| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៤. វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា
4. Valliyattheragāthāvaṇṇanā
យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិអាទិកា អាយស្មតោ វល្លិយត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ អសីតិកោដិវិភវំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បព្ពតបាទេ អរញ្ញាយតនេ ឯកិស្សា នទិយា តីរេ អស្សមំ ការេត្វា វិហរន្តោ អត្តនោ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបគតំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អជិនចម្មំ បត្ថរិត្វា អទាសិ ។ តត្ថ និសិន្នំ ភគវន្តំ បុប្ផេហិ ច ចន្ទនេន ច បូជេត្វា អម្ពផលានិ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ។ តស្ស ភគវា និសិន្នាសនសម្បត្តិំ បកាសេន្តោ អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘កណ្ហមិត្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ។ សោ មន្ទបញ្ញោ ទន្ធបរក្កមោ ច ហុត្វា ចិរំ កាលំ វិញ្ញុំ សព្រហ្មចារិំ និស្សាយេវ វសតិ។ ភិក្ខូ ‘‘យថា នាម វល្លិ រុក្ខាទីសុ កិញ្ចិ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមយម្បិ កញ្ចិ បណ្ឌិតំ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតី’’តិ វល្លិយោត្វេវ សមុទាចរិំសុ។ អបរភាគេ បន វេណុទត្តត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា វិហរន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា បដិបត្តិក្កមំ ថេរំ បុច្ឆន្តោ –
Yaṃkiccaṃ daḷhavīriyenātiādikā āyasmato valliyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto vijjāsippesu nipphattiṃ gato asītikoṭivibhavaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā pabbatapāde araññāyatane ekissā nadiyā tīre assamaṃ kāretvā viharanto attano anuggaṇhanatthaṃ upagataṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ajinacammaṃ pattharitvā adāsi . Tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ pupphehi ca candanena ca pūjetvā ambaphalāni datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Tassa bhagavā nisinnāsanasampattiṃ pakāsento anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘kaṇhamitto’’ti laddhanāmo vayappatto satthu vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho mahākaccānattherassa santike pabbaji. So mandapañño dandhaparakkamo ca hutvā ciraṃ kālaṃ viññuṃ sabrahmacāriṃ nissāyeva vasati. Bhikkhū ‘‘yathā nāma valli rukkhādīsu kiñci anissāya vaḍḍhituṃ na sakkoti, evamayampi kañci paṇḍitaṃ anissāya vaḍḍhituṃ na sakkotī’’ti valliyotveva samudācariṃsu. Aparabhāge pana veṇudattattheraṃ upasaṅkamitvā tassa ovāde ṭhatvā sato sampajāno hutvā viharanto ñāṇassa paripākaṃ gatattā paṭipattikkamaṃ theraṃ pucchanto –
១៦៧.
167.
‘‘យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេន, យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតា;
‘‘Yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyena, yaṃ kiccaṃ boddhumicchatā;
ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សំ, បស្ស វីរិយំ បរក្កមំ។
Karissaṃ nāvarajjhissaṃ, passa vīriyaṃ parakkamaṃ.
១៦៨.
168.
