| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) |
៦. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា
6. Upālisuttavaṇṇanā
៥៦. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧបាលិសុត្តំ។ តត្ថ នាឡន្ទាយន្តិ នាលន្ទាតិ ឯវំនាមកេ នគរេ តំ នគរំ គោចរគាមំ កត្វា។ បាវារិកម្ពវនេតិ ទុស្សបាវារិកសេដ្ឋិនោ អម្ពវនេ។ តំ កិរ តស្ស ឧយ្យានំ អហោសិ, សោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ភគវតិ បសន្នោ តស្មិំ ឧយ្យានេ កុដិលេណមណ្ឌបាទិបដិមណ្ឌិតំ ភគវតោ វិហារំ កត្វា និយ្យាទេសិ, សោ វិហារោ ជីវកម្ពវនំ វិយ បាវារិកម្ពវនន្តេវ សង្ខំ គតោ។ តស្មិំ បាវារិកម្ពវនេ វិហរតីតិ អត្ថោ។ ទីឃតបស្សីតិ ទីឃត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ។ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តោ។ សាសនេ វិយ កិំ បន ពាហិរាយតនេ បិណ្ឌបាតោតិ វោហារោ អត្ថីតិ, នត្ថិ។
56.Evaṃme sutanti upālisuttaṃ. Tattha nāḷandāyanti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi, so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Dīghatapassīti dīghattā evaṃladdhanāmo. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto. Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi.
បញ្ញបេតីតិ ទស្សេតិ ឋបេតិ។ ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតីតិ ឥទំ និគណ្ឋសមយេន បុច្ឆន្តោ អាហ។ កាយទណ្ឌំ វចីទណ្ឌំ មនោទណ្ឌន្តិ ឯត្ថ បុរិមទណ្ឌទ្វយំ តេ អចិត្តកំ បយ្យបេន្តិ។ យថា កិរ វាតេ វាយន្តេ សាខា ចលតិ, ឧទកំ ចលតិ, ន ច តត្ថ ចិត្តំ អត្ថិ, ឯវំ កាយទណ្ឌោបិ អចិត្តកោវ ហោតិ។ យថា ច វាតេ វាយន្តេ តាលបណ្ណាទីនិ សទ្ទំ ករោន្តិ, ឧទកានិ សទ្ទំ ករោន្តិ , ន ច តត្ថ ចិត្តំ អត្ថិ, ឯវំ វចីទណ្ឌោបិ អចិត្តកោវ ហោតីតិ ឥមំ ទណ្ឌទ្វយំ អចិត្តកំ បញ្ញបេន្តិ។ ចិត្តំ បន មនោទណ្ឌន្តិ បញ្ញបេន្តិ។ អថស្ស ភគវា វចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោ ‘‘កិំ បន តបស្សី’’តិអាទិមាហ។
Paññapetīti dasseti ṭhapeti. Daṇḍāni paññapetīti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha. Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍanti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti. Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṃ calati, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti. Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti, udakāni saddaṃ karonti , na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti. Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti. Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘kiṃ pana tapassī’’tiādimāha.
តត្ថ កថាវត្ថុស្មិន្តិ ឯត្ថ កថាយេវ កថាវត្ថុ។ កថាយំ បតិដ្ឋបេសីតិ អត្ថោ។ កស្មា បន ភគវា ឯវមកាសិ? បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘អយំ ឥមំ កថំ អាទាយ គន្ត្វា អត្តនោ សត្ថុ មហានិគណ្ឋស្ស អារោចេស្សតិ, តាសញ្ច បរិសតិ, ឧបាលិ គហបតិ និសិន្នោ, សោ ឥមំ កថំ សុត្វា មម វាទំ អារោបេតុំ អាគមិស្សតិ, តស្សាហំ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, សោ តិក្ខត្តុំ សរណំ គមិស្សតិ, អថស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេស្សាមិ, សោ សច្ចបកាសនាវសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតិ, បរេសំ សង្គហត្ថមេវ ហិ មយា បារមិយោ បូរិតា’’តិ។ ឥមមត្ថំ បស្សន្តោ ឯវមកាសិ។
Tattha kathāvatthusminti ettha kathāyeva kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho. Kasmā pana bhagavā evamakāsi? Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi, so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti. Imamatthaṃ passanto evamakāsi.
៥៧. កម្មានិ បញ្ញបេសីតិ ឥទំ និគណ្ឋោ ពុទ្ធសមយេន បុច្ឆន្តោ អាហ។ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ ឯត្ថ កាយទ្វារេ អាទានគហណមុញ្ចនចោបនបត្តា អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទសាកុសលចេតនាតិ វីសតិចេតនា កាយកម្មំ នាម។ កាយទ្វារេ អាទានាទីនិ អបត្វា វចីទ្វារេ វចនភេទំ បាបយមានា ឧប្បន្នា តាយេវ វីសតិចេតនា វចីកម្មំ នាម។ ឧភយទ្វារេ ចោបនំ អប្បត្វា មនោទ្វារេ ឧប្បន្នា ឯកូនតិំសកុសលាកុសលចេតនា មនោកម្មំ នាម។ អបិច សង្ខេបតោ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ នាម, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ វចីកម្មំ នាម, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ មនោកម្មំ នាម។ ឥមស្មិញ្ច សុត្តេ កម្មំ ធុរំ, អនន្តរសុត្តេ ‘‘ចត្តារិមានិ បុណ្ណ កម្មានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានី’’តិ (ម. និ. ២.៨១) ឯវមាគតេបិ ចេតនា ធុរំ។ យត្ថ កត្ថចិ បវត្តា ចេតនា ‘‘កណ្ហំ កណ្ហវិបាក’’ន្តិអាទិភេទំ លភតិ។ និទ្ទេសវារេ ចស្ស ‘‘សព្យាពជ្ឈំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទិនា នយេន សា វុត្តាវ។ កាយទ្វារេ បវត្តា បន ឥធ កាយកម្មន្តិ អធិប្បេតំ, វចីទ្វារេ បវត្តា វចីកម្មំ, មនោទ្វារេ បវត្តា មនោកម្មំ។ តេន វុត្តំ – ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មំ ធុរំ, អនន្តរសុត្តេ ចេតនា’’តិ។ កម្មម្បិ ហិ ភគវា កម្មន្តិ បញ្ញបេតិ យថា ឥមស្មិំយេវ សុត្តេ។ ចេតនម្បិ, យថាហ – ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ, ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣)។ កស្មា បន ចេតនា កម្មន្តិ វុត្តា? ចេតនាមូលកត្តា កម្មស្ស។
57.Kammānipaññapesīti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha. Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṃ nāma. Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṃ nāma. Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā manokammaṃ nāma. Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma, tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma. Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte ‘‘cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti (ma. ni. 2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ. Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādibhedaṃ labhati. Niddesavāre cassa ‘‘sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādinā nayena sā vuttāva. Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ, vacīdvāre pavattā vacīkammaṃ, manodvāre pavattā manokammaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte cetanā’’ti. Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte. Cetanampi, yathāha – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karotī’’ti (a. ni. 6.63). Kasmā pana cetanā kammanti vuttā? Cetanāmūlakattā kammassa.
ឯត្ថ ច អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ, កុសលំ បត្វា មនោកម្មំ។ តថា ហិ មាតុឃាតាទីនិ ចត្តារិ កម្មានិ កាយេនេវ ឧបក្កមិត្វា កាយេនេវ ករោតិ, និរយេ កប្បដ្ឋិកសង្ឃភេទកម្មំ វចីទ្វារេន ករោតិ។ ឯវំ អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ នាម។ ឯកា បន ឈានចេតនា ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ សគ្គសម្បត្តិំ អាវហតិ, ឯកា មគ្គចេតនា សព្ពាកុសលំ សមុគ្ឃាតេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាបេតិ។ ឯវំ កុសលំ បត្វា មនោកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ នាម។ ឥមស្មិំ បន ឋានេ ភគវា អកុសលំ បត្វា មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជំ វទមានោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វទតិ។ តេនេវាហ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហាសាវជ្ជំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, មហាសាវជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០)។
Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṃ patvā manokammaṃ. Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti. Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti. Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310).
ឥទានិ និគណ្ឋោបិ តថាគតេន គតមគ្គំ បដិបជ្ជន្តោ កិញ្ចិ អត្ថនិប្ផត្តិំ អបស្សន្តោបិ ‘‘កិំ បនាវុសោ, គោតមា’’តិអាទិមាហ។
Idāni nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃ paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘kiṃ panāvuso, gotamā’’tiādimāha.
៥៨. ពាលកិនិយាតិ ឧបាលិស្ស កិរ ពាលកលោណការគាមោ នាម អត្ថិ, តតោ អាយំ គហេត្វា មនុស្សា អាគតា, សោ ‘‘ឯថ ភណេ, អម្ហាកំ សត្ថារំ មហានិគណ្ឋំ បស្សិស្សាមា’’តិ តាយ បរិសាយ បរិវុតោ តត្ថ អគមាសិ។ តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ពាលកិនិយា បរិសាយា’’តិ, ពាលកគាមវាសិនិយាតិ អត្ថោ។ ឧបាលិបមុខាយាតិ ឧបាលិជេដ្ឋកាយ។ អបិច ពាលកិនិយាតិ ពាលវតិយា ពាលុស្សន្នាយាតិបិ អត្ថោ។ ឧបាលិបមុខាយាតិ ឧបាលិគហបតិយេវ តត្ថ ថោកំ សប្បញ្ញោ, សោ តស្សា បមុខោ ជេដ្ឋកោ។ តេនាបិ វុត្តំ ‘‘ឧបាលិបមុខាយា’’តិ។ ហន្ទាតិ វចសាយត្ថេ និបាតោ។ ឆវោតិ លាមកោ។ ឱឡារិកស្សាតិ មហន្តស្ស ។ ឧបនិធាយាតិ ឧបនិក្ខិបិត្វា។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, កាយទណ្ឌស្ស សន្តិកេ និក្ខិបិត្វា ‘‘អយំ នុ ខោ មហន្តោ, អយំ មហន្តោ’’តិ ឯវំ ឱលោកិយមានោ ឆវោ មនោទណ្ឌោ កិំ សោភតិ, កុតោ សោភិស្សតិ, ន សោភតិ, ឧបនិក្ខេបមត្តម្បិ នប្បហោតីតិ ទីបេតិ។ សាធុ សាធុ, ភន្តេ, តបស្សីតិ ទីឃតបស្សិស្ស សាធុការំ ទេន្តោ, ភន្តេតិ នាដបុត្តមាលបតិ។
58.Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā, so ‘‘etha bhaṇe, amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā’’ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bālakiniyā parisāyā’’ti, bālakagāmavāsiniyāti attho. Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya. Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho. Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako. Tenāpi vuttaṃ ‘‘upālipamukhāyā’’ti. Handāti vacasāyatthe nipāto. Chavoti lāmako. Oḷārikassāti mahantassa . Upanidhāyāti upanikkhipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ayaṃ nu kho mahanto, ayaṃ mahanto’’ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati.
៦០. ន ខោ មេតំ, ភន្តេ, រុច្ចតីតិ, ភន្តេ, ឯតំ មយ្ហំ ន រុច្ចតិ។ មាយាវីតិ មាយាការោ។ អាវដ្ដនិមាយន្តិ អាវដ្ដេត្វា គហណមាយំ។ អាវដ្ដេតីតិ អាវដ្ដេត្វា បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហាតិ។ គច្ឆ ត្វំ គហបតីតិ កស្មា មហានិគណ្ឋោ គហបតិំ យាវតតិយំ បហិណតិយេវ? ទីឃតបស្សី បន បដិពាហតេវ? មហានិគណ្ឋេន ហិ ភគវតា សទ្ធិំ ឯកំ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេនបិ ន ភគវា ទិដ្ឋបុព្ពោ។ យោ ហិ សត្ថុវាទបដិញ្ញោ ហោតិ, សោ តំ បដិញ្ញំ អប្បហាយ ពុទ្ធទស្សនេ អភព្ពោ។ តស្មា ឯស ពុទ្ធទស្សនស្ស អលទ្ធបុព្ពត្តា ទសពលស្ស ទស្សនសម្បត្តិញ្ច និយ្យានិកកថាភាវញ្ច អជានន្តោ យាវតតិយំ បហិណតេវ។ ទីឃតបស្សី បន កាលេន កាលំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តិដ្ឋតិបិ និសីទតិបិ បញ្ហម្បិ បុច្ឆតិ, សោ តថាគតស្ស ទស្សនសម្បត្តិម្បិ និយ្យានិកកថាភាវម្បិ ជានាតិ។ អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ គហបតិ បណ្ឌិតោ, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ គន្ត្វា ទស្សនេបិ បសីទេយ្យ, និយ្យានិកកថំ សុត្វាបិ បសីទេយ្យ។ តតោ ន បុន អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ។ តស្មា យាវតតិយំ បដិពាហតេវ។
60.Nakho metaṃ, bhante, ruccatīti, bhante, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Māyāvīti māyākāro. Āvaṭṭanimāyanti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ. Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti. Gaccha tvaṃ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva? Dīghatapassī pana paṭibāhateva? Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo. Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo. Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva. Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ gahapati paṇḍito, samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya. Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā’’ti. Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva.
អភិវាទេត្វាតិ វន្ទិត្វា។ តថាគតញ្ហិ ទិស្វា បសន្នាបិ អប្បសន្នាបិ យេភុយ្យេន វន្ទន្តិយេវ, អប្បកា ន វន្ទន្តិ។ កស្មា? អតិឧច្ចេ ហិ កុលេ ជាតោ អគារំ អជ្ឈាវសន្តោបិ វន្ទិតព្ពោយេវាតិ។ អយំ បន គហបតិ បសន្នត្តាវ វន្ទិ, ទស្សនេយេវ កិរ បសន្នោ។ អាគមា នុ ខ្វិធាតិ អាគមា នុ ខោ ឥធ។
Abhivādetvāti vanditvā. Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti. Kasmā? Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti. Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno. Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha.
៦១. សាធុ សាធុ, ភន្តេ, តបស្សីតិ ទីឃតបស្សិស្ស សាធុការំ ទេន្តោ, ភន្តេតិ, ភគវន្តំ អាលបតិ។ សច្ចេ បតិដ្ឋាយាតិ ថុសរាសិម្ហិ អាកោដិតខាណុកោ វិយ អចលន្តោ វចីសច្ចេ បតិដ្ឋហិត្វា។ សិយា នោតិ ភវេយ្យ អម្ហាកំ។
61.Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti, bhagavantaṃ ālapati. Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. Siyānoti bhaveyya amhākaṃ.
៦២. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ។ អស្សាតិ ភវេយ្យ។ សីតោទកបដិក្ខិត្តោតិ និគណ្ឋា សត្តសញ្ញាយ សីតោទកំ បដិក្ខិបន្តិ។ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ។ មនោសត្តា នាម ទេវាតិ មនម្ហិ សត្តា លគ្គា លគិតា។ មនោបដិពទ្ធោតិ យស្មា មនម្ហិ បដិពទ្ធោ ហុត្វា កាលង្ករោតិ, តស្មា មនោសត្តេសុ ទេវេសុ ឧបបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ។ តស្ស ហិ បិត្តជររោគោ ភវិស្សតិ។ តេនស្ស ឧណ្ហោទកំ បិវិតុំ វា ហត្ថបាទាទិធោវនត្ថាយ វា គត្តបរិសិញ្ចនត្ថាយ វា ឧបនេតុំ ន វដ្ដតិ, រោគោ ពលវតរោ ហោតិ។ សីតោទកំ វដ្ដតិ, រោគំ វូបសមេតិ។ អយំ បន ឧណ្ហោទកមេវ បដិសេវតិ, តំ អលភមានោ ឱទនកញ្ជិកំ បដិសេវតិ។ ចិត្តេន បន សីតោទកំ បាតុកាមោ ច បរិភុញ្ជិតុកាមោ ច ហោតិ។ តេនស្ស មនោទណ្ឌោ តត្ថេវ ភិជ្ជតិ។ សោ កាយទណ្ឌំ វចីទណ្ឌំ រក្ខាមីតិ សីតោទកំ បាតុកាមោ វា បរិភុញ្ជិតុកាមោ វា សីតោទកមេវ ទេថាតិ វត្តុំ ន វិសហតិ។ តស្ស ឯវំ រក្ខិតាបិ កាយទណ្ឌវចីទណ្ឌា ចុតិំ វា បដិសន្ធិំ វា អាកឌ្ឍិតុំ ន សក្កោន្តិ។ មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ ចុតិម្បិ បដិសន្ធិម្បិ អាកឌ្ឍតិយេវ។ ឥតិ នំ ភគវា ទុព្ពលកាយទណ្ឌវចីទណ្ឌា ឆវា លាមកា, មនោទណ្ឌោវ ពលវា មហន្តោតិ វទាបេសិ។
62.Idhāti imasmiṃ loke. Assāti bhaveyya. Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā. Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti. Tassa hi pittajararogo bhavissati. Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti. Sītodakaṃ vaṭṭati, rogaṃ vūpasameti. Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati. Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti. Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati. So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati. Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti. Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva. Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi.
តស្សបិ ឧបាសកស្ស ឯតទហោសិ។ ‘‘មុច្ឆាវសេន អសញ្ញិភូតានញ្ហិ សត្តាហម្បិ អស្សាសបស្សាសា នប្បវត្តន្តិ, ចិត្តសន្តតិបវត្តិមត្តេនេវ បន តេ មតាតិ ន វុច្ចន្តិ។ យទា នេសំ ចិត្តំ នប្បវត្តតិ, តទា ‘មតា ឯតេ នីហរិត្វា តេ ឈាបេថា’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជន្តិ។ កាយទណ្ឌោ និរីហោ អព្យាបារោ, តថា វចីទណ្ឌោ។ ចិត្តេនេវ បន តេសំ ចុតិបិ បដិសន្ធិបិ ហោតិ ។ ឥតិបិ មនោទណ្ឌោវ មហន្តោ។ ភិជ្ជិត្វាបិ ចុតិបដិសន្ធិអាកឌ្ឍនតោ ឯសេវ មហន្តោ។ អម្ហាកំ បន មហានិគណ្ឋស្ស កថា អនិយ្យានិកា’’តិ សល្លក្ខេសិ។ ភគវតោ បន វិចិត្តានិ បញ្ហបដិភានានិ សោតុកាមោ ន តាវ អនុជានាតិ។
Tassapi upāsakassa etadahosi. ‘‘Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti. Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṃ āpajjanti. Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, tathā vacīdaṇḍo. Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hoti . Itipi manodaṇḍova mahanto. Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto. Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā’’ti sallakkhesi. Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti.
