| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / संयुत्तनिकाय (टीका) • Saṃyuttanikāya (ṭīkā) |
८. विभङ्गसुत्तवण्णना
8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
८. एकेन परियायेन अट्ठङ्गिकमग्गं विभजित्वाति ‘‘सम्मादिट्ठी’’तिआदिना एकेन परियायेन अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं विभागेन दस्सेत्वा ‘‘कतमा च, भिक्खवे, सम्मादिट्ठी’’तिआदिना पुन अपरेन परियायेन विभजितुकामो। उग्गहधारणपरिचयञाणानिपि सवनञाणे एव अवरोधं गच्छन्तीति ‘‘सवनसम्मसनपटिवेधपच्चवेक्खणवसेना’’ति वुत्तं।
8.Ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvāti ‘‘sammādiṭṭhī’’tiādinā ekena pariyāyena ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ vibhāgena dassetvā ‘‘katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhī’’tiādinā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo. Uggahadhāraṇaparicayañāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti ‘‘savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasenā’’ti vuttaṃ.
कम्मट्ठानाभिनिवेसोति कम्मट्ठानपटिपत्ति। पुरिमानि द्वे सच्चानि उग्गण्हित्वाति सम्बन्धो। इट्ठं कन्तं मनापन्ति निरोधमग्गेसु निन्नभावं दस्सेति, न अभिनन्दनं, तन्निन्नभावो एव च तत्थ कम्मकरणं दट्ठब्बं। एकेनेवाकारेन सच्चानं पटिवेधनिमित्तता, सो एव अभिमुखभावो तेसं समागमोति एकाभिसमयो।
Kammaṭṭhānābhinivesoti kammaṭṭhānapaṭipatti. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvo eva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekenevākārena saccānaṃ paṭivedhanimittatā, so eva abhimukhabhāvo tesaṃ samāgamoti ekābhisamayo.
अस्साति ञाणस्स, योगिनो वा। एत्थ च केचि ‘‘लोकियञाणम्पि पटिवेधो सब्बस्स याथावबोधभावतो’’ति वदन्ति। ननु उग्गहादिपटिवेधो च पटिवेधोव, न च सो लोकुत्तरोति? तं न, केवलेन पटिवेध-सद्देन उग्गहादिपटिवेधानं अवचनीयत्ता, पटिवेधनिमित्तत्ता वा उग्गहादिवसेन पवत्तं दुक्खादीसु पुब्बभागे ञाणं ‘‘पटिवेधो’’ति वुच्चति, न पटिवेधत्ता, पटिवेधभूतमेव पन ञाणं उजुकं पटिवेधोति वत्तब्बतं अरहति। किच्चतोति परिञ्ञादिकिच्चतो। आरम्मणपटिवेधोति सच्छिकिरियापटिवेधमाह। किच्चतोति असम्मोहपटिवेधं। उग्गहादीहि सच्चस्स परिग्गण्हनं परिग्गहो।
Assāti ñāṇassa, yogino vā. Ettha ca keci ‘‘lokiyañāṇampi paṭivedho sabbassa yāthāvabodhabhāvato’’ti vadanti. Nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova, na ca so lokuttaroti? Taṃ na, kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā, paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuccati, na paṭivedhattā, paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ ujukaṃ paṭivedhoti vattabbataṃ arahati. Kiccatoti pariññādikiccato. Ārammaṇapaṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. Kiccatoti asammohapaṭivedhaṃ. Uggahādīhi saccassa pariggaṇhanaṃ pariggaho.
दुद्दसत्ताति अनधिगतञाणेन याथावसरसलक्खणतो दट्ठुं असक्कुणेय्यत्ता उप्पत्तितो पाकटानिपि। तेनाह ‘‘दुक्खसच्चं ही’’तिआदि। उभयन्ति पुरिमं सच्चद्वयं। पयोगोति किरिया, वायामो वा। तस्स महन्ततरस्स इच्छितब्बतं दुक्करतरतञ्च उपमाहि दस्सेति ‘‘भवग्गग्गहणत्थ’’न्तिआदिना। यथा पुरिमं सच्चद्वयं विय केनचि परियायेन अपाकटताय परमगम्भीरत्ता उग्गहादिवसेन पुब्बभागे पवत्तिभेदं गहेत्वा ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदिना चतुब्बिधं कत्वा वुत्तं। एकमेव तं ञाणं होति एकाभिसमयवसेनेव पवत्तनतो।
Duddasattāti anadhigatañāṇena yāthāvasarasalakkhaṇato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā uppattito pākaṭānipi. Tenāha ‘‘dukkhasaccaṃ hī’’tiādi. Ubhayanti purimaṃ saccadvayaṃ. Payogoti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti ‘‘bhavaggaggahaṇattha’’ntiādinā. Yathā purimaṃ saccadvayaṃ viya kenaci pariyāyena apākaṭatāya paramagambhīrattā uggahādivasena pubbabhāge pavattibhedaṃ gahetvā ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādinā catubbidhaṃ katvā vuttaṃ. Ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti ekābhisamayavaseneva pavattanato.
