| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / સારત્થદીપની-ટીકા • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
વિનીતવત્થુવણ્ણના
Vinītavatthuvaṇṇanā
૧૮૦. મરણત્થિકાવ હુત્વાતિ ઇમસ્સ કાયસ્સ ભેદેન સગ્ગપાપનાધિપ્પાયત્તા અત્થતો મરણત્થિકાવ હુત્વા. મરણત્થિકભાવં અજાનન્તાતિ એવં અધિપ્પાયિનો મરણત્થિકા નામ હોન્તીતિ અત્તનો મરણત્થિકભાવં અજાનન્તા. ન હિ તે અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિં ન જાનન્તિ. વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગવોહારવસેન, મરણાધિપ્પાયસ્સ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાક્ખણે કરુણાય અભાવતો કારુઞ્ઞેન પાસે બદ્ધસૂકરમોચનં વિય ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. યથાયુનાતિ વુત્તમેવત્થં યથાનુસન્ધિનાતિ પરિયાયન્તરેન વુત્તં, યથાનુસન્ધિના યથાયુપરિચ્છેદેનાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા યથાનુસન્ધિનાતિ યથાનુપ્પબન્ધેન, યાવ તસ્મિં ભવે સન્તાનસ્સ અનુપ્પબન્ધો અવિચ્છિન્નપ્પવત્તિ હોતિ, તાવ ઠત્વાતિ વુત્તં હોતિ.
180.Maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantāti evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti. Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. Yathāyunāti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vuttaṃ, yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti. Atha vā yathānusandhināti yathānuppabandhena, yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnappavatti hoti, tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti.
અપ્પટિવેક્ખિત્વાતિ અનુપપરિક્ખિત્વા. ઉદ્ધં વા અધો વા સઙ્કમન્તીતિ પચ્છા આગતાનં ઓકાસદાનત્થં નિસિન્નપાળિયા ઉદ્ધં વા અધો વા ગચ્છન્તિ. પચ્ચવેક્ખણકિચ્ચં નત્થીતિ પચ્છા આગતેહિ ઉપપરિક્ખણકિચ્ચં નત્થિ. હેટ્ઠા કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને સાટકં વલિ ન ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘તસ્મિં વલિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. પટિવેક્ખણઞ્ચેદં ગિહીનં સન્તકેયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.
Appaṭivekkhitvāti anupaparikkhitvā. Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantīti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti. Paccavekkhaṇakiccaṃ natthīti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ vali na gaṇhātīti āha ‘‘tasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcedaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ.
પાળિયં મુસલે ઉસ્સિતેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભેત્વા દ્વીસુ મુસલેસુ ઉસ્સિતેસૂતિ અત્થો. ઉદુક્ખલભણ્ડિકન્તિ ઉદુક્ખલત્થાય આનીતં દારુભણ્ડં. પટિબદ્ધન્તિ ભોજનપટિબદ્ધં, ભોજનન્તરાયન્તિ વુત્તં હોતિ.
Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu ussitesūti attho. Udukkhalabhaṇḍikanti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. Paṭibaddhanti bhojanapaṭibaddhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.
૧૮૧. અગ્ગકારિકન્તિ એત્થ કારિકા-સદ્દસ્સ ભાવવચનત્તા ‘‘અગ્ગકિરિય’’ન્તિ અત્થં વત્વાપિ યસ્મા કિરિયં દાતું ન સક્કા, તસ્મા દાનસઙ્ખાતાય અગ્ગકિરિયાય યુત્તં પિણ્ડપાતમેવ ઇધ ઉપચારવુત્તિયા ‘‘અગ્ગકિરિયા’’તિ ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘પઠમં લદ્ધપિણ્ડપાત’’ન્તિઆદિ.
181.Aggakārikanti ettha kārikā-saddassa bhāvavacanattā ‘‘aggakiriya’’nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttaṃ piṇḍapātameva idha upacāravuttiyā ‘‘aggakiriyā’’ti gahetabbanti āha ‘‘paṭhamaṃ laddhapiṇḍapāta’’ntiādi.
