бадинид̣̇д̣̇зсо ход̇и.
2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādimāha. Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādi vuttaṃ. Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti. Abbhantaraṃ karuṇā, bāhiraṃ desakālādi. Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā. Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso’’ti āha. Tattha dayāti karuṇā adhippetā. Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti. Tāyāti ayaṃ ta-saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti.
буримаг̇аат̇ааяа жа бад̇хаанабхаавзна бан̃н̃аа нид̣̇д̣̇идтаа, д̇аб̣б̣исзсанабхаавзна гарун̣аа. саа хи д̇ассаа нид̣̇ассанабхууд̇аа аббад̇хаанаа д̇ам̣ висзсзд̇ваа винивад̇д̇аа, д̇асмаа ‘‘д̇ааяаа’’д̇и бадинид̣̇д̣̇зсам̣ наарахад̇и. яаа жа бад̇хаанабхууд̇аа бан̃н̃аа, саа д̣̇зсанааяа самудтаанам̣, на самуссаахинийд̇и д̇ассаа жа бадинид̣̇д̣̇зсо на яуд̇д̇од̇и? бан̃н̃ааяа д̇аава бадинид̣̇д̣̇зсо на яуд̇д̇од̇и сувуд̇д̇амзд̇ам̣, гарун̣ааяа бана бадинид̣̇д̣̇зсо но на яуд̇д̇о ‘‘д̣̇аяааяа д̇ааяаа’’д̇и д̣̇виннам̣ бад̣̇аанам̣ самаанаад̇хигаран̣абхаавад̇о. самаанаад̇хигаран̣аанан̃хи д̣̇виннам̣ бад̣̇аанам̣ руубагканд̇хаад̣̇ийнам̣ вияа висзсанависзсид̇аб̣б̣абхааво ход̇и. рууба-сад̣̇д̣̇о хи ан̃н̃агканд̇ханивад̇д̇анад̇т̇ам̣ вужжамаано висзсанам̣ ход̇и, канд̇ха-сад̣̇д̣̇о жа нивад̇д̇зд̇аб̣б̣аг̇ахзд̇аб̣б̣асаад̇хааран̣аважанабхаавад̇о висзсид̇аб̣б̣о, звамид̇хааби ‘‘д̣̇аяааяа д̇ааяаа’’д̇и д̣̇виннам̣ бад̣̇аанам̣ згавибхад̇д̇ияуд̇д̇аанам̣ самаанаад̇хигаран̣абхаавад̇о висзсанависзсид̇аб̣б̣абхааво ход̇и. д̇ад̇т̇а д̣̇аяаа самуссаахинийд̇и бад̇хаанаа, нивад̇д̇зд̇аб̣б̣аг̇ахзд̇аб̣б̣асаад̇хааран̣аважанан̃жид̣̇ам̣. д̇асмаа ‘‘д̣̇аяааяаа’’д̇и висзсид̇аб̣б̣аважанамзд̇ам̣, д̇асса жа яат̇аа висзсанам̣ ход̇и ‘‘д̇ааяаа’’д̇и ид̣̇ам̣ важанам̣, д̇ат̇аа д̇асса бадинид̣̇д̣̇зсабхааво яож̇зд̇аб̣б̣о. на хи бан̃н̃аабадинид̣̇д̣̇зсабхаавз д̣̇аяаависзсанам̣ д̇а-сад̣̇д̣̇о ход̇и, гарун̣аабадинид̣̇д̣̇зсабхаавз жа ход̇ийд̇и. бад̇хаанан̃жа бан̃н̃ам̣ важ̇ж̇зд̇ваа ‘‘д̣̇аяааяаа’’д̇и зд̇зна самб̣аж̇жхамаано ‘‘д̇ааяаа’’д̇и аяам̣ д̇а-сад̣̇д̣̇о аббад̇хаанааяа гарун̣ааяа бадинид̣̇д̣̇зсо бхавид̇умарахад̇и. аяамзд̇т̇а ад̇т̇о – яааяа д̣̇аяааяа самуссаахид̇о, на саа яаа гаажи, саб̣б̣ан̃н̃уд̇ан̃н̃аан̣асса бана нид̣̇ассанабхууд̇аа махаагарун̣аа, д̇ааяа самуссаахид̇од̇и.
Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā, tabbisesanabhāvena karuṇā. Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā, tasmā ‘‘tāyā’’ti paṭiniddesaṃ nārahati. Yā ca padhānabhūtā paññā, sā desanāya samuṭṭhānaṃ, na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti? Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ, karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato. Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti. Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti, khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo, evamidhāpi ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti. Tattha dayā samussāhinīti padhānā, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ. Tasmā ‘‘dayāyā’’ti visesitabbavacanametaṃ, tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘tāyā’’ti idaṃ vacanaṃ, tathā tassa paṭiniddesabhāvo yojetabbo. Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti, karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti. Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘dayāyā’’ti etena sambajjhamāno ‘‘tāyā’’ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati. Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito, na sā yā kāci, sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā, tāya samussāhitoti.