कामपच्चनीकट्ठेनाति कामानं उजुपच्चनीकभावेन। कामतो निस्सटभावेनाति कामेहि विसंयुत्तभावेन। कामं सम्मसन्तस्साति दुविधम्पि कामं अनिच्चादितो सम्मसन्तस्स। पज्जति पवत्तति एतेनाति पदं, कामस्स पदन्ति कामपदं, कामस्स उप्पत्तिकारणस्स घातो समुग्घातो, तं कामपदघातं। तेनाह ‘‘कामवूपसम’’न्ति। कामेहि विवित्तं कामविवित्तं। सो एव च नेसं अन्तो समुच्छेदविवेकेति कत्वा तस्मिं साधेतब्बे उप्पन्नोति वुत्तं ‘‘कामविवित्तन्ते उप्पन्नो’’ति। कामतो निक्खमतीति निक्खमो, सो एव नेक्खम्मसङ्कप्पो। इमस्मिञ्च नेक्खम्मसङ्कप्पस्स सद्दत्थविभावेन यथावुत्तो कामपच्चनीकट्ठादिको अत्थनिद्धारणविसेसो अन्तोगधो।
Kāmapaccanīkaṭṭhenāti kāmānaṃ ujupaccanīkabhāvena. Kāmato nissaṭabhāvenāti kāmehi visaṃyuttabhāvena. Kāmaṃ sammasantassāti duvidhampi kāmaṃ aniccādito sammasantassa. Pajjati pavattati etenāti padaṃ, kāmassa padanti kāmapadaṃ, kāmassa uppattikāraṇassa ghāto samugghāto, taṃ kāmapadaghātaṃ. Tenāha ‘‘kāmavūpasama’’nti. Kāmehi vivittaṃ kāmavivittaṃ. So eva ca nesaṃ anto samucchedaviveketi katvā tasmiṃ sādhetabbe uppannoti vuttaṃ ‘‘kāmavivittante uppanno’’ti. Kāmato nikkhamatīti nikkhamo, so eva nekkhammasaṅkappo. Imasmiñca nekkhammasaṅkappassa saddatthavibhāvena yathāvutto kāmapaccanīkaṭṭhādiko atthaniddhāraṇaviseso antogadho.
एसेव नयोति इमिना ब्यापादपच्चनीकट्ठेन विहिंसाय पच्चनीकट्ठेनातिआदिकं अब्यापादाविहिंसासङ्कप्पानं अत्थुद्धारणविधिं अतिदिसति। नेक्खम्मसङ्कप्पादयोति आदि-सद्देन अब्यापादअविहिंसासङ्कप्पे एव सङ्गण्हाति। काम…पे॰… सञ्ञानन्ति कामवितक्कादिविरतिसम्पयुत्तानं नेक्खम्मादिसञ्ञानं। नानत्ताति नानाखणिकत्ता। तीसु ठानेसूति तिप्पकारेसु कारणेसु। उप्पन्नस्साति उप्पज्जनारहस्स। भूमिलद्धउप्पन्नं इधाधिप्पेतं। एस नयो इतो परेसुपि। पदच्छेदतोति कारणुपच्छेदतो। पदन्ति हि उप्पत्तिकारणन्ति वुत्तोवायमत्थो। अनुप्पत्तिसाधनवसेनाति यथा सङ्कप्पो आयतिं नुप्पज्जति, एवं अनुप्पत्तिसाधनवसेन। सम्मादिट्ठि विय एकोव कुसलसङ्कप्पो उप्पज्जति।
Eseva nayoti iminā byāpādapaccanīkaṭṭhena vihiṃsāya paccanīkaṭṭhenātiādikaṃ abyāpādāvihiṃsāsaṅkappānaṃ atthuddhāraṇavidhiṃ atidisati. Nekkhammasaṅkappādayoti ādi-saddena abyāpādaavihiṃsāsaṅkappe eva saṅgaṇhāti. Kāma…pe… saññānanti kāmavitakkādiviratisampayuttānaṃ nekkhammādisaññānaṃ. Nānattāti nānākhaṇikattā. Tīsu ṭhānesūti tippakāresu kāraṇesu. Uppannassāti uppajjanārahassa. Bhūmiladdhauppannaṃ idhādhippetaṃ. Esa nayo ito paresupi. Padacchedatoti kāraṇupacchedato. Padanti hi uppattikāraṇanti vuttovāyamattho. Anuppattisādhanavasenāti yathā saṅkappo āyatiṃ nuppajjati, evaṃ anuppattisādhanavasena. Sammādiṭṭhi viya ekova kusalasaṅkappo uppajjati.