૧૮૨-૧૮૩. દણ્ડમુગ્ગરન્તિ નિખાદનમુગ્ગરં. વિભત્તિબ્યત્તયેનાતિ વિભત્તિવિપરિણામેન. વિસેસાધિગમોતિ સમાધિ વિપસ્સના ચ અતિવિય પાકટત્તા ‘‘હત્થપ્પત્તો વિય દિસ્સતી’’તિ વુત્તં. ઉપચ્છિન્દતીતિ ‘‘વિસેસાધિગમસ્સ વિક્ખેપો મા હોતૂ’’તિ આહારં ઉપચ્છિન્દતિ. વિસેસાધિગમન્તિ લોકુત્તરધમ્મપટિલાભં. બ્યાકરિત્વાતિ આરોચેત્વા. ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતીતિ યસ્મા સભાગાનં લજ્જિભિક્ખૂનંયેવ અરિયા અત્તના અધિગતવિસેસં તાદિસે કારણે સતિ આરોચેન્તિ, તે ચ ભિક્ખૂ અપ્પતિરૂપાય અનેસનાય પચ્ચયં ન પરિયેસન્તિ, તસ્મા તેહિ પરિયેસિતપચ્ચયે કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેત્વા આહારં ઉપચ્છિન્દિતું ન વટ્ટતીતિ અત્થો. સભાગાનઞ્હિ બ્યાકતત્તા ઉપચ્છિન્દિતું ન લભતિ. તે હિ કપ્પિયખેત્તં. તેનેવ ‘‘સભાગાનઞ્હિ લજ્જિભિક્ખૂનં કથેતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં ‘‘ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતી’’તિ ઇમસ્સ કારણં દસ્સેન્તેન વુત્તન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.
182-183.Daṇḍamuggaranti nikhādanamuggaraṃ. Vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca ativiya pākaṭattā ‘‘hatthappatto viya dissatī’’ti vuttaṃ. Upacchindatīti ‘‘visesādhigamassa vikkhepo mā hotū’’ti āhāraṃ upacchindati. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā. Upacchindati, na vaṭṭatīti yasmā sabhāgānaṃ lajjibhikkhūnaṃyeva ariyā attanā adhigatavisesaṃ tādise kāraṇe sati ārocenti, te ca bhikkhū appatirūpāya anesanāya paccayaṃ na pariyesanti, tasmā tehi pariyesitapaccaye kukkuccaṃ uppādetvā āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭatīti attho. Sabhāgānañhi byākatattā upacchindituṃ na labhati. Te hi kappiyakhettaṃ. Teneva ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ ‘‘upacchindati, na vaṭṭatī’’ti imassa kāraṇaṃ dassentena vuttanti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.
અથ વા વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વાતિ ઇદં વિસેસસ્સ અધિગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અધિગમન્તરાયં અસઙ્કન્તેનેવ ચ આહારુપચ્છેદો કાતબ્બોતિ અનુઞ્ઞાતત્તા અધિગતેન ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વા આહારં ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કિં પન અરિયા અત્તના અધિગતવિસેસં અઞ્ઞેસં આરોચેન્તીતિ ઇમિસ્સા ચોદનાય ‘‘સભાગાનઞ્હિ લજ્જિભિક્ખૂનં કથેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અયમેત્થ યુત્તતરોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, ગણ્ઠિપદેપિ અયમત્થો દસ્સિતોયેવાતિ. ભણ્ડકં ધોવન્તાતિ ચીવરં ધોવન્તા. ધોવનદણ્ડકન્તિ ભણ્ડધોવનદણ્ડં.
Atha vā visesādhigamaṃ byākaritvāti idaṃ visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigamantarāyaṃ asaṅkanteneva ca āhārupacchedo kātabboti anuññātattā adhigatena na kātabboti dassetuṃ ‘‘visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kiṃ pana ariyā attanā adhigatavisesaṃ aññesaṃ ārocentīti imissā codanāya ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayamettha yuttataroti amhākaṃ khanti, gaṇṭhipadepi ayamattho dassitoyevāti. Bhaṇḍakaṃ dhovantāti cīvaraṃ dhovantā. Dhovanadaṇḍakanti bhaṇḍadhovanadaṇḍaṃ.
