| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៤. វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា
4. Vimalakoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā
ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោតិ វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ចតូហិ សុវណ្ណបុប្ផេហិ បូជេសិ។ ភគវា តស្ស បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា សុវណ្ណាភា សកលំ តំ បទេសំ ឱត្ថរតិ។ តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ ហុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តំ និមិត្តំ គហេត្វា អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ អវិជហន្តោ កេនចិ រោគេន កាលំ កត្វា តុសិតេសុ ឧបបន្នោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជានំ ពិម្ពិសារំ បដិច្ច អម្ពបាលិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ។ រាជា ហិ ពិម្ពិសារោ តរុណកាលេ អម្ពបាលិយា រូបសម្បត្តិំ សុត្វា សញ្ជាតាភិលាសោ កតិបយមនុស្សបរិវារោ អញ្ញាតកវេសេន វេសាលិំ គន្ត្វា ឯករត្តិំ តាយ សំវាសំ កប្បេសិ។ តទា អយំ តស្សា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ។ សា ច គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ តស្ស អារោចេសិ។ រាជាបិ អត្តានំ ជានាបេត្វា ទាតព្ពយុត្តកំ ទត្វា បក្កាមិ។ សា គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘វិមលោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ, បច្ឆា វិមលកោណ្ឌញ្ញោតិ បញ្ញាយិត្ថ។ សោ វយប្បត្តោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៤០-៤៨) –
Dumavhayāya uppannoti vimalakoṇḍaññattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ mahatiyā parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannamānaso catūhi suvaṇṇapupphehi pūjesi. Bhagavā tassa pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā suvaṇṇābhā sakalaṃ taṃ padesaṃ ottharati. Taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso hutvā bhagavantaṃ vanditvā taṃ nimittaṃ gahetvā attano gehaṃ gantvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahanto kenaci rogena kālaṃ katvā tusitesu upapanno aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājānaṃ bimbisāraṃ paṭicca ambapāliyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Rājā hi bimbisāro taruṇakāle ambapāliyā rūpasampattiṃ sutvā sañjātābhilāso katipayamanussaparivāro aññātakavesena vesāliṃ gantvā ekarattiṃ tāya saṃvāsaṃ kappesi. Tadā ayaṃ tassā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Sā ca gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ tassa ārocesi. Rājāpi attānaṃ jānāpetvā dātabbayuttakaṃ datvā pakkāmi. Sā gabbhassa paripākamanvāya puttaṃ vijāyi, ‘‘vimalo’’tissa nāmaṃ ahosi, pacchā vimalakoṇḍaññoti paññāyittha. So vayappatto bhagavato vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā pasannamānaso pabbajitvā katapubbakicco vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.40-48) –
‘‘វិបស្សី នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;
‘‘Vipassī nāma bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;
និសិន្នោ ជនកាយស្ស, ទេសេសិ អមតំ បទំ។
Nisinno janakāyassa, desesi amataṃ padaṃ.
‘‘តស្សាហំ ធម្មំ សុត្វាន, ទ្វិបទិន្នស្ស តាទិនោ;
‘‘Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, dvipadinnassa tādino;
សោណ្ណបុប្ផានិ ចត្តារិ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ។
Soṇṇapupphāni cattāri, buddhassa abhiropayiṃ.
‘‘សុវណ្ណច្ឆទនំ អាសិ, យាវតា បរិសា តទា;
‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ āsi, yāvatā parisā tadā;
ពុទ្ធាភា ច សុវណ្ណាភា, អាលោកោ វិបុលោ អហុ។
Buddhābhā ca suvaṇṇābhā, āloko vipulo ahu.
‘‘ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, វេទជាតោ កតញ្ជលី;
‘‘Udaggacitto sumano, vedajāto katañjalī;
វិត្តិសញ្ជននោ តេសំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ។
Vittisañjanano tesaṃ, diṭṭhadhammasukhāvaho.
‘‘អាយាចិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, វន្ទិត្វាន ច សុព្ពតំ;
‘‘Āyācitvāna sambuddhaṃ, vanditvāna ca subbataṃ;
បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, សកំ ភវនុបាគមិំ។
Pāmojjaṃ janayitvāna, sakaṃ bhavanupāgamiṃ.
‘‘ភវនេ ឧបវិដ្ឋោហំ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ;
‘‘Bhavane upaviṭṭhohaṃ, buddhaseṭṭhaṃ anussariṃ;
តេន ចិត្តប្បសាទេន, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ។
Tena cittappasādena, tusitaṃ upapajjahaṃ.
‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;
‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ;
ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ។
Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.
‘‘សោឡសាសិំសុ រាជានោ, នេមិសម្មតនាមកា;
‘‘Soḷasāsiṃsu rājāno, nemisammatanāmakā;
តេតាលីសេ ឥតោ កប្បេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា។
Tetālīse ito kappe, cakkavattī mahabbalā.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ទុមវ្ហយាយា’’តិ គាថំ អភាសិ។
Arahattaṃ pana patvā aññāpadesena aññaṃ byākaronto ‘‘dumavhayāyā’’ti gāthaṃ abhāsi.