ន ខោ តេ សន្ធិយតីតិ ន ខោ តេ ឃដិយតិ។ បុរិមេន វា បច្ឆិមន្តិ ‘‘កាយទណ្ឌោ មហន្តោ’’តិ ឥមិនា បុរិមេន វចនេន ឥទានិ ‘‘មនោទណ្ឌោ មហន្តោ’’តិ ឥទំ វចនំ។ បច្ឆិមេន វា បុរិមន្តិ តេន វា បច្ឆិមេន អទុំ បុរិមវចនំ ន ឃដិយតិ។
Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati. Purimena vā pacchimanti ‘‘kāyadaṇḍo mahanto’’ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘manodaṇḍo mahanto’’ti idaṃ vacanaṃ. Pacchimena vā purimanti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati.
៦៣. ឥទានិស្ស ភគវា អញ្ញានិបិ ការណានិ អាហរន្តោ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ចាតុយាមសំវរសំវុតោតិ ន បាណមតិបាតេតិ, ន បាណមតិបាតយតិ, ន បាណមតិបាតយតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ។ ន អទិន្នំ អាទិយតិ, ន អទិន្នំ អាទិយាបេតិ, ន អទិន្នំ អាទិយតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ។ ន មុសា ភណតិ, ន មុសា ភណាបេតិ, ន មុសា ភណតោ សមនុញ្ញោ ហោតិ។ ន ភាវិតមាសីសតិ, ន ភាវិតមាសីសាបេតិ, ន ភាវិតមាសីសតោ សមនុញ្ញោ ហោតីតិ ឥមិនា ចតុកោដ្ឋាសេន សំវរេន សំវុតោ។ ឯត្ថ ច ភាវិតន្តិ បញ្ចកាមគុណា។
63. Idānissa bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Tattha cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Ettha ca bhāvitanti pañcakāmaguṇā.
សព្ពវារិវារិតោតិ វារិតសព្ពឧទកោ, បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកោតិ អត្ថោ។ សោ ហិ សីតោទកេ សត្តសញ្ញី ហោតិ, តស្មា ន តំ វលញ្ជេតិ។ អថ វា សព្ពវារិវារិតោតិ សព្ពេន បាបវារណេន វារិតបាបោ។ សព្ពវារិយុត្តោតិ សព្ពេន បាបវារណេន យុត្តោ។ សព្ពវារិធុតោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ធុតបាបោ។ សព្ពវារិផុដោតិ សព្ពេន បាបវារណេន ផុដោ។ ខុទ្ទកេ បាណេ សង្ឃាតំ អាបាទេតីតិ ខុទ្ទកេ បាណេ វធំ អាបាទេតិ។ សោ កិរ ឯកិន្ទ្រិយំ បាណំ ទុវិន្ទ្រិយំ បាណន្តិ បញ្ញបេតិ។ សុក្ខទណ្ឌក-បុរាណបណ្ណសក្ខរ-កថលានិបិ បាណោតេវ បញ្ញបេតិ។ តត្ថ ខុទ្ទកំ ឧទកពិន្ទុ ខុទ្ទកោ បាណោ, មហន្តំ មហន្តោតិ សញ្ញី ហោតិ។ តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ។ កិស្មិំ បញ្ញបេតីតិ កត្ថ កតរស្មិំ កោដ្ឋាសេ បញ្ញបេតិ។ មនោទណ្ឌស្មិន្តិ មនោទណ្ឌកោដ្ឋាសេ, ភន្តេតិ។ អយំ បន ឧបាសកោ ភណន្តោវ សយម្បិ សល្លក្ខេសិ – ‘‘អម្ហាកំ មហានិគណ្ឋោ ‘អសញ្ចេតនិកំ កម្មំ អប្បសាវជ្ជំ, សញ្ចេតនិកំ មហាសាវជ្ជ’ន្តិ បញ្ញបេត្វា ចេតនំ មនោទណ្ឌោតិ បញ្ញបេតិ, អនិយ្យានិកា ឯតស្ស កថា, ភគវតោវ និយ្យានិកា’’តិ។
Sabbavārivāritoti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ valañjeti. Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo. Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti. So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti. Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti. Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṃ mahantoti saññī hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kismiṃ paññapetīti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti. Manodaṇḍasminti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti. Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi – ‘‘amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ, sañcetanikaṃ mahāsāvajja’nti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, bhagavatova niyyānikā’’ti.
៦៤. ឥទ្ធាតិ សមិទ្ធា។ ផីតាតិ អតិសមិទ្ធា សព្ពបាលិផុល្លា វិយ។ អាកិណ្ណមនុស្សាតិ ជនសមាកុលា។ បាណាតិ ហត្ថិអស្សាទយោ តិរច្ឆានគតា ចេវ ឥត្ថិបុរិសទារកាទយោ មនុស្សជាតិកា ច។ ឯកំ មំសខលន្តិ ឯកំ មំសរាសិំ។ បុញ្ជន្តិ តស្សេវ វេវចនំ។ ឥទ្ធិមាតិ អានុភាវសម្បន្នោ។ ចេតោវសិប្បត្តោតិ ចិត្តេ វសីភាវប្បត្តោ។ ភស្មំ ករិស្សាមីតិ ឆារិកំ ករិស្សាមិ។ កិញ្ហិ សោភតិ ឯកា ឆវា នាឡន្ទាតិ ឥទម្បិ ភណន្តោ សោ គហបតិ – ‘‘កាយបយោគេន បញ្ញាសម្បិ មនុស្សា ឯកំ នាឡន្ទំ ឯកំ មំសខលំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, ឥទ្ធិមា បន ឯកោ ឯកេនេវ មនោបទោសេន ភស្មំ កាតុំ សមត្ថោ។ អម្ហាកំ មហានិគណ្ឋស្ស កថា អនិយ្យានិកា, ភគវតោវ កថា និយ្យានិកា’’តិ សល្លក្ខេសិ។
64.Iddhāti samiddhā. Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya. Ākiṇṇamanussāti janasamākulā. Pāṇāti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Iddhimāti ānubhāvasampanno. Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto. Bhasmaṃkarissāmīti chārikaṃ karissāmi. Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati – ‘‘kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti, iddhimā pana eko ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho. Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, bhagavatova kathā niyyānikā’’ti sallakkhesi.
៦៥. អរញ្ញំ អរញ្ញភូតន្តិ អគាមកំ អរញ្ញមេវ ហុត្វា អរញ្ញំ ជាតំ។ ឥសីនំ មនោបទោសេនាតិ ឥសីនំ អត្ថាយ កតេន មនោបទោសេន តំ មនោបទោសំ អសហមានាហិ ទេវតាហិ តានិ រដ្ឋានិ វិនាសិតានិ។ លោកិកា បន ឥសយោ មនំ បទោសេត្វា វិនាសយិំសូតិ មញ្ញន្តិ។ តស្មា ឥមស្មិំ លោកវាទេ ឋត្វាវ ឥទំ វាទារោបនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ។
65.Araññaṃ araññabhūtanti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ. Isīnaṃ manopadosenāti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni. Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti. Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ.
តត្ថ ទណ្ឌកីរញ្ញាទីនំ ឯវំ អរញ្ញភូតភាវោ ជានិតព្ពោ – សរភង្គពោធិសត្តស្ស តាវ បរិសាយ អតិវេបុល្លតំ គតាយ កិសវច្ឆោ នាម តាបសោ មហាសត្តស្ស អន្តេវាសី វិវេកវាសំ បត្ថយមានោ គណំ បហាយ គោធាវរីតីរតោ កលិង្គរដ្ឋេ ទណ្ឌកីរញ្ញោ កុម្ភបុរំ នាម នគរំ ឧបនិស្សាយ រាជុយ្យានេ វិវេកមនុព្រូហយមានោ វិហរតិ។ តស្ស សេនាបតិ ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ។
Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati. Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti.
តទា ច ឯកា គណិកា រថំ អភិរុហិត្វា បញ្ចមាតុគាមសតបរិវារា នគរំ ឧបសោភយមានា វិចរតិ។ មហាជនោ តមេវ ឱលោកយមានោ បរិវារេត្វា វិចរតិ, នគរវីថិយោ នប្បហោន្តិ។ រាជា វាតបានំ វិវរិត្វា ឋិតោ តំ ទិស្វា កា ឯសាតិ បុច្ឆិ។ តុម្ហាកំ នគរសោភិនី ទេវាតិ។ សោ ឧស្សូយមានោ ‘‘កិំ ឯតាយ សោភតិ, នគរំ សយំ សោភិស្សតី’’តិ តំ ឋានន្តរំ អច្ឆិន្ទាបេសិ។
Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati. Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti. Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi. Tumhākaṃ nagarasobhinī devāti. So ussūyamāno ‘‘kiṃ etāya sobhati, nagaraṃ sayaṃ sobhissatī’’ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi.
សា តតោ បដ្ឋាយ កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ឋានន្តរំ បរិយេសមានា ឯកទិវសំ រាជុយ្យានំ បវិសិត្វា ចង្កមនកោដិយំ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ បាសាណផលកេ និសិន្នំ តាបសំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិលិដ្ឋោ វតាយំ តាបសោ អនញ្ជិតមណ្ឌិតោ, ទាឋិកាហិ បរុឡ្ហាហិ មុខំ បិហិតំ, មស្សុនា ឧរំ បិហិតំ, ឧភោ កច្ឆា បរុឡ្ហា’’តិ។ អថស្សា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អហំ ឯកេន កិច្ចេន វិចរាមិ, អយញ្ច មេ កាឡកណ្ណី ទិដ្ឋោ, ឧទកំ អាហរថ, អក្ខីនិ ធោវិស្សាមី’’តិ ឧទកទន្តកដ្ឋំ អាហរាបេត្វា ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា តាបសស្ស សរីរេ បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ ខេឡំ បាតេត្វា ទន្តកដ្ឋំ ជដាមត្ថកេ ខិបិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧទកំ តាបសស្ស មត្ថកស្មិំយេវ សិញ្ចិត្វា – ‘‘យេហិ មេ អក្ខីហិ កាឡកណ្ណី ទិដ្ឋោ, តានិ ធោតានិ កលិបវាហិតោ’’តិ និក្ខន្តា។
Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesi – ‘‘kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ, massunā uraṃ pihitaṃ, ubho kacchā paruḷhā’’ti. Athassā domanassaṃ uppajji – ‘‘ahaṃ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvā – ‘‘yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito’’ti nikkhantā.
តំទិវសញ្ច រាជា សតិំ បដិលភិត្វា – ‘‘ភោ កុហិំ នគរសោភិនី’’តិ បុច្ឆិ។ ឥមស្មិំយេវ នគរេ ទេវាតិ។ បកតិដ្ឋានន្តរំ តស្សា ទេថាតិ ឋានន្តរំ ទាបេសិ។ សា បុព្ពេ សុកតកម្មំ និស្សាយ លទ្ធំ ឋានន្តរំ តាបសស្ស សរីរេ ខេឡបាតនេន លទ្ធន្តិ សញ្ញមកាសិ។
Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘bho kuhiṃ nagarasobhinī’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi. Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi.
តតោ កតិបាហស្សច្ចយេន រាជា បុរោហិតស្ស ឋានន្តរំ គណ្ហិ។ សោ នគរសោភិនិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភគិនិ កិន្តិ កត្វា ឋានន្តរំ បដិលភី’’តិ បុច្ឆិ។ ‘‘កិំ ព្រាហ្មណ អញ្ញំ កាតព្ពំ អត្ថិ, រាជុយ្យានេ អនញ្ជិតកាឡកណ្ណី កូដជដិលោ ឯកោ អត្ថិ, តស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេហិ, ឯវំ ឋានន្តរំ លភិស្សសី’’តិ អាហ។ សោ ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ ភគិនី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា តាយ កថិតសទិសមេវ សព្ពំ កត្វា និក្ខមិ។ រាជាបិ តំទិវសមេវ សតិំ បដិលភិត្វា – ‘‘កុហិំ, ភោ, ព្រាហ្មណោ’’តិ បុច្ឆិ។ ឥមស្មិំយេវ នគរេ ទេវាតិ។ ‘‘អម្ហេហិ អនុបធារេត្វា កតំ, តទេវស្ស ឋានន្តរំ ទេថា’’តិ ទាបេសិ។ សោបិ បុញ្ញពលេន លភិត្វា ‘‘តាបសស្ស សរីរេ ខេឡបាតនេន លទ្ធំ មេ’’តិ សញ្ញមកាសិ។
Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi. So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi, rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṃ pātehi, evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī’’ti āha. So ‘‘evaṃ karissāmi bhaginī’’ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami. Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘kuhiṃ, bho, brāhmaṇo’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. ‘‘Amhehi anupadhāretvā kataṃ, tadevassa ṭhānantaraṃ dethā’’ti dāpesi. Sopi puññabalena labhitvā ‘‘tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me’’ti saññamakāsi.
តតោ កតិបាហស្សច្ចយេន រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ។ រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេស្សាមីតិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និក្ខមិ។ បុរោហិតោ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ ឋត្វា ‘‘ជយតុ មហារាជា’’តិ វត្វា – ‘‘តុម្ហេ, មហារាជ, ជយត្ថាយ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ។ អាម ព្រាហ្មណាតិ។ ឯវំ សន្តេ រាជុយ្យានេ អនញ្ជិតកាឡកណ្ណី ឯកោ កូដជដិលោ វសតិ, តស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេថាតិ។ រាជា តស្ស វចនំ គហេត្វា យថា គណិកាយ ច តេន ច កតំ, តថេវ សព្ពំ កត្វា ឱរោធេបិ អាណាបេសិ – ‘‘ឯតស្ស កូដជដិលស្ស សរីរេ ខេឡំ បាតេថា’’តិ។ តតោ ឱរោធាបិ ឱរោធបាលកាបិ តថេវ អកំសុ។ អថ រាជា ឧយ្យានទ្វារេ រក្ខំ ឋបាបេត្វា ‘‘រញ្ញា សទ្ធិំ និក្ខមន្តា សព្ពេ តាបសស្ស សរីរេ ខេឡំ អបាតេត្វា និក្ខមិតុំ ន លភន្តី’’តិ អាណាបេសិ។ អថ សព្ពោ ពលកាយោ ច សេនិយោ ច តេនេវ និយាមេន តាបសស្ស ឧបរិ ខេឡញ្ច ទន្តកដ្ឋានិ ច មុខវិក្ខាលិត ឧទកញ្ច បាបយិំសុ, ខេឡោ ច ទន្តកដ្ឋានិ ច សកលសរីរំ អវត្ថរិំសុ។
Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito. Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘jayatu mahārājā’’ti vatvā – ‘‘tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā’’ti pucchi. Āma brāhmaṇāti. Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti. Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ, tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi – ‘‘etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā’’ti. Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu. Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘raññā saddhiṃ nikkhamantā sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī’’ti āṇāpesi. Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu.
សេនាបតិ សព្ពបច្ឆា សុណិត្វា ‘‘មយ្ហំ កិរ សត្ថារំ ភវន្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ សគ្គសោបានំ ឯវំ ឃដ្ដយិំសូ’’តិ ឧសុមជាតហទយោ មុខេន អស្សសន្តោ វេគេន រាជុយ្យានំ អាគន្ត្វា តថា ព្យសនបត្តំ ឥសិំ ទិស្វា កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ទន្តកដ្ឋានិ អបវិយូហិត្វា ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេត្វា ឧទកំ អាហរាបេត្វា ន្ហាបេត្វា សព្ពឱសធេហិ ចេវ ចតុជ្ជាតិគន្ធេហិ ច សរីរំ ឧព្ពដ្ដេត្វា សុខុមសាដកេន បុញ្ឆិត្វា បុរតោ អញ្ជលិំ កត្វា ឋិតោ ឯវមាហ ‘‘អយុត្តំ, ភន្តេ, មនុស្សេហិ កតំ, ឯតេសំ កិំ ភវិស្សតី’’តិ។ ទេវតា សេនាបតិ តិធា ភិន្នា, ឯកច្ចា ‘‘រាជានមេវ នាសេស្សាមា’’តិ វទន្តិ, ឯកច្ចា ‘‘សទ្ធិំ បរិសាយ រាជាន’’ន្តិ, ឯកច្ចា ‘‘រញ្ញោ វិជិតំ សព្ពំ នាសេស្សាមា’’តិ។ ឥទំ វត្វា បន តាបសោ អប្បមត្តកម្បិ កោបំ អកត្វា លោកស្ស សន្តិឧបាយមេវ អាចិក្ខន្តោ អាហ ‘‘អបរាធោ នាម ហោតិ, អច្ចយំ បន ទេសេតុំ ជានន្តស្ស បាកតិកមេវ ហោតី’’តិ។
Senāpati sabbapacchā suṇitvā ‘‘mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū’’ti usumajātahadayo mukhena assasanto vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ayuttaṃ, bhante, manussehi kataṃ, etesaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā ‘‘rājānameva nāsessāmā’’ti vadanti, ekaccā ‘‘saddhiṃ parisāya rājāna’’nti, ekaccā ‘‘rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā’’ti. Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘aparādho nāma hoti, accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī’’ti.