૧૮૪. અહં કુક્કુચ્ચકોતિ ‘‘મમ કિરિયાય મરેય્ય નુ ખો, નો વા’’તિ એવં જાતકુક્કુચ્ચકો. સબ્બત્થાપિ પનેત્થ એવરૂપેસુ વત્થૂસુ અમતે થુલ્લચ્ચયસ્સ વુત્તત્તા તેન કતપ્પયોગેન દુક્ખવેદના ઉપ્પજ્જતુ વા મા વા, પારાજિકાય અભાવતો ભગવતો વચનેન થુલ્લચ્ચયમેવાતિ વદન્તિ.
184.Ahaṃ kukkuccakoti ‘‘mama kiriyāya mareyya nu kho, no vā’’ti evaṃ jātakukkuccako. Sabbatthāpi panettha evarūpesu vatthūsu amate thullaccayassa vuttattā tena katappayogena dukkhavedanā uppajjatu vā mā vā, pārājikāya abhāvato bhagavato vacanena thullaccayamevāti vadanti.
૧૮૫. ગબ્ભો પતતિ એતેનાતિ ગબ્ભપાતનં, તાદિસં ભેસજ્જં. તેનાહ ‘‘યેન પરિભુત્તેના’’તિઆદિ . ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ વુત્તત્તા પરિયાયતો આપત્તિમોક્ખો ન હોતીતિ આહ ‘‘પરિયાયો નામ નત્થી’’તિ.
185. Gabbho patati etenāti gabbhapātanaṃ, tādisaṃ bhesajjaṃ. Tenāha ‘‘yena paribhuttenā’’tiādi . ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyato āpattimokkho na hotīti āha ‘‘pariyāyo nāma natthī’’ti.
ગબ્ભં ન ગણ્હાતીતિ ગબ્ભં ન ધારેતિ. વાતેન પાણકેહિ વા ગબ્ભો વિનસ્સન્તો કમ્મં વિના ન નસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દ્વીહાકારેહી’’તિ વુત્તં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.૨૬) પન ‘‘ગબ્ભો હિ વાતેન પાણકેહિ કમ્મુના ચાતિ તીહિ કારણેહિ વિનસ્સતી’’તિ વત્વા ‘‘કમ્મુના વિનસ્સન્તે પન બુદ્ધાપિ પટિબાહિતું ન સક્કોન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ વાતેન પાણકેહિ વા ગબ્ભે વિનસ્સન્તે ન પુરિમકમ્મુના ઓકાસો કતો, અપિચ તપ્પચ્ચયા કમ્મં વિપચ્ચતિ, સયમેવ પન કમ્મુના ઓકાસે કતે ન એકન્તેન વાતો પાણકા વા અપેક્ખિતબ્બાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન કમ્મસ્સ વિસું કારણભાવો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. પાણકા ખાદિત્વા અન્તરધાપેન્તીતિ યોજેતબ્બં. અવિજાયનત્થાય ભેસજ્જં દેન્તસ્સ કુચ્છિયં ઉપ્પજ્જિત્વા વિનસ્સિસ્સન્તીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન દિન્ને ઓપાતક્ખણનાદીસુ વિય કમ્મબદ્ધો, કુચ્છિયં ન ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ઇમિના પન અધિપ્પાયેન દિન્ને નેવત્થિ કમ્મબદ્ધો.
Gabbhaṃ na gaṇhātīti gabbhaṃ na dhāreti. Vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na nassatīti adhippāyena ‘‘dvīhākārehī’’ti vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.26) pana ‘‘gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassatī’’ti vatvā ‘‘kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Tattha vātena pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, apica tappaccayā kammaṃ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti iminā adhippāyena kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Pāṇakā khāditvā antaradhāpentīti yojetabbaṃ. Avijāyanatthāya bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā vinassissantīti iminā adhippāyena dinne opātakkhaṇanādīsu viya kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissantīti iminā pana adhippāyena dinne nevatthi kammabaddho.
સહધમ્મિકાનન્તિ એકસ્સ સત્થુનો સાસને સહસિક્ખમાનધમ્માનં. પઞ્ચન્નમ્પિ વિવટ્ટનિસ્સિતસીલત્તા ‘‘સમસીલસદ્ધાપઞ્ઞાન’’ન્તિ વુત્તં. ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતોતિ અત્તનો તેસં વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો. ગિલાનસ્સત્થાય અપ્પવારિતટ્ઠાનતોપિ વિઞ્ઞત્તિયા અનુઞ્ઞાતત્તા કતાપિ અકતા વિયાતિ અકતવિઞ્ઞત્તિ, ‘‘વદ, ભન્તે, પચ્ચયેના’’તિ એવં અકતપવારણટ્ઠાને ચ વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તિ.