‘‘ត្វញ្ច មេ មគ្គមក្ខាហិ, អញ្ជសំ អមតោគធំ;
‘‘Tvañca me maggamakkhāhi, añjasaṃ amatogadhaṃ;
អហំ មោនេន មោនិស្សំ, គង្គាសោតោវ សាគរ’’ន្តិ។ – គាថាទ្វយំ អភាសិ;
Ahaṃ monena monissaṃ, gaṅgāsotova sāgara’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
តត្ថ យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិ ទឡ្ហេន វីរិយេន ថិរេន បរក្កមេន, ទឡ្ហវីរិយេន វា បុរិសធោរយ្ហេន យំ កិច្ចំ កាតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ។ យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតាតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ និព្ពានមេវ វា ពោទ្ធុំ ពុជ្ឈិតុំ ឥច្ឆន្តេន បដិវិជ្ឈិតុកាមេន យំ កិច្ចំ ករណីយំ។ ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សន្តិ តមហំ ទានិ ករិស្សំ ន វិរាធេស្សំ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិស្សាមិ។ បស្ស វីរិយំ បរក្កមន្តិ យថា បដិបជ្ជមានេ ធម្មេ វិធិនា ឦរណតោ ‘‘វីរិយំ’’, បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ ‘‘បរក្កមោ’’តិ ច លទ្ធនាមំ សម្មាវាយាមំ បស្ស ន សទ្ធមេវាតិ អត្តនោ កត្តុកាមតំ ទស្សេតិ។
Tattha yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyenāti daḷhena vīriyena thirena parakkamena, daḷhavīriyena vā purisadhorayhena yaṃ kiccaṃ kātabbaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yaṃ kiccaṃ boddhumicchatāti cattāri ariyasaccāni nibbānameva vā boddhuṃ bujjhituṃ icchantena paṭivijjhitukāmena yaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ. Karissaṃ nāvarajjhissanti tamahaṃ dāni karissaṃ na virādhessaṃ, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmi. Passa vīriyaṃ parakkamanti yathā paṭipajjamāne dhamme vidhinā īraṇato ‘‘vīriyaṃ’’, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato ‘‘parakkamo’’ti ca laddhanāmaṃ sammāvāyāmaṃ passa na saddhamevāti attano kattukāmataṃ dasseti.
ត្វញ្ចាតិ កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ អាលបតិ។ មេតិ មយ្ហំ។ មគ្គមក្ខាហីតិ អរិយមគ្គំ កថេហិ, លោកុត្តរមគ្គសម្បាបកំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ កថេហីតិ អត្ថោ។ អញ្ជសន្តិ ឧជុកំ មជ្ឈិមបដិបទាភាវេន អន្តទ្វយស្ស អនុបគមនតោ។ អមតេ និព្ពានេ សម្បាបកភាវេន បតិដ្ឋិតត្តា អមតោគធំ។ មោនេនាតិ ញាណេន មគ្គបញ្ញាយ។ មោនិស្សន្តិ ជានិស្សំ និព្ពានំ បដិវិជ្ឈិស្សំ បាបុណិស្សំ។ គង្គាសោតោវ សាគរន្តិ យថា គង្គាយ សោតោ សាគរំ សមុទ្ទំ អវិរជ្ឈន្តោ ឯកំសតោ ឱគាហតិ, ឯវំ ‘‘អហំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ មគ្គញាណេន និព្ពានំ អធិគមិស្សាមិ, តស្មា តំ កម្មដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ ថេរំ កម្មដ្ឋានំ យាចិ។
Tvañcāti kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ ālapati. Meti mayhaṃ. Maggamakkhāhīti ariyamaggaṃ kathehi, lokuttaramaggasampāpakaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathehīti attho. Añjasanti ujukaṃ majjhimapaṭipadābhāvena antadvayassa anupagamanato. Amate nibbāne sampāpakabhāvena patiṭṭhitattā amatogadhaṃ. Monenāti ñāṇena maggapaññāya. Monissanti jānissaṃ nibbānaṃ paṭivijjhissaṃ pāpuṇissaṃ. Gaṅgāsotova sāgaranti yathā gaṅgāya soto sāgaraṃ samuddaṃ avirajjhanto ekaṃsato ogāhati, evaṃ ‘‘ahaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto maggañāṇena nibbānaṃ adhigamissāmi, tasmā taṃ kammaṭṭhānaṃ me ācikkhathā’’ti theraṃ kammaṭṭhānaṃ yāci.
តំ សុត្វា វេណុទត្តត្ថេរោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិ។ សោបិ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៧៥-១០៥) –
Taṃ sutvā veṇudattatthero tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. Sopi kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.75-105) –
‘‘បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា, បិយរូបេ មនោរមេ;
‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame;
អសីតិ កោដិយោ ហិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ។
Asīti koṭiyo hitvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេន, បាបកម្មំ វិវជ្ជយិំ;
‘‘Pabbajitvāna kāyena, pāpakammaṃ vivajjayiṃ;
វចីទុច្ចរិតំ ហិត្វា, នទីកូលេ វសាមហំ។
Vacīduccaritaṃ hitvā, nadīkūle vasāmahaṃ.