гат̇ам̣ бана гарун̣аа ‘‘д̣̇аяаа’’д̇и н̃аад̇аб̣б̣аа, нану вуд̇д̇ам̣ ‘‘д̣̇аяаабанно’’д̇и зд̇асса адтагат̇ааяам̣ (д̣̇ий. ни. адта. 1.8) ‘‘мзд̇д̇ажид̇д̇ад̇ам̣ аабанно’’д̇и, д̇асмаа д̣̇аяаа мзд̇д̇аад̇и яуж̇ж̇зяяа, на гарун̣аад̇и? яад̣̇и звам̣ ‘‘ад̣̇аяаабанно’’д̇и зд̇асса адтагат̇ааяам̣ ‘‘ниггарун̣ад̇ам̣ аабанно’’д̇и вуд̇д̇анд̇и д̣̇аяаа мзд̇д̇аад̇и жа на яуж̇ж̇зяяа, д̇асмаа д̣̇аяаа-сад̣̇д̣̇о яад̇т̇а яад̇т̇а бавад̇д̇ад̇и, д̇ад̇т̇а д̇ад̇т̇а ад̇хиббааяавасзна яож̇зд̇аб̣б̣о. д̣̇аяаа-сад̣̇д̣̇о хи анурагкан̣ад̇т̇ам̣ анд̇онийд̇ам̣ гад̇ваа бавад̇д̇амаано мзд̇д̇ааяа жа гарун̣ааяа жа бавад̇д̇ад̇ийд̇и но на яуж̇ж̇ад̇и. зван̃хи адтагат̇аанам̣ авирод̇хо ход̇ийд̇и. гарун̣аа жа д̣̇зсанааяа нид̣̇аанабхаавзна вуд̇д̇аа, на мзд̇д̇аа ‘‘ажжанд̇амзва хи д̇ам̣ самаяам̣ бхаг̇аваа гарун̣аавихаарзна вихаасий’’д̇и (д̣̇ий. ни. адта. 1.1; ма. ни. адта. 1.1 муулабарияааяасуд̇д̇аван̣н̣анаа; сам̣. ни. адта. 1.1.1; а. ни. адта. 1.1.1) звамаад̣̇ийсу, д̇асмаа ид̇ха гарун̣аава д̣̇аяааважанзна г̇ахид̇аад̇и взд̣̇ид̇аб̣б̣аа. саа хи самуссаахиний, на мзд̇д̇аа, мзд̇д̇аа бана бан̃н̃ааг̇ад̇игабавад̇д̇иний ход̇ийд̇и.
Kathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti ñātabbā, nanu vuttaṃ ‘‘dayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.8) ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti, tasmā dayā mettāti yujjeyya, na karuṇāti? Yadi evaṃ ‘‘adayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya, tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati. Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti. Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā, na mettā ‘‘accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1) evamādīsu, tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā. Sā hi samussāhinī, na mettā, mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti.
‘‘сад̇д̇зсуу’’д̇и гасмаа звам̣ вуд̇д̇ам̣, нану ‘‘д̇ааяаа’’д̇и зд̇зна важанзна сад̇д̇ависаяаа гарун̣аа г̇ахид̇аад̇и? но на г̇ахид̇аа, буримаг̇аат̇ааяа бана ‘‘сад̇д̇зсу гарун̣аа яат̇ааружи бавад̇д̇ид̇т̇аа’’д̇и саббад̣̇зсасад̇д̇ависаяаа ниббад̣̇зсасад̇д̇ависаяаа жа саб̣б̣аа вуд̇д̇аа, ид̇ха бана ниббад̣̇зсасад̇д̇ависаяад̇ам̣ г̇ахзд̇ум̣ ‘‘сад̇д̇зсуу’’д̇и ниббад̣̇зсасад̇д̇ависаяабхууд̇аа д̣̇ассид̇аа. д̇зна саб̣б̣асад̇д̇ависаяааяа гарун̣ааяа самуссаахид̇о абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇ам̣ д̣̇зваанам̣ самбавад̇д̇аяи, на д̣̇звависаяааяа зва, д̇асмаа саб̣б̣асад̇д̇ахид̇ад̇т̇ам̣ абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇ам̣ д̣̇зваанам̣ самбавад̇д̇аяи, на д̣̇зваанам̣язва ад̇т̇ааяаад̇и аяамад̇т̇о д̣̇ассид̇ова ход̇и. ат̇а ваа ‘‘сад̇д̇зсуу’’д̇и ид̣̇ам̣ на д̣̇аяааяа ааламб̣ананид̣̇ассанам̣, самуссааханависаяо бана зд̇зна д̣̇ассид̇о. абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇аббавад̇д̇анад̇т̇ан̃хи бхаг̇аваа гарун̣ааяа на д̣̇звзсуязва самуссаахид̇о , саб̣б̣аб̣од̇ханзяязсу бана сад̇д̇зсу самуссаахид̇о саб̣б̣зсам̣ ад̇т̇ааяа бавад̇д̇ад̇д̇аа, д̇асмаа сад̇д̇зсу самуссаахид̇амаанасод̇и сад̇д̇зсу висаяабхууд̇зсу нимид̇д̇абхууд̇зсу ваа самуссаахид̇амаанасо уяяож̇ид̇ажид̇д̇од̇и ад̇т̇о д̣̇адтаб̣б̣о.