Sahadhammikānanti ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ. Pañcannampi vivaṭṭanissitasīlattā ‘‘samasīlasaddhāpaññāna’’nti vuttaṃ. Ñātakapavāritaṭṭhānatoti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Gilānassatthāya appavāritaṭṭhānatopi viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti, ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti akataviññatti.
પટિયાદિયતીતિ સમ્પાદેતિ. અકાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ દુક્કટં વદન્તિ. સહધમ્મિકેસુ વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘ઇમેસમ્પિ પઞ્ચન્નં અકતવિઞ્ઞત્તિયાપિ ભેસજ્જં કાતું વટ્ટતી’’તિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા કથિતં. યાવ ઞાતકા પસ્સન્તીતિ યાવ તસ્સ ઞાતકા પસ્સન્તિ. પિતુ ભગિની પિતુચ્છા. માતુ ભાતા માતુલો. નપ્પહોન્તીતિ કાતું ન સક્કોન્તિ. સચેપિ ન યાચન્તીતિ ‘‘યાચિતું દુક્ખ’’ન્તિ અધિપ્પાયેન યદિ ન યાચન્તિ. આભોગં કત્વાતિ ઇદં કત્તબ્બતાદસ્સનવસેન વુત્તં, ‘‘આભોગં પન અકત્વાપિ દાતું વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ લિખિતં. એતે દસ ઞાતકે ઠપેત્વાતિ તેસં પુત્તનત્તાદયોપિ તપ્પટિબદ્ધત્તા ઞાતકા એવાતિ તેપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા. તેન અઞ્ઞેસન્તિ ઇમિના અઞ્ઞાતકાનં ગહણં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘એતેસં પુત્તપરમ્પરાયા’’તિઆદિ. કુલપરિવટ્ટોતિ કુલાનં પટિપાટિ, કુલપરમ્પરાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘મય્હં દસ્સન્તિ કરિસ્સન્તી’’તિ પચ્ચાસાય કરોન્તસ્સપિ યાચિત્વાપિ ગહેતબ્બટ્ઠાનતાય ઞાતકેસુ વેજ્જકમ્મં વા કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતીતિ વદન્તિ. સબ્બપદેસુપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ ચૂળમાતુયાતિઆદીસુ સબ્બપદેસુ ‘‘ચૂળમાતુયા સામિકો’’તિઆદિના યોજેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.
Paṭiyādiyatīti sampādeti. Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti. Sahadhammikesu vuttanayenevāti ‘‘imesampi pañcannaṃ akataviññattiyāpi bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttattā kathitaṃ. Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti. Pitu bhaginī pitucchā. Mātu bhātā mātulo. Nappahontīti kātuṃ na sakkonti. Sacepi na yācantīti ‘‘yācituṃ dukkha’’nti adhippāyena yadi na yācanti. Ābhogaṃ katvāti idaṃ kattabbatādassanavasena vuttaṃ, ‘‘ābhogaṃ pana akatvāpi dātuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu likhitaṃ. Ete dasa ñātake ṭhapetvāti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā. Tena aññesanti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘etesaṃ puttaparamparāyā’’tiādi. Kulaparivaṭṭoti kulānaṃ paṭipāṭi, kulaparamparāti vuttaṃ hoti. ‘‘Mayhaṃ dassanti karissantī’’ti paccāsāya karontassapi yācitvāpi gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadanti. Sabbapadesupi vinicchayo veditabboti cūḷamātuyātiādīsu sabbapadesu ‘‘cūḷamātuyā sāmiko’’tiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayena vinicchayo veditabbo.
