| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / সুত্তনিপাত-অট্ঠকথা • Suttanipāta-aṭṭhakathā |
১. উরগৰগ্গো
1. Uragavaggo
১. উরগসুত্তৰণ্ণনা
1. Uragasuttavaṇṇanā
এৰং সমধিগতসঙ্খো চ যস্মা এস ৰগ্গতো উরগৰগ্গো, চূল়ৰগ্গো, মহাৰগ্গো, অট্ঠকৰগ্গো, পারাযনৰগ্গোতি পঞ্চ ৰগ্গা হোন্তি; তেসু উরগৰগ্গো আদি। সুত্ততো উরগৰগ্গে দ্ৰাদস সুত্তানি, চূল়ৰগ্গে চুদ্দস, মহাৰগ্গে দ্ৰাদস, অট্ঠকৰগ্গে সোল়স, পারাযনৰগ্গে সোল়সাতি সত্ততি সুত্তানি। তেসং উরগসুত্তং আদি। পরিযত্তিপমাণতো অট্ঠ ভাণৰারা। এৰং ৰগ্গসুত্তপরিযত্তিপমাণৰতো পনস্স –
Evaṃ samadhigatasaṅkho ca yasmā esa vaggato uragavaggo, cūḷavaggo, mahāvaggo, aṭṭhakavaggo, pārāyanavaggoti pañca vaggā honti; tesu uragavaggo ādi. Suttato uragavagge dvādasa suttāni, cūḷavagge cuddasa, mahāvagge dvādasa, aṭṭhakavagge soḷasa, pārāyanavagge soḷasāti sattati suttāni. Tesaṃ uragasuttaṃ ādi. Pariyattipamāṇato aṭṭha bhāṇavārā. Evaṃ vaggasuttapariyattipamāṇavato panassa –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি।
‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি॥ –
So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. –
অযং গাথা আদি। তস্মা অস্সা ইতো পভুতি অত্থৰণ্ণনং কাতুং ইদং ৰুচ্চতি –
Ayaṃ gāthā ādi. Tasmā assā ito pabhuti atthavaṇṇanaṃ kātuṃ idaṃ vuccati –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং।
‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;
ৰিধিং পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি॥
Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti.
কেন পনাযং গাথা ৰুত্তা, কত্থ, কদা, কস্মা চ ৰুত্তাতি? ৰুচ্চতে – যো সো ভগৰা চতুৰীসতিবুদ্ধসন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো যাৰ ৰেস্সন্তরজাতকং, তাৰ পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনে উপ্পজ্জি, ততোপি চৰিত্ৰা সক্যরাজকুলে উপপত্তিং গহেত্ৰা, অনুপুব্বেন কতমহাভিনিক্খমনো বোধিরুক্খমূলে সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা, ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা দেৰ-মনুস্সানং হিতায ধম্মং দেসেসি, তেন ভগৰতা সযম্ভুনা অনাচরিযকেন সম্মাসম্বুদ্ধেন ৰুত্তা। সা চ পন আল়ৰিযং। যদা চ ভূতগামসিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তদা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং ৰুত্তাতি। অযমেত্থ সঙ্খেপৰিস্সজ্জনা। ৰিত্থারতো পন দূরেনিদানঅৰিদূরেনিদানসন্তিকেনিদানৰসেন ৰেদিতব্বা। তত্থ দূরেনিদানং নাম দীপঙ্করতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথা , অৰিদূরেনিদানং নাম তুসিতভৰনতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথা, সন্তিকেনিদানং নাম বোধিমণ্ডতো যাৰ পচ্চুপ্পন্নৰত্থুকথাতি।
Kena panāyaṃ gāthā vuttā, kattha, kadā, kasmā ca vuttāti? Vuccate – yo so bhagavā catuvīsatibuddhasantike laddhabyākaraṇo yāva vessantarajātakaṃ, tāva pāramiyo pūretvā tusitabhavane uppajji, tatopi cavitvā sakyarājakule upapattiṃ gahetvā, anupubbena katamahābhinikkhamano bodhirukkhamūle sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā, dhammacakkaṃ pavattetvā deva-manussānaṃ hitāya dhammaṃ desesi, tena bhagavatā sayambhunā anācariyakena sammāsambuddhena vuttā. Sā ca pana āḷaviyaṃ. Yadā ca bhūtagāmasikkhāpadaṃ paññattaṃ, tadā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ vuttāti. Ayamettha saṅkhepavissajjanā. Vitthārato pana dūrenidānaavidūrenidānasantikenidānavasena veditabbā. Tattha dūrenidānaṃ nāma dīpaṅkarato yāva paccuppannavatthukathā , avidūrenidānaṃ nāma tusitabhavanato yāva paccuppannavatthukathā, santikenidānaṃ nāma bodhimaṇḍato yāva paccuppannavatthukathāti.
তত্থ যস্মা অৰিদূরেনিদানং সন্তিকেনিদানঞ্চ দূরেনিদানেযেৰ সমোধানং গচ্ছন্তি, তস্মা দূরেনিদানৰসেনেৰেত্থ ৰিত্থারতো ৰিস্সজ্জনা ৰেদিতব্বা। সা পনেসা জাতকট্ঠকথাযং ৰুত্তাতি ইধ ন ৰিত্থারিতা। ততো তত্থ ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা। অযং পন ৰিসেসো – তত্থ পঠমগাথায সাৰত্থিযং ৰত্থু উপ্পন্নং, ইধ আল়ৰিযং। যথাহ –
Tattha yasmā avidūrenidānaṃ santikenidānañca dūrenidāneyeva samodhānaṃ gacchanti, tasmā dūrenidānavasenevettha vitthārato vissajjanā veditabbā. Sā panesā jātakaṭṭhakathāyaṃ vuttāti idha na vitthāritā. Tato tattha vitthāritanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – tattha paṭhamagāthāya sāvatthiyaṃ vatthu uppannaṃ, idha āḷaviyaṃ. Yathāha –
‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা আল়ৰিযং ৰিহরতি অগ্গাল়ৰে চেতিযে। তেন খো পন সমযেন আল়ৰকা ভিক্খূ নৰকম্মং করোন্তা রুক্খং ছিন্দন্তিপি ছেদাপেন্তিপি। অঞ্ঞতরোপি আল়ৰকো ভিক্খু রুক্খং ছিন্দতি। তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘মা, ভন্তে, অত্তনো ভৰনং কত্তুকামো ময্হং ভৰনং ছিন্দী’তি। সো ভিক্খু অনাদিযন্তো ছিন্দিযেৰ। তস্সা চ দেৰতায দারকস্স বাহুং আকোটেসি। অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্য’ন্তি। অথ খো তস্সা দেৰতায এতদহোসি – ‘ন খো মেতং পতিরূপং, যাহং ইমং ভিক্খুং ইধেৰ জীৰিতা ৰোরোপেয্যং, যংনূনাহং ভগৰতো এতমত্থং আরোচেয্য’ন্তি। অথ খো সা দেৰতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসি। ‘সাধু, সাধু দেৰতে, সাধু খো ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ন ৰোরোপেসি। সচজ্জ ত্ৰং, দেৰতে, তং ভিক্খুং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাসি, বহুঞ্চ ত্ৰং, দেৰতে, অপুঞ্ঞং পসৰেয্যাসি। গচ্ছ ত্ৰং, দেৰতে, অমুকস্মিং ওকাসে রুক্খো ৰিৰিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’’তি (পাচি॰ ৮৯)।
‘‘Tena samayena buddho bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Tena kho pana samayena āḷavakā bhikkhū navakammaṃ karontā rukkhaṃ chindantipi chedāpentipi. Aññataropi āḷavako bhikkhu rukkhaṃ chindati. Tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘mā, bhante, attano bhavanaṃ kattukāmo mayhaṃ bhavanaṃ chindī’ti. So bhikkhu anādiyanto chindiyeva. Tassā ca devatāya dārakassa bāhuṃ ākoṭesi. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyya’nti. Atha kho tassā devatāya etadahosi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ, yāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ idheva jīvitā voropeyyaṃ, yaṃnūnāhaṃ bhagavato etamatthaṃ āroceyya’nti. Atha kho sā devatā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. ‘Sādhu, sādhu devate, sādhu kho tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā na voropesi. Sacajja tvaṃ, devate, taṃ bhikkhuṃ jīvitā voropeyyāsi, bahuñca tvaṃ, devate, apuññaṃ pasaveyyāsi. Gaccha tvaṃ, devate, amukasmiṃ okāse rukkho vivitto, tasmiṃ upagacchā’’’ti (pāci. 89).
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন ভগৰা তস্সা দেৰতায উপ্পন্নকোধৰিনযনত্থং –
Evañca pana vatvā puna bhagavā tassā devatāya uppannakodhavinayanatthaṃ –
‘‘যো ৰে উপ্পতিতং কোধং, রথং ভন্তংৰ ৰারযে’’তি॥ (ধ॰ প॰ ২২২) –
‘‘Yo ve uppatitaṃ kodhaṃ, rathaṃ bhantaṃva vāraye’’ti. (dha. pa. 222) –
ইমং গাথং অভাসি। ততো ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা রুক্খং ছিন্দিস্সন্তিপি, ছেদাপেস্সন্তিপি, একিন্দ্রিযং সমণা সক্যপুত্তিযা জীৰং ৰিহেঠেন্তী’’তি এৰং মনুস্সানং উজ্ঝাযিতং সুত্ৰা ভিক্খূহি আরোচিতো ভগৰা – ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি॰ ৯০) ইমং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ উপগতানং ধম্মদেসনত্থং –
Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Tato ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā rukkhaṃ chindissantipi, chedāpessantipi, ekindriyaṃ samaṇā sakyaputtiyā jīvaṃ viheṭhentī’’ti evaṃ manussānaṃ ujjhāyitaṃ sutvā bhikkhūhi ārocito bhagavā – ‘‘bhūtagāmapātabyatāya pācittiya’’nti (pāci. 90) imaṃ sikkhāpadaṃ paññāpetvā tattha upagatānaṃ dhammadesanatthaṃ –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং,
‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ,
ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহী’’তি॥ –
Visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehī’’ti. –
ইমং গাথং অভাসি। এৰমিদং একংযেৰ ৰত্থু তীসু ঠানেসু সঙ্গহং গতং – ৰিনযে, ধম্মপদে, সুত্তনিপাতেতি। এত্তাৰতা চ যা সা মাতিকা ঠপিতা –
Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Evamidaṃ ekaṃyeva vatthu tīsu ṭhānesu saṅgahaṃ gataṃ – vinaye, dhammapade, suttanipāteti. Ettāvatā ca yā sā mātikā ṭhapitā –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং।
‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;
ৰিধি পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি॥ –
Vidhi pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –
সা সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ পকাসিতা হোতি ঠপেত্ৰা অত্থৰণ্ণনং।
Sā saṅkhepato vitthārato ca pakāsitā hoti ṭhapetvā atthavaṇṇanaṃ.
১. অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা। যোতি যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৰা পব্বজিতো, ব্রাহ্মণকুলা ৰা পব্বজিতো, নৰো ৰা মজ্ঝিমো ৰা থেরো ৰা। উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং গতং, পৰত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৰুত্তং হোতি। উপ্পন্নঞ্চ নামেতং ৰত্তমানভুত্ৰাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৰসেন অনেকপ্পভেদং। তত্থ সব্বম্পি সঙ্খতং উপ্পাদাদিসমঙ্গি ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম, যং সন্ধায ‘‘উপ্পন্না ধম্মা, অনুপ্পন্না ধম্মা, উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি (ধ॰ স॰ তিকমাতিকা ১৭) ৰুত্তং। আরম্মণরসমনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং অনুভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযমনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং ভুত্ৰাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভুত্ৰাপগতুপ্পন্নং নাম। তদেতং ‘‘এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৩৪; পাচি॰ ৪১৭) চ, ‘‘যথা চ উপ্পন্নস্স সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনাপারিপূরী হোতী’’তি চ এৰমাদীসু সুত্তন্তেসু দট্ঠব্বং। ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি এৰমাদিনা (ম॰ নি॰ ৩.২৪৮; নেত্তি॰ ১২০) নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্সোকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি এৰং কতে ওকাসে অৰস্সমুপ্পত্তিতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম। তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতমকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম।
1. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā. Yoti yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito, brāhmaṇakulā vā pabbajito, navo vā majjhimo vā thero vā. Uppatitanti uddhamuddhaṃ patitaṃ gataṃ, pavattanti attho, uppannanti vuttaṃ hoti. Uppannañca nāmetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi saṅkhataṃ uppādādisamaṅgi vattamānuppannaṃ nāma, yaṃ sandhāya ‘‘uppannā dhammā, anuppannā dhammā, uppādino dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) vuttaṃ. Ārammaṇarasamanubhavitvā niruddhaṃ anubhutvāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhutvāpagatuppannaṃ nāma. Tadetaṃ ‘‘evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 417) ca, ‘‘yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāpāripūrī hotī’’ti ca evamādīsu suttantesu daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti evamādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi evaṃ kate okāse avassamuppattito okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhatamakusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma.
এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং। সেয্যথিদং – ভূমি নাম ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা। ভূমিলদ্ধং নাম তেসু উপ্পত্তারহং কিলেসজাতং। তেন হি সা ভূমিলদ্ধা নাম হোতীতি। তস্মা ‘‘ভূমিলদ্ধ’’ন্তি ৰুচ্চতি। তঞ্চ পন ন আরম্মণৰসেন। আরম্মণৰসেন হি সব্বেপি অতীতাদিভেদে পরিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৰানং খন্ধে আরব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চাযনউপ্পলৰণ্ণাদীনং খন্ধে আরব্ভ সোরেয্যসেট্ঠিপুত্তনন্দমাণৰকাদীনং ৰিয। যদি চেতং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৰমূলং জহেয্য। ৰত্থুৰসেন পন ভূমিলদ্ধং নাম ৰেদিতব্বং। যত্থ যত্থ হি ৰিপস্সনায অপরিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৰট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি। তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নামাতি ৰেদিতব্বং। তত্থ চ যস্স খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৰ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৰত্থু, ন ইতরে খন্ধা। অতীতক্খন্ধেসু চস্স অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে। এসেৰ নযো অনাগতাদীসু। তথা কামাৰচরক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৰচরক্খন্ধা এৰ ৰত্থু, ন ইতরে। এস নযো রূপারূপাৰচরেসু।
Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Seyyathidaṃ – bhūmi nāma vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu uppattārahaṃ kilesajātaṃ. Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti. Tasmā ‘‘bhūmiladdha’’nti vuccati. Tañca pana na ārammaṇavasena. Ārammaṇavasena hi sabbepi atītādibhede pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccāyanauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhiputtanandamāṇavakādīnaṃ viya. Yadi cetaṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā, tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ jaheyya. Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ nāma veditabbaṃ. Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti, tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti. Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha ca yassa khandhesu appahīnānusayitā kilesā, tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu, na itare khandhā. Atītakkhandhesu cassa appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhā eva vatthu, na itare. Eseva nayo anāgatādīsu. Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu, na itare. Esa nayo rūpārūpāvacaresu.
সোতাপন্নাদীনং পন যস্স যস্স অরিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৰট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৰট্টমূলকিলেসানং অৰত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি। পুথুজ্জনস্স পন সব্বসো ৰট্টমূলানং কিলেসানং অপ্পহীনত্তা যং কিঞ্চি করিযমানং কম্মং কুসলং ৰা অকুসলং ৰা হোতি, ইচ্চস্স কিলেসপ্পচ্চযা ৰট্টং ৰড্ঢতি। তস্সেতং ৰট্টমূলং রূপক্খন্ধে এৰ, ন ৰেদনাক্খন্ধাদীসু…পে॰… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে এৰ ৰা, ন রূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৰত্তব্বং। কস্মা? অৰিসেসেন পঞ্চসু খন্ধেসু অনুসযিতত্তা। কথং? পথৰীরসাদিমিৰ রুক্খে। যথা হি মহারুক্খে পথৰীতলং অধিট্ঠায পথৰীরসঞ্চ আপোরসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখপসাখপত্তপল্লৰপলাসপুপ্ফফলেহি ৰড্ঢিত্ৰা নভং পূরেত্ৰা যাৰকপ্পাৰসানং বীজপরম্পরায রুক্খপৰেণীসন্তানে ঠিতে ‘‘তং পথৰীরসাদি মূলে এৰ, ন খন্ধাদীসু, ফলে এৰ ৰা, ন মূলাদীসূ’’তি ন ৰত্তব্বং। কস্মা? অৰিসেসেন সব্বেস্ৰেৰ মূলাদীসু অনুগতত্তা, এৰং। যথা পন তস্সেৰ রুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুরিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম রুক্খে ৰিসং পযোজেয্য, অথ সো রুক্খো তেন ৰিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৰীরসআপোরসপরিযাদিন্নেন অপ্পসৰনধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন ভৰেয্য, এৰমেৰং খন্ধপ্পৰত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুরিসস্স চতূসু দিসাসু রুক্খে ৰিসপ্পযোজনং ৰিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৰনং আরভতি। অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৰিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৰট্টমূলকিলেসানং পরিযাদিন্নত্তা কিরিযভাৰমত্তমুপগতকাযকম্মাদি সব্বকম্মপ্পভেদো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তধম্মতমাগম্ম ভৰন্তরসন্তানং নিব্বত্তেতুং সমত্থো ন হোতি। কেৰলং পন চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন নিরিন্ধনো ৰিয জাতৰেদো অনুপাদানো পরিনিব্বাতি। এৰং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং।
Sotāpannādīnaṃ pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ, tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti. Puthujjanassa pana sabbaso vaṭṭamūlānaṃ kilesānaṃ appahīnattā yaṃ kiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ vā akusalaṃ vā hoti, iccassa kilesappaccayā vaṭṭaṃ vaḍḍhati. Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandhe eva, na vedanākkhandhādīsu…pe… viññāṇakkhandhe eva vā, na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena pañcasu khandhesu anusayitattā. Kathaṃ? Pathavīrasādimiva rukkhe. Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapattapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāvakappāvasānaṃ bījaparamparāya rukkhapaveṇīsantāne ṭhite ‘‘taṃ pathavīrasādi mūle eva, na khandhādīsu, phale eva vā, na mūlādīsū’’ti na vattabbaṃ. Kasmā? Avisesena sabbesveva mūlādīsu anugatattā, evaṃ. Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma rukkhe visaṃ payojeyya, atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasapariyādinnena appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ samattho na bhaveyya, evamevaṃ khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visappayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati. Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyabhāvamattamupagatakāyakammādi sabbakammappabhedo āyatiṃ punabbhavābhinibbattadhammatamāgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ samattho na hoti. Kevalaṃ pana carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāti. Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ.
অপিচ অপরম্পি সমুদাচারারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতৰসেন চতুব্বিধমুপ্পন্নং। তত্থ ৰত্তমানুপ্পন্নমেৰ সমুদাচারুপ্পন্নং। চক্খাদীনং পন আপাথগতে আরম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আরম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৰ অপরভাগে অৰস্সমুপ্পত্তিতো আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি। কল্যাণিগামে পিণ্ডায চরতো মহাতিস্সত্থেরস্স ৰিসভাগরূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং। তস্স ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্ক’’ন্তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৬; অ॰ নি॰ ৬.৫৮) পযোগো দট্ঠব্বো। সমথৰিপস্সনানং অঞ্ঞতরৰসেন অৰিক্খম্ভিতকিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনারূল়্হং উপ্পত্তিনিৰারকস্স হেতুনো অভাৰা অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম। তং ‘‘অযম্পি খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰিতো বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতী’’তিআদীসু (পারা॰ ১৬৫) দট্ঠব্বং। সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভিতম্পি কিলেসজাতং অরিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীতন্তি কত্ৰা অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৰুচ্চতি। আকাসেন গচ্ছন্তস্স অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো থেরস্স কুসুমিতরুক্খে উপৰনে পুপ্ফানি ওচিনন্তস্স মধুরস্সরেন গাযতো মাতুগামস্স গীতস্সরং সুতৰতো উপ্পন্নকিলেসজাতঞ্চেত্থ নিদস্সনং। তস্স ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকরোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতী’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ৫.১৫৭) পযোগো দট্ঠব্বো। তিৰিধম্পি চেতং আরম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰেদিতব্বং।
Apica aparampi samudācārārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatavasena catubbidhamuppannaṃ. Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ. Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge avassamuppattito ārammaṇādhiggahituppannanti vuccati. Kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 6.58) payogo daṭṭhabbo. Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitakilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhaṃ uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma. Taṃ ‘‘ayampi kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpetī’’tiādīsu (pārā. 165) daṭṭhabbaṃ. Samathavipassanāvasena vikkhambhitampi kilesajātaṃ ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītanti katvā asamūhatuppannanti vuccati. Ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni ocinantassa madhurassarena gāyato mātugāmassa gītassaraṃ sutavato uppannakilesajātañcettha nidassanaṃ. Tassa ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpetī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.157) payogo daṭṭhabbo. Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ.
এৰমেতস্মিং যথাৰুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে ভূমিলদ্ধারম্মণাধিগ্গহিতাৰিক্খম্ভিতাসমূহতুপ্পন্নৰসেনাযং কোধো উপ্পন্নোতি ৰেদিতব্বো। কস্মা? এৰংৰিধস্স ৰিনেতব্বতো। এৰংৰিধমেৰ হি উপ্পন্নং যেন কেনচি ৰিনযেন ৰিনেতুং সক্কা হোতি। যং পনেতং ৰত্তমানভুত্ৰাপগতোকাসকতসমুদাচারসঙ্খাতং উপ্পন্নং, এত্থ অফলো চ অসক্যো চ ৰাযামো। অফলো হি ভুত্ৰাপগতে ৰাযামো ৰাযামন্তরেনাপি তস্স নিরুদ্ধত্তা। তথা ওকাসকতে। অসক্যো চ ৰত্তমানসমুদাচারুপ্পন্নে কিলেসৰোদানানং একজ্ঝমনুপ্পত্তিতোতি।
Evametasmiṃ yathāvuttappabhede uppanne bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannavasenāyaṃ kodho uppannoti veditabbo. Kasmā? Evaṃvidhassa vinetabbato. Evaṃvidhameva hi uppannaṃ yena kenaci vinayena vinetuṃ sakkā hoti. Yaṃ panetaṃ vattamānabhutvāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ, ettha aphalo ca asakyo ca vāyāmo. Aphalo hi bhutvāpagate vāyāmo vāyāmantarenāpi tassa niruddhattā. Tathā okāsakate. Asakyo ca vattamānasamudācāruppanne kilesavodānānaṃ ekajjhamanuppattitoti.
ৰিনেতীতি এত্থ পন –
Vinetīti ettha pana –
‘‘দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা।
‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;
তেসু অট্ঠৰিধেনেস, ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি’’॥
Tesu aṭṭhavidhenesa, vinetīti pavuccati’’.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো, পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো। এত্থ চ দুৰিধে ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি। সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো। পহানৰিনযোপি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধো।
Ayañhi saṃvaravinayo, pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhe vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭippassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidho.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৫১১) সীলসংৰরো, ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তিআদীসু (দী॰ নি॰ ১.২১৩; ম॰ নি॰ ১.২৯৫; সং॰ নি॰ ৪.২৩৯; অ॰ নি॰ ৩.১৬) সতিসংৰরো।
Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’tiādīsu (vibha. 511) sīlasaṃvaro, ‘‘rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)
সতি তেসং নিৰারণং।
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি॥ (সু॰ নি॰ ১০৪১) –
Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –
আদীসু ঞাণসংৰরো, ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৪; অ॰ নি॰ ৪.১১৪) খন্তিসংৰরো, ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, পজহতি, ৰিনোদেতী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২৬; অ॰ নি॰ ৪.১১৪) ৰীরিযসংৰরো ৰেদিতব্বো। সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযৰচীদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি। এৰং তাৰ সংৰরৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো।
Ādīsu ñāṇasaṃvaro, ‘‘khamo hoti sītassa uṇhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114) khantisaṃvaro, ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, pajahati, vinodetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114) vīriyasaṃvaro veditabbo. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyavacīduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনঙ্গেসু যাৰ অত্তনো অপরিহানৰসেন পৰত্তি, তাৰ তেন তেন ঞাণেন তস্স তস্স অনত্থসন্তানস্স পহানং। সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম। যং পন উপচারপ্পনাভেদস্স সমাধিনো যাৰ অত্তনো অপরিহানিপৰত্তি , তাৰ তেনাভিহতানং নীৰরণানং যথাসকং ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মানঞ্চ অনুপ্পত্তিসঙ্খাতং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম। যং পন চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে যথাসকং ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগহনস্স পুন অচ্চন্তঅপ্পৰত্তিভাৰেন সমুচ্ছেদসঙ্খাতং পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম। যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং পহানং, ইদং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম। যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সরণত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম। সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি, তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি। এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো। এৰমেকেকস্স পঞ্চধা ভিন্নত্তা দসেতে ৰিনযা হোন্তি।
Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanaṅgesu yāva attano aparihānavasena pavatti, tāva tena tena ñāṇena tassa tassa anatthasantānassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhayesu abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanena abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukamyatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yaṃ pana upacārappanābhedassa samādhino yāva attano aparihānipavatti , tāva tenābhihatānaṃ nīvaraṇānaṃ yathāsakaṃ vitakkādipaccanīkadhammānañca anuppattisaṅkhātaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ pana catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne yathāsakaṃ ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagahanassa puna accantaappavattibhāvena samucchedasaṅkhātaṃ pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ pahānaṃ, idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ pana sabbasaṅkhatanissaraṇattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati, taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. Evamekekassa pañcadhā bhinnattā dasete vinayā honti.
তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযং নিস্সরণৰিনযঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেন অট্ঠৰিধেন ৰিনযেনেস তেন তেন পরিযাযেন ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি। কথং? সীলসংৰরেন কাযৰচীদুচ্চরিতানি ৰিনেন্তোপি হি তংসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি, সতিপঞ্ঞাসংৰরেহি অভিজ্ঝাদোমনস্সাদীনি ৰিনেন্তোপি দোমনস্সসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি, খন্তিসংৰরেন সীতাদীনি খমন্তোপি তংতংআঘাতৰত্থুসম্ভৰং কোধং ৰিনেতি, ৰীরিযসংৰরেন ব্যাপাদৰিতক্কং ৰিনেন্তোপি তংসম্পযুত্তং কোধং ৰিনেতি। যেহি ধম্মেহি তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানানি হোন্তি, তেসং ধম্মানং অত্তনি নিব্বত্তনেন তে তে ধম্মে পজহন্তোপি তদঙ্গপ্পহাতব্বং ৰিক্খম্ভেতব্বং সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ কোধং ৰিনেতি। কামঞ্চেত্থ পহানৰিনযেন ৰিনযো ন সম্ভৰতি। যেহি পন ধম্মেহি পহানং হোতি, তেহি ৰিনেন্তোপি পরিযাযতো ‘‘পহানৰিনযেন ৰিনেতী’’তি ৰুচ্চতি। পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকালে পন ৰিনেতব্বাভাৰতো নিস্সরণপ্পহানস্স চ অনুপ্পাদেতব্বতো ন তেহি কিঞ্চি ৰিনেতীতি ৰুচ্চতি। এৰং তেসু পটিপ্পস্সদ্ধিৰিনযং নিস্সরণৰিনযঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসেন অট্ঠৰিধেন ৰিনযেনেস তেন তেন পরিযাযেন ৰিনেতীতি পৰুচ্চতীতি। যে ৰা –
Tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccati. Kathaṃ? Sīlasaṃvarena kāyavacīduccaritāni vinentopi hi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti, satipaññāsaṃvarehi abhijjhādomanassādīni vinentopi domanassasampayuttaṃ kodhaṃ vineti, khantisaṃvarena sītādīni khamantopi taṃtaṃāghātavatthusambhavaṃ kodhaṃ vineti, vīriyasaṃvarena byāpādavitakkaṃ vinentopi taṃsampayuttaṃ kodhaṃ vineti. Yehi dhammehi tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānāni honti, tesaṃ dhammānaṃ attani nibbattanena te te dhamme pajahantopi tadaṅgappahātabbaṃ vikkhambhetabbaṃ samucchinditabbañca kodhaṃ vineti. Kāmañcettha pahānavinayena vinayo na sambhavati. Yehi pana dhammehi pahānaṃ hoti, tehi vinentopi pariyāyato ‘‘pahānavinayena vinetī’’ti vuccati. Paṭippassaddhippahānakāle pana vinetabbābhāvato nissaraṇappahānassa ca anuppādetabbato na tehi kiñci vinetīti vuccati. Evaṃ tesu paṭippassaddhivinayaṃ nissaraṇavinayañca ṭhapetvā avasesena aṭṭhavidhena vinayenesa tena tena pariyāyena vinetīti pavuccatīti. Ye vā –
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আঘাতপটিৰিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বো। কতমে পঞ্চ? যস্মিং, ভিক্খৰে, পুগ্গলে আঘাতো জাযেথ, মেত্তা তস্মিং পুগ্গলে ভাৰেতব্বা…পে॰… করুণা… উপেক্খা… অসতি-অমনসিকারো তস্মিং পুগ্গলে আপজ্জিতব্বো, এৰং তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো পটিৰিনেতব্বো। কম্মস্সকতা এৰ ৰা তস্মিং পুগ্গলে অধিট্ঠাতব্বা কম্মস্সকো অযমাযস্মা…পে॰… দাযাদো ভৰিস্সতী’’তি (অ॰ নি॰ ৫.১৬১) –
‘‘Pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Yasmiṃ, bhikkhave, puggale āghāto jāyetha, mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā…pe… karuṇā… upekkhā… asati-amanasikāro tasmiṃ puggale āpajjitabbo, evaṃ tasmiṃ puggale āghāto paṭivinetabbo. Kammassakatā eva vā tasmiṃ puggale adhiṭṭhātabbā kammassako ayamāyasmā…pe… dāyādo bhavissatī’’ti (a. ni. 5.161) –
এৰং পঞ্চ আঘাতপটিৰিনযা ৰুত্তা। যে চ –
Evaṃ pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Ye ca –
‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, আঘাতপটিৰিনযা, যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বো। কতমে পঞ্চ? ইধাৰুসো , একচ্চো পুগ্গলো অপরিসুদ্ধকাযসমাচারো হোতি, পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো, এৰরূপেপি, আৰুসো, পুগ্গলে আঘাতো পটিৰিনেতব্বো’’তি (অ॰ নি॰ ৫.১৬২) –
‘‘Pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā, yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo. Katame pañca? Idhāvuso , ekacco puggalo aparisuddhakāyasamācāro hoti, parisuddhavacīsamācāro, evarūpepi, āvuso, puggale āghāto paṭivinetabbo’’ti (a. ni. 5.162) –
এৰমাদিনাপি নযেন পঞ্চ আঘাতপটিৰিনযা ৰুত্তা। তেসু যেন কেনচি আঘাতপটিৰিনযেন ৰিনেন্তোপেস ৰিনেতীতি পৰুচ্চতি। অপিচ যস্মা –
Evamādināpi nayena pañca āghātapaṭivinayā vuttā. Tesu yena kenaci āghātapaṭivinayena vinentopesa vinetīti pavuccati. Apica yasmā –
‘‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৰে, ককচেন চোরা ওচরকা অঙ্গমঙ্গানি ওক্কন্তেয্যুং, তত্রাপি যো মনো পদোসেয্য, ন মে সো তেন সাসনকরো’’তি (ম॰ নি॰ ১.২৩২) –-
‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okkanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padoseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) –-
এৰং সত্থু ওৰাদং,
Evaṃ satthu ovādaṃ,
‘‘তস্সেৰ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি।
‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;
কুদ্ধং অপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং॥
Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.
‘‘উভিন্নমত্থং চরতি, অত্তনো চ পরস্স চ।
‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;
পরং সঙ্কুপিতং ঞত্ৰা, যো সতো উপসম্মতি’’॥ (সং॰ নি॰ ১.১৮৮)।
Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati’’. (saṃ. ni. 1.188);
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকরণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা। কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৰতাযং দুব্বণ্ণো অস্সা’তি। তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স ৰণ্ণৰতায নন্দতি। কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৰিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৰত্থৰসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৰ হোতি কোধাভিভূতো। অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকরণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৰা পুরিসং ৰা (অ॰ নি॰ ৭.৬৪)।
‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā (a. ni. 7.64).
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স এৰং ইচ্ছতি – ‘অহো, ৰতাযং দুক্খং সযেয্যা’তি…পে॰… ‘ন পচুরত্থো অস্সা’তি…পে॰… ‘ন ভোগৰা অস্সা’তি…পে॰… ‘ন যসৰা অস্সা’তি…পে॰… ‘ন মিত্তৰা অস্সা’তি…পে॰… ‘কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্যা’তি। তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনেন নন্দতি। কোধনাযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপরেতো কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায… মনসা দুচ্চরিতং চরতি। সো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা…পে॰… ৰাচায…পে॰… মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা…পে॰… নিরযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’’তি (অ॰ নি॰ ৭.৬৪)।
‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho, vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti…pe… ‘na pacurattho assā’ti…pe… ‘na bhogavā assā’ti…pe… ‘na yasavā assā’ti…pe… ‘na mittavā assā’ti…pe… ‘kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’ti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamanena nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya… manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā…pe… vācāya…pe… manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā…pe… nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’’ti (a. ni. 7.64).
‘‘কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি…পে॰…॥ (অ॰ নি॰ ৭.৬৪; মহানি॰ ৫)।
‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati…pe…. (a. ni. 7.64; mahāni. 5);
‘‘যেন কোধেন কুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিং।
‘‘Yena kodhena kuddhāse, sattā gacchanti duggatiṃ;
তং কোধং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনো॥ (ইতিৰু॰ ৪)।
Taṃ kodhaṃ sammadaññāya, pajahanti vipassino. (itivu. 4);
‘‘কোধং জহে ৰিপ্পজহেয্য মানং, সংযোজনং সব্বমতিক্কমেয্য॥ (ধ॰ প॰ ২২১)।
‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ, saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya. (dha. pa. 221);
‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো॥ (অ॰ নি॰ ৭.৬৪; ইতিৰু॰ ৮৮)।
‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano. (a. ni. 7.64; itivu. 88);
‘‘একাপরাধং খম ভূরিপঞ্ঞ, ন পণ্ডিতা কোধবলা ভৰন্তী’’তি॥ (জা॰ ১.১৫.১৯) –
‘‘Ekāparādhaṃ khama bhūripañña, na paṇḍitā kodhabalā bhavantī’’ti. (jā. 1.15.19) –
এৰমাদিনা নযেন কোধে আদীনৰঞ্চ পচ্চৰেক্খতোপি কোধো ৰিনযং উপেতি। তস্মা এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা কোধং ৰিনেন্তোপি এস ৰিনেতীতি ৰুচ্চতি।
Evamādinā nayena kodhe ādīnavañca paccavekkhatopi kodho vinayaṃ upeti. Tasmā evaṃ paccavekkhitvā kodhaṃ vinentopi esa vinetīti vuccati.
কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে অচরীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ৩.৩৪০; অ॰ নি॰ ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৰুত্তানং নৰন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চরী’’তি আদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৰন্নমেৰাতি অট্ঠারসন্নং, খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৰীসতিযা আঘাতৰত্থূনং অঞ্ঞতরাঘাতৰত্থুসম্ভৰং আঘাতং। ৰিসটন্তি ৰিত্থতং। সপ্পৰিসন্তি সপ্পস্স ৰিসং। ইৰাতি ওপম্মৰচনং, ই-কার লোপং কত্ৰা ৰ-ইচ্চেৰ ৰুত্তং। ওসধেহীতি অগদেহি। ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰিসতিকিচ্ছকো ৰেজ্জো সপ্পেন দট্ঠং সব্বং কাযং ফরিত্ৰা ঠিতং ৰিসটং সপ্পৰিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতরেহি নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৰা কতেহি ৰা ওসধেহি খিপ্পমেৰ ৰিনেয্য, এৰমেৰং যো যথাৰুত্তেনত্থেন উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৰা ঠিতং কোধং যথাৰুত্তেসু ৰিনযনূপাযেসু যেন কেনচি উপাযেন ৰিনেতি নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতীতি।
Kodhanti ‘‘anatthaṃ me acarīti āghāto jāyatī’’tiādinā (dī. ni. 3.340; a. ni. 9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ, ‘‘atthaṃ me na carī’’ti ādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ, khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ. Visaṭanti vitthataṃ. Sappavisanti sappassa visaṃ. Ivāti opammavacanaṃ, i-kāra lopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ. Osadhehīti agadehi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭhaṃ sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya, evamevaṃ yo yathāvuttenatthena uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ yathāvuttesu vinayanūpāyesu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkarotīti.