សេនាបតិ នយំ លភិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេហិ, មហារាជ, និរាបរាធេ មហិទ្ធិកេ តាបសេ អបរជ្ឈន្តេហិ ភារិយំ កម្មំ កតំ, ទេវតា កិរ តិធា ភិន្នា ឯវំ វទន្តី’’តិ សព្ពំ អារោចេត្វា – ‘‘ខមាបិតេ កិរ, មហារាជ, បាកតិកំ ហោតិ, រដ្ឋំ មា នាសេថ, តាបសំ ខមាបេថា’’តិ អាហ។ រាជា អត្តនិ ទោសំ កតំ ទិស្វាបិ ឯវំ វទតិ ‘‘ន តំ ខមាបេស្សាមី’’តិ។ សេនាបតិ យាវតតិយំ យាចិត្វា អនិច្ឆន្តមាហ – ‘‘អហំ, មហារាជ, តាបសស្ស ពលំ ជានាមិ, ន សោ អភូតវាទី, នាបិ កុបិតោ, សត្តានុទ្ទយេន បន ឯវមាហ ខមាបេថ នំ មហារាជា’’តិ។ ន ខមាបេមីតិ។ តេន ហិ សេនាបតិដ្ឋានំ អញ្ញស្ស ទេថ, អហំ តុម្ហាកំ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ ន វសិស្សាមីតិ។ ត្វំ យេនកាមំ គច្ឆ, អហំ មយ្ហំ សេនាបតិំ លភិស្សាមីតិ។ តតោ សេនាបតិ តាបសស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កថំ បដិបជ្ជាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ។ សេនាបតិ យេ តេ វចនំ សុណន្តិ, សព្ពេ សបរិក្ខារេ សធនេ សទ្វិបទចតុប្បទេ គហេត្វា សត្តទិវសព្ភន្តរេ ពហិ រជ្ជសីមំ គច្ឆ, ទេវតា អតិវិយ កុបិតា ធុវំ រដ្ឋម្បិ អរដ្ឋំ ករិស្សន្តីតិ។ សេនាបតិ តថា អកាសិ។
Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī’’ti sabbaṃ ārocetvā – ‘‘khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṃ hoti, raṭṭhaṃ mā nāsetha, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘na taṃ khamāpessāmī’’ti. Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha – ‘‘ahaṃ, mahārāja, tāpasassa balaṃ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā’’ti. Na khamāpemīti. Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha, ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti. Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha, ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti. Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvā ‘‘kathaṃ paṭipajjāmi, bhante’’ti āha. Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti. Senāpati tathā akāsi.
រាជា គតមត្តោយេវ អមិត្តមថនំ កត្វា ជនបទំ វូបសមេត្វា អាគម្ម ជយខន្ធាវារដ្ឋានេ និសីទិត្វា នគរំ បដិជគ្គាបេត្វា អន្តោនគរំ បាវិសិ។ ទេវតា បឋមំយេវ ឧទកវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ។ មហាជនោ អត្តមនោ អហោសិ ‘‘កូដជដិលំ អបរទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ រញ្ញោ វឌ្ឍិយេវ, អមិត្តេ និម្មថេសិ, អាគតទិវសេយេវ ទេវោ វុដ្ឋោ’’តិ។ ទេវតា បុន សុមនបុប្ផវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ, មហាជនោ អត្តមនតរោ អហោសិ។ ទេវតា បុន មាសកវុដ្ឋិំ បាតយិំសុ។ តតោ កហាបណវុដ្ឋិំ, តតោ កហាបណត្ថំ ន និក្ខមេយ្យុន្តិ មញ្ញមានា ហត្ថូបគបាទូបគាទិកតភណ្ឌវុដ្ឋិំ បាតេសុំ។ មហាជនោ សត្តភូមិកបាសាទេ ឋិតោបិ ឱតរិត្វា អាភរណានិ បិឡន្ធន្តោ អត្តមនោ អហោសិ។ ‘‘អរហតិ វត កូដជដិលកេ ខេឡបាតនំ, តស្ស ឧបរិ ខេឡបាតិតកាលតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ រញ្ញោ វឌ្ឍិ ជាតា, អមិត្តមថនំ កតំ, អាគតទិវសេយេវ ទេវោ វស្សិ, តតោ សុមនវុដ្ឋិ មាសកវុដ្ឋិ កហាបណវុដ្ឋិ កតភណ្ឌវុដ្ឋីតិ ចតស្សោ វុដ្ឋិយោ ជាតា’’តិ អត្តមនវាចំ និច្ឆារេត្វា រញ្ញោ កតបាបេ សមនុញ្ញោ ជាតោ។
Rājā gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi. Devatā paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Mahājano attamano ahosi ‘‘kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho’’ti. Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu, mahājano attamanataro ahosi. Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ, tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ. Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi. ‘‘Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṃ kataṃ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā’’ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto.
តស្មិំ សមយេ ទេវតា ឯកតោធារឧភតោធារាទីនិ នានប្បការានិ អាវុធានិ មហាជនស្ស ឧបរិ ផលកេ មំសំ កោដ្ដយមានា វិយ បាតយិំសុ។ តទនន្តរំ វីតច្ចិកេ វីតធូមេ កិំសុកបុប្ផវណ្ណេ អង្គារេ, តទនន្តរំ កូដាគារប្បមាណេ បាសាណេ, តទនន្តរំ អន្តោមុដ្ឋិយំ អសណ្ឋហនិកំ សុខុមវាលិកំ វស្សាបយមានា អសីតិហត្ថុព្ពេធំ ថលំ អកំសុ។ រញ្ញោ វិជិតដ្ឋានេ កិសវច្ឆតាបសោ សេនាបតិ មាតុបោសករាមោតិ តយោវ មនុស្សភូតា អរោគា អហេសុំ។ សេសានំ តស្មិំ កម្មេ អសមង្គីភូតានំ តិរច្ឆានានំ បានីយដ្ឋានេ បានីយំ នាហោសិ, តិណដ្ឋានេ តិណំ។ តេ យេន បានីយំ យេន តិណន្តិ គច្ឆន្តា អប្បត្តេយេវ សត្តមេ ទិវសេ ពហិរជ្ជសីមំ បាបុណិំសុ។ តេនាហ សរភង្គពោធិសត្តោ –
Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalake maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu. Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu. Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ. Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ. Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu. Tenāha sarabhaṅgabodhisatto –
‘‘កិសញ្ហិ វច្ឆំ អវកិរិយ ទណ្ឌកី,
‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,
ឧច្ឆិន្នមូលោ សជនោ សរដ្ឋោ;
Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho;
កុក្កុឡនាមេ និរយម្ហិ បច្ចតិ,
Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,
តស្ស ផុលិង្គានិ បតន្តិ កាយេ’’តិ។ (ជា. ២.១៧.៧០);
Tassa phuliṅgāni patanti kāye’’ti. (jā. 2.17.70);
ឯវំ តាវ ទណ្ឌកីរញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ។
Evaṃ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.
កលិង្គរដ្ឋេ បន នាឡិកិររញ្ញេ រជ្ជំ ការយមានេ ហិមវតិ បញ្ចសតតាបសា អនិត្ថិគន្ធា អជិនជដវាកចីរធរា វនមូលផលភក្ខា ហុត្វា ចិរំ វីតិនាមេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថំ មនុស្សបថំ ឱតរិត្វា អនុបុព្ពេន កលិង្គរដ្ឋេ នាឡិកិររញ្ញោ នគរំ សម្បត្តា។ តេ ជដាជិនវាកចីរានិ សណ្ឋបេត្វា បព្ពជិតានុរូបំ ឧបសមសិរិំ ទស្សយមានា នគរំ ភិក្ខាយ បវិសិំសុ។ មនុស្សា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធុប្បាទេ តាបសបព្ពជិតេ ទិស្វា បសន្នា និសជ្ជដ្ឋានំ សំវិធាយ ហត្ថតោ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ សម្បាទេត្វា អទំសុ។ តាបសា កតភត្តកិច្ចា អនុមោទនំ អកំសុ។ មនុស្សា សុត្វា បសន្នចិត្តា ‘‘កុហិំ ភទន្តា គច្ឆន្តី’’តិ បុច្ឆិំសុ។ យថាផាសុកដ្ឋានំ, អាវុសោតិ។ ភន្តេ, អលំ អញ្ញត្ថ គមនេន, រាជុយ្យានេ វសថ, មយំ ភុត្តបាតរាសា អាគន្ត្វា ធម្មកថំ សោស្សាមាតិ។ តាបសា អធិវាសេត្វា ឧយ្យានំ អគមំសុ។ នាគរា ភុត្តបាតរាសា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា ‘‘ធម្មកថំ សោស្សាមា’’តិ សង្ឃា គណា គណីភូតា ឧយ្យានាភិមុខា អគមំសុ។ រាជា ឧបរិបាសាទេ ឋិតោ តេ តថា គច្ឆមានេ ទិស្វា ឧបដ្ឋាកំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ ឯតេ ភណេ នាគរា សុទ្ធវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា ហុត្វា ឧយ្យានាភិមុខា គច្ឆន្តិ, កិមេត្ថ សមជ្ជំ វា នាដកំ វា អត្ថី’’តិ? នត្ថិ ទេវ, ឯតេ តាបសានំ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុកាមា គច្ឆន្តីតិ។ តេន ហិ ភណេ អហម្បិ គច្ឆិស្សាមិ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆន្តូតិ។ សោ គន្ត្វា តេសំ អារោចេសិ – ‘‘រាជាបិ គន្តុកាមោ, រាជានំ បរិវារេត្វាវ គច្ឆថា’’តិ។ នាគរា បកតិយាបិ អត្តមនា តំ សុត្វា – ‘‘អម្ហាកំ រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ ទុស្សីលោ, តាបសា ធម្មិកា, តេ អាគម្ម រាជាបិ ធម្មិកោ ភវិស្សតី’’តិ អត្តមនតរា អហេសុំ។
Kaliṅgaraṭṭhe pana nāḷikiraraññe rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā. Te jaṭājinavākacīrāni saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu. Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu. Manussā sutvā pasannacittā ‘‘kuhiṃ bhadantā gacchantī’’ti pucchiṃsu. Yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvusoti. Bhante, alaṃ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti. Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu. Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘dhammakathaṃ sossāmā’’ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu. Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī’’ti? Natthi deva, ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti. Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṃ gacchantūti. So gantvā tesaṃ ārocesi – ‘‘rājāpi gantukāmo, rājānaṃ parivāretvāva gacchathā’’ti. Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā – ‘‘amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī’’ti attamanatarā ahesuṃ.
រាជា និក្ខមិត្វា តេហិ បរិវារិតោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តាបសេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ។ តាបសា រាជានំ ទិស្វា បរិកថាយ កុសលស្សេកស្ស តាបសស្ស ‘‘រញ្ញោ ធម្មំ កថេហី’’តិ សញ្ញមទំសុ, សោ តាបសោ បរិសំ ឱលោកេត្វា បញ្ចសុ វេរេសុ អាទីនវំ បញ្ចសុ ច សីលេសុ អានិសំសំ កថេន្តោ –
Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘rañño dhammaṃ kathehī’’ti saññamadaṃsu, so tāpaso parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento –
‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ ន ចរិតព្ពោ, មុសា ន ភាសិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, បាណាតិបាតោ នាម និរយសំវត្តនិកោ ហោតិ តិរច្ឆានយោនិសំវត្តនិកោ បេត្តិវិសយសំវត្តនិកោ, តថា អទិន្នាទានាទីនិ។ បាណាតិបាតោ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សលោកំ អាគតស្ស វិបាកាវសេសេន អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតិ, អទិន្នាទានំ អប្បភោគសំវត្តនិកំ, មិច្ឆាចារោ ពហុសបត្តសំវត្តនិកោ, មុសាវាទោ អភូតព្ភក្ខានសំវត្តនិកោ, មជ្ជបានំ ឧម្មត្តកភាវសំវត្តនិក’’ន្តិ –
‘‘Pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, tathā adinnādānādīni. Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti, adinnādānaṃ appabhogasaṃvattanikaṃ, micchācāro bahusapattasaṃvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko, majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanika’’nti –
បញ្ចសុ វេរេសុ ឥមំ អាទីនវំ កថេសិ។
Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi.
រាជា បកតិយាបិ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ ទុស្សីលោ, ទុស្សីលស្ស ច សីលកថា នាម ទុក្កថា, កណ្ណេ សូលប្បវេសនំ វិយ ហោតិ។ តស្មា សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ‘ឯតេ បគ្គណ្ហិស្សាមី’តិ អាគតោ, ឥមេ បន មយ្ហំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មំយេវ ឃដ្ដេន្តា វិជ្ឈន្តា បរិសមជ្ឈេ កថេន្តិ, ករិស្សាមិ នេសំ កាត្តព្ព’’ន្តិ។ សោ ធម្មកថាបរិយោសានេ ‘‘អាចរិយា ស្វេ មយ្ហំ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេត្វា អគមាសិ។ សោ ទុតិយទិវសេ មហន្តេ មហន្តេ កោឡុម្ពេ អាហរាបេត្វា គូថស្ស បូរាបេត្វា កទលិបត្តេហិ នេសំ មុខានិ ពន្ធាបេត្វា តត្ថ តត្ថ ឋបាបេសិ, បុន ពហលមធុកតេលនាគពលបិច្ឆិល្លាទីនំ កូដេ បូរេត្វា និស្សេណិមត្ថកេ ឋបាបេសិ, តត្ថេវ ច មហាមល្លេ ពទ្ធកច្ឆេ ហត្ថេហិ មុគ្គរេ គាហាបេត្វា ឋបេត្វា អាហ ‘‘កូដតាបសា អតិវិយ មំ វិហេឋយិំសុ, តេសំ បាសាទតោ ឱតរណកាលេ កូដេហិ បិច្ឆិល្លំ សោបានមត្ថកេ វិស្សជ្ជេត្វា សីសេ មុគ្គរេហិ បោថេត្វា គលេ គហេត្វា សោបានេ ខិបថា’’តិ។ សោបានបាទមូលេ បន ចណ្ឌេ កុក្កុរេ ពន្ធាបេសិ។
Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti. Tasmā so cintesi – ‘‘ahaṃ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṃ kāttabba’’nti. So dhammakathāpariyosāne ‘‘ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā agamāsi. So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu, tesaṃ pāsādato otaraṇakāle kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā’’ti. Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi.
តាបសាបិ ‘‘ស្វេ រាជគេហេ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឱវទិំសុ – ‘‘មារិសា រាជគេហំ នាម សាសង្កំ សប្បដិភយំ, បព្ពជិតេហិ នាម ឆទ្វារារម្មណេ សញ្ញតេហិ ភវិតព្ពំ, ទិដ្ឋទិដ្ឋេ អារម្មណេ និមិត្តំ ន គហេតព្ពំ, ចក្ខុទ្វារេ សំវរោ បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពោ’’តិ។
Tāpasāpi ‘‘sve rājagehe bhuñjissāmā’’ti aññamaññaṃ ovadiṃsu – ‘‘mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ, cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo’’ti.
បុនទិវសេ ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា វាកចីរំ និវាសេត្វា អជិនចម្មំ ឯកំសគតំ កត្វា ជដាកលាបំ សណ្ឋបេត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា បដិបាដិយា រាជនិវេសនំ អភិរុឡ្ហា។ រាជា អារុឡ្ហភាវំ ញត្វា គូថកោឡុម្ពមុខតោ កទលិបត្តំ នីហរាបេសិ។ ទុគ្គន្ធោ តាបសានំ នាសបុដំ បហរិត្វា មត្ថលុង្គបាតនាការបត្តោ អហោសិ។ មហាតាបសោ រាជានំ ឱលោកេសិ។ រាជា – ‘‘ឯត្ថ ភោន្តោ យាវទត្ថំ ភុញ្ជន្តុ ចេវ ហរន្តុ ច, តុម្ហាកមេតំ អនុច្ឆវិកំ, ហិយ្យោ អហំ តុម្ហេ បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, តុម្ហេ បន មំយេវ ឃដ្ដេន្តោ វិជ្ឈន្តា បរិសមជ្ឈេ កថយិត្ថ , តុម្ហាកមិទំ អនុច្ឆវិកំ, ភុញ្ជថា’’តិ មហាតាបសស្ស ឧលុង្កេន គូថំ ឧបនាមេសិ។ មហាតាបសោ ធី ធីតិ វទន្តោ បដិនិវត្តិ។ ‘‘ឯត្តកេនេវ គច្ឆិស្សថ តុម្ហេ’’តិ សោបានេ កូដេហិ បិច្ឆិល្លំ វិស្សជ្ជាបេត្វា មល្លានំ សញ្ញមទាសិ។ មល្លា មុគ្គរេហិ សីសានិ បោថេត្វា គីវាយ គហេត្វា សោបានេ ខិបិំសុ, ឯកោបិ សោបានេ បតិដ្ឋាតុំ នាសក្ខិ , បវដ្ដមានា សោបានបាទមូលំយេវ បាបុណិំសុ។ សម្បត្តេ សម្បត្តេ ចណ្ឌកុក្កុរា បដបដាតិ លុញ្ចមានា ខាទិំសុ។ យោបិ នេសំ ឧដ្ឋហិត្វា បលាយតិ, សោបិ អាវាដេ បតតិ, តត្រាបិ នំ កុក្កុរា អនុពន្ធិត្វា ខាទន្តិយេវ។ ឥតិ នេសំ កុក្កុរា អដ្ឋិសង្ខលិកមេវ អវសេសយិំសុ។ ឯវំ សោ រាជា តបសម្បន្នេ បញ្ចសតេ តាបសេ ឯកទិវសេនេវ ជីវិតា វោរោបេសិ។
Punadivase bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā. Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi. Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi. Mahātāpaso rājānaṃ olokesi. Rājā – ‘‘ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṃ anucchavikaṃ, hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha , tumhākamidaṃ anucchavikaṃ, bhuñjathā’’ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi. Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti. ‘‘Ettakeneva gacchissatha tumhe’’ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi. Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhi , pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu. Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu. Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva. Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu. Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi.
អថស្ស រដ្ឋេ ទេវតា បុរិមនយេនេវ បុន នវវុដ្ឋិយោ បាតេសុំ។ តស្ស រជ្ជំ សដ្ឋិយោជនុព្ពេធេន វាលិកថលេន អវច្ឆាទិយិត្ថ។ តេនាហ សរភង្គោ ពោធិសត្តោ –
Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ. Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha. Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto –
‘‘យោ សញ្ញតេ បព្ពជិតេ អវញ្ចយិ,
‘‘Yo saññate pabbajite avañcayi,
ធម្មំ ភណន្តេ សមណេ អទូសកេ;
Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake;
តំ នាឡិកេរំ សុនខា បរត្ថ,
Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,
សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមាន’’ន្តិ។ (ជា. ២.១៧.៧១);
Saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. (jā. 2.17.71);
ឯវំ កាលិង្គារញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ។
Evaṃ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.