‘‘Sattesū’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘tāyā’’ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti? No na gahitā, purimagāthāya pana ‘‘sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā’’ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā, idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘sattesū’’ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā. Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devavisayāya eva, tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti. Atha vā ‘‘sattesū’’ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ, samussāhanavisayo pana etena dassito. Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhito , sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā, tasmā sattesu samussāhitamānasoti sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo.
звам̣ аб̣бханд̇аранид̣̇аанам̣ д̣̇ассзд̇ваа б̣аахиранид̣̇аанам̣ д̣̇ассзнд̇о ‘‘баадихийраавасаанамхий’’д̇иаад̣̇имааха. д̇ад̇т̇а яасмим̣ гаалз бхаг̇авад̇аа абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇о бавад̇д̇ид̇о, д̇ам̣ д̣̇ассзд̇ум̣ ‘‘баадихийраавасаанамхи васанд̇о’’д̇и вуд̇д̇ам̣. ‘‘авасаанамхи васанд̇о д̇ид̣̇асаалаяз’’д̇и важанад̇о яассаавасаанамхи д̇ид̣̇асаалаяз васи, д̇ам̣ ган̣д̣амб̣амуулз гад̇ам̣ яамагабаадихаарияам̣ ид̇ха ‘‘баадихийра’’нд̇и вуд̇д̇ам̣, на б̣од̇химуулаад̣̇ийсу гад̇ам̣ баадихаарияам̣, нааби аад̣̇зсанаанусаасанияод̇и вин̃н̃ааяад̇и, баагадад̇д̇аа жа аасаннад̇д̇аа жа д̇ад̣̇зва г̇ахид̇анд̇и д̣̇адтаб̣б̣ам̣. баадихаарияабад̣̇асса важанад̇т̇ам̣ (уд̣̇аа. адта. 1; ид̇иву. адта. нид̣̇аанаван̣н̣анаа) ‘‘бадибагкахаран̣ад̇о рааг̇аад̣̇игилзсаабанаяанад̇о баадихаарияа’’нд̇и вад̣̇анд̇и, бхаг̇авад̇о бана бадибагкаа рааг̇аад̣̇аяо на санд̇и яз харид̇аб̣б̣аа. бут̇уж̇ж̇анаанамби хи виг̇ад̇убаггилзсз адтан̇г̇аг̇ун̣асаманнааг̇ад̇з жид̇д̇з хад̇абадибагкз ид̣̇д̇хивид̇хам̣ бавад̇д̇ад̇и, д̇асмаа д̇ад̇т̇а бавад̇д̇авохаарзна жа на саггаа ид̇ха ‘‘баадихаарияа’’нд̇и вад̇д̇ум̣. сажз бана махаагаарун̣игасса бхаг̇авад̇о взнзяяаг̇ад̇аа жа гилзсаа бадибагкаа, д̇зсам̣ харан̣ад̇о ‘‘баадихаарияа’’нд̇и вуд̇д̇ам̣, звам̣ сад̇и яуд̇д̇амзд̇ам̣. ат̇а ваа бхаг̇авад̇о жа саасанасса жа бадибагкаа д̇ид̇т̇ияаа, д̇зсам̣ харан̣ад̇о баадихаарияам̣. д̇з хи д̣̇идтихаран̣авасзна д̣̇идтиббагаасанз асамад̇т̇абхаавзна жа ид̣̇д̇хиаад̣̇зсанаанусаасанийхи харид̇аа абанийд̇аа хонд̇ийд̇и. ат̇а ваа бадийд̇и аяам̣ сад̣̇д̣̇о ‘‘бажчаа’’д̇и зд̇асса ад̇т̇ам̣ б̣од̇хзд̇и ‘‘д̇асмим̣ бадибавидтамхи, ан̃н̃о ааг̇ан̃чи б̣раахман̣о’’д̇иаад̣̇ийсу (су. ни. 985; жуул̣ани. баарааяанаваг̇г̇а, вад̇т̇уг̇аат̇аа 4) вияа, д̇асмаа самаахид̇з жид̇д̇з виг̇ад̇убаггилзсз жа гад̇агижжзна бажчаа харид̇аб̣б̣ам̣ бавад̇д̇зд̇аб̣б̣анд̇и бадихаарияам̣, ад̇д̇ано ваа убаггилзсзсу жад̇уд̇т̇аж̇жхаанамаг̇г̇зхи харид̇зсу бажчаа харан̣ам̣ бадихаарияам̣, ид̣̇д̇хиаад̣̇зсанаанусаасанияо жа виг̇ад̇убаггилзсзна гад̇агижжзна жа сад̇д̇ахид̇ад̇т̇ам̣ буна бавад̇д̇зд̇аб̣б̣аа, харид̇зсу жа ад̇д̇ано убаггилзсзсу барасад̇д̇аанам̣ убаггилзсахаран̣аани хонд̇ийд̇и бадихаарияаани бхаванд̇и, бадихаарияамзва баадихаарияам̣. бадихаарияз