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারন্তি সো এৰং কোধং ৰিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওরপারসঞ্ঞিতানি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি ৰেদিতব্বো। অৰিসেসেন হি পারন্তি তীরস্স নামং, তস্মা ওরানি চ তানি সংসারসাগরস্স পারভূতানি চাতি কত্ৰা ‘‘ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি। অথ ৰা ‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি’’, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৰিনেত্ৰা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওরপারং। তত্থ ওরন্তি সকত্তভাৰো, পারন্তি পরত্তভাৰো। ওরং ৰা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পারং ছ বাহিরাযতনানি। তথা ওরং মনুস্সলোকো, পারং দেৰলোকো। ওরং কামধাতু, পারং রূপারূপধাতু। ওরং কামরূপভৰো, পারং অরূপভৰো। ওরং অত্তভাৰো, পারং অত্তভাৰসুখূপকরণানি। এৰমেতস্মিং ওরপারে চতুত্থমগ্গেন ছন্দরাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি। এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামরাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৰাদীসু ছন্দরাগো এৰ নত্থি; অপিচ খো পনস্স ততিযমগ্গাদীনং ৰিয ৰণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওরপারভেদং সঙ্গহেত্ৰা তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুত্তং।
So bhikkhu jahāti orapāranti so evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati, tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti veditabbo. Avisesena hi pāranti tīrassa nāmaṃ, tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘orapāra’’nti vuccati. Atha vā ‘‘yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi’’, so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ. Tattha oranti sakattabhāvo, pāranti parattabhāvo. Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni, pāraṃ cha bāhirāyatanāni. Tathā oraṃ manussaloko, pāraṃ devaloko. Oraṃ kāmadhātu, pāraṃ rūpārūpadhātu. Oraṃ kāmarūpabhavo, pāraṃ arūpabhavo. Oraṃ attabhāvo, pāraṃ attabhāvasukhūpakaraṇāni. Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi; apica kho panassa tatiyamaggādīnaṃ viya vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuttaṃ.
ইদানি তস্সত্থস্স ৰিভাৰনত্থায উপমং আহ ‘‘উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি। তত্থ উরেন গচ্ছতীতি উরগো, সপ্পস্সেতং অধিৰচনং। সো দুৰিধো – কামরূপী চ অকামরূপী চ। কামরূপীপি দুৰিধো – জলজো থলজো চ। জলজো জলে এৰ কামরূপং লভতি, ন থলে, সঙ্খপালজাতকে সঙ্খপালনাগরাজা ৰিয। থলজো থলে এৰ, ন জলে। সো জজ্জরভাৰেন জিণ্ণং, চিরকালতায পুরাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং। তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি। সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৰো। উরগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৰত্তন্তি – উপপত্তিযং, চুতিযং, ৰিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে, সমানজাতিযা মেথুনপটিসেৰনে, জিণ্ণতচাপনযনে চাতি। সপ্পো হি যদা তচং জহাতি, তদা সজাতিযংযেৰ ঠত্ৰা জহাতি। সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহাতি। জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহাতি। এৰং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তরং ৰা মূলন্তরং ৰা পাসাণন্তরং ৰা নিস্সায জহাতি। নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৰা, উস্সাহং কত্ৰা, ৰীরিযেন ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৰা, পস্সসন্তোৰ ফণং করিত্ৰা জহাতি। এৰং জহিত্ৰা যেনকামং পক্কমতি। এৰমেৰং অযম্পি ভিক্খু ওরপারং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহাতি – সজাতিযং ঠিতো, জিগুচ্ছন্তো, নিস্সায, থামেনাতি। সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অরিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম॰ নি॰ ২.৩৫১) ৰচনতো সীলং। তেনেৰাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপ্পঞ্ঞো’’তি (সং॰ নি॰ ১.২৩; পেটকো॰ ২২)। এৰমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৰাদিভেদং ওরপারং জিণ্ণপুরাণতচমিৰ দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৰদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তৰাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৰা ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (অ॰ নি॰ ৩.১৬; ৰিভ॰ ৫১৯) ৰুত্তনযেন রত্তিন্দিৰং ছধা ৰিভজিত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো উরগো ৰিয, ৰঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উরগো ৰিয পস্সসন্তো, অযম্পি অসিথিলপরক্কমতায ৰাযমন্তো উরগো ৰিয ফণং করিত্ৰা, অযম্পি ঞাণৰিপ্ফারং জনেত্ৰা উরগোৰ তচং ওরপারং জহাতি। জহিত্ৰা চ উরগো ৰিয ওহিততচো যেনকামং অযম্পি ওহিতভারো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি। তেনাহ ভগৰা –
Idāni tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha ‘‘urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti. Tattha urena gacchatīti urago, sappassetaṃ adhivacanaṃ. So duvidho – kāmarūpī ca akāmarūpī ca. Kāmarūpīpi duvidho – jalajo thalajo ca. Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati, na thale, saṅkhapālajātake saṅkhapālanāgarājā viya. Thalajo thale eva, na jale. So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ, cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ. Tacaṃ jahanto catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo. Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti – upapattiyaṃ, cutiyaṃ, vissaṭṭhaniddokkamane, samānajātiyā methunapaṭisevane, jiṇṇatacāpanayane cāti. Sappo hi yadā tacaṃ jahāti, tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahāti. Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahāti. Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti, upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati, tadā naṃ aṭṭīyanto jahāti. Evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahāti. Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā, ussāhaṃ katvā, vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā, passasantova phaṇaṃ karitvā jahāti. Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati. Evamevaṃ ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahāti – sajātiyaṃ ṭhito, jigucchanto, nissāya, thāmenāti. Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ariyāya jātiyā jāto’’ti (ma. ni. 2.351) vacanato sīlaṃ. Tenevāha ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sappañño’’ti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22). Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇatacamiva dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattavāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (a. ni. 3.16; vibha. 519) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya, vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto, ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto urago viya phaṇaṃ karitvā, ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahāti. Jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti. Tenāha bhagavā –
‘‘যো উপ্পতিতং ৰিনেতি কোধং, ৰিসটং সপ্পৰিসংৰ ওসধেহি।
‘‘Yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ, visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণ’’ন্তি॥
So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇa’’nti.
এৰমেসা ভগৰতা অরহত্তনিকূটেন পঠমগাথা দেসিতাতি।
Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena paṭhamagāthā desitāti.
২. ইদানি দুতিযগাথায অত্থৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো। তত্রাপি –
2. Idāni dutiyagāthāya atthavaṇṇanākkamo anuppatto. Tatrāpi –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তা গাথা অযং ইমং।
‘‘Yena yattha yadā yasmā, vuttā gāthā ayaṃ imaṃ;
ৰিধিং পকাসযিত্ৰাস্সা, করিস্সামত্থৰণ্ণন’’ন্তি॥ –
Vidhiṃ pakāsayitvāssā, karissāmatthavaṇṇana’’nti. –
অযমেৰ মাতিকা। ততো পরঞ্চ সব্বগাথাসু। অতিৰিত্থারভযেন পন ইতো পভুতি মাতিকং অনিক্খিপিত্ৰা উপ্পত্তিদস্সননযেনেৰ তস্সা তস্সা অত্থং দস্সেন্তো অত্থৰণ্ণনং করিস্সামি। সেয্যথিদং যো রাগমুদচ্ছিদা অসেসন্তি অযং দুতিযগাথা।
Ayameva mātikā. Tato parañca sabbagāthāsu. Ativitthārabhayena pana ito pabhuti mātikaṃ anikkhipitvā uppattidassananayeneva tassā tassā atthaṃ dassento atthavaṇṇanaṃ karissāmi. Seyyathidaṃ yo rāgamudacchidā asesanti ayaṃ dutiyagāthā.
তস্সুপ্পত্তি – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে। তেন খো পন সমযেন আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স উপট্ঠাকো অঞ্ঞতরো সুৰণ্ণকারপুত্তো থেরস্স সন্তিকে পব্বজিতো। থেরো তস্স ‘‘দহরানং অসুভং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৰা রাগৰিঘাতত্থং অসুভকম্মট্ঠানং অদাসি। তস্স তস্মিং আসেৰনমত্তম্পি চিত্তং ন লভতি। সো ‘‘অনুপকারং মমেত’’ন্তি থেরস্স আরোচেসি। থেরো ‘‘দহরানমেতং সপ্পায’’ন্তি মন্ত্ৰা পুনপি তদেৰাচিক্খি। এৰং চত্তারো মাসা অতীতা, সো কিঞ্চিমত্তম্পি ৰিসেসং ন লভতি। ততো নং থেরো ভগৰতো সন্তিকং নেসি। ভগৰা ‘‘অৰিসযো, সারিপুত্ত, তুয্হেতস্স সপ্পাযং জানিতুং, বুদ্ধৰেনেয্যো এসো’’তি ৰত্ৰা পভস্সরৰণ্ণং পদুমং ইদ্ধিযা নিম্মিনিত্ৰা তস্স হত্থে পাদাসি – ‘‘হন্দ, ভিক্খু, ইমং ৰিহারপচ্ছাযাযং ৰালিকাতলে নাল়েন ৰিজ্ঝিত্ৰা ঠপেহি, অভিমুখঞ্চস্স পল্লঙ্কেন নিসীদ ‘লোহিতং লোহিত’ন্তি আৰজ্জেন্তো’’তি। অযং কির পঞ্চ জাতিসতানি সুৰণ্ণকারোৰ অহোসি। তেনস্স ‘‘লোহিতকনিমিত্তং সপ্পায’’ন্তি ঞত্ৰা ভগৰা লোহিতককম্মট্ঠানং অদাসি। সো তথা কত্ৰা মুহুত্তেনেৰ যথাক্কমং তত্থ চত্তারিপি ঝানানি অধিগন্ত্ৰা অনুলোমপটিলোমাদিনা নযেন ঝানকীল়ং আরভি। অথ ভগৰা ‘তং পদুমং মিলাযতূ’তি অধিট্ঠাসি। সো ঝানা ৰুট্ঠিতো তং মিলাতং কাল়ৰণ্ণং দিস্ৰা ‘‘পভস্সররূপং জরায পরিমদ্দিত’’ন্তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি। ততো নং অজ্ঝত্তম্পি উপসংহরি। ততো ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি তযোপি ভৰে আদিত্তে ৰিয পস্সি। এৰং পস্সতো চস্সাৰিদূরে পদুমস্সরো অত্থি। তত্থ দারকা ওরোহিত্ৰা পদুমানি ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা রাসিং করোন্তি। তস্স তানি উদকে পদুমানি নল়ৰনে অগ্গিজালা ৰিয খাযিংসু, পত্তানি পতন্তানি পপাতং পৰিসন্তানি ৰিয খাযিংসু, থলে নিক্খিত্তপদুমানং অগ্গানি মিলাতানি অগ্গিডড্ঢানি ৰিয খাযিংসু। অথস্স তদনুসারেন সব্বধম্মে উপনিজ্ঝাযতো ভিয্যোসোমত্তায তযো ভৰা আদিত্তমিৰ অগারং অপ্পটিসরণা হুত্ৰা উপট্ঠহিংসু। ততো ভগৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ তস্স ভিক্খুনো উপরি সরীরাভং মুঞ্চি। সা চস্স মুখংযেৰ অজ্ঝোত্থরি। ততো সো ‘‘কিমেত’’ন্তি আৰজ্জেন্তো ভগৰন্তং আগন্ত্ৰা সমীপে ঠিতমিৰ দিস্ৰা উট্ঠাযাসনা অঞ্জলিং পণামেসি। অথস্স ভগৰা সপ্পাযং ৰিদিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং ওভাসগাথং অভাসি ‘‘যো রাগমুদচ্ছিদা অসেস’’ন্তি।
Tassuppatti – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmato sāriputtattherassa upaṭṭhāko aññataro suvaṇṇakāraputto therassa santike pabbajito. Thero tassa ‘‘daharānaṃ asubhaṃ sappāya’’nti mantvā rāgavighātatthaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ adāsi. Tassa tasmiṃ āsevanamattampi cittaṃ na labhati. So ‘‘anupakāraṃ mameta’’nti therassa ārocesi. Thero ‘‘daharānametaṃ sappāya’’nti mantvā punapi tadevācikkhi. Evaṃ cattāro māsā atītā, so kiñcimattampi visesaṃ na labhati. Tato naṃ thero bhagavato santikaṃ nesi. Bhagavā ‘‘avisayo, sāriputta, tuyhetassa sappāyaṃ jānituṃ, buddhaveneyyo eso’’ti vatvā pabhassaravaṇṇaṃ padumaṃ iddhiyā nimminitvā tassa hatthe pādāsi – ‘‘handa, bhikkhu, imaṃ vihārapacchāyāyaṃ vālikātale nāḷena vijjhitvā ṭhapehi, abhimukhañcassa pallaṅkena nisīda ‘lohitaṃ lohita’nti āvajjento’’ti. Ayaṃ kira pañca jātisatāni suvaṇṇakārova ahosi. Tenassa ‘‘lohitakanimittaṃ sappāya’’nti ñatvā bhagavā lohitakakammaṭṭhānaṃ adāsi. So tathā katvā muhutteneva yathākkamaṃ tattha cattāripi jhānāni adhigantvā anulomapaṭilomādinā nayena jhānakīḷaṃ ārabhi. Atha bhagavā ‘taṃ padumaṃ milāyatū’ti adhiṭṭhāsi. So jhānā vuṭṭhito taṃ milātaṃ kāḷavaṇṇaṃ disvā ‘‘pabhassararūpaṃ jarāya parimaddita’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tato naṃ ajjhattampi upasaṃhari. Tato ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti tayopi bhave āditte viya passi. Evaṃ passato cassāvidūre padumassaro atthi. Tattha dārakā orohitvā padumāni bhañjitvā bhañjitvā rāsiṃ karonti. Tassa tāni udake padumāni naḷavane aggijālā viya khāyiṃsu, pattāni patantāni papātaṃ pavisantāni viya khāyiṃsu, thale nikkhittapadumānaṃ aggāni milātāni aggiḍaḍḍhāni viya khāyiṃsu. Athassa tadanusārena sabbadhamme upanijjhāyato bhiyyosomattāya tayo bhavā ādittamiva agāraṃ appaṭisaraṇā hutvā upaṭṭhahiṃsu. Tato bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassa bhikkhuno upari sarīrābhaṃ muñci. Sā cassa mukhaṃyeva ajjhotthari. Tato so ‘‘kimeta’’nti āvajjento bhagavantaṃ āgantvā samīpe ṭhitamiva disvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paṇāmesi. Athassa bhagavā sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desento imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi ‘‘yo rāgamudacchidā asesa’’nti.