អតីតេ បន ពារាណសិនគរេ ទិដ្ឋមង្គលិកា នាម ចត្តាលីសកោដិវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ឯកា ធីតា អហោសិ ទស្សនីយា បាសាទិកា។ សា រូបភោគកុលសម្បត្តិសម្បន្នតាយ ពហូនំ បត្ថនីយា អហោសិ។ យោ បនស្សា វារេយ្យត្ថាយ បហិណាតិ, តំ តំ ទិស្វានស្ស ជាតិយំ វា ហត្ថបាទាទីសុ វា យត្ថ កត្ថចិ ទោសំ អារោបេត្វា ‘‘កោ ឯស ទុជ្ជាតោ ទុស្សណ្ឋិតោ’’តិអាទីនិ វត្វា – ‘‘នីហរថ ន’’ន្តិ នីហរាបេត្វា ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម អទ្ទសំ, ឧទកំ អាហរថ, អក្ខីនិ ធោវិស្សាមី’’តិ អក្ខីនិ ធោវតិ។ តស្សា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ វិប្បការំ បាបេត្វា នីហរាបេតីតិ ទិដ្ឋមង្គលិកា ត្វេវ សង្ខា ឧទបាទិ, មូលនាមំ អន្តរធាយិ។
Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā. Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi. Yo panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ko esa dujjāto dussaṇṭhito’’tiādīni vatvā – ‘‘nīharatha na’’nti nīharāpetvā ‘‘evarūpampi nāma addasaṃ, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti akkhīni dhovati. Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetīti diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṃ antaradhāyi.
សា ឯកទិវសំ គង្គាយ ឧទកកីឡំ កីឡិស្សាមីតិ តិត្ថំ សជ្ជាបេត្វា បហូតំ ខាទនីយភោជនីយំ សកដេសុ បូរាបេត្វា ពហូនិ គន្ធមាលាទីនិ អាទាយ បដិច្ឆន្នយានំ អារុយ្ហ ញាតិគណបរិវុតា គេហម្ហា និក្ខមិ។ តេន ច សមយេន មហាបុរិសោ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តោ ពហិនគរេ ចម្មគេហេ វសតិ, មាតង្គោត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ។ សោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ហុត្វា កេនចិទេវ ករណីយេន អន្តោនគរំ បវិសិតុកាមោ ឯកំ នីលបិលោតិកំ និវាសេត្វា ឯកំ ហត្ថេ ពន្ធិត្វា ឯកេន ហត្ថេន បច្ឆិំ, ឯកេន ឃណ្ឌំ គហេត្វា ‘‘ឧស្សរថ អយ្យា, ចណ្ឌាលោហ’’ន្តិ ជានាបនត្ថំ តំ វាទេន្តោ នីចចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋេ មនុស្សេ នមស្សមានោ នគរំ បវិសិត្វា មហាបថំ បដិបជ្ជិ។
Sā ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami. Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ, ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ussaratha ayyā, caṇḍāloha’’nti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji.
ទិដ្ឋមង្គលិកា ឃណ្ឌសទ្ទំ សុត្វា សាណិអន្តរេន ឱលោកេន្តី ទូរតោវ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ។ មាតង្គោ អយ្យេតិ។ ‘‘កិំ វត, ភោ, អកុសលំ អករម្ហ, កស្សាយំ និស្សន្ទោ, វិនាសោ នុ ខោ មេ បច្ចុបដ្ឋិតោ, មង្គលកិច្ចេន នាម គច្ឆមានា ចណ្ឌាលំ អទ្ទស’’ន្តិ សរីរំ កម្បេត្វា ជិគុច្ឆមានា ខេឡំ បាតេត្វា ធាតិយោ អាហ – ‘‘វេគេន ឧទកំ អាហរថ, ចណ្ឌាលោ ទិដ្ឋោ, អក្ខីនិ ចេវ នាម គហិតមុខញ្ច ធោវិស្សាមី’’តិ ធោវិត្វា រថំ និវត្តាបេត្វា សព្ពបដិយាទានំ គេហំ បេសេត្វា បាសាទំ អភិរុហិ។ សុរាសោណ្ឌាទយោ ចេវ តស្សា ឧបដ្ឋាកមនុស្សា ច ‘‘កុហិំ, ភោ ទិដ្ឋមង្គលិកា, ឥមាយបិ វេលាយ នាគច្ឆតី’’តិ បុច្ឆន្តា តំ បវត្តិំ សុត្វា – ‘‘មហន្តំ វត, ភោ, សុរាមំសគន្ធមាលាទិសក្ការំ ចណ្ឌាលំ និស្សាយ អនុភវិតុំ ន លភិម្ហ, គណ្ហថ ចណ្ឌាល’’ន្តិ គតដ្ឋានំ គវេសិត្វា និរាបរាធំ មាតង្គបណ្ឌិតំ តជ្ជិត្វា – ‘‘អរេ មាតង្គ តំ និស្សាយ ឥទញ្ចិទញ្ច សក្ការំ អនុភវិតុំ ន លភិម្ហា’’តិ កេសេសុ គហេត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា ជាណុកប្បរបាសាណាទីហិ កោដ្ដេត្វា មតោតិ សញ្ញាយ បាទេ គហេត្វា កឌ្ឍន្តា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌេសុំ។
Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Mātaṅgo ayyeti. ‘‘Kiṃ vata, bho, akusalaṃ akaramha, kassāyaṃ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasa’’nti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha – ‘‘vegena udakaṃ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma gahitamukhañca dhovissāmī’’ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi. Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘kuhiṃ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī’’ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mahantaṃ vata, bho, surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha, gaṇhatha caṇḍāla’’nti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā – ‘‘are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā’’ti kesesu gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ.
មហាបុរិសោ សញ្ញំ បដិលភិត្វា ហត្ថបាទេ បរាមសិត្វា – ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ កំ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ – ‘‘ន អញ្ញំ កញ្ចិ, ទិដ្ឋមង្គលិកំ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ញត្វា ‘‘សចាហំ បុរិសោ, បាទេសុ នំ និបាតេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វេធមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ កុលទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកំ លភន្តោ វុដ្ឋហិស្សាមិ, អលភន្តស្ស ឯត្ថេវ មរណ’’ន្តិ គេហង្គណេ និបជ្ជិ។ តេន ច សមយេន ជម្ពុទីបេ អយំ ធម្មតា ហោតិ – យស្ស ចណ្ឌាលោ កុជ្ឈិត្វា គព្ភទ្វារេ និបន្នោ មរតិ, យេ ច តស្មិំ គព្ភេ វសន្តិ, សព្ពេ ចណ្ឌាលា ហោន្តិ។ គេហមជ្ឈម្ហិ មតេ សព្ពេ គេហវាសិនោ, ទ្វារម្ហិ មតេ ឧភតោ អនន្តរគេហវាសិកា, អង្គណម្ហិ មតេ ឥតោ សត្ត ឥតោ សត្តាតិ ចុទ្ទសគេហវាសិនោ សព្ពេ ចណ្ឌាលា ហោន្តីតិ។ ពោធិសត្តោ បន អង្គណេ និបជ្ជិ។
Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā – ‘‘idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppanna’’nti cintento – ‘‘na aññaṃ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppanna’’nti ñatvā ‘‘sacāhaṃ puriso, pādesu naṃ nipātessāmī’’ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇa’’nti gehaṅgaṇe nipajji. Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre nipanno marati, ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti. Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti. Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji.
សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ – ‘‘មាតង្គោ តេ សាមិ គេហង្គណេ បតិតោ’’តិ គច្ឆថ ភណេ, កិំ ការណាតិ វត្វា ឯកមាសកំ ទត្វា ឧដ្ឋាបេថាតិ។ តេ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ កិរ មាសកំ គហេត្វា ឧដ្ឋហា’’តិ វទិំសុ។ សោ – ‘‘នាហំ មាសកត្ថាយ និបន្នោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ ស្វាហំ និបន្នោ’’តិ អាហ។ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ កោ ទោសោតិ? កិំ តស្សា ទោសំ ន បស្សថ, និរបរាធោ អហំ តស្សា មនុស្សេហិ ព្យសនំ បាបិតោ, តំ លភន្តោវ វុដ្ឋហិស្សាមិ, អលភន្តោ ន វុដ្ឋហិស្សាមីតិ។
Seṭṭhissa ārocesuṃ – ‘‘mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito’’ti gacchatha bhaṇe, kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti. Te gantvā ‘‘imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā’’ti vadiṃsu. So – ‘‘nāhaṃ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno’’ti āha. Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti? Kiṃ tassā dosaṃ na passatha, niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito, taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti.
តេ គន្ត្វា សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ។ សេដ្ឋិ ធីតុ ទោសំ ញត្វា ‘‘គច្ឆថ, ឯកំ កហាបណំ ទេថា’’តិ បេសេតិ។ សោ ‘‘ន ឥច្ឆាមិ កហាបណំ, តមេវ ឥច្ឆាមី’’តិ អាហ។ តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ច សេដ្ឋិភរិយា ច – ‘‘ឯកាយេវ នោ បិយធីតា, បវេណិយា ឃដកោ អញ្ញោ ទារកោបិ នត្ថី’’តិ សំវេគប្បត្តា – ‘‘គច្ឆថ តាតា, កោចិ អម្ហាកំ អសហនកោ ឯតំ ជីវិតាបិ វោរោបេយ្យ, ឯតស្មិញ្ហិ មតេ សព្ពេ មយំ នដ្ឋា ហោម, អារក្ខមស្ស គណ្ហថា’’តិ បរិវារេត្វា អារក្ខំ សំវិធាយ យាគុំ បេសយិំសុ, ភត្តំ ធនំ បេសយិំសុ, ឯវំ សោ សព្ពំ បដិក្ខិបិ។ ឯវំ ឯកោ ទិវសោ គតោ; ទ្វេ, តយោ, ចត្តារោ, បញ្ច ទិវសា គតា។
Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ. Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘gacchatha, ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā’’ti peseti. So ‘‘na icchāmi kahāpaṇaṃ, tameva icchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca – ‘‘ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī’’ti saṃvegappattā – ‘‘gacchatha tātā, koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā’’ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu, bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu, evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi. Evaṃ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā.
តតោ សត្តសត្តគេហវាសិកា ឧដ្ឋាយ – ‘‘ន សក្កោម មយំ តុម្ហេ និស្សាយ ចណ្ឌាលា ភវិតុំ, អម្ហេ មា នាសេថ, តុម្ហាកំ ទារិកំ ទត្វា ឯតំ ឧដ្ឋាបេថា’’តិ អាហំសុ។ តេ សតម្បិ សហស្សម្បិ សតសហស្សម្បិ បហិណិំសុ, សោ បដិក្ខិបតេវ។ ឯវំ ឆ ទិវសា គតា។ សត្តមេ ទិវសេ ឧភតោ ចុទ្ទសគេហវាសិកា សន្និបតិត្វា – ‘‘ន មយំ ចណ្ឌាលា ភវិតុំ សក្កោម, តុម្ហាកំ អកាមកានម្បិ មយំ ឯតស្ស ទារិកំ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ។
Tato sattasattagehavāsikā uṭṭhāya – ‘‘na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ, amhe mā nāsetha, tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā’’ti āhaṃsu. Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu, so paṭikkhipateva. Evaṃ cha divasā gatā. Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā – ‘‘na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma, tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu.
មាតាបិតរោ សោកសល្លសមប្បិតា វិសញ្ញី ហុត្វា សយនេ និបតិំសុ។ ឧភតោ ចុទ្ទសគេហវាសិនោ បាសាទំ អារុយ្ហ សុបុប្ផិតកិំសុកសាខំ ឧច្ឆិន្ទន្តា វិយ តស្សា សព្ពាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា នខេហិ សីមន្តំ កត្វា កេសេ ពន្ធិត្វា នីលសាដកំ និវាសាបេត្វា ហត្ថេ នីលបិលោតិកខណ្ឌំ វេឋេត្វា កណ្ណេសុ តិបុបដ្ដកេ បិឡន្ធាបេត្វា តាលបណ្ណបច្ឆិំ ទត្វា បាសាទតោ ឱតារាបេត្វា ទ្វីសុ ពាហាសុ គហេត្វា – ‘‘តវ សាមិកំ គហេត្វា យាហី’’តិ មហាបុរិសស្ស អទំសុ។
Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu. Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃ ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hatthe nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā – ‘‘tava sāmikaṃ gahetvā yāhī’’ti mahāpurisassa adaṃsu.
នីលុប្បលម្បិ អតិភារោតិ អនុក្ខិត្តបុព្ពា សុខុមាលទារិកា ‘‘ឧដ្ឋាហិ សាមិ, គច្ឆាមា’’តិ អាហ។ ពោធិសត្តោ និបន្នកោវ អាហ ‘‘នាហំ ឧដ្ឋហាមី’’តិ។ អថ កិន្តិ វទាមីតិ។ ‘‘ឧដ្ឋេហិ អយ្យ មាតង្គា’’តិ ឯវំ មំ វទាហីតិ។ សា តថា អវោច។ ន តុយ្ហំ មនុស្សា ឧដ្ឋានសមត្ថំ មំ អកំសុ, ពាហាយ មំ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេហីតិ។ សា តថា អកាសិ។ ពោធិសត្តោ ឧដ្ឋហន្តោ វិយ បរិវដ្ដេត្វា ភូមិយំ បតិត្វា – ‘‘នាសិតំ, ភោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បឋមំ មនុស្សេហិ កោដ្ដាបេត្វា, ឥទានិ សយំ កោដ្ដេតី’’តិ វិរវិត្ថ។ សា កិំ ករោមិ អយ្យាតិ? ទ្វីហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេហីតិ។ សា តថា ឧដ្ឋាបេត្វា និសីទាបេត្វា គច្ឆាម សាមីតិ។ គច្ឆា នាម អរញ្ញេ ហោន្តិ, មយំ មនុស្សា, អតិកោដ្ដិតោម្ហិ តុយ្ហំ មនុស្សេហិ, ន សក្កោមិ បទសា គន្តុំ, បិដ្ឋិយា មំ នេហីតិ។ សា ឱនមិត្វា បិដ្ឋិំ អទាសិ។ ពោធិសត្តោ អភិរុហិ។ កុហិំ នេមិ សាមីតិ? ពហិនគរំ នេហីតិ។ សា បាចីនទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘ឥធ តេ សាមិ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ។ កតរដ្ឋានំ ឯតន្តិ? បាចីនទ្វារំ សាមីតិ។ បាចីនទ្វារេ ចណ្ឌាលបុត្តា វសិតុំ ន លភន្តីតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អនាចិក្ខិត្វាវ សព្ពទ្វារានិ អាហិណ្ឌាបេសិ។ កស្មា? ភវគ្គបត្តមស្សា មានំ បាតេស្សាមីតិ។ មហាជនោ ឧក្កុដ្ឋិមកាសិ – ‘‘ឋបេត្វា តុម្ហាទិសំ អញ្ញោ ឯតិស្សា មានំ ភេទកោ នត្ថី’’តិ។
Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto nipannakova āha ‘‘nāhaṃ uṭṭhahāmī’’ti. Atha kinti vadāmīti. ‘‘Uṭṭhehi ayya mātaṅgā’’ti evaṃ maṃ vadāhīti. Sā tathā avoca. Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu, bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā akāsi. Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā – ‘‘nāsitaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṃ koṭṭetī’’ti viravittha. Sā kiṃ karomi ayyāti? Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti. Gacchā nāma araññe honti, mayaṃ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi, na sakkomi padasā gantuṃ, piṭṭhiyā maṃ nehīti. Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi. Bodhisatto abhiruhi. Kuhiṃ nemi sāmīti? Bahinagaraṃ nehīti. Sā pācīnadvāraṃ gantvā – ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pācīnadvāraṃ sāmīti. Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantīti attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi. Kasmā? Bhavaggapattamassā mānaṃ pātessāmīti. Mahājano ukkuṭṭhimakāsi – ‘‘ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī’’ti.
សា បច្ឆិមទ្វារំ បត្វា ‘‘ឥធ តេ សាមិ វសនដ្ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ។ កតរដ្ឋានំ ឯតន្តិ? បច្ឆិមទ្វារំ សាមីតិ។ ឥមិនា ទ្វារេន និក្ខមិត្វា ចម្មគេហំ ឱលោកេន្តី គច្ឆាតិ។ សា តត្ថ គន្ត្វា អាហ ‘‘ឥទំ ចម្មគេហំ តុម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សាមី’’តិ? អាមាតិ បិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ចម្មគេហំ បាវិសិ។
Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pacchimadvāraṃ sāmīti. Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti. Sā tattha gantvā āha ‘‘idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī’’ti? Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi.
តត្ថ សត្តដ្ឋទិវសេ វសន្តោ សព្ពញ្ញុតគវេសនធីរោ ឯត្តកេសុ ទិវសេសុ ន ច ជាតិសម្ភេទមកាសិ។ ‘‘មហាកុលស្ស ធីតា សចេ មំ និស្សាយ មហន្តំ យសំ ន បាបុណាតិ, ន ចម្ហាហំ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ អន្តេវាសិកោ។ ឯតិស្សា បាទធោវនឧទកេន សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកកិច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘អគារមជ្ឈេវសន្តោ ន សក្ខិស្សាមិ, បព្ពជិត្វា បន សក្ខិស្សាមី’’តិ។ ចិន្តេត្វា តំ អាមន្តេសិ – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកេ មយំ បុព្ពេ ឯកចរា កម្មំ កត្វាបិ អកត្វាបិ សក្កា ជីវិតុំ, ឥទានិ បន ទារភរណំ បដិបន្នម្ហ, កម្មំ អកត្វា ន សក្កា ជីវិតុំ, ត្វំ យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ មា ឧក្កណ្ឋិត្ថា’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សុសានាទីសុ នន្តកានិ សង្កឌ្ឍិត្វា និវាសនបារុបនំ កត្វា សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឯកចរោ លទ្ធកាយវិវេកោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេត្វា ‘‘ឥទានិ សក្កា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អវស្សយេន មយា ភវិតុ’’ន្តិ ពារាណសិអភិមុខោ គន្ត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខំ ចរមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហាភិមុខោ អគមាសិ។
Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi. ‘‘Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti, na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko. Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ karissāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī’’ti. Cintetvā taṃ āmantesi – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ, idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha, kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ, tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā’’ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitu’’nti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya gehābhimukho agamāsi.