ваа ид̣̇д̇хиаад̣̇зсанаанусаасанисамуд̣̇ааяз бхавам̣ згзгам̣ баадихаарияанд̇и вужжад̇и. бадихаарияам̣ ваа жад̇уд̇т̇аж̇жхаанам̣ маг̇г̇о жа бадибагкахаран̣ад̇о, д̇ад̇т̇а ж̇аад̇ам̣, д̇асмим̣ ваа нимид̇д̇абхууд̇з, д̇ад̇о ваа ааг̇ад̇анд̇и баадихаарияам̣. баадихаарияамзва ид̇ха ‘‘баадихийра’’нд̇и вуд̇д̇ам̣. авасаанамхи васанд̇од̇и зд̇зхи гаалам̣ нид̣̇ассзд̇и. баадихийрагаран̣аавасаанзна хи д̇ид̣̇асаалаяаваасзна жа барижчинно абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇аббавад̇д̇анасса гаалод̇и . д̇ид̣̇асаалаязд̇и д̣̇зсам̣ нид̣̇ассзд̇и. со хи абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇аббавад̇д̇анасса д̣̇зсо д̇ад̇т̇а васанд̇зна бавад̇д̇ид̇ад̇д̇аад̇и.
Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘pāṭihīrāvasānamhī’’tiādimāha. Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito, taṃ dassetuṃ ‘‘pāṭihīrāvasānamhi vasanto’’ti vuttaṃ. ‘‘Avasānamhi vasanto tidasālaye’’ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi, taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ, na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ, nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati, pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā. Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Pāṭihāriyameva idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ. Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti. Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kāloti . Tidasālayeti desaṃ nidasseti. So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti.
3. д̇ад̇т̇ааби д̣̇зсависзсад̣̇ассанад̇т̇ам̣ ‘‘баарижчад̇д̇агамууламхий’’д̇иаад̣̇и вуд̇д̇ам̣. яуг̇анд̇харзд̇и сийд̇абаб̣б̣ад̇зсвзго д̣̇взжад̇д̇аалийсаяож̇анасахассуб̣б̣зд̇хо, аад̣̇ижжо жа д̇ад̣̇уб̣б̣зд̇хамаг̇г̇ажаарий, со сад̇и самбхавз яат̇аа яуг̇анд̇харз собхзяяа, звам̣ собхамаано нисиннод̇и ад̇т̇о.
3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘pāricchattakamūlamhī’’tiādi vuttaṃ. Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho, ādicco ca tadubbedhamaggacārī, so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya, evaṃ sobhamāno nisinnoti attho.
4-5. ид̣̇аани буг̇г̇алз д̇хаммабадиг̇г̇аахагз абад̣̇исанд̇о ‘‘жаггаваал̣асахассзхий’’д̇иаад̣̇имааха. саб̣б̣асод̇и саманд̇ад̇о ааг̇амма саб̣б̣зхи д̣̇исаабхааг̇зхи, саннивзсавасзна ваа саманд̇ад̇о саннивидтзхи д̣̇асахи жаггаваал̣асахассзхийд̇и ад̇хиббааяо, на саб̣б̣асо жаггаваал̣асахассзхи д̣̇асахи д̣̇асахийд̇и. звам̣ сад̇и жад̇д̇аалийсажаггаваал̣асахассзхи ад̇хигзхи ваа ааг̇аманам̣ вуд̇д̇ам̣ сияаа, на жзд̇ам̣ ад̇хиббзд̇анд̇и. саманд̇ад̇о саннисиннзнаад̇и ваа яож̇зд̇аб̣б̣ам̣. самам̣, саммаа ваа нисиннзна саннисиннзна, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аб̣яааб̣аад̇хзд̇ваа бхаг̇авад̇и г̇ааравам̣ гад̇ваа сод̇ам̣ од̣̇ахид̇ваа нисаж̇ж̇ад̣̇осз важ̇ж̇ид̇аб̣б̣з важ̇ж̇зд̇ваа нисиннзнаад̇и ад̇т̇о. маад̇арам̣ бамукам̣ гад̇ваа саннисиннзна д̣̇зваанам̣ г̇ан̣зна бариваарид̇од̇и ваа, маад̇арам̣ бамукам̣ гад̇ваа абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇ам̣ самбавад̇д̇аяийд̇и ваа яож̇анаа гаад̇аб̣б̣аа.