‘‘ឯកកំ មំ វិហរន្តំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ឧបាគមិ;
‘‘Ekakaṃ maṃ viharantaṃ, buddhaseṭṭho upāgami;
នាហំ ជានាមិ ពុទ្ធោតិ, អកាសិំ បដិសន្ថារំ។
Nāhaṃ jānāmi buddhoti, akāsiṃ paṭisanthāraṃ.
‘‘ករិត្វា បដិសន្ថារំ, នាមគោត្តមបុច្ឆហំ;
‘‘Karitvā paṭisanthāraṃ, nāmagottamapucchahaṃ;
ទេវតានុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ។
Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado.
‘‘កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, មហាព្រហ្មា ឥធាគតោ;
‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, mahābrahmā idhāgato;
វិរោចេសិ ទិសា សព្ពា, ឧទយំ សូរិយោ យថា។
Virocesi disā sabbā, udayaṃ sūriyo yathā.
‘‘សហស្សារានិ ចក្កានិ, បាទេ ទិស្សន្តិ មារិស;
‘‘Sahassārāni cakkāni, pāde dissanti mārisa;
កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយំ។
Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.
‘‘នាមគោត្តំ បវេទេហិ, សំសយំ អបនេហិ មេ;
‘‘Nāmagottaṃ pavedehi, saṃsayaṃ apanehi me;
នម្ហិ ទេវា ន គន្ធព្ពោ, នម្ហិ សក្កោ បុរិន្ទទោ។
Namhi devā na gandhabbo, namhi sakko purindado.
‘‘ព្រហ្មភាវោ ច មេ នត្ថិ, ឯតេសំ ឧត្តមោ អហំ;
‘‘Brahmabhāvo ca me natthi, etesaṃ uttamo ahaṃ;
អតីតោ វិសយំ តេសំ, ទាលយិំ កាមពន្ធនំ។
Atīto visayaṃ tesaṃ, dālayiṃ kāmabandhanaṃ.
‘‘សព្ពេ កិលេសេ ឈាបេត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ;
‘‘Sabbe kilese jhāpetvā, patto sambodhimuttamaṃ;
តស្ស វាចំ សុណិត្វាហំ, ឥទំ វចនមព្រវិំ។
Tassa vācaṃ suṇitvāhaṃ, idaṃ vacanamabraviṃ.
‘‘យទិ ពុទ្ធោសិ សព្ពញ្ញូ, និសីទ ត្វំ មហាមុនេ;
‘‘Yadi buddhosi sabbaññū, nisīda tvaṃ mahāmune;
តមហំ បូជយិស្សាមិ, ទុក្ខស្សន្តករោ តុវំ។
Tamahaṃ pūjayissāmi, dukkhassantakaro tuvaṃ.
‘‘បត្ថរិត្វាជិនចម្មំ , អទាសិ សត្ថុនោ អហំ;
‘‘Pattharitvājinacammaṃ , adāsi satthuno ahaṃ;
និសីទិ តត្ថ ភគវា, សីហោវ គិរិគព្ភរេ។
Nisīdi tattha bhagavā, sīhova girigabbhare.
‘‘ខិប្បំ បព្ពតមារុយ្ហ, អម្ពស្ស ផលមគ្គហិំ;
‘‘Khippaṃ pabbatamāruyha, ambassa phalamaggahiṃ;
សាលកល្យាណិកំ បុប្ផំ, ចន្ទនញ្ច មហារហំ។
Sālakalyāṇikaṃ pupphaṃ, candanañca mahārahaṃ.
‘‘ខិប្បំ បគ្គយ្ហ តំ សព្ពំ, ឧបេត្វា លោកនាយកំ;
‘‘Khippaṃ paggayha taṃ sabbaṃ, upetvā lokanāyakaṃ;
ផលំ ពុទ្ធស្ស ទត្វាន, សាលបុប្ផមបូជយិំ។
Phalaṃ buddhassa datvāna, sālapupphamapūjayiṃ.
‘‘ចន្ទនំ អនុលិម្បិត្វា, អវន្ទិំ សត្ថុនោ អហំ;
‘‘Candanaṃ anulimpitvā, avandiṃ satthuno ahaṃ;
បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វិបុលាយ ច បីតិយា។
Pasannacitto sumano, vipulāya ca pītiyā.