សា តំ ទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា អសញ្ជានន្តី – ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, ចណ្ឌាលានំ វសនដ្ឋានមេត’’ន្តិ អាហ។ ពោធិសត្តោ តត្ថេវ អដ្ឋាសិ។ សា បុនប្បុនំ ឱលោកេន្តី សញ្ជានិត្វា ហត្ថេហិ ឧរំ បហរិត្វា វិរវមានា បាទមូលេ បតិត្វា អាហ – ‘‘យទិ តេ សាមិ ឯទិសំ ចិត្តំ អត្ថិ, កស្មា មំ មហតា យសា បរិហាបេត្វា អនាថំ អកាសី’’តិ។ នានប្បការំ បរិទេវំ បរិទេវិត្វា អក្ខីនិ បុញ្ឆមានា ឧដ្ឋាយ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ អទាសិ។ មហាបុរិសោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អាហ – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកេ មា សោចិ មា បរិទេវិ, អហំ តុយ្ហំ បាទធោវនឧទកេន សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកកិច្ចំ ការេតុំ សមត្ថោ, ត្វំ បន ឯកំ មម វចនំ ករោហិ, នគរំ បវិសិត្វា ‘ន មយ្ហំ សាមិកោ ចណ្ឌាលោ, មហាព្រហ្មា មយ្ហំ សាមិកោ’តិ ឧគ្ឃោសយមានា សកលនគរំ ចរាហី’’តិ។
Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī – ‘‘aticchatha, bhante, caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānameta’’nti āha. Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi. Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha – ‘‘yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi, kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī’’ti. Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi. Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho, tvaṃ pana ekaṃ mama vacanaṃ karohi, nagaraṃ pavisitvā ‘na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṃ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī’’ti.
ឯវំ វុត្តេ ទិដ្ឋមង្គលិកា – ‘‘បកតិយាបិ អហំ សាមិ មុខទោសេនេវ ព្យសនំ បត្តា, ន សក្ខិស្សាមេវំ វត្តុ’’ន្តិ អាហ។ ពោធិសត្តោ – ‘‘កិំ បន តយា មយ្ហំ អគារេ វសន្តស្ស អលិកវចនំ សុតបុព្ពំ, អហំ តទាបិ អលិកំ ន ភណាមិ, ឥទានិ បព្ពជិតោ កិំ វក្ខាមិ, សច្ចវាទី បុរិសោ នាមាហ’’ន្តិ វត្វា – ‘‘អជ្ជ បក្ខស្ស អដ្ឋមី, ត្វំ ‘ឥតោ សត្តាហស្សច្ចយេន ឧបោសថទិវសេ មយ្ហំ សាមិកោ មហាព្រហ្មា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតី’តិ សកលនគរេ ឧគ្ឃោសេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ។
Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā – ‘‘pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā, na sakkhissāmevaṃ vattu’’nti āha. Bodhisatto – ‘‘kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ, ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāha’’nti vatvā – ‘‘ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṃ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī’’ti vatvā pakkāmi.
សា សទ្ទហិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា សូរា ហុត្វា សាយំបាតំ នគរំ បវិសិត្វា តថា ឧគ្ឃោសេសិ។ មនុស្សា បាណិនា បាណិំ បហរន្តា – ‘‘បស្សថ, អម្ហាកំ ទិដ្ឋមង្គលិកា ចណ្ឌាលបុត្តំ មហាព្រហ្មានំ ករោតី’’តិ ហសន្តា កេឡិំ ករោន្តិ។ សា បុនទិវសេបិ តថេវ សាយំបាតំ បវិសិត្វា – ‘‘ឥទានិ ឆាហច្ចយេន, បញ្ចាហ-ចតូហ-តីហ-ទ្វីហ-ឯកាហច្ចយេន មយ្ហំ សាមិកោ មហាព្រហ្មា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា មម សន្តិកំ អាគមិស្សតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ។
Sā saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi. Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā – ‘‘passatha, amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī’’ti hasantā keḷiṃ karonti. Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā – ‘‘idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’’ti ugghosesi.
ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ ទិដ្ឋមង្គលិកា អតិសូរា ហុត្វា កថេតិ, កទាចិ ឯវំ សិយា, ឯថ មយំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គាមា’’តិ ចម្មគេហស្ស ពាហិរភាគំ សមន្តា តច្ឆាបេត្វា វាលិកំ ឱកិរិំសុ។ សាបិ ឧបោសថទិវសេ បាតោវ នគរំ បវិសិត្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សាមិកោ អាគមិស្សតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ។ ព្រាហ្មណា ចិន្តយិំសុ – ‘‘អយំ ភោ ន ទូរំ អបទិស្សតិ, អជ្ជ កិរ មហាព្រហ្មា អាគមិស្សតិ, វសនដ្ឋានំ សំវិទហាមា’’តិ ចម្មគេហំ សមជ្ជាបេត្វា ហរិតូបលិត្តំ អហតវត្ថេហិ បរិក្ខិបិត្វា មហារហំ បល្លង្កំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ ចេលវិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធមាលទាមានិ ឱសារយិំសុ។ តេសំ បដិជគ្គន្តានំយេវ សូរិយោ អត្ថំ គតោ។
Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṃ siyā, etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā’’ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu. Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī’’ti ugghosesi. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bho na dūraṃ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā’’ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu. Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato.
មហាបុរិសោ ចន្ទេ ឧគ្គតមត្តេ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ កាមាវចរចិត្តេន បរិកម្មំ កត្វា ឥទ្ធិចិត្តេន ទ្វាទសយោជនិកំ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចន្ទវិមានស្ស អន្តោ បវិសិត្វា វនន្តតោ អព្ភុស្សក្កមានំ ចន្ទំ ភិន្ទិត្វា ចន្ទវិមានំ ឱហាយ បុរតោ ហុត្វា ‘‘មហាជនោ មំ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ។ មហាជនោ ទិស្វា – ‘‘សច្ចំ, ភោ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ វចនំ, អាគច្ឆន្តំ មហាព្រហ្មានំ បូជេស្សាមា’’តិ គន្ធមាលំ អាទាយ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ ឃរំ បរិវារេត្វា អដ្ឋាសិ។ មហាបុរិសោ មត្ថកមត្ថកេន សត្តវារេ ពារាណសិំ អនុបរិគន្ត្វា មហាជនេន ទិដ្ឋភាវំ ញត្វា ទ្វាទសយោជនិកំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា មនុស្សប្បមាណមេវ មាបេត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ចម្មគេហំ បាវិសិ។ មហាជនោ ទិស្វា – ‘‘ឱតិណ្ណោ នោ មហាព្រហ្មា, សាណិំ អាហរថា’’តិ និវេសនំ មហាសាណិយា បរិក្ខិបិត្វា បរិវារេត្វា ឋិតោ។
Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Mahājano disvā – ‘‘saccaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ, āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā’’ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi. Mahājano disvā – ‘‘otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṃ āharathā’’ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā ṭhito.
មហាបុរិសោបិ សិរិសយនមជ្ឈេ និសីទិ។ ទិដ្ឋមង្គលិកា សមីបេ អដ្ឋាសិ។ អថ នំ បុច្ឆិ ‘‘ឧតុសមយោ តេ ទិដ្ឋមង្គលិកេ’’តិ។ អាម អយ្យាតិ។ មយា ទិន្នំ បុត្តំ គណ្ហាហីតិ អង្គុដ្ឋកេន នាភិមណ្ឌលំ ផុសិ។ តស្សា បរាមសនេនេវ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ។ មហាបុរិសោ – ‘‘ឯត្តាវតា តេ ទិដ្ឋមង្គលិកេ បាទធោវនឧទកំ សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកោទកំ ភវិស្សតិ, ត្វំ តិដ្ឋា’’តិ វត្វា ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស និក្ខមិត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចណ្ឌមណ្ឌលមេវ បវិដ្ឋោ។ សា តតោ បដ្ឋាយ ព្រហ្មបជាបតី នាម ជាតា។ បាទធោវនឧទកំ លភន្តោ នាម នត្ថិ។
Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi. Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ pucchi ‘‘utusamayo te diṭṭhamaṅgalike’’ti. Āma ayyāti. Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi. Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi. Mahāpuriso – ‘‘ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati, tvaṃ tiṭṭhā’’ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho. Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā. Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi.
ព្រាហ្មណា – ‘‘ព្រហ្មបជាបតិំ អន្តោនគរេ វសាបេស្សាមា’’តិ សុវណ្ណសិវិកាយ អារោបេត្វា យាវ សត្តមកោដិយា អបរិសុទ្ធជាតិកស្ស សិវិកំ គហេតុំ ន អទំសុ។ សោឡស ជាតិមន្តព្រាហ្មណា គណ្ហិំសុ។ សេសា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជេត្វា នគរំ បវិសិត្វា – ‘‘ន សក្កា, ភោ, ឧច្ឆិដ្ឋគេហេ ព្រហ្មបជាបតិយា វសិតុំ, វត្ថុំ គហេត្វា គេហំ ករិស្សាម, យាវ បន តំ ករីយតិ, តាវ មណ្ឌបេវ វសតូ’’តិ មណ្ឌបេ វសាបេសុំ។ តតោ បដ្ឋាយ ចក្ខុបថេ ឋត្វា វន្ទិតុកាមា កហាបណំ ទត្វា វន្ទិតុំ លភន្តិ, សវនូបចារេ វន្ទិតុកាមា សតំ ទត្វា លភន្តិ, អាសន្នេ បកតិកថំ សវនដ្ឋានេ វន្ទិតុកាមា បញ្ចសតានិ ទត្វា លភន្តិ, បាទបិដ្ឋិយំ សីសំ ឋបេត្វា វន្ទិតុកាមា សហស្សំ ទត្វា លភន្តិ, បាទធោវនឧទកំ បត្ថយមានា ទសសហស្សានិ ទត្វា លភន្តិ។ ពហិនគរតោ អន្តោនគរេ យាវ មណ្ឌបា អាគច្ឆន្តិយា លទ្ធធនំយេវ កោដិសតមត្តំ អហោសិ។
Brāhmaṇā – ‘‘brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā’’ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu. Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu. Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā – ‘‘na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ, vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma, yāva pana taṃ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū’’ti maṇḍape vasāpesuṃ. Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti, pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti. Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi.
សកលជម្ពុទីបោ សង្ខុភិ, តតោ សព្ពរាជានោ ‘‘ព្រហ្មបជាបតិយា បាទធោវនេន អភិសេកំ ករិស្សាមា’’តិ សតសហស្សំ បេសេត្វា លភិំសុ។ មណ្ឌបេ វសន្តិយា ឯវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ។ មហាបុរិសំ បដិច្ច លទ្ធកុមារោ បាសាទិកោ អហោសិ លក្ខណសម្បន្នោ។ មហាព្រហ្មុនោ បុត្តោ ជាតោតិ សកល ជម្ពុទីបោ ឯកកោលាហលោ អហោសិ។ កុមារស្ស ខីរមណិមូលំ ហោតូតិ តតោ តតោ អាគតធនំ កោដិសហស្សំ អហោសិ។ ឯត្តាវតា និវេសនម្បិ និដ្ឋិតំ។ កុមារស្ស នាមករណំ ករិស្សាមាតិ និវេសនំ សជ្ជេត្វា កុមារំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា មណ្ឌបេ ជាតត្តា មណ្ឌព្យោត្វេវ នាមំ អកំសុ។
Sakalajambudīpo saṅkhubhi, tato sabbarājāno ‘‘brahmapajāpatiyā pādadhovanena abhisekaṃ karissāmā’’ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu. Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno. Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi. Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi. Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ. Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyotveva nāmaṃ akaṃsu.
កុមារោ សុខេន សំវឌ្ឍមានោ សិប្បុគ្គហណវយបត្តោតិ សកលជម្ពុទីបេ សិប្បជាននកា តស្ស សន្តិកេ អាគន្ត្វា សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ។ កុមារោ មេធាវី បញ្ញវា សុតំ សុតំ មុតំ អាវុណន្តោ វិយ គណ្ហាតិ, គហិតគហិតំ សុវណ្ណឃដេ បក្ខិត្តតេលំ វិយ តិដ្ឋតិ។ យាវតា វាចុគ្គតា បរិយត្តិ អត្ថិ, តេន អនុគ្គហិតា នាម នាហោសិ។ ព្រាហ្មណា តំ បរិវារេត្វា ចរន្តិ, សោបិ ព្រាហ្មណភត្តោ អហោសិ។ គេហេ អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ និច្ចភត្តំ ភុញ្ជន្តិ។ គេហម្បិស្ស សត្តទ្វារកោដ្ឋកំ មហន្តំ អហោសិ។ គេហេ មង្គលទិវសេ ជម្ពុទីបវាសីហិ បេសិតធនំ កោដិសហស្សមត្តំ អហោសិ។
Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti. Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viya gaṇhāti, gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati. Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi. Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi. Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti. Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi. Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi.