তত্থ রঞ্জনৰসেন রাগো, পঞ্চকামগুণরাগস্সেতং অধিৰচনং। উদচ্ছিদাতি উচ্ছিন্দতি, ভঞ্জতি , ৰিনাসেতি। অতীতকালিকানম্পি হি ছন্দসি ৰত্তমানৰচনং অক্খরচিন্তকা ইচ্ছন্তি। অসেসন্তি সানুসযং। ভিসপুপ্ফংৰ সরোরুহন্তি সরে ৰিরূল়্হং পদুমপুপ্ফং ৰিয। ৰিগয্হাতি ওগয্হ, পৰিসিত্ৰাতি অত্থো। সেসং পুব্বসদিসমেৰ। কিং ৰুত্তং হোতি? যথা নাম এতে দারকা সরং ওরুয্হ ভিসপুপ্ফং সরোরুহং ছিন্দন্তি, এৰমেৰং যো ভিক্খু ইমং তেধাতুকলোকসন্নিৰাসং ওগয্হ –
Tattha rañjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Udacchidāti ucchindati, bhañjati , vināseti. Atītakālikānampi hi chandasi vattamānavacanaṃ akkharacintakā icchanti. Asesanti sānusayaṃ. Bhisapupphaṃva saroruhanti sare virūḷhaṃ padumapupphaṃ viya. Vigayhāti ogayha, pavisitvāti attho. Sesaṃ pubbasadisameva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma ete dārakā saraṃ oruyha bhisapupphaṃ saroruhaṃ chindanti, evamevaṃ yo bhikkhu imaṃ tedhātukalokasannivāsaṃ ogayha –
‘‘নত্থি রাগসমো অগ্গি’’। (ধ॰ প॰ ২০২)।
‘‘Natthi rāgasamo aggi’’; (Dha. pa. 202);
‘‘কামরাগেন দয্হামি, চিত্তং মে পরিদয্হতি’’। (সং॰ নি॰ ১.২১২)।
‘‘Kāmarāgena dayhāmi, cittaṃ me paridayhati’’; (Saṃ. ni. 1.212);
‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং, সযং কতং মক্কটকোৰ জালং’’॥ (ধ॰ প॰ ৩৪৭)।
‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ’’. (dha. pa. 347);
‘‘রত্তো খো, আৰুসো, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতী’’তি (অ॰ নি॰ ৩.৫৬, ৭২) –
‘‘Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī’’ti (a. ni. 3.56, 72) –
এৰমাদিনযমনুগন্ত্ৰা রাগাদীনৰপচ্চৰেক্খণেন যথাৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি সংৰরেহি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকেসু ৰত্থূসু অসুভসঞ্ঞায চ থোকং থোকং রাগং সমুচ্ছিন্দন্তো অনাগামিমগ্গেন অৰসেসং অরহত্তমগ্গেন চ ততো অনৰসেসম্পি উচ্ছিন্দতি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারেনেৰ সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণন্তি। এৰমেসা ভগৰতা অরহত্তনিকূটেন গাথা দেসিতা। দেসনাপরিযোসানে চ সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি।
Evamādinayamanugantvā rāgādīnavapaccavekkhaṇena yathāvuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi saṃvarehi saviññāṇakāviññāṇakesu vatthūsu asubhasaññāya ca thokaṃ thokaṃ rāgaṃ samucchindanto anāgāmimaggena avasesaṃ arahattamaggena ca tato anavasesampi ucchindati pubbe vuttappakāreneva so bhikkhu jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti. Evamesā bhagavatā arahattanikūṭena gāthā desitā. Desanāpariyosāne ca so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.
৩. যো তণ্হমুদচ্ছিদাতি কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি। অঞ্ঞতরো ভিক্খু গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে ৰিহরন্তো তণ্হাৰসেন অকুসলৰিতক্কং ৰিতক্কেতি। ভগৰা তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ইমং ওভাসগাথমভাসি।
3.Yotaṇhamudacchidāti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaggarāya pokkharaṇiyā tīre viharanto taṇhāvasena akusalavitakkaṃ vitakketi. Bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā imaṃ obhāsagāthamabhāsi.
তত্থ তস্সতীতি তণ্হা। ৰিসযেহি তিত্তিং ন উপেতীতি অত্থো। কামভৰৰিভৰতণ্হানমেতং অধিৰচনং। সরিতন্তি গতং পৰত্তং, যাৰ ভৰগ্গা অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতন্তি ৰুত্তং হোতি। সীঘসরন্তি সীঘগামিনিং, সন্দিট্ঠিকসম্পরাযিকং আদীনৰং অগণেত্ৰা মুহুত্তেনেৰ পরচক্কৰাল়ম্পি ভৰগ্গম্পি সম্পাপুণিতুং সমত্থন্তি ৰুত্তং হোতি। এৰমেতং সরিতং সীঘসরং সব্বপ্পকারম্পি তণ্হং –
Tattha tassatīti taṇhā. Visayehi tittiṃ na upetīti attho. Kāmabhavavibhavataṇhānametaṃ adhivacanaṃ. Saritanti gataṃ pavattaṃ, yāva bhavaggā ajjhottharitvā ṭhitanti vuttaṃ hoti. Sīghasaranti sīghagāminiṃ, sandiṭṭhikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ agaṇetvā muhutteneva paracakkavāḷampi bhavaggampi sampāpuṇituṃ samatthanti vuttaṃ hoti. Evametaṃ saritaṃ sīghasaraṃ sabbappakārampi taṇhaṃ –
‘‘উপরিৰিসালা দুপ্পূরা, ইচ্ছা ৰিসটগামিনী।
‘‘Uparivisālā duppūrā, icchā visaṭagāminī;
যে চ তং অনুগিজ্ঝন্তি, তে হোন্তি চক্কধারিনো’’তি॥
Ye ca taṃ anugijjhanti, te honti cakkadhārino’’ti.
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধানসংসরং।
‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি॥ (ইতিৰু॰ ১৫, ১০৫; মহানি॰ ১৯১; চূল়নি॰ পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭)।
Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (itivu. 15, 105; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107);
‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি খো, মহারাজা’’তি (ম॰ নি॰ ২.৩০৫) চ –
‘‘Ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārājā’’ti (ma. ni. 2.305) ca –
এৰমাদীনৰপচ্চৰেক্খণেন ৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি চ যো থোকং থোকং ৰিসোসযিত্ৰা অরহত্তমগ্গেন অসেসং উচ্ছিজ্জতি, সো ভিক্খু তস্মিংযেৰ খণে সব্বপ্পকারম্পি জহাতি ওরপারন্তি। দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি।
Evamādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ visosayitvā arahattamaggena asesaṃ ucchijjati, so bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.
৪. যো মানমুদব্বধীতি কা উপ্পত্তি? ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি। অঞ্ঞতরো ভিক্খু গঙ্গায তীরে ৰিহরন্তো গিম্হকালে অপ্পোদকে সোতে কতং নল়সেতুং পচ্ছা আগতেন মহোঘেন ৰুয্হমানং দিস্ৰা ‘‘অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি সংৰিগ্গো অট্ঠাসি। তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ভগৰা ইমং ওভাসগাথং অভাসি।
4.Yo mānamudabbadhīti kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Aññataro bhikkhu gaṅgāya tīre viharanto gimhakāle appodake sote kataṃ naḷasetuṃ pacchā āgatena mahoghena vuyhamānaṃ disvā ‘‘aniccā saṅkhārā’’ti saṃviggo aṭṭhāsi. Tassajjhāsayaṃ viditvā bhagavā imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsi.
তত্থ মানোতি জাতিআদিৰত্থুকো চেতসো উণ্ণামো। সো ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি মানো, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৰং তিৰিধো হোতি। পুন ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি, সেয্যস্স সদিসো, সেয্যস্স হীনো, সদিসস্স সেয্যো, সদিসস্স সদিসো, সদিসস্স হীনো, হীনস্স সেয্যো, হীনস্স সদিসো, হীনস্স হীনোহমস্মী’’তি মানোতি এৰং নৰৰিধো হোতি। তং সব্বপ্পকারম্পি মানং –
Tattha mānoti jātiādivatthuko cetaso uṇṇāmo. So ‘‘seyyohamasmī’’ti māno, ‘‘sadisohamasmī’’ti māno, ‘‘hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ tividho hoti. Puna ‘‘seyyassa seyyohamasmīti, seyyassa sadiso, seyyassa hīno, sadisassa seyyo, sadisassa sadiso, sadisassa hīno, hīnassa seyyo, hīnassa sadiso, hīnassa hīnohamasmī’’ti mānoti evaṃ navavidho hoti. Taṃ sabbappakārampi mānaṃ –
‘‘যেন মানেন মত্তাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতি’’ন্তি॥ (ইতিৰু॰ ৬) –
‘‘Yena mānena mattāse, sattā gacchanti duggati’’nti. (itivu. 6) –
আদিনা নযেন তত্থ আদীনৰপচ্চৰেক্খণেন ৰুত্তপ্পকারেহি সীলসংৰরাদীহি চ যো থোকং থোকং ৰধেন্তো কিলেসানং অবলদুব্বলত্তা নল়সেতুসদিসং লোকুত্তরধম্মানং অতিবলত্তা মহোঘসদিসেন অরহত্তমগ্গেন অসেসং উদব্বধি, অনৰসেসপ্পহানৰসেন উচ্ছিন্দন্তো ৰধেতীতি ৰুত্তং হোতি। সো ভিক্খু তস্মিংযেৰ খণে সব্বপ্পকারম্পি জহাতি ওরপারন্তি। দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতোতি।
Ādinā nayena tattha ādīnavapaccavekkhaṇena vuttappakārehi sīlasaṃvarādīhi ca yo thokaṃ thokaṃ vadhento kilesānaṃ abaladubbalattā naḷasetusadisaṃ lokuttaradhammānaṃ atibalattā mahoghasadisena arahattamaggena asesaṃ udabbadhi, anavasesappahānavasena ucchindanto vadhetīti vuttaṃ hoti. So bhikkhu tasmiṃyeva khaṇe sabbappakārampi jahāti orapāranti. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhitoti.
