| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / วินยาลงฺการ-ฎีกา • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
วินยาลงฺการ-ฎีกา (ทุติโย ภาโค)
Vinayālaṅkāra-ṭīkā (dutiyo bhāgo)
๒๗. อุปชฺฌายาทิวตฺตวินิจฺฉยกถา
27. Upajjhāyādivattavinicchayakathā
อุปชฺฌายวตฺตกถาวณนา
Upajjhāyavattakathāvaṇanā
๑๘๓. เอวํ วสฺสูปนายิกวินิจฺฉยํ กเถตฺวา อิทานิ อุปชฺฌายวตฺตาทิวตฺตกถํ กเถตุํ ‘‘วตฺตนฺติ เอตฺถา’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ วเตฺตตพฺพํ ปวเตฺตตพฺพนฺติ วตฺตํ, สทฺธิวิหาริกาทีหิ อุปชฺฌายาทีสุ ปวเตฺตตพฺพํ อาภิสมาจาริกสีลํฯ ตํ กติวิธนฺติ อาห ‘‘วตฺตํ นาเมตํ…เป.… พหุวิธ’’นฺติฯ วจฺจกุฎิวตฺตนฺติ เอตฺถ อิติ-สโทฺท อาทฺยโตฺถฯ เตน สทฺธิวิหาริกวตฺตอเนฺตวาสิกวตฺตอนุโมทนวตฺตานิ สงฺคยฺหนฺติฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ อฎฺฐกถาสุ ‘‘จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานี’’ติฯ วตฺตกฺขนฺธเก (จูฬว. ๓๕๖) จ ปาฬิยํ อาคตเมว, ตตฺถ ปน อาคนฺตุกวตฺตโต ปฎฺฐาย อาคตํ, อิธ อุปชฺฌายวตฺตโตฯ อิโต อญฺญานิปิ ปญฺจสตฺตติ เสขิยวตฺตานิ เทฺวอสีติ มหาวตฺตานิ จ วตฺตเมวฯ เตสุ ปน เสขิยวตฺตานิ มหาวิภเงฺค อาคตานิ, มหาวตฺตานิ กมฺมกฺขนฺธกปาริวาสิกกฺขนฺธเกสุ (จูฬว. ๗๕ อาทโย), ตสฺมา อิธ จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิเยว ทสฺสิตานิฯ เตสุ อุปชฺฌายวตฺตํ ปฐมํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตตฺถ อุปชฺฌายวตฺตํ ตาว เอวํ เวทิตพฺพ’’นฺตฺยาทิมาหฯ
183. Evaṃ vassūpanāyikavinicchayaṃ kathetvā idāni upajjhāyavattādivattakathaṃ kathetuṃ ‘‘vattanti etthā’’tiādimāha. Tattha vattetabbaṃ pavattetabbanti vattaṃ, saddhivihārikādīhi upajjhāyādīsu pavattetabbaṃ ābhisamācārikasīlaṃ. Taṃ katividhanti āha ‘‘vattaṃ nāmetaṃ…pe… bahuvidha’’nti. Vaccakuṭivattanti ettha iti-saddo ādyattho. Tena saddhivihārikavattaantevāsikavattaanumodanavattāni saṅgayhanti. Vuttañhi tattha tattha aṭṭhakathāsu ‘‘cuddasa khandhakavattānī’’ti. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) ca pāḷiyaṃ āgatameva, tattha pana āgantukavattato paṭṭhāya āgataṃ, idha upajjhāyavattato. Ito aññānipi pañcasattati sekhiyavattāni dveasīti mahāvattāni ca vattameva. Tesu pana sekhiyavattāni mahāvibhaṅge āgatāni, mahāvattāni kammakkhandhakapārivāsikakkhandhakesu (cūḷava. 75 ādayo), tasmā idha cuddasa khandhakavattāniyeva dassitāni. Tesu upajjhāyavattaṃ paṭhamaṃ dassento ‘‘tattha upajjhāyavattaṃ tāva evaṃ veditabba’’ntyādimāha.