ពោធិសត្តោ អាវជ្ជេសិ – ‘‘បមត្តោ នុ ខោ កុមារោ អប្បមត្តោ’’តិ។ អថស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា – ‘‘ព្រាហ្មណភត្តោ ជាតោ, យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ នំ ទមេមី’’តិ ចីវរំ បារុបិត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា – ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកា អតិសម្ពាធា, ន សក្កា កោដ្ឋកេន បវិសិតុ’’ន្តិ អាកាសេនាគន្ត្វា អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានំ ភុញ្ជនដ្ឋានេ អាកាសង្គណេ ឱតរិ។ មណ្ឌព្យកុមារោបិ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គាហាបេត្វា – ‘‘ឥធ សូបំ ទេថ ឥធ ឱទន’’ន្តិ បរិវិសាបេន្តោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា ទណ្ឌកេន ឃដ្ដិតអាសិវិសោ វិយ កុបិត្វា ឥមំ គាថមាហ –
Bodhisatto āvajjesi – ‘‘pamatto nu kho kumāro appamatto’’ti. Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ na jānāti, gacchāmi naṃ damemī’’ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā – ‘‘dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitu’’nti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari. Maṇḍabyakumāropi suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā – ‘‘idha sūpaṃ detha idha odana’’nti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha –
‘‘កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសី,
‘‘Kuto nu āgacchasi dummavāsī,
ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;
Otallako paṃsupisācakova;
សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ,
Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,
កោ រេ តុវំ ហោសិ អទក្ខិណេយ្យោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១);
Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti. (jā. 1.15.1);
អថ នំ មហាសត្តោ អកុជ្ឈិត្វាវ ឱវទន្តោ អាហ –
Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha –
‘‘អន្នំ តវេទំ បកតំ យសស្សិ,
‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,
តំ ខជ្ជរេ ភុញ្ជរេ បិយ្យរេ ច;
Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;
ជានាសិ មំ ត្វំ បរទត្តូបជីវិំ,
Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,
ឧត្តិដ្ឋ បិណ្ឌំ លភតំ សបាកោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.២);
Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti. (jā. 1.15.2);
សោ នយិទំ តុម្ហាទិសានំ បដិយត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ –
So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha –
‘‘អន្នំ មមេទំ បកតំ ព្រាហ្មណានំ,
‘‘Annaṃ mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ,
អត្ថត្ថិតំ សទ្ទហតោ មមេទំ;
Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ;
អបេហិ ឯត្តោ កិមិធដ្ឋិតោសិ,
Apehi etto kimidhaṭṭhitosi,
ន មាទិសា តុយ្ហំ ទទន្តិ ជម្មា’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៣);
Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā’’ti. (jā. 1.15.3);
អថ ពោធិសត្តោ ‘‘ទានំ នាម សគុណស្សបិ និគ្គុណស្សបិ យស្ស កស្សចិ ទាតព្ពំ, យថា ហិ និន្នេបិ ថលេបិ បតិដ្ឋាបិតំ ពីជំ បថវីរសំ អាបោរសញ្ច អាគម្ម សម្បជ្ជតិ, ឯវំ និប្ផលំ នាម នត្ថិ, សុខេត្តេ វបិតពីជំ វិយ គុណវន្តេ មហប្ផលំ ហោតី’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ គាថមាហ –
Atha bodhisatto ‘‘dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati, evaṃ nipphalaṃ nāma natthi, sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī’’ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha –
‘‘ថលេ ច និន្នេ ច វបន្តិ ពីជំ,
‘‘Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ,
អនូបខេត្តេ ផលមាសមានា;
Anūpakhette phalamāsamānā;
ឯតាយ សទ្ធាយ ទទាហិ ទានំ,
Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ,
អប្បេវ អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៤);
Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye’’ti. (jā. 1.15.4);
អថ កុមារោ កោធាភិភូតោ – ‘‘កេនិមស្ស មុណ្ឌកស្ស បវេសោ ទិន្នោ’’តិ ទ្វាររក្ខាទយោ តជ្ជេត្វា –
Atha kumāro kodhābhibhūto – ‘‘kenimassa muṇḍakassa paveso dinno’’ti dvārarakkhādayo tajjetvā –
‘‘ខេត្តានិ មយ្ហំ វិទិតានិ លោកេ,
‘‘Khettāni mayhaṃ viditāni loke,
យេសាហំ ពីជានិ បតិដ្ឋបេមិ;
Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi;
យេ ព្រាហ្មណា ជាតិមន្តូបបន្នា,
Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā,
តានីធ ខេត្តានិ សុបេសលានី’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៥) –
Tānīdha khettāni supesalānī’’ti. (jā. 1.15.5) –
គាថំ វត្វា ‘‘ឥមំ ជម្មំ វេណុបទរេន បោថេត្វា គីវាយំ គហេត្វា សត្តបិ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កមិត្វា ពហិ នីហរថា’’តិ អាហ។ អថ នំ មហាបុរិសោ អាហ –
Gāthaṃ vatvā ‘‘imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā’’ti āha. Atha naṃ mahāpuriso āha –
‘‘គិរិំ នខេន ខណសិ, អយោ ទន្តេភិ ខាទសិ;
‘‘Giriṃ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi;
ជាតវេទំ បទហសិ, យោ ឥសិំ បរិភាសសី’’តិ។ (ជា. ១.១៥.៩);
Jātavedaṃ padahasi, yo isiṃ paribhāsasī’’ti. (jā. 1.15.9);
ឯវញ្ច បន វត្វា – ‘‘សចេ ម្យាយំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គណ្ហាបេត្វា ទុក្ខំ ឧប្បាទេយ្យ, ពហុំ អបុញ្ញំ បសវេយ្យា’’តិ សត្តានុទ្ទយតាយ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អន្តរវីថិយំ ឱតរិ។ ភគវា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ តមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –
Evañca pana vatvā – ‘‘sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya, bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā’’ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari. Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –
‘‘ឥទំ វត្វាន មាតង្គោ, ឥសិ សច្ចបរក្កមោ;
‘‘Idaṃ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo;
អន្តលិក្ខស្មិំ បក្កាមិ, ព្រាហ្មណានំ ឧទិក្ខត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.១០);
Antalikkhasmiṃ pakkāmi, brāhmaṇānaṃ udikkhata’’nti. (jā. 1.15.10);
តាវទេវ នគររក្ខិកទេវតានំ ជេដ្ឋកទេវរាជា មណ្ឌព្យស្ស គីវំ បរិវត្តេសិ។ តស្ស មុខំ បរិវត្តេតិត្វា បច្ឆាមុខំ ជាតំ, អក្ខីនិ បរិវត្តានិ, មុខេន ខេឡំ វមតិ, សរីរំ ថទ្ធំ សូលេ អារោបិតំ វិយ អហោសិ។ អសីតិសហស្សា បរិចារកយក្ខា អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ តថេវ អកំសុ។ វេគេន គន្ត្វា ព្រហ្មបជាបតិយា អារោចយិំសុ។ សា តរមានរូបា អាគន្ត្វា តំ វិប្បការំ ទិស្វា គាថមាហ –
Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi. Tassa mukhaṃ parivattetitvā pacchāmukhaṃ jātaṃ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṃ vamati, sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi. Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu. Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu. Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha –
‘‘អាវេធិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ,
‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,
ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;
Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;
សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស,
Setāni akkhīni yathā matassa,
កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.១១);
Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.11);
អថស្សា អារោចេសុំ –
Athassā ārocesuṃ –
‘‘ឥធាគមា សមណោ ទុម្មវាសី,
‘‘Idhāgamā samaṇo dummavāsī,
ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ,
Otallako paṃsupisācakova,
សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ,
Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,
សោ តេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.១២);
So te imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.12);
សា សុត្វាវ អញ្ញាសិ – ‘‘មយ្ហំ យសទាយកោ អយ្យោ អនុកម្បាយ បុត្តស្ស បមត្តភាវំ ញត្វា អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ។ តតោ ឧបដ្ឋាកេ បុច្ឆិ –
Sā sutvāva aññāsi – ‘‘mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī’’ti. Tato upaṭṭhāke pucchi –
‘‘កតមំ ទិសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ,
‘‘Katamaṃ disaṃ agamā bhūripañño,
អក្ខាថ មេ មាណវា ឯតមត្ថំ;
Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ;
គន្ត្វាន តំ បដិករេមុ អច្ចយំ,
Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ,
អប្បេវ នំ បុត្ត លភេមុ ជីវិត’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.១៣);
Appeva naṃ putta labhemu jīvita’’nti. (jā. 1.15.13);
តេ អាហំសុ –
Te āhaṃsu –
‘‘វេហាយសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ,
‘‘Vehāyasaṃ agamā bhūripañño,
បថទ្ធុនោ បន្នរសេវ ចន្ទោ;
Pathaddhuno pannaraseva cando;
អបិចាបិ សោ បុរិមទិសំ អគច្ឆិ,
Apicāpi so purimadisaṃ agacchi,
សច្ចប្បដិញ្ញោ ឥសិ សាធុរូបោ’’តិ។ (ជា. ១.១៥.១៤);
Saccappaṭiñño isi sādhurūpo’’ti. (jā. 1.15.14);
មហាបុរិសោបិ អន្តរវីថិយំ ឱតិណ្ណដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ – ‘‘មយ្ហំ បទវឡញ្ជំ ហត្ថិអស្សាទីនំ វសេន មា អន្តរធាយិត្ថ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយេវ នំ បស្សតុ, មា អញ្ញេ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបនមត្តំ មិស្សកោទនំ គហេត្វា បដិក្កមនសាលាយំ និសិន្នោ ភុញ្ជិត្វា ថោកំ ភុត្តាវសេសំ ភិក្ខាភាជនេយេវ ឋបេសិ។ ទិដ្ឋមង្គលិកាបិ បាសាទា ឱរុយ្ហ អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជមានា បទវឡញ្ជំ ទិស្វា – ‘‘ឥទំ មយ្ហំ យសទាយកស្ស អយ្យស្ស បទ’’ន្តិ បទានុសារេនាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហាកំ, ភន្តេ, ទាសេន កតាបរាធំ មយ្ហំ ខមថ, ន ហិ តុម្ហេ កោធវសិកា នាម, ទេថ មេ បុត្តស្ស ជីវិត’’ន្តិ។
Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya – ‘‘mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu, mā aññe’’ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā – ‘‘idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa pada’’nti padānusārenāgantvā vanditvā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante, dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvita’’nti.
ឯវញ្ច បន វត្វា –
Evañca pana vatvā –
‘‘អាវេធិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ,
‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,
ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;
Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;
សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស,
Setāni akkhīni yathā matassa,
កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ។ (ជា. ១.១៥.១៥) –
Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.15) –
គាថំ អភាសិ។ មហាបុរិសោ អាហ – ‘‘ន មយំ ឯវរូបំ ករោម, បព្ពជិតំ បន ហិំសន្តេ ទិស្វា បព្ពជិតេសុ សគារវាហិ ភូតយក្ខទេវតាហិ កតំ ភវិស្សតី’’តិ។
Gāthaṃ abhāsi. Mahāpuriso āha – ‘‘na mayaṃ evarūpaṃ karoma, pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī’’ti.
កេវលំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ មនោបទោសោ មា ហោតុ, ទេវតាហិ កតំ ហោតុ, សុខមាបយា , ភន្តេ, ទេវតា, អបិចាហំ, ភន្តេ, កថំ បដិបជ្ជាមីតិ។ តេន ហិ ឱសធំ តេ កថេស្សាមិ, មម ភិក្ខាភាជនេ ភុត្តាវសេសំ ភត្តមត្ថិ, តត្ថ ថោកំ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា ថោកំ គហេត្វា តវ បុត្តស្ស មុខេ បក្ខិប, អវសេសំ ឧទកចាដិយំ អាលោឡេត្វា អសីតិយា ព្រាហ្មណសហស្សានំ មុខេ បក្ខិបាតិ។ សា ឯវំ ករិស្សាមីតិ ភត្តំ គហេត្វា មហាបុរិសំ វន្ទិត្វា គន្ត្វា តថា អកាសិ។
Kevalaṃ, bhante, tumhākaṃ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṃ hotu, sukhamāpayā , bhante, devatā, apicāhaṃ, bhante, kathaṃ paṭipajjāmīti. Tena hi osadhaṃ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi, tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti. Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi.
មុខេ បក្ខិត្តមត្តេ ជេដ្ឋកទេវរាជា – ‘‘សាមិម្ហិ សយំ ភេសជ្ជំ ករោន្តេ អម្ហេហិ ន សក្កា កិញ្ចិ កាតុ’’ន្តិ កុមារំ វិស្សជ្ជេសិ។ សោបិ ខិបិត្វា កិញ្ចិ ទុក្ខំ អប្បត្តបុព្ពោ វិយ បកតិវណ្ណោ អហោសិ។ អថ នំ មាតា អវោច – ‘‘បស្ស តាត តវ កុលុបកានំ ហិរោត្តប្បរហិតានំ វិប្បការំ, សមណា បន ន ឯវរូបា ហោន្តិ, សមណេ តាត ភោជេយ្យាសី’’តិ។ តតោ សេសកំ ឧទកចាដិយំ អាលុឡាបេត្វា ព្រាហ្មណានំ មុខេ បក្ខិបាបេសិ។ យក្ខា តាវទេវ វិស្សជ្ជេត្វា បលាយិំសុ។ ព្រាហ្មណា ខិបិត្វា ខិបិត្វា ឧដ្ឋហិត្វា កិំ អម្ហាកំ មុខេ បក្ខិត្តន្តិ បុច្ឆិំសុ។ មាតង្គឥសិស្ស ឧច្ឆិដ្ឋភត្តន្តិ។ តេ ‘‘ចណ្ឌាលស្ស ឧច្ឆិដ្ឋកំ ខាទាបិតម្ហា, អព្រាហ្មណា ទានិម្ហា ជាតា, ឥទានិ នោ ព្រាហ្មណា ‘អសុទ្ធព្រាហ្មណា ឥមេ’តិ សម្ភោគំ ន ទស្សន្តី’’តិ តតោ បលាយិត្វា មជ្ឈរដ្ឋំ គន្ត្វា មជ្ឈរាជស្ស នគរេ អគ្គាសនិកា ព្រាហ្មណា នាម មយន្តិ រាជគេហេ ភុញ្ជន្តិ។
Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā – ‘‘sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātu’’nti kumāraṃ vissajjesi. Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi. Atha naṃ mātā avoca – ‘‘passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī’’ti. Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi. Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu. Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu. Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti. Te ‘‘caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṃ na dassantī’’ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti.
តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ បាបនិគ្គហំ ករោន្តោ មានជាតិកេ និម្មទយន្តោ វិចរតិ។ អថេកោ ‘‘ជាតិមន្តតាបសោ នាម មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អញ្ញេសុ សញ្ញម្បិ ន ករោតិ។ ពោធិសត្តោ តំ គង្គាតីរេ វសមានំ ទិស្វា ‘‘មាននិគ្គហមស្ស ករិស្សាមី’’តិ តត្ថ អគមាសិ ។ តំ ជាតិមន្តតាបសោ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ជច្ចោ ភវ’’ន្តិ? ចណ្ឌាលោ អហំ អាចរិយាតិ។ អបេហិ ចណ្ឌាល អបេហិ ចណ្ឌាល, ហេដ្ឋាគង្គាយ វស, មា ឧបរិគង្គាយ ឧទកំ ឧច្ឆិដ្ឋមកាសីតិ។
Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati. Atheko ‘‘jātimantatāpaso nāma mayā sadiso natthī’’ti aññesu saññampi na karoti. Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘mānaniggahamassa karissāmī’’ti tattha agamāsi . Taṃ jātimantatāpaso pucchi – ‘‘kiṃ jacco bhava’’nti? Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti. Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti.
ពោធិសត្តោ – ‘‘សាធុ អាចរិយ, តុម្ហេហិ វុត្តដ្ឋានេ វសិស្សាមី’’តិ ហេដ្ឋាគង្គាយ វសន្តោ ‘‘គង្គាយ ឧទកំ បដិសោតំ សន្ទតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ។ ជាតិមន្តតាបសោ បាតោវ គង្គំ ឱរុយ្ហ ឧទកំ អាចមតិ, ជដា ធោវតិ។ ពោធិសត្តោ ទន្តកដ្ឋំ ខាទន្តោ បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ ខេឡំ ឧទកេ បាតេតិ។ ទន្តកដ្ឋកុច្ឆិដ្ឋកម្បិ តត្ថេវ បវាហេតិ។ យថា ចេ តំ អញ្ញត្ថ អលគ្គិត្វា តាបសស្សេវ ជដាសុ លគ្គតិ, តថា អធិដ្ឋាសិ។ ខេឡម្បិ ទន្តកដ្ឋម្បិ តាបសស្ស ជដាសុយេវ បតិដ្ឋាតិ។
Bodhisatto – ‘‘sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī’’ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū’’ti adhiṭṭhāsi. Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati, jaṭā dhovati. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti. Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi. Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti.
តាបសោ ចណ្ឌាលស្សិទំ កម្មំ ភវិស្សតីតិ វិប្បដិសារី ហុត្វា គន្ត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ឥទំ, ភោ ចណ្ឌាល, គង្គាយ ឧទកំ តយា បដិសោតគាមិកត’’ន្តិ? អាម អាចរិយ។ តេន ហិ ត្វំ ហេដ្ឋាគង្គាយ មា វស, ឧបរិគង្គាយ វសាតិ។ សាធុ អាចរិយ, តុម្ហេហិ វុត្តដ្ឋានេ វសិស្សាមីតិ តត្ថ វសន្តោ ឥទ្ធិំ បដិប្បស្សម្ភេសិ, ឧទកំ យថាគតិកមេវ ជាតំ។ បុន តាបសោ តទេវ ព្យសនំ បាបុណិ។ សោ បុន គន្ត្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ, – ‘‘ភោ ចណ្ឌាល, ត្វមិទំ គង្គាយ ឧទកំ កាលេន បដិសោតគាមិំ កាលេន អនុសោតគាមិំ ករោសី’’តិ? អាម អាចរិយ។ ចណ្ឌាល, ‘‘ត្វំ សុខវិហារីនំ បព្ពជិតានំ សុខេន វសិតុំ ន ទេសិ, សត្តមេ តេ ទិវសេ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ។ សាធុ អចរិយ, អហំ បន សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទស្សាមីតិ។
Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi – ‘‘idaṃ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikata’’nti? Āma ācariya. Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti. Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi, udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ. Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi. So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi, – ‘‘bho caṇḍāla, tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī’’ti? Āma ācariya. Caṇḍāla, ‘‘tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū’’ti. Sādhu acariya, ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti.
អថ មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតស្ស អភិសាបោ ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ, រក្ខាមិ ន’’ន្តិ សត្តានុទ្ទយតាយ បុនទិវសេ ឥទ្ធិយា សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន អទាសិ។ ឥទ្ធិមតោ ឥទ្ធិវិសយោ នាម អចិន្តេយ្យោ, តតោ បដ្ឋាយ អរុណុគ្គំ ន បញ្ញាយតិ, រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ នត្ថិ, កសិវណិជ្ជាទីនិ កម្មានិ បយោជេន្តោ នាម នត្ថិ។
Atha mahāsatto cintesi – ‘‘etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi na’’nti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi. Iddhimato iddhivisayo nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi.
មនុស្សា – ‘‘យក្ខាវដ្ដោ នុ ខោ អយំ ភូតទេវដ្ដោនាគសុបណ្ណាវដ្ដោ’’តិ ឧបទ្ទវប្បត្តា ‘‘កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘រាជកុលំ នាម មហាបញ្ញំ, លោកស្ស ហិតំ ចិន្តេតុំ សក្កោតិ, តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ រាជកុលំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ។ រាជា សុត្វា ភីតោបិ អភីតាការំ កត្វា – ‘‘មា តាតា ភាយថ, ឥមំ ការណំ គង្គាតីរវាសី ជាតិមន្តតាបសោ ជានិស្សតិ, តំ បុច្ឆិត្វា និក្កង្ខា ភវិស្សាមា’’តិ កតិបយេហេវ អត្ថចរកេហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ តមត្ថំ បុច្ឆិ។ តាបសោ អាហ – ‘‘អាម មហារាជ, ឯកោ ចណ្ឌាលោ អត្ថិ, សោ ឥមំ គង្គាយ ឧទកំ កាលេន អនុសោតគាមិំ កាលេន បតិសោតគាមិំ ករោតិ, មយា តទត្ថំ កិញ្ចិ កថិតំ អត្ថិ, តំ បុច្ឆថ, សោ ជានិស្សតី’’តិ។
Manussā – ‘‘yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo’’ti upaddavappattā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti cintetvā ‘‘rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ, lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti, tattha gacchāmā’’ti rājakulaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā – ‘‘mā tātā bhāyatha, imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā’’ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi. Tāpaso āha – ‘‘āma mahārāja, eko caṇḍālo atthi, so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti, mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi, taṃ pucchatha, so jānissatī’’ti.
រាជា មាតង្គឥសិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, អរុណស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិ។ អាម, មហារាជាតិ។ កិំ ការណា ភន្តេតិ? ជាតិមន្តតាបសការណា, មហារាជ, ជាតិមន្តតាបសេន អាគន្ត្វា មំ វន្ទិត្វា ខមាបិតកាលេ ទស្សាមិ មហារាជាតិ។ រាជា គន្ត្វា ‘‘ឯថ អាចរិយ, តាបសំ ខមាបេថា’’តិ អាហ។ នាហំ, មហារាជ, ចណ្ឌាលំ វន្ទាមីតិ។ មា អាចរិយ, ឯវំ ករោថ, ជនបទស្ស មុខំ បស្សថាតិ។ សោ បុន បដិក្ខិបិយេវ។ រាជា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាចរិយោ ខមាបេតុំ ន ឥច្ឆិតី’’តិ អាហ។ អខមាបិតេ អហំ សូរិយំ ន មុញ្ចាមីតិ។ រាជា ‘‘អយំ ខមាបេតុំ ន ឥច្ឆតិ, អយំ អខមាបិតេ សូរិយំ ន មុញ្ចតិ, កិំ អម្ហាកំ តេន តាបសេន, លោកំ ឱលោកេស្សាមា’’តិ ‘‘គច្ឆថ, ភោ, តាបសសន្តិកំ, តំ ហត្ថេសុ ច បាទេសុ ច គហេត្វា មាតង្គឥសិស្ស បាទមូលេ នេត្វា និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេថ ឯតស្ស ជនបទានុទ្ទយតំ បដិច្ចា’’តិ អាហ។ តេ រាជបុរិសា គន្ត្វា តំ តថា កត្វា អានេត្វា មាតង្គឥសិស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេសុំ។
Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā – ‘‘tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṃ na dethā’’ti pucchi. Āma, mahārājāti. Kiṃ kāraṇā bhanteti? Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti. Rājā gantvā ‘‘etha ācariya, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Nāhaṃ, mahārāja, caṇḍālaṃ vandāmīti. Mā ācariya, evaṃ karotha, janapadassa mukhaṃ passathāti. So puna paṭikkhipiyeva. Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ācariyo khamāpetuṃ na icchitī’’ti āha. Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti. Rājā ‘‘ayaṃ khamāpetuṃ na icchati, ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati, kiṃ amhākaṃ tena tāpasena, lokaṃ olokessāmā’’ti ‘‘gacchatha, bho, tāpasasantikaṃ, taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā’’ti āha. Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ.