4-5. Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘cakkavāḷasahassehī’’tiādimāha. Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi, sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo, na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti. Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā, na cetaṃ adhippetanti. Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ. Samaṃ, sammā vā nisinnena sannisinnena, aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā, mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā.
ид̣̇аани д̣̇зсанааяа самудтаанам̣ д̣̇ассзнд̇о ‘‘д̇ассаа бан̃н̃ааяа д̇зж̇асаа’’д̇и ааха. яаа саа аад̣̇имхи гарун̣ааяа убамид̇аа саб̣б̣ан̃зяяад̇хаммаанам̣ яат̇аасабхааваж̇аананасамад̇т̇аа, д̇зсам̣ д̣̇зсзд̇аб̣б̣аббагаараж̇аананасамад̇т̇аа, б̣од̇хзд̇аб̣б̣абуг̇г̇алаанам̣ аасаяаад̇химуд̇д̇ияаад̣̇ивибхааванасамад̇т̇аа жа бан̃н̃аа, д̇ассаа жа яат̇аавуд̇д̇аб̣алаяог̇ад̇од̇и ад̇т̇о. д̇зна саб̣б̣ан̃н̃уд̇ан̃н̃аан̣амзва абхид̇хаммагат̇ааяа самудтаанабхаавз самад̇т̇ам̣, наан̃н̃анд̇и имамад̇т̇ам̣ д̣̇ийбзнд̇о абхид̇хаммагат̇ааяа асаад̇хааран̣абхаавам̣ д̣̇ассзд̇и. маг̇г̇од̇и убааяо. канд̇хааяад̇анаад̣̇ийнам̣ гусалаад̣̇ийнан̃жа д̇хаммаанам̣ аваб̣од̇хасса, сажжаббадивзд̇хассзва ваа убааяабхаавад̇о ‘‘абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇о’’д̇и вуд̇д̇о. баб̣анд̇хо ваа ‘‘маг̇г̇о’’д̇и вужжад̇и. со хи д̣̇ийгхад̇д̇аа маг̇г̇о вияаад̇и маг̇г̇о, д̇асмаа абхид̇хаммагат̇аабаб̣анд̇хо ‘‘абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇о’’д̇и вуд̇д̇о. д̣̇зваанам̣ г̇ан̣зна бариваарид̇од̇и вад̇ваа буна д̣̇зваананд̇и важанам̣ д̇зсам̣ г̇ахан̣асамад̇т̇ад̇ам̣ д̣̇ийбзд̇и. на хи асамад̇т̇аанам̣ бхаг̇аваа д̣̇зсзд̇ийд̇и.
Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassā paññāya tejasā’’ti āha. Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā, tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā, bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā, tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho. Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ, nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti. Maggoti upāyo. Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa, saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānanti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti. Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti.