વુત્તનયેન પરિયેસિત્વાતિ ઇમિના ‘‘ઞાતિસામણેરેહિ વા’’તિઆદિના વુત્તમત્થં અતિદિસ્સતિ. અપચ્ચાસીસન્તેનાતિ ‘‘મય્હં દસ્સન્તિ કરિસ્સન્તી’’તિ એવં અત્તનો અત્થાય અપચ્ચાસીસન્તેન. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પન ઉપકારકત્તં પચ્ચાસીસન્તેન કાતું વટ્ટતિ. ‘‘ભેસજ્જં આચિક્ખથા’’તિ વુત્તેપિ યથા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં પન કથા કાતબ્બા’’તિ ઇદં પરિયાયત્તા વટ્ટતિ, એવં હેટ્ઠા વુત્તનયેન ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગહેત્વા કરોન્તી’’તિ ઇમિના પરિયાયેન કથેન્તસ્સપિ નેવત્થિ દોસોતિ આચરિયા.
Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘ñātisāmaṇerehi vā’’tiādinā vuttamatthaṃ atidissati. Apaccāsīsantenāti ‘‘mayhaṃ dassanti karissantī’’ti evaṃ attano atthāya apaccāsīsantena. Bhikkhusaṅghassa pana upakārakattaṃ paccāsīsantena kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhesajjaṃ ācikkhathā’’ti vuttepi yathā ‘‘aññamaññaṃ pana kathā kātabbā’’ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati, evaṃ heṭṭhā vuttanayena ‘‘idañcidañca gahetvā karontī’’ti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā.
વિનયલક્ખણં અજાનન્તસ્સ અનાચરિયસ્સ તદનુરૂપવોહારાસમ્ભવતો ઈદિસસ્સ લાભસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ નત્થીતિ ‘‘આચરિયભાગો નામાય’’ન્તિ વુત્તં, વિનયે પકતઞ્ઞુના આચરિયેન લભિતબ્બભાગો અયન્તિ વુત્તં હોતિ. પુપ્ફપૂજનત્થાય દિન્નેપિ અકપ્પિયવોહારેન વિધાનસ્સ અયુત્તત્તા ‘‘કપ્પિયવસેના’’તિ વુત્તં, ‘‘પુપ્ફં આહરથા’’તિઆદિના કપ્પિયવોહારવસેનાતિ અત્થો.
Vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti ‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’nti vuttaṃ, vinaye pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hoti. Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā ‘‘kappiyavasenā’’ti vuttaṃ, ‘‘pupphaṃ āharathā’’tiādinā kappiyavohāravasenāti attho.
યદિ ‘‘પરિત્તં કરોથા’’તિ વુત્તે કરોન્તિ, ગિહિવેય્યાવચ્ચકરણટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ ‘‘પરિત્તં કરોથ, ભન્તેતિ વુત્તે ન કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘ભણથા’’તિ વુત્તે પન ધમ્મકથાય અજ્ઝેસનટ્ઠાને ઠિતત્તા ‘‘કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મઞ્હિ અનજ્ઝિટ્ઠેનપિ કથેતું વટ્ટતિ, પગેવ અજ્ઝિટ્ઠેન. ચાલેત્વા સુત્તં પરિમજ્જિત્વાતિ પરિત્તં કરોન્તેન કાતબ્બવિધિં દસ્સેતિ. વિહારતો…પે॰… દુક્કટન્તિ અઞ્ઞાતકાનંયેવ દદતો દુક્કટં. નો ચે જાનન્તીતિ યદિ એવં વત્તું ન જાનન્તિ. ઉદકન્તિ દક્ખિણોદકં. પાદેસુ અપનીતેસુ અવમઙ્ગલસઞ્ઞિનો હોન્તીતિ આહ ‘‘ન પાદા અપનેતબ્બા’’તિ . ગન્તું વટ્ટતીતિ ‘‘પરિવારત્થાય આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તેપિ એવં સલ્લક્ખેત્વા ગન્તું વટ્ટતિ.
Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, gihiveyyāvaccakaraṇaṭṭhāne tiṭṭhatīti ‘‘parittaṃ karotha, bhanteti vutte na kātabba’’nti vuttaṃ, ‘‘bhaṇathā’’ti vutte pana dhammakathāya ajjhesanaṭṭhāne ṭhitattā ‘‘kātabba’’nti vuttaṃ. Dhammañhi anajjhiṭṭhenapi kathetuṃ vaṭṭati, pageva ajjhiṭṭhena. Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti. Vihārato…pe… dukkaṭanti aññātakānaṃyeva dadato dukkaṭaṃ. No ce jānantīti yadi evaṃ vattuṃ na jānanti. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Pādesu apanītesu avamaṅgalasaññino hontīti āha ‘‘na pādā apanetabbā’’ti . Gantuṃ vaṭṭatīti ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi evaṃ sallakkhetvā gantuṃ vaṭṭati.