৫. তি কা উপ্পত্তি? ইমিস্সা গাথায ইতো পরানঞ্চ দ্ৰাদসন্নং একাযেৰ উপ্পত্তি। একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি। তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো অত্তনো ধীতুযা ৰারেয্যে পচ্চুপট্ঠিতে চিন্তেসি – ‘‘কেনচি ৰসলেন অপরিভুত্তপুব্বেহি পুপ্ফেহি দারিকং অলঙ্করিত্ৰা পতিকুলং পেসেস্সামী’’তি। সো সন্তরবাহিরং সাৰত্থিং ৰিচিনন্তো কিঞ্চি তিণপুপ্ফম্পি অপরিভুত্তপুব্বং নাদ্দস। অথ সম্বহুলে ধুত্তকজাতিকে ব্রাহ্মণদারকে সন্নিপতিতে দিস্ৰা ‘‘এতে পুচ্ছিস্সামি, অৰস্সং সম্বহুলেসু কোচি জানিস্সতী’’তি উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি। তে তং ব্রাহ্মণং উপ্পণ্ডেন্তা আহংসু – ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং নাম, ব্রাহ্মণ, লোকে ন কেনচি পরিভুত্তপুব্বং। তেন ধীতরং অলঙ্করিত্ৰা দেহী’’তি। সো দুতিযদিৰসে কালস্সেৰ ৰুট্ঠায ভত্তৰিস্সগ্গং কত্ৰা অচিরৰতিযা নদিযা তীরে উদুম্বরৰনং গন্ত্ৰা একমেকং রুক্খং ৰিচিনন্তো পুপ্ফস্স ৰণ্টমত্তম্পি নাদ্দস। অথ ৰীতিৰত্তে মজ্ঝন্হিকে দুতিযতীরং অগমাসি। তত্থ চ অঞ্ঞতরো ভিক্খু অঞ্ঞতরস্মিং মনুঞ্ঞে রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি করোতি। সো তত্থ উপসঙ্কমিত্ৰা অমনসিকরিত্ৰা, সকিং নিসীদিত্ৰা, সকিং উক্কুটিকো হুত্ৰা, সকিং ঠত্ৰা, তং রুক্খং সব্বসাখাৰিটপপত্তন্তরেসু ৰিচিনন্তো কিলমতি। ততো নং সো ভিক্খু আহ – ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং মগ্গসী’’তি? ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং, ভো’’তি। ‘‘উদুম্বরপুপ্ফং নাম, ব্রাহ্মণ, লোকে নত্থি, মুসা এতং ৰচনং, মা কিলমা’’তি। অথ ভগৰা তস্স ভিক্খুনো অজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা ওভাসং মুঞ্চিত্ৰা সমুপ্পন্নসমন্নাহারবহুমানস্স ইমা ওভাসগাথাযো অভাসি ‘‘যো নাজ্ঝগমা ভৰেসু সার’’ন্তি সব্বা ৰত্তব্বা।
5. Ti kā uppatti? Imissā gāthāya ito parānañca dvādasannaṃ ekāyeva uppatti. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Tena kho pana samayena aññataro brāhmaṇo attano dhītuyā vāreyye paccupaṭṭhite cintesi – ‘‘kenaci vasalena aparibhuttapubbehi pupphehi dārikaṃ alaṅkaritvā patikulaṃ pesessāmī’’ti. So santarabāhiraṃ sāvatthiṃ vicinanto kiñci tiṇapupphampi aparibhuttapubbaṃ nāddasa. Atha sambahule dhuttakajātike brāhmaṇadārake sannipatite disvā ‘‘ete pucchissāmi, avassaṃ sambahulesu koci jānissatī’’ti upasaṅkamitvā pucchi. Te taṃ brāhmaṇaṃ uppaṇḍentā āhaṃsu – ‘‘udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke na kenaci paribhuttapubbaṃ. Tena dhītaraṃ alaṅkaritvā dehī’’ti. So dutiyadivase kālasseva vuṭṭhāya bhattavissaggaṃ katvā aciravatiyā nadiyā tīre udumbaravanaṃ gantvā ekamekaṃ rukkhaṃ vicinanto pupphassa vaṇṭamattampi nāddasa. Atha vītivatte majjhanhike dutiyatīraṃ agamāsi. Tattha ca aññataro bhikkhu aññatarasmiṃ manuññe rukkhamūle divāvihāraṃ nisinno kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. So tattha upasaṅkamitvā amanasikaritvā, sakiṃ nisīditvā, sakiṃ ukkuṭiko hutvā, sakiṃ ṭhatvā, taṃ rukkhaṃ sabbasākhāviṭapapattantaresu vicinanto kilamati. Tato naṃ so bhikkhu āha – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ maggasī’’ti? ‘‘Udumbarapupphaṃ, bho’’ti. ‘‘Udumbarapupphaṃ nāma, brāhmaṇa, loke natthi, musā etaṃ vacanaṃ, mā kilamā’’ti. Atha bhagavā tassa bhikkhuno ajjhāsayaṃ viditvā obhāsaṃ muñcitvā samuppannasamannāhārabahumānassa imā obhāsagāthāyo abhāsi ‘‘yo nājjhagamā bhavesu sāra’’nti sabbā vattabbā.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ নাজ্ঝগমাতি নাধিগচ্ছি, নাধিগচ্ছতি ৰা। ভৰেসূতি কামরূপারূপসঞ্ঞীঅসঞ্ঞীনেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীএকৰোকারচতুৰোকারপঞ্চৰোকারভৰেসু। সারন্তি নিচ্চভাৰং অত্তভাৰং ৰা। ৰিচিনন্তি পঞ্ঞায গৰেসন্তো। পুপ্ফমিৰ উদুম্বরেসূতি যথা উদুম্বররুক্খেসু পুপ্ফং ৰিচিনন্তো এস ব্রাহ্মণো নাজ্ঝগমা, এৰং যো যোগাৰচরোপি পঞ্ঞায ৰিচিনন্তো সব্বভৰেসু কিঞ্চি সারং নাজ্ঝগমা। সো অসারকট্ঠেন তে ধম্মে অনিচ্চতো অনত্ততো চ ৰিপস্সন্তো অনুপুব্বেন লোকুত্তরধম্মে অধিগচ্ছন্তো জহাতি ওরপারং উরগো জিণ্ণমিৰ তচং পুরাণন্তি অযমত্থো যোজনা চ। অৰসেসগাথাসু পনস্স যোজনং অৰত্ৰা ৰিসেসত্থমত্তমেৰ ৰক্খাম।
Tattha paṭhamagāthāya tāva nājjhagamāti nādhigacchi, nādhigacchati vā. Bhavesūti kāmarūpārūpasaññīasaññīnevasaññīnāsaññīekavokāracatuvokārapañcavokārabhavesu. Sāranti niccabhāvaṃ attabhāvaṃ vā. Vicinanti paññāya gavesanto. Pupphamiva udumbaresūti yathā udumbararukkhesu pupphaṃ vicinanto esa brāhmaṇo nājjhagamā, evaṃ yo yogāvacaropi paññāya vicinanto sabbabhavesu kiñci sāraṃ nājjhagamā. So asārakaṭṭhena te dhamme aniccato anattato ca vipassanto anupubbena lokuttaradhamme adhigacchanto jahāti orapāraṃ urago jiṇṇamiva tacaṃ purāṇanti ayamattho yojanā ca. Avasesagāthāsu panassa yojanaṃ avatvā visesatthamattameva vakkhāma.
৬.
6.
‘‘যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপা,
‘‘Yassantarato na santi kopā,
ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তো’’তি॥ (উদা॰ ২০) –
Itibhavābhavatañca vītivatto’’ti. (udā. 20) –
এত্থ তাৰ অযং ‘অন্তরসদ্দো’ –
Ettha tāva ayaṃ ‘antarasaddo’ –
‘‘নদীতীরেসু সণ্ঠানে, সভাসু রথিযাসু চ।
‘‘Nadītīresu saṇṭhāne, sabhāsu rathiyāsu ca;
জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তর’’ন্তি॥ (সং॰ নি॰ ১.২২৮)।
Janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti. (saṃ. ni. 1.228);
‘‘অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন অন্তরা ৰোসানমাপাদি’’ (অ॰ নি॰ ১০.৮৪)।
‘‘Appamattakena visesādhigamena antarā vosānamāpādi’’ (a. ni. 10.84);
‘‘অনত্থজননো কোধো, কোধো চিত্তপ্পকোপনো।
‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতী’’তি॥ (অ॰ নি॰ ৭.৬৪; ইতিৰু॰ ৮৮) –
Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64; itivu. 88) –
এৰং কারণৰেমজ্ঝচিত্তাদীসু সম্বহুলেসু অত্থেসু দিস্সতি। ইধ পন চিত্তে। ততো যস্সন্তরতো ন সন্তি কোপাতি ততিযমগ্গেন সমূহতত্তা যস্স চিত্তে ন সন্তি কোপাতি অত্থো। যস্মা পন ভৰোতি সম্পত্তি, ৰিভৰোতি ৰিপত্তি। তথা ভৰোতি ৰুদ্ধি, ৰিভৰোতি হানি। ভৰোতি সস্সতো, ৰিভৰোতি উচ্ছেদো। ভৰোতি পুঞ্ঞং, ৰিভৰোতি পাপং। ৰিভৰো অভৰোতি চ অত্থতো একমেৰ। তস্মা ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তোতি এত্থ যা এসা সম্পত্তিৰিপত্তিৰুড্ঢিহানিসস্সতুচ্ছেদপুঞ্ঞপাপৰসেন ইতি অনেকপ্পকারা ভৰাভৰতা ৰুচ্চতি। চতূহিপি মগ্গেহি যথাসম্ভৰং তেন তেন নযেন তং ইতিভৰাভৰতঞ্চ ৰীতিৰত্তোতি এৰমত্থো ঞাতব্বো।
Evaṃ kāraṇavemajjhacittādīsu sambahulesu atthesu dissati. Idha pana citte. Tato yassantarato na santi kopāti tatiyamaggena samūhatattā yassa citte na santi kopāti attho. Yasmā pana bhavoti sampatti, vibhavoti vipatti. Tathā bhavoti vuddhi, vibhavoti hāni. Bhavoti sassato, vibhavoti ucchedo. Bhavoti puññaṃ, vibhavoti pāpaṃ. Vibhavo abhavoti ca atthato ekameva. Tasmā itibhavābhavatañca vītivattoti ettha yā esā sampattivipattivuḍḍhihānisassatucchedapuññapāpavasena iti anekappakārā bhavābhavatā vuccati. Catūhipi maggehi yathāsambhavaṃ tena tena nayena taṃ itibhavābhavatañca vītivattoti evamattho ñātabbo.
৭. যস্স ৰিতক্কাতি এত্থ পন যস্স ভিক্খুনো তযো কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কা, তযো ঞাতিজনপদামরৰিতক্কা, তযো পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তলাভসক্কারসিলোকঅনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তৰিতক্কাতি এতে নৰ ৰিতক্কা সমন্তভদ্দকে ৰুত্তনযেন তত্থ তত্থ আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পটিপক্খৰৰত্থানেন তস্স তস্স পহানসমত্থেহি তীহি হেট্ঠিমমগ্গেহি চ ৰিধূপিতা ভুসং ধূপিতা সন্তাপিতা দড্ঢাতি অত্থো। এৰং ৰিধূপেত্ৰা চ অজ্ঝত্তং সুৰিকপ্পিতা অসেসা, নিযকজ্ঝত্তভূতে অত্তনো খন্ধসন্তানে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তভূতে চিত্তে চ যথা ন পুন সম্ভৰন্তি, এৰং অরহত্তমগ্গেন অসেসা ছিন্না। ছিন্নঞ্হি কপ্পিতন্তি ৰুচ্চতি। যথাহ ‘‘কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি (সং॰ নি॰ ১.১২২; ৪.৩৬৫)। এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো।
7.Yassavitakkāti ettha pana yassa bhikkhuno tayo kāmabyāpādavihiṃsāvitakkā, tayo ñātijanapadāmaravitakkā, tayo parānuddayatāpaṭisaṃyuttalābhasakkārasilokaanavaññattipaṭisaṃyuttavitakkāti ete nava vitakkā samantabhaddake vuttanayena tattha tattha ādīnavaṃ paccavekkhitvā paṭipakkhavavatthānena tassa tassa pahānasamatthehi tīhi heṭṭhimamaggehi ca vidhūpitā bhusaṃ dhūpitā santāpitā daḍḍhāti attho. Evaṃ vidhūpetvā ca ajjhattaṃ suvikappitā asesā, niyakajjhattabhūte attano khandhasantāne ajjhattajjhattabhūte citte ca yathā na puna sambhavanti, evaṃ arahattamaggena asesā chinnā. Chinnañhi kappitanti vuccati. Yathāha ‘‘kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 1.122; 4.365). Evamettha attho daṭṭhabbo.