6. звам̣ гарун̣аабан̃н̃аамукзхи г̇ун̣зхи бхаг̇авад̇о абхид̇хаммагат̇аамаг̇г̇аббавад̇д̇анзна жа хид̇аббадибад̇д̇ияаа барамабан̣аамаарахад̇ам̣ д̣̇ассзд̇ваа ид̣̇аани ад̇хиббзд̇ам̣ бан̣аамам̣ гаронд̇о ааха ‘‘д̇асса баад̣̇з намассид̇ваа’’д̇и. бхаг̇авад̇о т̇оманзнзва жа д̇хаммасса сваагкаад̇ад̇аа сан̇гхасса жа суббадибаннад̇аа д̣̇ассид̇аа ход̇и д̇аббабхавасса анан̃н̃ат̇аабхаавад̇о, д̇асмаа бан̣аамаарахам̣ д̇ан̃жа рад̇анад̣̇ваяам̣ бан̣аманд̇о ‘‘сад̣̇д̇хамман̃жасса…бз… жан̃ж̇али’’нд̇и ааха. д̇ад̇т̇а яасмаа б̣уд̣̇д̇хо ‘‘сад̣̇звагз логз д̇ат̇ааг̇ад̇о ванд̣̇анийяо’’д̇и, сан̇гхо жа ‘‘суббадибанно…бз… ан̃ж̇алигаран̣ийяо’’д̇и (а. ни. 6.10) вуд̇д̇о, д̇асмаа ‘‘д̇асса баад̣̇з намассид̇ваа, гад̇ваа сан̇гхасса жан̃ж̇али’’нд̇и вуд̇д̇ам̣. д̇хаммо бана сваагкаад̇ад̇аад̣̇иг̇ун̣аяуд̇д̇о д̇ат̇аануссаран̣зна бууж̇зд̇аб̣б̣о ход̇и ‘‘д̇амзва д̇хаммам̣ саггад̇ваа г̇арум̣гад̇ваа убаниссааяа вихарзяяа’’нд̇и (сам̣. ни. 1.173; а. ни. 4.21) важанад̇о, гааяаваажаажид̇д̇зхи саб̣б̣ат̇аа бууж̇зд̇аб̣б̣о, д̇асмаа ‘‘сад̣̇д̇хамман̃жасса бууж̇зд̇ваа’’д̇и вуд̇д̇ам̣. сириймад̇од̇и зд̇т̇а сирийд̇и бан̃н̃аабун̃н̃аанам̣ ад̇хиважананд̇и вад̣̇анд̇и. ат̇а ваа бун̃н̃аниб̣б̣ад̇д̇аа сарийрасобхаг̇г̇аад̣̇исамбад̇д̇и гад̇абун̃н̃з ниссаяад̇и, гад̇абун̃н̃зхи ваа ниссийяад̇ийд̇и ‘‘сирий’’д̇и вужжад̇и, саа жа ад̇исаяавад̇ий бхаг̇авад̇о ад̇т̇ийд̇и сириймаа, бхаг̇аваа, д̇асса сириймад̇о.
6. Evaṃ karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘tassa pāde namassitvā’’ti. Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato, tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘saddhammañcassa…pe… cañjali’’nti āha. Tattha yasmā buddho ‘‘sadevake loke tathāgato vandanīyo’’ti, saṅgho ca ‘‘suppaṭipanno…pe… añjalikaraṇīyo’’ti (a. ni. 6.10) vutto, tasmā ‘‘tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali’’nti vuttaṃ. Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vacanato, kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo, tasmā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’ti vuttaṃ. Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā, bhagavā, tassa sirīmato.
7. нибажжагаарассаад̇и бан̣аамагирияааяа. аанубхаавзнаад̇и б̣алзна. сосзд̇ваад̇и сугкаабзд̇ваа анд̇арад̇хаабзд̇ваа ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамийд̇и самб̣анд̇хо. анд̇арааязд̇и ад̇т̇аббагаасанасса убагхаад̇агз. асзсад̇од̇и ниссзсз сагалз.
7. Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya. Ānubhāvenāti balena. Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho. Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake. Asesatoti nissese sakale.
8. ид̣̇аани абхид̇хаммасса г̇амбхийрад̇т̇ад̇д̇аа ад̇т̇аббагаасанасса д̣̇уггарабхаавам̣ д̣̇ийбзд̇ум̣ ‘‘висуд̣̇д̇хаажаарасийлзнаа’’д̇иаад̣̇инаа абхияаажанам̣ д̣̇ассзд̇и. т̇уллажжаяаад̣̇ивисуд̣̇д̇хияаа висуд̣̇д̇хаажааро, баарааж̇игасан̇гхаад̣̇исзсависуд̣̇д̇хияаа висуд̣̇д̇хасийло. жаарид̇д̇аваарид̇д̇ависуд̣̇д̇хияаа ваа висуд̣̇д̇хаажаарасийло, д̇зна. саггажжанд̇и жид̇д̇им̣ гад̇ваа. абхияаажид̇од̇и абхимукам̣ яаажид̇о. д̇зна анаад̣̇арияам̣ ад̇т̇аббагаасанз гаад̇ум̣ асаггун̣зяяам̣ д̣̇ассзд̇и.
8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘visuddhācārasīlenā’’tiādinā abhiyācanaṃ dasseti. Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro, pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo. Cārittavārittavisuddhiyā vā visuddhācārasīlo, tena. Sakkaccanti cittiṃ katvā. Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito. Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti.