អហំ នាម ខមិតព្ពំ ខមាមិ, អបិច ខោ បន ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ។ មយា សូរិយេ វិស្សជ្ជិតេ សូរិយរស្មិ ឯតស្ស មត្ថកេ បតិស្សតិ, អថស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលិស្សតិ។ តញ្ច ខោ បនេស ព្យសនំ មា បាបុណាតុ, ឯថ តុម្ហេ ឯតំ គលប្បមាណេ ឧទកេ ឱតារេត្វា មហន្តំ មត្តិកាបិណ្ឌមស្ស សីសេ ឋបេថ។ អថាហំ សូរិយំ វិស្សជ្ជិស្សាមិ។ សូរិយរស្មិ មត្តិកាបិណ្ឌេ បតិត្វា តំ សត្តធា ភិន្ទិស្សតិ។ អថេស មត្តិកាបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា និមុជ្ជិត្វា អញ្ញេន តិត្ថេន ឧត្តរតុ, ឥតិ នំ វទថ, ឯវមស្ស សោត្ថិ ភវិស្សតីតិ។ តេ មនុស្សា ‘‘ឯវំ ករិស្សាមា’’តិ តថា ការេសុំ។ តស្សាបិ តថេវ សោត្ថិ ជាតា។ សោ តតោ បដ្ឋាយ – ‘‘ជាតិ នាម អការណំ, បព្ពជិតានំ អព្ភន្តរេ គុណោវ ការណ’’ន្តិ ជាតិគោត្តមានំ បហាយ និម្មទោ អហោសិ។
Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati. Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati. Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha. Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi. Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati. Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṃ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti. Te manussā ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tathā kāresuṃ. Tassāpi tatheva sotthi jātā. So tato paṭṭhāya – ‘‘jāti nāma akāraṇaṃ, pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇa’’nti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi.
ឥតិ ជាតិមន្តតាបសេ ទមិតេ មហាជនោ ពោធិសត្តស្ស ថាមំ អញ្ញាសិ, មហាកោលាហលំ ជាតំ។ រាជា អត្តនោ នគរំ គមនត្ថាយ ពោធិសត្តំ យាចិ។ មហាសត្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា តានិ ច អសីតិព្រាហ្មណសហស្សានិ ទមេស្សាមិ, បដិញ្ញញ្ច មោចេស្សាមីតិ មជ្ឈរាជស្ស នគរំ អគមាសិ។ ព្រាហ្មណា ពោធិសត្តំ ទិស្វាវ – ភោ, ‘‘អយំ សោ, ភោ មហាចោរោ, អាគតោ, ឥទានេវ សព្ពេ ឯតេ មយ្ហំ ឧច្ឆិដ្ឋកំ ខាទិត្វា អព្រាហ្មណា ជាតាតិ អម្ហេ បាកដេ ករិស្សតិ, ឯវំ នោ ឥធាបិ អាវាសោ ន ភវិស្សតិ, បដិកច្ចេវ មារេស្សាមា’’តិ រាជានំ បុន ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេ, មហារាជ, ឯតំ ចណ្ឌាលបព្ពជិតំ មា សាធុរូបោតិ មញ្ញិត្ថ, ឯស គរុកមន្តំ ជានាតិ, បថវិំ គហេត្វា អាកាសំ ករោតិ, អាកាសំ បថវិំ, ទូរំ គហេត្វា សន្តិកំ ករោតិ, សន្តិកំ ទូរំ, គង្គំ និវត្តេត្វា ឧទ្ធគាមិនិំ ករោតិ, ឥច្ឆន្តោ បថវិំ ឧក្ខិបិត្វា បាតេតុំ មញ្ញេ សក្កោតិ។ បរស្ស វា ចិត្តំ នាម សព្ពកាលំ ន សក្កា គហេតុំ, អយំ ឥធ បតិដ្ឋំ លភន្តោ តុម្ហាកំ រជ្ជម្បិ នាសេយ្យ, ជីវិតន្តរាយម្បិ វំសុបច្ឆេទម្បិ ករេយ្យ, អម្ហាកំ វចនំ ករោថ, មហារាជ, អជ្ជេវ ឥមំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ។
Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi, mahākolāhalaṃ jātaṃ. Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci. Mahāsatto paṭiññaṃ datvā tāni ca asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi. Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho, ‘‘ayaṃ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā’’ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, mahārāja, etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṃ jānāti, pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti, ākāsaṃ pathaviṃ, dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti, santikaṃ dūraṃ, gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti, icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti. Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ, ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya, amhākaṃ vacanaṃ karotha, mahārāja, ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti.
រាជានោ នាម បរបត្តិយា ហោន្តិ, ឥតិ សោ ពហូនំ កថាវសេន និដ្ឋំ គតោ។ ពោធិសត្តោ បន នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ឧទកផាសុកដ្ឋានេ មិស្សកោទនំ ភុញ្ជិត្វា រាជុយ្យានំ គន្ត្វា និរាបរាធតាយ និរាសង្កោ មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ។ អតីតេ ចត្តាលីស, អនាគតេ ចត្តាលីសាតិ អសីតិកប្បេ អនុស្សរិតុំ សមត្ថញាណស្ស អនាវជ្ជនតាយ មុហុត្តមត្តកេ កាលេ សតិ នប្បហោតិ, រាជា អញ្ញំ អជានាបេត្វា សយមេវ គន្ត្វា និរាវជ្ជនតាយ បមាទេន និសិន្នំ មហាបុរិសំ អសិនា បហរិត្វា ទ្វេ ភាគេ អកាសិ។ ឥមស្ស រញ្ញោ វិជិតេ អដ្ឋមំ លោហកូដវស្សំ, នវមំ កលលវស្សំ វស្សិ។ ឥតិ ឥមស្សាបិ រដ្ឋេ នវ វុដ្ឋិយោ បតិតា។ សោ ច រាជា សបរិសោ មហានិរយេ និព្ពត្តោ។ តេនាហ សំកិច្ចបណ្ឌិតោ –
Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato. Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassa anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi. Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ, navamaṃ kalalavassaṃ vassi. Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā. So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto. Tenāha saṃkiccapaṇḍito –
‘‘ឧបហច្ច មនំ មជ្ឈោ, មាតង្គស្មិំ យសស្សិនេ;
‘‘Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;
សបារិសជ្ជោ ឧច្ឆិន្នោ, មជ្ឈារញ្ញំ តទា អហូតិ’’។ (ជា. ២.១៩.៩៦) –
Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahūti’’. (jā. 2.19.96) –
ឯវំ មជ្ឈារញ្ញស្ស អរញ្ញភូតភាវោ វេទិតព្ពោ។ មាតង្គស្ស បន ឥសិនោ វសេន តទេវ មាតង្គារញ្ញន្តិ វុត្តំ។
Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññanti vuttaṃ.
៦៦. បញ្ហបដិភានានីតិ បញ្ហព្យាករណានិ។ បច្ចនីកំ កតព្ពន្តិ បច្ចនីកំ កាតព្ពំ។ អមញ្ញិស្សន្តិ វិលោមភាគំ គណ្ហន្តោ វិយ អហោសិន្តិ អត្ថោ។
66.Pañhapaṭibhānānīti pañhabyākaraṇāni. Paccanīkaṃ katabbanti paccanīkaṃ kātabbaṃ. Amaññissanti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho.
៦៧. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិចារេត្វា ចិន្តេត្វា តុលយិត្វា កាតព្ពំ ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរោ ហោតិ។ តុម្ហាទិសស្មិញ្ហិ មំ ទិស្វា មំ សរណំ គច្ឆន្តេ និគណ្ឋំ ទិស្វា និគណ្ឋំ សរណំ គច្ឆន្តេ – ‘‘កិំ អយំ ឧបាលិ ទិដ្ឋទិដ្ឋមេវ សរណំ គច្ឆតី’’តិ? គរហា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្មា អនុវិច្ចការោ តុម្ហាទិសានំ សាធូតិ ទស្សេតិ។ បដាកំ បរិហរេយ្យុន្តិ តេ កិរ ឯវរូបំ សាវកំ លភិត្វា – ‘‘អសុកោ នាម រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា សេដ្ឋិ វា អម្ហាកំ សរណំ គតោ សាវកោ ជាតោ’’តិ បដាកំ ឧក្ខិបិត្វា នគរេ ឃោសេន្តា អាហិណ្ឌន្តិ។ កស្មា? ឯវំ នោ មហន្តភាវោ អាវិ ភវិស្សតីតិ ច, សចេ តស្ស ‘‘កិមហំ ឯតេសំ សរណំ គតោ’’តិ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តម្បិ សោ ‘‘ឯតេសំ មេ សរណគតភាវំ ពហូ ជានន្តិ, ទុក្ខំ ឥទានិ បដិនិវត្តិតុ’’ន្តិ វិនោទេត្វា ន បដិក្កមិស្សតីតិ ច។ ‘‘តេនាហ បដាកំ បរិហរេយ្យុ’’ន្តិ។
67.Anuviccakāranti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante – ‘‘kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti? Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā – ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. ‘‘Tenāha paṭākaṃ parihareyyu’’nti.
៦៨. ឱបានភូតន្តិ បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិតំ។ កុលន្តិ តវ និវេសនំ។ ទាតព្ពំ មញ្ញេយ្យាសីតិ បុព្ពេ ទសបិ វីសតិបិ សដ្ឋិបិ ជនេ អាគតេ ទិស្វា នត្ថីតិ អវត្វា ទេតិ។ ឥទានិ មំ សរណំ គតការណមត្តេនវ មា ឥមេសំ ទេយ្យធម្មំ, ឧបច្ឆិន្ទិត្ថ, សម្បត្តានញ្ហិ ទាតព្ពមេវាតិ ឱវទតិ។ សុតមេតំ, ភន្តេតិ កុតោ សុតំ? និគណ្ឋានំ សន្តិកា, តេ កិរ កុលឃរេសុ ឯវំ បកាសេន្តិ – ‘‘មយំ ‘យស្ស កស្សចិ សម្បត្តស្ស ទាតព្ព’ន្តិ វទាម, សមណោ បន គោតមោ ‘មយ្ហមេវ ទានំ ទាតព្ពំ…បេ.… ន អញ្ញេសំ សាវកានំ ទិន្នំ មហប្ផល’ន្តិ វទតី’’តិ។ តំ សន្ធាយ អយំ គហបតិ ‘‘សុតមេត’’ន្តិ អាហ។
68.Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti. Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Sutametaṃ, bhanteti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā, te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti – ‘‘mayaṃ ‘yassa kassaci sampattassa dātabba’nti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘sutameta’’nti āha.
៦៩. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ។ តត្ថ ទានកថន្តិ ឥទំ ទានំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិបរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ។ ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវិសទិសំ, អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ។ ឥទញ្ហិ ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវា, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុសង្ខតនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន អគ្គិ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសីវិសោ។ អសន្តាសនដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតវសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកោ អស្សរាជា។ ទានំ នាមេភំ មយ្ហំ គតមគ្គោ, មយ្ហេវេសោ វំសោ, មយា ទស បារមិយោ បូរេន្តេន វេលាមមហាយញ្ញោ, មហាគោវិន្ទមហាយញ្ញោ មហាសុទស្សនមហាយញ្ញោ, វេស្សន្តរមហាយញ្ញោតិ អនេកមហាយញ្ញា បវត្តិតា, សសភូតេន ជលិតេ អគ្គិក្ខន្ធេ អត្តានំ និយ្យាទេន្តេន សម្បត្តយាចកានំ ចិត្តំ គហិតំ។ ទានញ្ហិ លោកេ សក្កសម្បត្តិំ ទេតិ, មារសម្បត្តិំ ទេតិ, ព្រហ្មសម្បត្តិំ ទេតិ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ ទេតិ, សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកពោធិញាណំ, អភិសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិំ ទានគុណបដិសំយុត្តំ កថំ។
69.Anupubbiṃkathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso. Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ deti, brahmasampattiṃ deti, cakkavattisampattiṃ deti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.
យស្មា បន ទានំ ទទន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា តទនតរំ សីលកថំ កថេសិ។ សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, សីលំ នាមេតំ មម វំសោ, អហំ សង្ខបាលនាគរាជកាលេ, ភូរិទត្តនាគរាជកាលេ, ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេ, សីលវនាគរាជកាលេ, មាតុបោសកហត្ថិរាជកាលេ, ឆទ្ទន្តហត្ថិរាជកាលេតិ អនន្តេសុ អត្តភាវេសុ សីលំ បរិបូរេសិំ។ ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ, សីលសទិសា បតិដ្ឋា, អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថិ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ។ សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលកុសុមបិឡន្ធនំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោបិ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទិំ សីលគុណបដិសំយុត្តំ កថំ។
Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.
ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ។ សគ្គកថន្តិ អយំ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា, និច្ចំ សម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានីតិ ឯវមាទិំ សគ្គគុណបដិសំយុត្តំ កថំ។ សគ្គសម្បត្តិំ កថយន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ។ វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អនេកបរិយាយេន ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៥៥)។
Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).
ឯវំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បុន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ – ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កាតព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ – ‘‘អប្បស្សាទា កាមា វុត្តា មយា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.២៣៥) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ។ តត្ថ អាទីនវោតិ ទោសោ។ ឱការោតិ អវការោ លាមកភាវោ។ សំកិលេសោតិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ។ យថាហ ‘‘កិលិស្សន្តិ វត, ភោ, សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១)។
Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha ‘‘kilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).
ឯវំ កាមាទីនវេន តជ្ជិត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ។ កល្លចិត្តន្តិ អរោគចិត្តំ។ សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា អត្តនាយេវ គហេត្វា ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភូញាណេន ទិដ្ឋា, អសាធារណា អញ្ញេសន្តិ អត្ថោ។ កា បនេសាតិ, អរិយសច្ចទេសនា? តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ។
Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā panesāti, ariyasaccadesanā? Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti.
វិរជំ វីតមលន្តិ រាគរជាទីនំ អភាវា វិរជំ, រាគមលាទីនំ វិគតត្តា វីតមលំ។ ធម្មចក្ខុន្តិ ឧបរិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ តិណ្ណំ មគ្គានំ, ចូឡរាហុលោវាទេ អាសវក្ខយស្សេតំ នាមំ។ ឥធ បន សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ។ តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អាហ។ តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវំ សព្ពសង្ខតំ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ។
Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ, cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ. Idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.
ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ។ ឯស នយោ សេសបទេសុបិ។ តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា អនេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ។ វិគតា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថោ។ វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វេសារជ្ជំ បត្តោ។ កត្ថ? សត្ថុ សាសនេ។ នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ។
Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti vesārajjaṃ patto. Kattha? Satthu sāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.
៧០. ចិត្តេន សម្បដិច្ឆមានោ អភិនន្ទិត្វា, វាចាយ បសំសមានោ អនុមោទិត្វា។ អាវរាមីតិ ថកេមិ បិទហាមិ។ អនាវដន្តិ ន អាវរិតំ វិវដំ ឧគ្ឃាដិតំ។
70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā, vācāya pasaṃsamāno anumoditvā. Āvarāmīti thakemi pidahāmi. Anāvaṭanti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ.
៧១. អស្សោសិ ខោ ទីឃតបស្សីតិ សោ កិរ តស្ស គតកាលតោ បដ្ឋាយ – ‘‘បណ្ឌិតោ គហបតិ , សមណោ ច គោតមោ ទស្សនសម្បន្នោ និយ្យានិកកថោ, ទស្សនេបិ តស្ស បសីទិស្សតិ, ធម្មកថាយបិ បសីទិស្សតិ, បសីទិត្វា សរណំ គមិស្សតិ, គតោ នុ ខោ សរណំ គហបតិ ន តាវ គតោ’’តិ ឱហិតសោតោវ ហុត្វា វិចរតិ។ តស្មា បឋមំយេវ អស្សោសិ។
71.Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya – ‘‘paṇḍito gahapati , samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṃ gamissati, gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato’’ti ohitasotova hutvā vicarati. Tasmā paṭhamaṃyeva assosi.
៧២. តេន ហិ សម្មាតិ ពលវសោកេន អភិភូតោ ‘‘ឯត្ថេវ តិដ្ឋា’’តិ វចនំ សុត្វាបិ អត្ថំ អសល្លក្ខេន្តោ ទោវារិកេន សទ្ធិំ សល្លបតិយេវ។
72.Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto ‘‘ettheva tiṭṭhā’’ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva.
មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយាន្តិ យស្ស ឃរស្ស សត្ត ទ្វារកោដ្ឋកា, តស្ស សព្ពអព្ភន្តរតោ វា សព្ពពាហិរតោ វា បដ្ឋាយ ចតុត្ថទ្វារកោដ្ឋកោ, យស្ស បញ្ច, តស្ស តតិយោ, យស្ស តយោ, តស្ស ទុតិយោ ទ្វារកោដ្ឋកោ មជ្ឈិមទ្វារសាលា នាម។ ឯកទ្វារកោដ្ឋកស្ស បន ឃរស្ស មជ្ឈដ្ឋានេ មង្គលត្ថម្ភំ និស្សាយ មជ្ឈិមទ្វារសាលា។ តស្ស បន គេហស្ស សត្ត ទ្វារកោដ្ឋកា, បញ្ចាតិបិ វុត្តំ។
Majjhimāya dvārasālāyānti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma. Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā. Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṃ.