৮. ইদানি যো নাচ্চসারীতি এত্থ যো নাচ্চসারীতি যো নাতিধাৰি। ন পচ্চসারীতি ন ওহীযি। কিং ৰুত্তং হোতি? অচ্চারদ্ধৰীরিযেন হি উদ্ধচ্চে পতন্তো অচ্চাসরতি, অতিসিথিলেন কোসজ্জে পতন্তো পচ্চাসরতি। তথা ভৰতণ্হায অত্তানং কিলমেন্তো অচ্চাসরতি, কামতণ্হায কামসুখমনুযুঞ্জন্তো পচ্চাসরতি। সস্সতদিট্ঠিযা অচ্চাসরতি, উচ্ছেদদিট্ঠিযা পচ্চাসরতি। অতীতং অনুসোচন্তো অচ্চাসরতি, অনাগত পটিকঙ্খন্তো পচ্চাসরতি। পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা অচ্চাসরতি, অপরন্তানুদিট্ঠিযা পচ্চাসরতি। তস্মা যো এতে উভো অন্তে ৰজ্জেত্ৰা মজ্ঝিমং পটিপদং পটিপজ্জন্তো নাচ্চসারী ন পচ্চসারীতি এৰং ৰুত্তং হোতি। সব্বং অচ্চগমা ইমং পপঞ্চন্তি তায চ পন অরহত্তমগ্গৰোসানায মজ্ঝিমায পটিপদায সব্বং ইমং ৰেদনাসঞ্ঞাৰিতক্কপ্পভৰং তণ্হামানদিট্ঠিসঙ্খাতং তিৰিধং পপঞ্চং অচ্চগমা অতিক্কন্তো, সমতিক্কন্তোতি অত্থো।
8. Idāni yo nāccasārīti ettha yo nāccasārīti yo nātidhāvi. Na paccasārīti na ohīyi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Accāraddhavīriyena hi uddhacce patanto accāsarati, atisithilena kosajje patanto paccāsarati. Tathā bhavataṇhāya attānaṃ kilamento accāsarati, kāmataṇhāya kāmasukhamanuyuñjanto paccāsarati. Sassatadiṭṭhiyā accāsarati, ucchedadiṭṭhiyā paccāsarati. Atītaṃ anusocanto accāsarati, anāgata paṭikaṅkhanto paccāsarati. Pubbantānudiṭṭhiyā accāsarati, aparantānudiṭṭhiyā paccāsarati. Tasmā yo ete ubho ante vajjetvā majjhimaṃ paṭipadaṃ paṭipajjanto nāccasārī na paccasārīti evaṃ vuttaṃ hoti. Sabbaṃaccagamā imaṃ papañcanti tāya ca pana arahattamaggavosānāya majjhimāya paṭipadāya sabbaṃ imaṃ vedanāsaññāvitakkappabhavaṃ taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ tividhaṃ papañcaṃ accagamā atikkanto, samatikkantoti attho.
৯. তদনন্তরগাথায পন সব্বং ৰিতথমিদন্তি ঞত্ৰা লোকেতি অযমেৰ ৰিসেসো। তস্সত্থো – সব্বন্তি অনৰসেসং, সকলমনূনন্তি ৰুত্তং হোতি। এৰং সন্তেপি পন ৰিপস্সনুপগং লোকিযখন্ধাযতনধাতুপ্পভেদং সঙ্খতমেৰ ইধাধিপ্পেতং। ৰিতথন্তি ৰিগততথভাৰং। নিচ্চন্তি ৰা সুখন্তি ৰা সুভন্তি ৰা অত্তাতি ৰা যথা যথা কিলেসৰসেন বালজনেহি গয্হতি, তথাতথাভাৰতো ৰিতথন্তি ৰুত্তং হোতি। ইদন্তি তমেৰ সব্বং পচ্চক্খভাৰেন দস্সেন্তো আহ। ঞত্ৰাতি মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা, তঞ্চ পন অসম্মোহতো, ন ৰিসযতো। লোকেতি ওকাসলোকে সব্বং খন্ধাদিভেদং ধম্মজাতং ‘‘ৰিতথমিদ’’ন্তি ঞত্ৰাতি সম্বন্ধো।
9. Tadanantaragāthāya pana sabbaṃ vitathamidanti ñatvā loketi ayameva viseso. Tassattho – sabbanti anavasesaṃ, sakalamanūnanti vuttaṃ hoti. Evaṃ santepi pana vipassanupagaṃ lokiyakhandhāyatanadhātuppabhedaṃ saṅkhatameva idhādhippetaṃ. Vitathanti vigatatathabhāvaṃ. Niccanti vā sukhanti vā subhanti vā attāti vā yathā yathā kilesavasena bālajanehi gayhati, tathātathābhāvato vitathanti vuttaṃ hoti. Idanti tameva sabbaṃ paccakkhabhāvena dassento āha. Ñatvāti maggapaññāya jānitvā, tañca pana asammohato, na visayato. Loketi okāsaloke sabbaṃ khandhādibhedaṃ dhammajātaṃ ‘‘vitathamida’’nti ñatvāti sambandho.
১০-১৩. ইদানি ইতো পরাসু চতূসু গাথাসু ৰীতলোভো ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহোতি এতে ৰিসেসা। এত্থ লুব্ভনৰসেন লোভো। সব্বসঙ্গাহিকমেতং পঠমস্স অকুসলমূলস্স অধিৰচনং, ৰিসমলোভস্স ৰা। যো সো ‘‘অপ্পেকদা মাতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ভগিনিমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ধীতুমত্তীসুপি লোভধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (সং॰ নি॰ ৪.১২৭) এৰং ৰুত্তো। রজ্জনৰসেন রাগো, পঞ্চকামগুণরাগস্সেতং অধিৰচনং। দুস্সনৰসেন দোসো, পুব্বে ৰুত্তকোধস্সেতং অধিৰচনং। মুয্হনৰসেন মোহো, চতূসু অরিযসচ্চেসু অঞ্ঞাণস্সেতং অধিৰচনং। তত্থ যস্মা অযং ভিক্খু লোভং জিগুচ্ছন্তো ৰিপস্সনং আরভি ‘‘কুদাস্সু নামাহং লোভং ৰিনেত্ৰা ৰিগতলোভো ৰিহরেয্য’’ন্তি, তস্মা তস্স লোভপ্পহানূপাযং সব্বসঙ্খারানং ৰিতথভাৰদস্সনং লোভপ্পহানানিসংসঞ্চ ওরপারপ্পহানং দস্সেন্তো ইমং গাথমাহ। এস নযো ইতো পরাসুপি। কেচি পনাহু – ‘‘যথাৰুত্তেনেৰ নযেন এতে ধম্মে জিগুচ্ছিত্ৰা ৰিপস্সনমারদ্ধস্স তস্স তস্স ভিক্খুনো একমেকাৰ এত্থ গাথা ৰুত্তা’’তি। যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং। এস নযো ইতো পরাসু চতূসু গাথাসু।
10-13. Idāni ito parāsu catūsu gāthāsu vītalobho vītarāgo vītadoso vītamohoti ete visesā. Ettha lubbhanavasena lobho. Sabbasaṅgāhikametaṃ paṭhamassa akusalamūlassa adhivacanaṃ, visamalobhassa vā. Yo so ‘‘appekadā mātumattīsupi lobhadhammā uppajjanti, bhaginimattīsupi lobhadhammā uppajjanti, dhītumattīsupi lobhadhammā uppajjantī’’ti (saṃ. ni. 4.127) evaṃ vutto. Rajjanavasena rāgo, pañcakāmaguṇarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Dussanavasena doso, pubbe vuttakodhassetaṃ adhivacanaṃ. Muyhanavasena moho, catūsu ariyasaccesu aññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha yasmā ayaṃ bhikkhu lobhaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ lobhaṃ vinetvā vigatalobho vihareyya’’nti, tasmā tassa lobhappahānūpāyaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vitathabhāvadassanaṃ lobhappahānānisaṃsañca orapārappahānaṃ dassento imaṃ gāthamāha. Esa nayo ito parāsupi. Keci panāhu – ‘‘yathāvutteneva nayena ete dhamme jigucchitvā vipassanamāraddhassa tassa tassa bhikkhuno ekamekāva ettha gāthā vuttā’’ti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Esa nayo ito parāsu catūsu gāthāsu.
১৪. অযং পনেত্থ অত্থৰণ্ণনা – অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে সযন্তীতি অনুসযা কামরাগপটিঘমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাভৰরাগাৰিজ্জানং এতং অধিৰচনং। সম্পযুত্তধম্মানং অত্তনো আকারানুৰিধানট্ঠেন মূলা; অখেমট্ঠেন অকুসলা; ধম্মানং পতিট্ঠাভূতাতিপি মূলা; সাৰজ্জদুক্খৰিপাকট্ঠেন অকুসলা; উভযম্পেতং লোভদোসমোহানং অধিৰচনং। তে হি ‘‘লোভো, ভিক্খৰে, অকুসলঞ্চ অকুসলমূলঞ্চা’’তিআদিনা নযেন এৰং নিদ্দিট্ঠা। এৰমেতে অনুসযা তেন তেন মগ্গেন পহীনত্তা যস্স কেচি ন সন্তি, এতে চ অকুসলমূলা তথেৰ সমূহতাসে, সমূহতা ইচ্চেৰ অত্থো। পচ্চত্তবহুৰচনস্স হি সে-কারাগমং ইচ্ছন্তি সদ্দলক্খণকোৰিদা। অট্ঠকথাচরিযা পন ‘‘সেতি নিপাতো’’তি ৰণ্ণযন্তি। যং রুচ্চতি, তং গহেতব্বং। এত্থ পন ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰংৰিধো ভিক্খু খীণাসৰো হোতি, খীণাসৰো চ নেৰ আদিযতি, ন পজহতি, পজহিত্ৰা ঠিতো’’তি ৰুত্তো। তথাপি ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনলক্খণেন ‘‘জহাতি ওরপার’’ন্তি ৰুচ্চতি। অথ ৰা অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তো অত্তনো অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাতং জহাতি ওরপারন্তি ৰেদিতব্বো।
14. Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – appahīnaṭṭhena santāne sayantīti anusayā kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchābhavarāgāvijjānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sampayuttadhammānaṃ attano ākārānuvidhānaṭṭhena mūlā; akhemaṭṭhena akusalā; dhammānaṃ patiṭṭhābhūtātipi mūlā; sāvajjadukkhavipākaṭṭhena akusalā; ubhayampetaṃ lobhadosamohānaṃ adhivacanaṃ. Te hi ‘‘lobho, bhikkhave, akusalañca akusalamūlañcā’’tiādinā nayena evaṃ niddiṭṭhā. Evamete anusayā tena tena maggena pahīnattā yassa keci na santi, ete ca akusalamūlā tatheva samūhatāse, samūhatā icceva attho. Paccattabahuvacanassa hi se-kārāgamaṃ icchanti saddalakkhaṇakovidā. Aṭṭhakathācariyā pana ‘‘seti nipāto’’ti vaṇṇayanti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Ettha pana ‘‘kiñcāpi so evaṃvidho bhikkhu khīṇāsavo hoti, khīṇāsavo ca neva ādiyati, na pajahati, pajahitvā ṭhito’’ti vutto. Tathāpi vattamānasamīpe vattamānavacanalakkhaṇena ‘‘jahāti orapāra’’nti vuccati. Atha vā anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyanto attano ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātaṃ jahāti orapāranti veditabbo.