9. ид̣̇аани яасса ад̇т̇ам̣ багаасзд̇угаамо, д̇ам̣ д̣̇ассзд̇ум̣ ‘‘яам̣ д̣̇звад̣̇зво’’д̇иаад̣̇имааха. д̇ад̇т̇а яанд̇и абхид̇хаммам̣. д̣̇звад̣̇звод̇и висуд̣̇д̇хисаммуд̇иубабад̇д̇ид̣̇зваанам̣ д̣̇зво. логз хи яз ‘‘саран̣ам̣ барааяан̣а’’нд̇и г̇анд̇аб̣б̣аа г̇ад̇ибхууд̇аа, д̇з ‘‘д̣̇зваа’’д̇и вужжанд̇и, бхаг̇аваа жа саб̣б̣ад̣̇зваанам̣ г̇ад̇ибхууд̇од̇и . наяад̇од̇и сан̇кзбад̇о. самаажигкийд̇и саммаа аажигки яат̇аа т̇зро б̣уж̇жхад̇и. взнзяяасад̇д̇з винзд̇ийд̇и винааяаго, нааяагавирахид̇о ваа, саяамбхууд̇и ад̇т̇о.
9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ devadevo’’tiādimāha. Tattha yanti abhidhammaṃ. Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo. Loke hi ye ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gantabbā gatibhūtā, te ‘‘devā’’ti vuccanti, bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtoti . Nayatoti saṅkhepato. Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahito vā, sayambhūti attho.
10-12. яан̃жаад̇и яан̃жа абхид̇хаммам̣ бхигкуунам̣ баяируд̣̇аахаасийд̇и самб̣анд̇хо. баяируд̣̇аахаасийд̇и гат̇зси. ид̇ийд̇и иминаа ануггамзна. ‘‘яо д̇хаарид̇о’’д̇и яанд̇и убаяог̇авасзна вуд̇д̇о яам̣-сад̣̇д̣̇о д̇хаарид̇од̇и бажжад̇д̇зна самб̣аж̇жхамаано бажжад̇д̇авасзна барин̣амад̇и, д̇асмаа яо д̇хаарид̇о, яо жа сан̇г̇ийд̇о, д̇асса ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамийд̇и яож̇анаа гаад̇аб̣б̣аа. взд̣̇зна бан̃н̃ааяа ийхад̇и бавад̇д̇ад̇ийд̇и взд̣̇зхо, д̇зна мунинаа. абхин̣хасод̇и б̣ахусо. абхид̇хаммассаад̇и зд̇ам̣ ‘‘ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамий’’д̇и зд̇зна яож̇зд̇аб̣б̣ам̣. ид̣̇аани яо ад̇т̇аббагаасанасса ниссаяо, д̇ам̣ д̣̇ассзд̇ум̣ ‘‘аад̣̇ид̇о’’д̇иаад̣̇имааха. д̇ад̇т̇а аад̣̇ид̇од̇и аад̣̇имхи батамасан̇г̇ийд̇ияам̣.
10-12. Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho. Payirudāhāsīti kathesi. Itīti iminā anukkamena. ‘‘Yo dhārito’’ti yanti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati, tasmā yo dhārito, yo ca saṅgīto, tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā. Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho, tena muninā. Abhiṇhasoti bahuso. Abhidhammassāti etaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena yojetabbaṃ. Idāni yo atthappakāsanassa nissayo, taṃ dassetuṃ ‘‘ādito’’tiādimāha. Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ.
13. яаа адтагат̇аа сан̇г̇ийд̇аа, гасса бана саа адтагат̇аад̇и? ан̃н̃асса вуд̇д̇асса абхааваа ‘‘яасса ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамий’’д̇и вуд̇д̇ам̣, ад̇хигааравасзна ‘‘д̇асса абхид̇хаммассаа’’д̇и вин̃н̃ааяад̇и. сан̇г̇ийд̇аад̇и ад̇т̇ам̣ багаасзд̇ум̣ яуд̇д̇адтаанз ‘‘аяам̣ зд̇асса ад̇т̇о, аяам̣ зд̇асса ад̇т̇о’’д̇и сан̇г̇ахзд̇ваа вуд̇д̇аа, бажчааби жа д̣̇уд̇ияад̇ад̇ияасан̇г̇ийд̇ийсу анусан̇г̇ийд̇аа.
13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā, kassa pana sā aṭṭhakathāti? Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti vuttaṃ, adhikāravasena ‘‘tassa abhidhammassā’’ti viññāyati. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā, pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā.