અનામટ્ઠપિણ્ડપાતોતિ અપબ્બજિતસ્સ હત્થતો લદ્ધો અત્તના અઞ્ઞેન વા પબ્બજિતેન અગ્ગહિતઅગ્ગો પિણ્ડપાતો. થાલકેતિ ઇમિના પત્તોપિ ગહિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. દામરિકચોરસ્સાતિ રજ્જં પત્થયમાનસ્સ પાકટચોરસ્સ. ચોરનાગવત્થૂતિ એત્થ ‘‘ચોરનાગસ્સ કિર આમટ્ઠં દેન્તો કુજ્ઝિસ્સતિ, અનામટ્ઠં ન વટ્ટતીતિ થેરો પત્તગ્ગહણહત્થેનેવ અગ્ગં ગહેત્વા પત્તે ભત્તં સબ્બમદાસિ, સો તેન તુસ્સિ. ‘એત્તકં મય્હ’ન્તિ ભત્તસ્સ એકપસ્સેયેવ થોકં ઠપેત્વાપિ પુન તેન સદ્ધિં સબ્બમ્પિ દાતું વટ્ટતી’’તિ ચૂળગણ્ઠિપદે વુત્તં.
Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti apabbajitassa hatthato laddho attanā aññena vā pabbajitena aggahitaaggo piṇḍapāto. Thālaketi iminā pattopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthayamānassa pākaṭacorassa. Coranāgavatthūti ettha ‘‘coranāgassa kira āmaṭṭhaṃ dento kujjhissati, anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti thero pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patte bhattaṃ sabbamadāsi, so tena tussi. ‘Ettakaṃ mayha’nti bhattassa ekapasseyeva thokaṃ ṭhapetvāpi puna tena saddhiṃ sabbampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ.
આમિસસ્સ ધમ્મસ્સ ચ અલાભેન અત્તનો પરસ્સ ચ અન્તરે સમ્ભવન્તસ્સ છિદ્દસ્સ વિવરસ્સ ભેદસ્સ પટિસન્થરણં પિદહનં ગણ્હનં પટિસન્થારો. અયઞ્હિ લોકસન્નિવાસો અલબ્ભમાનેન આમિસેન ચ ધમ્મેન ચાતિ દ્વીહિ છિદ્દો, તસ્સ તં છિદ્દં યથા ન પઞ્ઞાયતિ, એવં પીઠસ્સ વિય પચ્ચત્થરણેન આમિસેન ચ ધમ્મેન ચ પટિસન્થરણં આમિસપટિસન્થારો ધમ્મપટિસન્થારો ચાતિ વુચ્ચતિ. તત્થ ધમ્મપટિસન્થારો કસ્સચિ ન કાતબ્બો નત્થિ. યસ્સ કસ્સચિ હિ ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા ધમ્મેન સઙ્ગહો કાતબ્બોયેવ. ‘‘પટિસન્થારો પન કસ્સ કાતબ્બો, કસ્સ ન કાતબ્બો’’તિ ઇદં પન આમિસપટિસન્થારં સન્ધાય વુત્તં. ઉબ્બાસેત્વાતિ સમન્તતો તિયોજનં વિલુમ્પન્તો મનુસ્સે પલાપેત્વા અઞ્ઞેસં અવાસં કત્વા. સઙ્ઘસ્સત્થાય આહટાતિ પાકવટ્ટતો તંદિવસસ્સત્થાય આહટા. વરપોત્થચિત્તત્થરણન્તિ અનેકપ્પકારઉત્તમરૂપવિચિત્તત્થરણં.
Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ gaṇhanaṃ paṭisanthāro. Ayañhi lokasannivāso alabbhamānena āmisena ca dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena ca dhammena ca paṭisantharaṇaṃ āmisapaṭisanthāro dhammapaṭisanthāro cāti vuccati. Tattha dhammapaṭisanthāro kassaci na kātabbo natthi. Yassa kassaci hi gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā dhammena saṅgaho kātabboyeva. ‘‘Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’ti idaṃ pana āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya vuttaṃ. Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpanto manusse palāpetvā aññesaṃ avāsaṃ katvā. Saṅghassatthāya āhaṭāti pākavaṭṭato taṃdivasassatthāya āhaṭā. Varapotthacittattharaṇanti anekappakārauttamarūpavicittattharaṇaṃ.
૧૮૭. સત્તરસવગ્ગિયેસુ પુબ્બે એકસ્સ અઙ્ગુલિપતોદેન મારિતત્તા સેસસોળસજનેસુ ઉદરં આરુહિત્વા નિસિન્નમેકં ઠપેત્વા ‘‘સેસાપિ પન્નરસ જના’’તિ વુત્તં. અદૂહલપાસાણા વિયાતિ અદૂહલે આરોપિતપાસાણા વિય. કમ્માધિપ્પાયાતિ તજ્જનીયાદિકમ્મકરણાધિપ્પાયા. આવાહેત્વાતિ આવિસાપેત્વા. વાળવિહારન્તિ ચણ્ડસત્તેહિ અધિટ્ઠિતવિહારં.
187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodena māritattā sesasoḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘sesāpi pannarasa janā’’ti vuttaṃ. Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya. Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā. Āvāhetvāti āvisāpetvā. Vāḷavihāranti caṇḍasattehi adhiṭṭhitavihāraṃ.
૧૮૯. યો રુક્ખેન ઓત્થતોપિ ન મરતીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ભૂતગામસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં સયમેવ વક્ખતિ. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં (પાચિ॰ અટ્ઠ॰ ૯૨) –
189.Yorukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati. Evañhi tattha vuttaṃ (pāci. aṭṭha. 92) –
‘‘મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાયં પન સબ્બઅટ્ઠકથાસુ ‘સચે ભિક્ખુ રુક્ખેન વા અજ્ઝોત્થતો હોતિ ઓપાતે વા પતિતો, સક્કા ચ હોતિ એકેન પસ્સેન રુક્ખં છિન્દિત્વા ભૂમિં વા ખણિત્વા નિક્ખમિતું, જીવિતહેતુપિ અત્તના ન કાતબ્બં, અઞ્ઞેન પન ભિક્ખુના ભૂમિં વા ખણિત્વા રુક્ખં વા છિન્દિત્વા અલ્લરુક્ખતો વા દણ્ડકં છિન્દિત્વા તં રુક્ખં પવટ્ટેત્વા નિક્ખમાપેતું વટ્ટતિ, અનાપત્તી’તિ વુત્તં. તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ, ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દવડાહે ડય્હમાને પટગ્ગિં દાતું પરિત્તં કાતુ’ન્તિ (ચૂળવ॰ ૨૮૩) ઇદં પન એકમેવ સુત્તં દિસ્સતિ. સચે એતસ્સ અનુલોમં, અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતીતિ ઇદં નાનાકરણં ન સક્કા લદ્ધું. અત્તનો અત્થાય કરોન્તો અત્તસિનેહેન અકુસલચિત્તેનેવ કરોતિ, પરો પન કારુઞ્ઞેન. તસ્મા અનાપત્તીતિ ચે, એતમ્પિ અકારણં. કુસલચિત્તેનપિ હિ ઇમં આપત્તિં આપજ્જતિ, સબ્બટ્ઠકથાસુ પન વુત્તત્તા ન સક્કા પટિસેધેતું, ગવેસિતબ્બા એત્થ યુત્તિ, અટ્ઠકથાચરિયાનં વા સદ્ધાય ગન્તબ્બ’’ન્તિ.
‘‘Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthato hoti opāte vā patito, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ, jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ, aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhamāpetuṃ vaṭṭati, anāpattī’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇaṃ na dissati, ‘anujānāmi, bhikkhave, davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ parittaṃ kātu’nti (cūḷava. 283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati. Sace etassa anulomaṃ, attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatīti idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ. Attano atthāya karonto attasinehena akusalacitteneva karoti, paro pana kāruññena. Tasmā anāpattīti ce, etampi akāraṇaṃ. Kusalacittenapi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati, sabbaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ, gavesitabbā ettha yutti, aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabba’’nti.