៧៣. អគ្គន្តិអាទីនិ សព្ពានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ។ យំ សុទន្តិ ឯត្ថ យន្តិ យំ នាដបុត្តំ។ សុទន្តិ និបាតមត្តំ។ បរិគ្គហេត្វាតិ តេនេវ ឧត្តរាសង្គេន ឧទរេ បរិក្ខិបន្តោ គហេត្វា។ និសីទាបេតីតិ សណិកំ អាចរិយ, សណិកំ អាចរិយាតិ មហន្តំ តេលឃដំ ឋបេន្តោ វិយ និសីទាបេតិ។ ទត្តោសីតិ កិំ ជឡោសិ ជាតោតិ អត្ថោ។ បដិមុក្កោតិ សីសេ បរិក្ខិបិត្វា គហិតោ។ អណ្ឌហារកោតិអាទិំ ទុដ្ឋុល្លវចនម្បិ សមានំ ឧបដ្ឋាកស្ស អញ្ញថាភាវេន ឧប្បន្នពលវសោកតាយ ឥទំ នាម ភណាមីតិ អសល្លក្ខេត្វាវ ភណតិ។
73.Aggantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Yaṃ sudanti ettha yanti yaṃ nāṭaputtaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. Nisīdāpetīti saṇikaṃ ācariya, saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti. Dattosīti kiṃ jaḷosi jātoti attho. Paṭimukkoti sīse parikkhipitvā gahito. Aṇḍahārakotiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati.
៧៤. ភទ្ទិកា, ភន្តេ, អាវដ្ដនីតិ និគណ្ឋោ មាយមេវ សន្ធាយ វទតិ, ឧបាសកោ អត្តនា បដិវិទ្ធំ សោតាបត្តិមគ្គំ។ តេន ហីតិ និបាតមត្តមេតំ, ភន្តេ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិច្ចេវ អត្ថោ។ ការណវចនំ វា, យេន ការណេន តុម្ហាកំ សាសនំ អនិយ្យានិកំ, មម សត្ថុ និយ្យានិកំ, តេន ការណេន ឧបមំ តេ ករិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ។
74.Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ. Tena hīti nipātamattametaṃ, bhante, upamaṃ te karissāmicceva attho. Kāraṇavacanaṃ vā, yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ, mama satthu niyyānikaṃ, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti.
៧៥. ឧបវិជញ្ញាតិ វិជាយនកាលំ ឧបគតា។ មក្កដច្ឆាបកន្តិ មក្កដបោតកំ។ កិណិត្វា អានេហីតិ មូលំ ទត្វាវ អាហរ។ អាបណេសុ ហិ សវិញ្ញាណកម្បិ អវិញ្ញាណកម្បិ មក្កដាទិកីឡនភណ្ឌកំ វិក្កិណន្តិ។ តំ សន្ធាយេតំ អាហ។ រជិតន្តិ ពហលពហលំ បីតាវលេបនរង្គជាតំ គហេត្វា រជិត្វា ទិន្នំ ឥមំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ។ អាកោដិតបច្ចាកោដិតន្តិ អាកោដិតញ្ចេវ បរិវត្តេត្វា បុនប្បុនំ អាកោដិតញ្ច។ ឧភតោភាគវិមដ្ឋន្តិ មណិបាសាណេន ឧភោសុ បស្សេសុ សុដ្ឋុ វិមដ្ឋំ ឃដ្ដេត្វា ឧប្បាទិតច្ឆវិំ។
75.Upavijaññāti vijāyanakālaṃ upagatā. Makkaṭacchāpakanti makkaṭapotakaṃ. Kiṇitvā ānehīti mūlaṃ datvāva āhara. Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃ vikkiṇanti. Taṃ sandhāyetaṃ āha. Rajitanti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho. Ākoṭitapaccākoṭitanti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti maṇipāsāṇena ubhosu passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ.
រង្គក្ខមោ ហិ ខោតិ សវិញ្ញាណកម្បិ អវិញ្ញាណកម្បិ រង្គំ បិវតិ។ តស្មា ឯវមាហ។ នោ អាកោដ្ដនក្ខមោតិ សវិញ្ញាណកស្ស តាវ អាកោដ្ដនផលកេ ឋបេត្វា កុច្ឆិយំ អាកោដិតស្ស កុច្ឆិ ភិជ្ជតិ, ករីសំ និក្ខមតិ។ សេសី អាកោដិតស្ស សីសំ ភិជ្ជតិ, មត្តលុង្គំ និក្ខមតិ។ អវិញ្ញាណកោ ខណ្ឌខណ្ឌិតំ គច្ឆតិ។ តស្មា ឯវមាហ។ នោ វិមជ្ជនក្ខមោតិ សវិញ្ញាណកោ មណិបាសាណេន វិមទ្ទិយមានោ និល្លោមតំ និច្ឆវិតញ្ច អាបជ្ជតិ, អវិញ្ញាណកោបិ វចុណ្ណកភាវំ អាបជ្ជតិ។ តស្មា ឯវមាហ។ រង្គក្ខមោ ហិ ខោ ពាលានន្តិ ពាលានំ មន្ទពុទ្ធីនំ រង្គក្ខមោ, រាគមត្តំ ជនេតិ, បិយោ ហោតិ។ បណ្ឌិតានំ បន និគណ្ឋវាទោ វា អញ្ញោ វា ភារតរាមសីតាហរណាទិ និរត្ថកកថាមគ្គោ អប្បិយោវ ហោតិ។ នោ អនុយោគក្ខមោ, នោ វិមជ្ជនក្ខមោតិ អនុយោគំ វា វីមំសំ វា ន ខមតិ, ថុសេ កោដ្ដេត្វា តណ្ឌុលបរិយេសនំ វិយ កទលិយំ សារគវេសនំ វិយ ច រិត្តកោ តុច្ឆកោវ ហោតិ។ រង្គក្ខមោ ចេវ បណ្ឌិតានន្តិ ចតុសច្ចកថា ហិ បណ្ឌិតានំ បិយា ហោតិ, វស្សសតម្បិ សុណន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតិ។ តស្មា ឯវមាហ។ ពុទ្ធវចនំ បន យថា យថាបិ ឱគាហិស្សតិ មហាសមុទ្ទោ វិយ គម្ភីរមេវ ហោតីតិ ‘‘អនុយោគក្ខមោ ច វិមជ្ជនក្ខមោ ចា’’តិ អាហ។ សុណោហិ យស្សាហំ សាវកោតិ តស្ស គុណេ សុណាហីតិ ភគវតោ វណ្ណេ វត្តុំ អារទ្ធោ។
Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati. Tasmā evamāha. No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṃ nikkhamati. Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati, mattaluṅgaṃ nikkhamati. Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati. Tasmā evamāha. No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati. Tasmā evamāha. Raṅgakkhamo hi kho bālānanti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo, rāgamattaṃ janeti, piyo hoti. Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti. No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti. Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati. Tasmā evamāha. Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti āha. Suṇohiyassāhaṃ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho.
៧៦. ធីរស្សាតិ ធីរំ វុច្ចតិ បណ្ឌិច្ចំ, យា បញ្ញា បជាននា…បេ.… សម្មាទិដ្ឋិ, តេន សមន្នាគតស្ស ធាតុអាយតនបដិច្ចសមុប្បាទដ្ឋានាដ្ឋានកុសលស្ស បណ្ឌិតស្សាហំ សាវកោ, សោ មយ្ហំ សត្ថាតិ ឯវំ សព្ពបទេសុ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ។ បភិន្នខីលស្សាតិ ភិន្នបញ្ចចេតោខិលស្ស។ សព្ពបុថុជ្ជនេ វិជិនិំសុ វិជិនន្តិ វិជិនិស្សន្តិ វាតិ វិជយា។ កេ តេ, មច្ចុមារកិលេសមារទេវបុត្តមារាតិ? តេ វិជិតា វិជយា ឯតេនាតិ វិជិតវិជយោ។ ភគវា, តស្ស វិជិតវិជយស្ស។ អនីឃស្សាតិ កិលេសទុក្ខេនបិ វិបាកទុក្ខេនបិ និទ្ទុក្ខស្ស។ សុសមចិត្តស្សាតិ ទេវទត្តធនបាលកអង្គុលិមាលរាហុលថេរាទីសុបិ ទេវមនុស្សេសុ សុដ្ឋុ សមចិត្តស្ស។ វុទ្ធសីលស្សាតិ វឌ្ឍិតាចារស្ស។ សាធុបញ្ញស្សាតិ សុន្ទរបញ្ញស្ស។ វេសមន្តរស្សាតិ រាគាទិវិសមំ តរិត្វា វិតរិត្វា ឋិតស្ស។ វិមលស្សាតិ វិគតរាគាទិមលស្ស។
76.Dhīrassāti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako, so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā. Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti? Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo. Bhagavā, tassa vijitavijayassa. Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa. Susamacittassāti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa. Vuddhasīlassāti vaḍḍhitācārassa. Sādhupaññassāti sundarapaññassa. Vesamantarassāti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa. Vimalassāti vigatarāgādimalassa.
តុសិតស្សាតិ តុដ្ឋចិត្តស្ស។ វន្តលោកាមិសស្សាតិ វន្តកាមគុណស្ស។ មុទិតស្សាតិ មុទិតាវិហារវសេន មុទិតស្ស, បុនរុត្តមេវ វា ឯតំ។ បសាទវសេន ហិ ឯកម្បិ គុណំ បុនប្បុនំ វទតិយេវ។ កតសមណស្សាតិ កតសាមញ្ញស្ស, សមណធម្មស្ស មត្ថកំ បត្តស្សាតិ អត្ថោ។ មនុជស្សាតិ លោកវោហារវសេន ឯកស្ស សត្តស្ស។ នរស្សាតិ បុនរុត្តំ។ អញ្ញថា វុច្ចមានេ ឯកេកគាថាយ ទស គុណា នប្បហោន្តិ។
Tusitassāti tuṭṭhacittassa. Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa. Muditassāti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṃ. Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva. Katasamaṇassāti katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho. Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa. Narassāti punaruttaṃ. Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti.
វេនយិកស្សាតិ សត្តានំ វិនាយកស្ស។ រុចិរធម្មស្សាតិ សុចិធម្មស្ស។ បភាសកស្សាតិ ឱភាសកស្ស។ វីរស្សាតិ វីរិយសម្បន្នស្ស។ និសភស្សាតិ ឧសភវសភនិសភេសុ សព្ពត្ថ អប្បដិសមដ្ឋេន និសភស្ស។ គម្ភីរស្សាតិ គម្ភីរគុណស្ស, គុណេហិ វា គម្ភីរស្ស។ មោនបត្តស្សាតិ ញាណបត្តស្ស។ វេទស្សាតិ វេទោ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន សមន្នាគតស្ស។ ធម្មដ្ឋស្សាតិ ធម្មេ ឋិតស្ស។ សំវុតត្តស្សាតិ បិហិតត្តស្ស។
Venayikassāti sattānaṃ vināyakassa. Ruciradhammassāti sucidhammassa. Pabhāsakassāti obhāsakassa. Vīrassāti vīriyasampannassa. Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa. Gambhīrassāti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa. Monapattassāti ñāṇapattassa. Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa. Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa. Saṃvutattassāti pihitattassa.
នាគស្សាតិ ចតូហិ ការណេហិ នាគស្ស។ បន្តសេនស្សាតិ បន្តសេនាសនស្ស។ បដិមន្តកស្សាតិ បដិមន្តនបញ្ញាយ សមន្នាគតស្ស។ មោនស្សាតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន សមន្នាគតស្ស, ធុតកិលេសស្ស វា។ ទន្តស្សាតិ និព្ពិសេវនស្ស។
Nāgassāti catūhi kāraṇehi nāgassa. Pantasenassāti pantasenāsanassa. Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa. Monassāti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā. Dantassāti nibbisevanassa.
ឥសិសត្តមស្សាតិ វិបស្សិអាទយោ ឆ ឥសយោ ឧបាទាយ សត្តមស្ស។ ព្រហ្មបត្តស្សាតិ សេដ្ឋបត្តស្ស។ ន្ហាតកស្សាតិ ន្ហាតកិលេសស្ស។ បទកស្សាតិ អក្ខរាទីនិ សមោធានេត្វា គាថាបទករណកុសលស្ស។ វិទិតវេទស្សាតិ វិទិតញាណស្ស។ បុរិន្ទទស្សាតិ សព្ពបឋមំ ធម្មទានទាយកស្ស។ សក្កស្សាតិ សមត្ថស្ស។ បត្តិបត្តស្សាតិ យេ បត្តព្ពា គុណា, តេ បត្តស្ស។ វេយ្យាករណស្សាតិ វិត្ថារេត្វា អត្ថទីបកស្ស។ ភគវតា ហិ អព្យាកតំ នាម តន្តិ បទំ នត្ថិ សព្ពេសំយេវ អត្ថោ កថិតោ។
Isisattamassāti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa. Brahmapattassāti seṭṭhapattassa. Nhātakassāti nhātakilesassa. Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa. Viditavedassāti viditañāṇassa. Purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa. Sakkassāti samatthassa. Pattipattassāti ye pattabbā guṇā, te pattassa. Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito.
វិបស្សិស្សាតិ វិបស្សនកស្ស។ អនភិនតស្សាតិ អនតស្ស។ នោ អបនតស្សាតិ អទុដ្ឋស្ស។
Vipassissāti vipassanakassa. Anabhinatassāti anatassa. No apanatassāti aduṭṭhassa.
អននុគតន្តរស្សាតិ កិលេសេ អននុគតចិត្តស្ស។ អសិតស្សាតិ អពទ្ធស្ស។
Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa. Asitassāti abaddhassa.
ភូរិបញ្ញស្សាតិ ភូរិ វុច្ចតិ បថវី, តាយ បថវីសមាយ បញ្ញាយ វិបុលាយ មហន្តាយ វិត្ថតាយ សមន្នាគតស្សាតិ អត្ថោ។ មហាបញ្ញស្សាតិ មហាបញ្ញាយ សមន្នាគតស្ស។
Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho. Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa.
អនុបលិត្តស្សាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិកិលេសេហិ អលិត្តស្ស។ អាហុនេយ្យស្សាតិ អាហុតិំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តស្ស។ យក្ខស្សាតិ អានុភាវទស្សនដ្ឋេន អាទិស្សមានកដ្ឋេន វា ភគវា យក្ខោ នាម។ តេនាហ ‘‘យក្ខស្សា’’តិ។ មហតោតិ មហន្តស្ស។ តស្ស សាវកោហមស្មីតិ តស្ស ឯវំវិវិធគុណស្ស សត្ថុស្ស អហំ សាវកោតិ។ ឧបាសកស្ស សោភាបត្តិមគ្គេនេវ បដិសម្ភិទា អាគតា។ ឥតិ បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា បទសតេន ទសពលស្ស កិលេសប្បហានវណ្ណំ កថេន្តោ ‘‘កស្ស តំ គហបតិ សាវកំ ធារេមា’’តិ បញ្ហស្ស អត្ថំ វិស្សជ្ជេសិ។
Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa. Āhuneyyassāti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa. Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma. Tenāha ‘‘yakkhassā’’ti. Mahatoti mahantassa. Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti. Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā. Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā’’ti pañhassa atthaṃ vissajjesi.
៧៧. កទា សញ្ញូឡ្ហាតិ កទា សម្បិណ្ឌិតា។ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អយំ ឥទានេវ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អាគតោ, កទានេន ឯតេ វណ្ណា សម្បិណ្ឌិតា’’តិ។ តស្មា ឯវមាហ។ វិចិត្តំ មាលំ គន្ថេយ្យាតិ សយម្បិ ទក្ខតាយ បុប្ផានម្បិ នានាវណ្ណតាយ ឯកតោវណ្ដិកាទិភេទំ វិចិត្រមាលំ គន្ថេយ្យ។ ឯវមេវ ខោ, ភន្តេតិ ឯត្ថ នានាបុប្ផានំ មហាបុប្ផរាសិ វិយ នានាវិធានំ វណ្ណានំ ភគវតោ សិនេរុមត្តោ វណ្ណរាសិ ទដ្ឋព្ពោ។ ឆេកមាលាការោ វិយ ឧបាលិ គហបតិ។ មាលាការស្ស វិចិត្រមាលាគន្ថនំ វិយ គហបតិនោ តថាគតស្ស វិចិត្រវណ្ណគន្ថនំ។
77.Kadāsaññūḷhāti kadā sampiṇḍitā. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā’’ti. Tasmā evamāha. Vicittaṃ mālaṃ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya. Evameva kho, bhanteti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo. Chekamālākāro viya upāli gahapati. Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ.
ឧណ្ហំ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆីតិ តស្ស ហិ ភគវតោ សក្ការំ អសហមានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អនត្ថិកោ ទានិ អយំ គហបតិ អម្ហេហិ, ស្វេ បដ្ឋាយ បណ្ណាស សដ្ឋិ ជនេ គហេត្វា ឯតស្ស ឃរំ បវិសិត្វា ភុញ្ជិតុំ ន លភិស្សាមិ, ភិន្នា មេ ភត្តកុម្ភី’’តិ។ អថស្ស ឧបដ្ឋាកវិបរិណាមេន ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជិ។ ឥមេ ហិ សត្តា អត្តនោ អត្តនោវ ចិន្តយន្តិ។ តស្ស តស្មិំ សោកេ ឧប្បន្នេ អព្ភន្តរំ ឧណ្ហំ អហោសិ, លោហិតំ វិលីយិត្ថ, តំ មហាវាតេន សមុទ្ធរិតំ កុដេ បក្ខិត្តរជនំ វិយ បត្តមត្តំ មុខតោ ឧគ្គញ្ឆិ។ និធានគតលោហិតំ វមិត្វា បន អប្បកា សត្តា ជីវិតុំ សក្កោន្តិ។ និគណ្ឋោ តត្ថេវ ជាណុនា បតិតោ, អថ នំ បាដង្កិយា ពហិនគរំ នីហរិត្វា មញ្ចកសិវិកាយ គហេត្វា បាវំ អគមំសុ, សោ ន ចិរស្សេវ បាវាយំ កាលមកាសិ។ ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ឧគ្ឃាដិតញ្ញូបុគ្គលស្ស វសេន ធម្មទេសនា បរិនិដ្ឋិតាតិ។
Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi – ‘‘anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī’’ti. Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji. Ime hi sattā attano attanova cintayanti. Tassa tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi, lohitaṃ vilīyittha, taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi. Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti. Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃ nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi. Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti.
បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ៦. ឧបាលិសុត្តំ • 6. Upālisuttaṃ
ដីកា • Tīkā / សុត្តបិដក (ដីកា) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) / ៦. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា • 6. Upālisuttavaṇṇanā