៦៤. តត្ថ ទុមវ្ហយាយាតិ ទុមេន អម្ពេន អវ្ហាតព្ពាយ, អម្ពបាលិយាតិ អត្ថោ។ អាធារេ ចេតំ ភុម្មវចនំ។ ឧប្បន្នោតិ តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បន្នោ ឧប្បជ្ជមានោ ច។ ជាតោ បណ្ឌរកេតុនាតិ ធវលវត្ថធជត្តា ‘‘បណ្ឌរកេតូ’’តិ បញ្ញាតេន ពិម្ពិសាររញ្ញា ហេតុភូតេន ជាតោ, តំ បដិច្ច និព្ពត្តោតិ អត្ថោ។ ឧប្បន្នោតិ វា បឋមាភិនិព្ពត្តិទស្សនំ។ តតោ ហិ ជាតោតិ អភិជាតិទស្សនំ។ វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ លោកេ ជាតវោហារោ។ ឯត្ថ ច ‘‘ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោ’’តិ ឥមិនា អត្តុក្កំសនភាវំ អបនេតិ, អនេកបតិបុត្តានម្បិ វិសេសាធិគមសម្ភវញ្ច ទីបេតិ។ ‘‘ជាតោ បណ្ឌរកេតុនា’’តិ ឥមិនា វិញ្ញាតបិតិកទស្សនេន បរវម្ភនំ អបនេតិ។ កេតុហាតិ មានប្បហាយី។ មានោ ហិ ឧណ្ណតិលក្ខណត្តា កេតុ វិយាតិ កេតុ។ តថា ហិ សោ ‘‘កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុច្ចតិ។ កេតុនាយេវាតិ បញ្ញាយ ឯវ។ បញ្ញា ហិ អនវជ្ជធម្មេសុ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន មារសេនប្បមទ្ទនេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច អរិយានំ ធជា នាម។ តេនាហ ‘‘ធម្មោ ហិ ឥសិនំ ធជោ’’តិ (សំ. និ. ២.២៤១; អ. និ. ៤.៤៨; ជា. ២.២១.៤៩៤)។ មហាកេតុំ បធំសយីតិ មហាវិសយតាយ មហន្តា, សេយ្យមានជាតិមានាទិភេទតោ ពហវោ ច មានប្បការា, ឥតរេ ច កិលេសធម្មា សមុស្សិតដ្ឋេន កេតុ ឯតស្សាតិ មហាកេតុ មារោ បាបិមា។ តំ ពលវិធមនវិសយាតិក្កមនវសេន អភិភវិ និព្ពិសេវនំ អកាសីតិ។ ‘‘មហាកេតុំ បធំសយី’’តិ អត្តានំ បរំ វិយ ទស្សេន្តោ អញ្ញាបទេសេន អរហត្តំ ព្យាកាសិ។
64. Tattha dumavhayāyāti dumena ambena avhātabbāya, ambapāliyāti attho. Ādhāre cetaṃ bhummavacanaṃ. Uppannoti tassā kucchiyaṃ uppanno uppajjamāno ca. Jāto paṇḍaraketunāti dhavalavatthadhajattā ‘‘paṇḍaraketū’’ti paññātena bimbisāraraññā hetubhūtena jāto, taṃ paṭicca nibbattoti attho. Uppannoti vā paṭhamābhinibbattidassanaṃ. Tato hi jātoti abhijātidassanaṃ. Vijāyanakālato paṭṭhāya hi loke jātavohāro. Ettha ca ‘‘dumavhayāya uppanno’’ti iminā attukkaṃsanabhāvaṃ apaneti, anekapatiputtānampi visesādhigamasambhavañca dīpeti. ‘‘Jāto paṇḍaraketunā’’ti iminā viññātapitikadassanena paravambhanaṃ apaneti. Ketuhāti mānappahāyī. Māno hi uṇṇatilakkhaṇattā ketu viyāti ketu. Tathā hi so ‘‘ketukamyatāpaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Ketunāyevāti paññāya eva. Paññā hi anavajjadhammesu accuggataṭṭhena mārasenappamaddanena pubbaṅgamaṭṭhena ca ariyānaṃ dhajā nāma. Tenāha ‘‘dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti (saṃ. ni. 2.241; a. ni. 4.48; jā. 2.21.494). Mahāketuṃ padhaṃsayīti mahāvisayatāya mahantā, seyyamānajātimānādibhedato bahavo ca mānappakārā, itare ca kilesadhammā samussitaṭṭhena ketu etassāti mahāketu māro pāpimā. Taṃ balavidhamanavisayātikkamanavasena abhibhavi nibbisevanaṃ akāsīti. ‘‘Mahāketuṃ padhaṃsayī’’ti attānaṃ paraṃ viya dassento aññāpadesena arahattaṃ byākāsi.
វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Vimalakoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ៤. វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថា • 4. Vimalakoṇḍaññattheragāthā