તસ્મા યં એત્થ ઇતો અઞ્ઞથા કેનચિ પપઞ્ચિતં, ગણ્ઠિપદેસુ ચ કારણં વુત્તં, તં ન સારતો પચ્ચેતબ્બં.
Tasmā yaṃ ettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, gaṇṭhipadesu ca kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ.
૧૯૦. અલ્લ…પે॰… પાચિત્તિયન્તિ સુક્ખટ્ઠાનેપિ અગ્ગિં પાતેત્વા ઇમિના અધિપ્પાયેન આલિમ્પેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. દુક્કટન્તિ સુક્ખટ્ઠાને વા સુક્ખં ‘‘અસુક્ખ’’ન્તિ અવવત્થપેત્વા વા અગ્ગિં પાતેન્તસ્સ દુક્કટં. કીળાધિપ્પાયેપિ એસેવ નયો. કીળાધિપ્પાયો ચ પટપટાયમાનસદ્દસ્સાદવસેનેવ વેદિતબ્બો. પટિપક્ખભૂતો અગ્ગિ પટગ્ગિ. પરિત્તકરણન્તિ આરક્ખકરણં. સયં વા ઉટ્ઠિતન્તિ વાતેરિતાનં વેળુઆદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનેન સમુટ્ઠિતં. નિરુપાદાનોતિ ઇન્ધનરહિતો.
190.Alla…pe… pācittiyanti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva. Dukkaṭanti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘asukkha’’nti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ. Kīḷādhippāyepi eseva nayo. Kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo. Paṭipakkhabhūto aggi paṭaggi. Parittakaraṇanti ārakkhakaraṇaṃ. Sayaṃ vā uṭṭhitanti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ. Nirupādānoti indhanarahito.
૧૯૧-૧૯૨. ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણત્તા પારાજિકન્તિ ‘‘દ્વીહી’’તિ વુત્તે દ્વીહિપિ પહારેહિ મરણસ્સ પચ્ચાસીસનતો એકેન વિના દ્વિન્નં અભાવતો ચ પારાજિકં. ‘‘દ્વીહિયેવાતિ નિયમિતે પન એકેન પહારેન મારિતે નત્થિ પારાજિક’’ન્તિ વદન્તિ. પઠમં આહિતબલવેગસ્સ પુબ્બાનુચિણ્ણવસેન ધમ્માનં દેસન્તરુપ્પત્તિયા ગમનમત્તં ઠપેત્વા જીવિતિન્દ્રિયસ્સ તત્થ અવિજ્જમાનત્તા ‘‘સીસચ્છેદકસ્સા’’તિ વુત્તં. ઇમસ્સ વત્થુસ્સાતિ આઘાતનવત્થુસ્સ. ‘‘પાનપરિભોગેનાતિ વુત્તત્તા લોણસોવીરકં યામકાલિક’’ન્તિ વદન્તિ.
191-192.Khettameva otiṇṇattā pārājikanti ‘‘dvīhī’’ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato ca pārājikaṃ. ‘‘Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājika’’nti vadanti. Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā ‘‘sīsacchedakassā’’ti vuttaṃ. Imassa vatthussāti āghātanavatthussa. ‘‘Pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti vadanti.
વિનીતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.
ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
તતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / વિનયપિટક • Vinayapiṭaka / મહાવિભઙ્ગ • Mahāvibhaṅga / ૩. તતિયપારાજિકં • 3. Tatiyapārājikaṃ
અટ્ઠકથા • Aṭṭhakathā / વિનયપિટક (અટ્ઠકથા) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / મહાવિભઙ્ગ-અટ્ઠકથા • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ૩. તતિયપારાજિકં • 3. Tatiyapārājikaṃ
ટીકા • Tīkā / વિનયપિટક (ટીકા) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / વજિરબુદ્ધિ-ટીકા • Vajirabuddhi-ṭīkā / વિનીતવત્થુવણ્ણના • Vinītavatthuvaṇṇanā
ટીકા • Tīkā / વિનયપિટક (ટીકા) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / વિમતિવિનોદની-ટીકા • Vimativinodanī-ṭīkā / વિનીતવત્થુવણ્ણના • Vinītavatthuvaṇṇanā