चतूसु ठानेसूति विसंवादनादीसु चतूसु वीतिक्कमट्ठानेसु। पब्बजितानं मिच्छाजीवो नाम आहारनिमित्तकोति आह ‘‘खादनीयभोजनीयादीनं अत्थाया’’ति। सब्बसो अनेसनाय पहानं सम्माआजीवोति आह ‘‘बुद्धप्पसत्थेन आजीवेना’’ति। कम्मपथपत्तानं वसेन ‘‘सत्तसु ठानेसू’’ति वुत्तं। अकम्मपथपत्ताय हि अनेसनाय सो पदघातं करोतियेव।
Catūsu ṭhānesūti visaṃvādanādīsu catūsu vītikkamaṭṭhānesu. Pabbajitānaṃ micchājīvo nāma āhāranimittakoti āha ‘‘khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāyā’’ti. Sabbaso anesanāya pahānaṃ sammāājīvoti āha ‘‘buddhappasatthena ājīvenā’’ti. Kammapathapattānaṃ vasena ‘‘sattasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Akammapathapattāya hi anesanāya so padaghātaṃ karotiyeva.
तथारूपे वा आरम्मणेति यस्मिं आरम्मणे इमस्स पुब्बे किलेसा न उप्पन्ना, तस्मिं एव। अनुप्पन्नानन्ति अनुप्पादस्सपि पत्थनावसेन अनुप्पन्नानं। वीरियच्छन्दन्ति वीरियस्स निब्बत्तेतुकामताछन्दं। ‘‘छन्दसम्पयुत्तवीरियञ्चा’’ति वदन्ति। वीरियमेव पन अनुप्पन्नाकुसलानुप्पादने लब्भमानछन्दताय धुरसम्पग्गहताय छन्दपरियायेन वुत्तं। तथा हि वीरियं – ‘‘अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरता’’ति (ध॰ स॰ २६) निद्दिट्ठं। कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा चित्तं पग्गहितं करोति। पधानन्ति पधानभूतवीरियं।
Tathārūpe vā ārammaṇeti yasmiṃ ārammaṇe imassa pubbe kilesā na uppannā, tasmiṃ eva. Anuppannānanti anuppādassapi patthanāvasena anuppannānaṃ. Vīriyacchandanti vīriyassa nibbattetukāmatāchandaṃ. ‘‘Chandasampayuttavīriyañcā’’ti vadanti. Vīriyameva pana anuppannākusalānuppādane labbhamānachandatāya dhurasampaggahatāya chandapariyāyena vuttaṃ. Tathā hi vīriyaṃ – ‘‘anikkhittachandatā anikkhittadhuratā’’ti (dha. sa. 26) niddiṭṭhaṃ. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padhānanti padhānabhūtavīriyaṃ.
उप्पत्तिपबन्धवसेनाति निरन्तरुप्पादनवसेन। चतूसु ठानेसु किच्चसाधनवसेनाति यथावुत्तेसु चतूसु ठानेसु पधानकिच्चस्स निप्फादनवसेन अनुप्पादनादिवसेन। किच्चसाधनवसेनाति कायवेदनाचित्तधम्मेसु सुभसुखनिच्चअत्तगाहविधमनवसेन असुभदुक्खानिच्चानत्तसाधनवसेन।
Uppattipabandhavasenāti nirantaruppādanavasena. Catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasenāti yathāvuttesu catūsu ṭhānesu padhānakiccassa nipphādanavasena anuppādanādivasena. Kiccasādhanavasenāti kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattagāhavidhamanavasena asubhadukkhāniccānattasādhanavasena.