14-16. абхисан̇кад̇аад̇и ражид̇аа. д̇ад̇од̇и адтагат̇аад̇о. д̇анд̇инаяаануг̇анд̇и д̇анд̇иг̇ад̇им̣ ануг̇ад̇ам̣. бхаасанд̇и мааг̇ад̇хабхаасам̣. нигааяанд̇аралад̣̇д̇хийхийд̇и анд̇аранд̇араа ануббавзсид̇аахи. асаммиссанд̇и авогин̣н̣ам̣. анаагуланд̇и санигааязби анаавилам̣ барижчиннам̣. асаммиссо анаагуло жа яо махаавихаараваасийнам̣ ад̇т̇авинижчаяо, д̇ам̣ д̣̇ийбаяанд̇о ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамийд̇и . зд̇зна д̇ибидагажуул̣анааг̇ад̇т̇зраад̣̇ийхи вуд̇д̇о т̇зраваад̣̇оби сан̇г̇ахид̇о ход̇и. ат̇а ваа д̇амб̣абан̣н̣ибхаасам̣ абанзд̇ваа мааг̇ад̇хабхаасан̃жа ааробзд̇ваа багаасияамаано яо абхид̇хаммасса ад̇т̇о асаммиссо анаагулоязва жа ход̇и махаавихаараваасийнан̃жа винижчаяабхууд̇о, д̇ам̣ ад̇т̇ам̣ ‘‘зсо махаавихаараваасийнам̣ винижчаяо’’д̇и д̣̇ийбаяанд̇о багаасаяиссаами. д̇аббагаасанзнзва хи со д̇ат̇аа д̣̇ийбид̇о ход̇ийд̇и.
14-16. Abhisaṅkhatāti racitā. Tatoti aṭṭhakathāto. Tantinayānuganti tantigatiṃ anugataṃ. Bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi. Asammissanti avokiṇṇaṃ. Anākulanti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ. Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo, taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmīti . Etena tipiṭakacūḷanāgattherādīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti. Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto, taṃ atthaṃ ‘‘eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo’’ti dīpayanto pakāsayissāmi. Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti.
17. д̇осаяанд̇о вижагкан̣зд̇и вижагкан̣з д̇осаяанд̇о г̇ахзд̇аб̣б̣ам̣ г̇ахзд̇ваанаад̇и звам̣ яож̇зд̇ваа ‘‘г̇ахзд̇аб̣б̣адтаанзязва г̇ахид̇ам̣ судту гад̇а’’нд̇и звам̣ д̇осаяанд̇од̇и ад̇т̇ам̣ вад̣̇анд̇и. звам̣ сад̇и г̇ахзд̇аб̣б̣аг̇г̇ахан̣знзва д̇осанам̣ гад̇ам̣, на ан̃н̃зна ад̇т̇аббагаасанзнаад̇и зд̇ам̣ аабаж̇ж̇зяяа. д̇осаяанд̇о ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамийд̇и звам̣ бана яож̇анааяа сад̇и г̇ахзд̇аб̣б̣аг̇г̇ахан̣ам̣ ан̃н̃ан̃жа саб̣б̣ам̣ ад̇т̇аббагаасанам̣ ход̇ийд̇и саб̣б̣зна д̇зна д̇осанам̣ гад̇ам̣ ход̇и, д̇асмаа д̇осаяанд̇о ад̇т̇ам̣ багаасаяиссаамийд̇и яуд̇д̇аруубаа.
17. Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu kata’’nti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti. Evaṃ sati gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ, na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya. Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti, tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā.
18-20. ид̣̇аани яам̣ ад̇т̇аббагаасанам̣ гад̇д̇угаамо, д̇асса махад̇д̇ам̣ барихарид̇ум̣ ‘‘гаммадтаанааний’’д̇иаад̣̇имааха. ад̇т̇аван̣н̣ананд̇и зд̇т̇а ван̣н̣анаа наама виварид̇ваа вид̇т̇аарзд̇ваа важанам̣. ид̇ийд̇и ‘‘абанзд̇ваа д̇ад̇о бхааса’’нд̇и звамаад̣̇инаа яат̇аад̣̇ассид̇аббагаарзна. ид̇и сод̇уунам̣ уссаахуббаад̣̇анасса хзд̇ум̣ д̣̇ассзд̇и. абхид̇хаммагат̇анд̇и абхид̇хаммадтагат̇ам̣. нисаамзт̇аад̇и сун̣аат̇а. ид̣̇аани авассам̣ аяам̣ сод̇аб̣б̣ааязваад̇и д̣̇ал̣хам̣ уссаахзнд̇о ааха ‘‘д̣̇уллабхаа хи аяам̣ гат̇аа’’д̇и.
18-20. Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo, tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘kammaṭṭhānānī’’tiādimāha. Atthavaṇṇananti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ. Itīti ‘‘apanetvā tato bhāsa’’nti evamādinā yathādassitappakārena. Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti. Abhidhammakathanti abhidhammaṭṭhakathaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘dullabhā hi ayaṃ kathā’’ti.
вийсад̇иг̇аат̇ааван̣н̣анаа нидтид̇аа.
Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
дийгаа • Tīkā / абхид̇хаммабидага (дийгаа) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / д̇хаммасан̇г̇ан̣ий-анудийгаа • Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā / вийсад̇иг̇аат̇ааван̣н̣анаа • Vīsatigāthāvaṇṇanā