‘‘អជិនម្ហិ និសីទិត្វា, សុមេធោ លោកនាយកោ;
‘‘Ajinamhi nisīditvā, sumedho lokanāyako;
មម កម្មំ បកិត្តេសិ, ហាសយន្តោ មមំ តទា។
Mama kammaṃ pakittesi, hāsayanto mamaṃ tadā.
‘‘ឥមិនា ផលទានេន, គន្ធមាលេហិ ចូភយំ;
‘‘Iminā phaladānena, gandhamālehi cūbhayaṃ;
បញ្ចវីសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ។
Pañcavīse kappasate, devaloke ramissati.
‘‘អនូនមនសង្កប្បោ, វសវត្តី ភវិស្សតិ;
‘‘Anūnamanasaṅkappo, vasavattī bhavissati;
ឆព្ពីសតិកប្បសតេ, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ។
Chabbīsatikappasate, manussattaṃ gamissati.
‘‘ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី, ចាតុរន្តោ មហិទ្ធិកោ;
‘‘Bhavissati cakkavattī, cāturanto mahiddhiko;
វេភារំ នាម នគរំ, វិស្សកម្មេន មាបិតំ។
Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, vissakammena māpitaṃ.
‘‘ហេស្សតិ សព្ពសោវណ្ណំ, នានារតនភូសិតំ;
‘‘Hessati sabbasovaṇṇaṃ, nānāratanabhūsitaṃ;
ឯតេនេវ ឧបាយេន, សំសរិស្សតិ សោ ភវេ។
Eteneva upāyena, saṃsarissati so bhave.
‘‘សព្ពត្ថ បូជិតោ ហុត្វា, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;
‘‘Sabbattha pūjito hutvā, devatte atha mānuse;
បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ។
Pacchime bhave sampatte, brahmabandhu bhavissati.
‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, អនគារី ភវិស្សតិ;
‘‘Agārā abhinikkhamma, anagārī bhavissati;
អភិញ្ញាបារគូ ហុត្វា, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ។
Abhiññāpāragū hutvā, nibbāyissatināsavo.
‘‘ឥទំ វត្វាន សម្ពុទ្ធោ, សុមេធោ លោកនាយកោ;
‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, sumedho lokanāyako;
មម និជ្ឈាយមានស្ស, បក្កាមិ អនិលញ្ជសេ។
Mama nijjhāyamānassa, pakkāmi anilañjase.
‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ។
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
‘‘តុសិតតោ ចវិត្វាន, និព្ពត្តិំ មាតុកុច្ឆិយំ;
‘‘Tusitato cavitvāna, nibbattiṃ mātukucchiyaṃ;
ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, យម្ហិ គព្ភេ វសាមហំ។
Bhoge me ūnatā natthi, yamhi gabbhe vasāmahaṃ.
‘‘មាតុកុច្ឆិគតេ មយិ, អន្នបានញ្ច ភោជនំ;
‘‘Mātukucchigate mayi, annapānañca bhojanaṃ;
មាតុយា មម ឆន្ទេន, និព្ពត្តតិ យទិច្ឆកំ។
Mātuyā mama chandena, nibbattati yadicchakaṃ.
‘‘ជាតិយា បញ្ចវស្សេន, បព្ពជិំ អនគារិយំ;
‘‘Jātiyā pañcavassena, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
ឱរោបិតម្ហិ កេសម្ហិ, អរហត្តមបាបុណិំ។
Oropitamhi kesamhi, arahattamapāpuṇiṃ.
‘‘បុព្ពកម្មំ គវេសន្តោ, ឱរេន នាទ្ទសំ អហំ;
‘‘Pubbakammaṃ gavesanto, orena nāddasaṃ ahaṃ;
តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, មម កម្មមនុស្សរិំ។
Tiṃsakappasahassamhi, mama kammamanussariṃ.
‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;
តវ សាសនមាគម្ម, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ។
Tava sāsanamāgamma, pattomhi acalaṃ padaṃ.
‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;
‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ;
ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ។
Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ថេរោ ឥមាយេវ គាថា អភាសីតិ។
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto thero imāyeva gāthā abhāsīti.
វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Valliyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ៤. វល្លិយត្ថេរគាថា • 4. Valliyattheragāthā