अयन्ति यथावुत्तो सदिसासदिसताविसेसो। अस्साति मग्गस्स। एत्थ कथन्ति यदि रूपावचरचतुत्थज्झानतो पट्ठाय याव सब्बभवग्गा झानङ्गमग्गङ्गबोज्झङ्गानं सदिसता, एवं सन्ते ‘‘आरुप्पे चतुक्कपञ्चकज्झानं उप्पज्जति, तञ्च लोकुत्तर’’न्ति एत्थ कथं अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘एत्थापी’’तिआदि। तंझानिकावाति पठमज्झानादीसु यं झानं मग्गपटिलाभस्स पादकभूतं, तंझानिकाव अस्स अरियस्स उपरिपि तयो मग्गा । एवन्ति वुत्ताकारेन। पादकज्झानमेव नियमेति आरुप्पे चतुक्कपञ्चकज्झानुप्पत्तियं। विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धाति सम्मसितखन्धे वदन्ति। पुग्गलज्झासयो नियमेति पादकसम्मसितज्झानानं भेदे। यस्मा सङ्खारुपेक्खाञाणमेव अरियमग्गस्स बोज्झङ्गादिविसेसं नियमेति, ततो दुतियादिपादकज्झानतो उप्पन्नस्स सङ्खारुपेक्खाञाणस्स पादकज्झानातिक्कन्तानं अङ्गानं असमापज्जितुकामताविरागभावतो इतरस्स च अतब्भावतो तीसुपि वादेसु विपस्सनाव नियमेतीति वेदितब्बो, तस्मा विपस्सनानियमेनेव हि पठमवादेपि अपादकज्झानादिपादकापि मग्गा पठमज्झानिका होन्ति। इतरेहि च पादकज्झानेहि विपस्सनानियमेहि तंतंझानिकाव। एवं सेसवादेसु विपस्सनानियमो यथासम्भवं योजेतब्बो। दुतियवादे तंतंझानिकता सम्मसितसङ्खारविपस्सनानियमेहि होति। तत्र हि विपस्सना तंतंविरागभावना भावेतब्बा, न सोमनस्ससहगता उपेक्खासहगता हुत्वा झानङ्गादिनियमं मग्गस्स करोतीति एवं विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। इमस्मिञ्च वादे पादकसम्मसितज्झानुपनिस्सयसब्भावे अज्झासयो एकन्तेन होतीति ‘‘पुग्गलज्झासयो नियमेतीति वदन्ती’’ति वुत्तं, अट्ठकथायं पन विसुद्धिमग्गस्स एतिस्सा अट्ठकथाय एकसङ्गहितत्ता ‘‘तेसं वादविनिच्छयो…पे॰… वेदितब्बो’’ति वुत्तं। पुब्बभागेति विपस्सनाक्खणे।
Ayanti yathāvutto sadisāsadisatāviseso. Assāti maggassa. Ettha kathanti yadi rūpāvacaracatutthajjhānato paṭṭhāya yāva sabbabhavaggā jhānaṅgamaggaṅgabojjhaṅgānaṃ sadisatā, evaṃ sante ‘‘āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttara’’nti ettha kathaṃ attho gahetabboti āha ‘‘etthāpī’’tiādi. Taṃjhānikāvāti paṭhamajjhānādīsu yaṃ jhānaṃ maggapaṭilābhassa pādakabhūtaṃ, taṃjhānikāva assa ariyassa uparipi tayo maggā. Evanti vuttākārena. Pādakajjhānameva niyameti āruppe catukkapañcakajjhānuppattiyaṃ. Vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhāti sammasitakhandhe vadanti. Puggalajjhāsayo niyameti pādakasammasitajjhānānaṃ bhede. Yasmā saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti, tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvato itarassa ca atabbhāvato tīsupi vādesu vipassanāva niyametīti veditabbo, tasmā vipassanāniyameneva hi paṭhamavādepi apādakajjhānādipādakāpi maggā paṭhamajjhānikā honti. Itarehi ca pādakajjhānehi vipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva. Evaṃ sesavādesu vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Dutiyavāde taṃtaṃjhānikatā sammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatra hi vipassanā taṃtaṃvirāgabhāvanā bhāvetabbā, na somanassasahagatā upekkhāsahagatā hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Imasmiñca vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hotīti ‘‘puggalajjhāsayo niyametīti vadantī’’ti vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana visuddhimaggassa etissā aṭṭhakathāya ekasaṅgahitattā ‘‘tesaṃ vādavinicchayo…pe… veditabbo’’ti vuttaṃ. Pubbabhāgeti vipassanākkhaṇe.
विभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता।
Vibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / संयुत्तनिकाय • Saṃyuttanikāya / ८. विभङ्गसुत्तं • 8. Vibhaṅgasuttaṃ
अट्ठकथा • Aṭṭhakathā / सुत्तपिटक (अट्ठकथा) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / संयुत्तनिकाय (अट्ठकथा) • Saṃyuttanikāya (aṭṭhakathā) / ८. विभङ्गसुत्तवण्णना • 8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