তত্থ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৰিধা অনুসযানং অভাৰো ৰেদিতব্বো। কিলেসপটিপাটিযা হি কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং ততিযমগ্গেন অভাৰো হোতি, মানানুসযস্স চতুত্থমগ্গেন, দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং পঠমমগ্গেন, ভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং চতুত্থমগ্গেনেৰ। মগ্গপটিপাটিযা পন পঠমমগ্গেন দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং অভাৰো হোতি। দুতিযমগ্গেন কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং তনুভাৰো, ততিযমগ্গেন সব্বসো অভাৰো, চতুত্থমগ্গেন মানানুসযভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং অভাৰো হোতি। তত্থ যস্মা ন সব্বে অনুসযা অকুসলমূলা; কামরাগভৰরাগানুসযা এৰ হি লোভাকুসলমূলেন সঙ্গহং গচ্ছন্তি। পটিঘানুসযাৰিজ্জানুসযা চ ‘‘দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং’’ ইচ্চেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি, দিট্ঠিমানৰিচিকিচ্ছানুসযা পন ন কিঞ্চি অকুসলমূলং হোন্তি, যস্মা ৰা অনুসযাভাৰৰসেন চ অকুসলমূলসমুগ্ঘাতৰসেন চ কিলেসপ্পহানং পট্ঠপেসি, তস্মা –
Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā anusayānaṃ abhāvo veditabbo. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tatiyamaggena abhāvo hoti, mānānusayassa catutthamaggena, diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ paṭhamamaggena, bhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ catutthamaggeneva. Maggapaṭipāṭiyā pana paṭhamamaggena diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ abhāvo hoti. Dutiyamaggena kāmarāgānusayapaṭighānusayānaṃ tanubhāvo, tatiyamaggena sabbaso abhāvo, catutthamaggena mānānusayabhavarāgānusayāvijjānusayānaṃ abhāvo hoti. Tattha yasmā na sabbe anusayā akusalamūlā; kāmarāgabhavarāgānusayā eva hi lobhākusalamūlena saṅgahaṃ gacchanti. Paṭighānusayāvijjānusayā ca ‘‘doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ’’ icceva saṅkhaṃ gacchanti, diṭṭhimānavicikicchānusayā pana na kiñci akusalamūlaṃ honti, yasmā vā anusayābhāvavasena ca akusalamūlasamugghātavasena ca kilesappahānaṃ paṭṭhapesi, tasmā –
‘‘যস্সানুসযা ন সন্তি কেচি, মূলা চ অকুসলা সমূহতাসে’’॥ –
‘‘Yassānusayā na santi keci, mūlā ca akusalā samūhatāse’’. –
ইতি ভগৰা আহ।
Iti bhagavā āha.
১৫. যস্স দরথজাতি এত্থ পন পঠমুপ্পন্না কিলেসা পরিল়াহট্ঠেন দরথা নাম, অপরাপরুপ্পন্না পন তেহি দরথেহি জাতত্তা দরথজা নাম। ওরন্তি সক্কাযো ৰুচ্চতি। যথাহ – ‘‘ওরিমং তীরন্তি খো, ভিক্খু, সক্কাযস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৪.২৩৮)। আগমনাযাতি উপ্পত্তিযা। পচ্চযাসেতি পচ্চযা এৰ। কিং ৰুত্তং হোতি? যস্স পন উপাদানক্খন্ধগ্গহণায পচ্চযভূতা অরিযমগ্গেন পহীনত্তা, কেচি দরথজৰেৰচনা কিলেসা ন সন্তি, পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ সো ভিক্খু জহাতি ওরপারন্তি।
15.Yassa darathajāti ettha pana paṭhamuppannā kilesā pariḷāhaṭṭhena darathā nāma, aparāparuppannā pana tehi darathehi jātattā darathajā nāma. Oranti sakkāyo vuccati. Yathāha – ‘‘orimaṃ tīranti kho, bhikkhu, sakkāyassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238). Āgamanāyāti uppattiyā. Paccayāseti paccayā eva. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yassa pana upādānakkhandhaggahaṇāya paccayabhūtā ariyamaggena pahīnattā, keci darathajavevacanā kilesā na santi, pubbe vuttanayeneva so bhikkhu jahāti orapāranti.
১৬. যস্স ৰনথজাতি এত্থপি দরথজা ৰিয ৰনথজা ৰেদিতব্বা। ৰচনত্থে পন অযং ৰিসেসো – ৰনুতে, ৰনোতীতি ৰা ৰনং যাচতি সেৰতি ভজতীতি অত্থো। তণ্হাযেতং অধিৰচনং। সা হি ৰিসযানং পত্থনতো সেৰনতো চ ‘‘ৰন’’ন্তি ৰুচ্চতি। তং পরিযুট্ঠানৰসেন ৰনং থরতি তনোতীতি ৰনথো, তণ্হানুসযস্সেতং অধিৰচনং। ৰনথা জাতাতি ৰনথজাতি। কেচি পনাহু ‘‘সব্বেপি কিলেসা গহনট্ঠেন ৰনথোতি ৰুচ্চন্তি, অপরাপরুপ্পন্না পন ৰনথজা’’তি। অযমেৰ চেত্থ উরগসুত্তে অত্থো অধিপ্পেতো, ইতরো পন ধম্মপদগাথাযং। ৰিনিবন্ধায ভৰাযাতি ভৰৰিনিবন্ধায। অথ ৰা চিত্তস্স ৰিসযেসু ৰিনিবন্ধায আযতিং উপ্পত্তিযা চাতি অত্থো। হেতুযেৰ হেতুকপ্পা।
16.Yassa vanathajāti etthapi darathajā viya vanathajā veditabbā. Vacanatthe pana ayaṃ viseso – vanute, vanotīti vā vanaṃ yācati sevati bhajatīti attho. Taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi visayānaṃ patthanato sevanato ca ‘‘vana’’nti vuccati. Taṃ pariyuṭṭhānavasena vanaṃ tharati tanotīti vanatho, taṇhānusayassetaṃ adhivacanaṃ. Vanathā jātāti vanathajāti. Keci panāhu ‘‘sabbepi kilesā gahanaṭṭhena vanathoti vuccanti, aparāparuppannā pana vanathajā’’ti. Ayameva cettha uragasutte attho adhippeto, itaro pana dhammapadagāthāyaṃ. Vinibandhāya bhavāyāti bhavavinibandhāya. Atha vā cittassa visayesu vinibandhāya āyatiṃ uppattiyā cāti attho. Hetuyeva hetukappā.
১৭. যো নীৰরণেতি এত্থ নীৰরণাতি চিত্তং, হিতপটিপত্তিং ৰা নীৰরন্তীতি নীৰরণা, পটিচ্ছাদেন্তীতি অত্থো। পহাযাতি ছড্ডেত্ৰা। পঞ্চাতি তেসং সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদো। ঈঘাভাৰতো অনীঘো। কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো। ৰিগতসল্লত্তা ৰিসল্লো। কিং ৰুত্তং হোতি? যো ভিক্খু কামচ্ছন্দাদীনি পঞ্চ নীৰরণানি সমন্তভদ্দকে ৰুত্তনযেন সামঞ্ঞতো ৰিসেসতো চ নীৰরণেসু আদীনৰং দিস্ৰা তেন তেন মগ্গেন পহায তেসঞ্চ পহীনত্তা এৰ কিলেসদুক্খসঙ্খাতস্স ঈঘস্সাভাৰেন অনীঘো, ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ১.১৮; সং॰ নি॰ ২.২০) নযেন পৰত্তায কথংকথায তিণ্ণত্তা তিণ্ণকথংকথো , ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ সল্লা? রাগসল্লো, দোসসল্লো, মোহসল্লো, মানসল্লো, দিট্ঠিসল্লো’’তি ৰুত্তানং পঞ্চন্নং সল্লানং ৰিগতত্তা ৰিসল্লো। সো ভিক্খু পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ জহাতি ওরপারন্তি।
17.Yo nīvaraṇeti ettha nīvaraṇāti cittaṃ, hitapaṭipattiṃ vā nīvarantīti nīvaraṇā, paṭicchādentīti attho. Pahāyāti chaḍḍetvā. Pañcāti tesaṃ saṅkhyāparicchedo. Īghābhāvato anīgho. Kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho. Vigatasallattā visallo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo bhikkhu kāmacchandādīni pañca nīvaraṇāni samantabhaddake vuttanayena sāmaññato visesato ca nīvaraṇesu ādīnavaṃ disvā tena tena maggena pahāya tesañca pahīnattā eva kilesadukkhasaṅkhātassa īghassābhāvena anīgho, ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) nayena pavattāya kathaṃkathāya tiṇṇattā tiṇṇakathaṃkatho, ‘‘tattha katame pañca sallā? Rāgasallo, dosasallo, mohasallo, mānasallo, diṭṭhisallo’’ti vuttānaṃ pañcannaṃ sallānaṃ vigatattā visallo. So bhikkhu pubbe vuttanayeneva jahāti orapāranti.
অত্রাপি চ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৰিধা এৰ নীৰরণপ্পহানং ৰেদিতব্বং। কিলেসপটিপাটিযা হি কামচ্ছন্দনীৰরণস্স ব্যাপাদনীৰরণস্স চ ততিযমগ্গেন পহানং হোতি, থিনমিদ্ধনীৰরণস্স উদ্ধচ্চনীৰরণস্স চ চতুত্থমগ্গেন। ‘‘অকতং ৰত মে কুসল’’ন্তিআদিনা (ম॰ নি॰ ৩.২৪৮; নেত্তি॰ ১২০) নযেন পৰত্তস্স ৰিপ্পটিসারসঙ্খাতস্স কুক্কুচ্চনীৰরণস্স ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স চ পঠমমগ্গেন। মগ্গপটিপাটিযা পন কুক্কুচ্চনীৰরণস্স ৰিচিকিচ্ছানীৰরণস্স চ পঠমমগ্গেন পহানং হোতি, কামচ্ছন্দনীৰরণস্স ব্যাপাদনীৰরণস্স চ দুতিযমগ্গেন তনুভাৰো হোতি, ততিযেন অনৰসেসপ্পহানং। থিনমিদ্ধনীৰরণস্স উদ্ধচ্চনীৰরণস্স চ চতুত্থমগ্গেন পহানং হোতীতি। এৰং –
Atrāpi ca kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā cāti dvidhā eva nīvaraṇappahānaṃ veditabbaṃ. Kilesapaṭipāṭiyā hi kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca tatiyamaggena pahānaṃ hoti, thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena. ‘‘Akataṃ vata me kusala’’ntiādinā (ma. ni. 3.248; netti. 120) nayena pavattassa vippaṭisārasaṅkhātassa kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena. Maggapaṭipāṭiyā pana kukkuccanīvaraṇassa vicikicchānīvaraṇassa ca paṭhamamaggena pahānaṃ hoti, kāmacchandanīvaraṇassa byāpādanīvaraṇassa ca dutiyamaggena tanubhāvo hoti, tatiyena anavasesappahānaṃ. Thinamiddhanīvaraṇassa uddhaccanīvaraṇassa ca catutthamaggena pahānaṃ hotīti. Evaṃ –
‘‘যো নীৰরণে পহায পঞ্চ, অনীঘো তিণ্ণকথংকথো ৰিসল্লো।
‘‘Yo nīvaraṇe pahāya pañca, anīgho tiṇṇakathaṃkatho visallo;
সো ভিক্খু জহাতি ওরপারং, উরগো জিণ্ণমিৰত্তচং পুরাণ’’ন্তি॥ –
So bhikkhu jahāti orapāraṃ, urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇa’’nti. –
অরহত্তনিকূটেনেৰ ভগৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি। দেসনাপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতো। ‘‘একচ্চে যেন যেন তেসং ভিক্খূনং যা যা গাথা দেসিতা, তেন তেন তস্সা তস্সা গাথায পরিযোসানে সো সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠিতো’’তি ৰদন্তি।
Arahattanikūṭeneva bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhito. ‘‘Ekacce yena yena tesaṃ bhikkhūnaṃ yā yā gāthā desitā, tena tena tassā tassā gāthāya pariyosāne so so bhikkhu arahatte patiṭṭhito’’ti vadanti.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায উরগসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Suttanipāta-aṭṭhakathāya uragasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / সুত্তনিপাতপাল়ি • Suttanipātapāḷi / ১. উরগসুত্তং • 1. Uragasuttaṃ