ตตฺถ โก อุปชฺฌาโย, เกนเฎฺฐน อุปชฺฌาโย, กถํ คหิโต อุปชฺฌาโย, เกน วตฺติตพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตํ, กตมํ ตํ วตฺตนฺติ? ตตฺถ โก อุปชฺฌาโยติ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปฎิพเลน ทสวเสฺสน วา อติเรกทสวเสฺสน วา อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติอาทิวจนโต (มหาว. ๗๖) พฺยตฺติพลสมฺปโนฺน อุปสมฺปทโต ปฎฺฐาย ทสวโสฺส วา อติเรกทสวโสฺส วา ภิกฺขุ อุปชฺฌาโยฯ เกนเฎฺฐน อุปชฺฌาโยติ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายตีติ อุปชฺฌาโย, สทฺธิวิหาริกานํ ขุทฺทกํ วชฺชํ วา มหนฺตํ วชฺชํ วา ภุโส จิเนฺตตีติ อโตฺถฯ กถํ คหิโต โหติ อุปชฺฌาโยติ สทฺธิวิหาริเกน เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อุปชฺฌาโย เม, ภเนฺต, โหหี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุเตฺต สเจ อุปชฺฌาโย ‘‘สาหู’’ติ วา ‘‘ลหู’’ติ วา ‘‘โอปายิก’’นฺติ วา ‘‘ปติรูป’’นฺติ วา ‘‘ปาสาทิเกน สมฺปาเทหี’’ติ วา อิเมสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วเสน กาเยน วา วาจาย วา กายวาจาหิ วา ‘‘คหิโต ตยา อุปชฺฌาโย’’ติ อุปชฺฌายคฺคหณํ วิญฺญาเปติ, คหิโต โหติ อุปชฺฌาโยฯ ตตฺถ สาหูติ สาธุฯ ลหูติ อครุ, สุภรตาติ อโตฺถฯ โอปายิกนฺติ อุปายปฎิสํยุตฺตํ, เอวํ ปฎิปชฺชนํ นิตฺถรณุปาโยติ อโตฺถฯ ปติรูปนฺติ สามีจิกมฺมมิทนฺติ อโตฺถฯ ปาสาทิเกนาติ ปสาทาวเหน กายวจีปโยเคน สมฺปาเทหีติ อโตฺถฯ
Tattha ko upajjhāyo, kenaṭṭhena upajjhāyo, kathaṃ gahito upajjhāyo, kena vattitabbaṃ upajjhāyavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko upajjhāyoti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’ntiādivacanato (mahāva. 76) byattibalasampanno upasampadato paṭṭhāya dasavasso vā atirekadasavasso vā bhikkhu upajjhāyo. Kenaṭṭhena upajjhāyoti vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyo, saddhivihārikānaṃ khuddakaṃ vajjaṃ vā mahantaṃ vajjaṃ vā bhuso cintetīti attho. Kathaṃ gahito hoti upajjhāyoti saddhivihārikena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘upajjhāyo me, bhante, hohī’’ti tikkhattuṃ vutte sace upajjhāyo ‘‘sāhū’’ti vā ‘‘lahū’’ti vā ‘‘opāyika’’nti vā ‘‘patirūpa’’nti vā ‘‘pāsādikena sampādehī’’ti vā imesu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vasena kāyena vā vācāya vā kāyavācāhi vā ‘‘gahito tayā upajjhāyo’’ti upajjhāyaggahaṇaṃ viññāpeti, gahito hoti upajjhāyo. Tattha sāhūti sādhu. Lahūti agaru, subharatāti attho. Opāyikanti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇupāyoti attho. Patirūpanti sāmīcikammamidanti attho. Pāsādikenāti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho.
เกน วตฺติตพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตนฺติ คหิตอุปชฺฌาเยน สทฺธิวิหาริเกน วตฺติตพฺพํฯ กตมํ ตํ วตฺตนฺติ อิทํ อาคตเมว, ตตฺถ กาลเสฺสว อุฎฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวาติ สจสฺส ปจฺจูสกาเล จงฺกมนตฺถาย วา โธตปาทปริหรณตฺถาย วา ปฎิมุกฺกา อุปาหนา ปาทคตา โหนฺติ, ตา กาลเสฺสว อุฎฺฐาย อปเนตฺวาฯ ตาทิสเมว มุขโธวโนทกํ ทาตพฺพนฺติ อุตุมฺปิ สรีรสภาเว จ เอกากาเร ตาทิสเมว ทาตพฺพํฯ
Kena vattitabbaṃ upajjhāyavattanti gahitaupajjhāyena saddhivihārikena vattitabbaṃ. Katamaṃ taṃ vattanti idaṃ āgatameva, tattha kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvāti sacassa paccūsakāle caṅkamanatthāya vā dhotapādapariharaṇatthāya vā paṭimukkā upāhanā pādagatā honti, tā kālasseva uṭṭhāya apanetvā. Tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabbanti utumpi sarīrasabhāve ca ekākāre tādisameva dātabbaṃ.
สคุณํ กตฺวาติ อุตฺตราสงฺคํ สงฺฆาฎิญฺจาติ เทฺว จีวรานิ เอกโต กตฺวา ตา เทฺวปิ สงฺฆาฎิโย ทาตพฺพาฯ สพฺพญฺหิ จีวรํ สงฺฆฎิตตฺตา สงฺฆาฎีติ วุจฺจติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺฆาฎิโย ทาตพฺพา’’ติฯ ปทวีติหาเรหีติ เอตฺถ ปทํ วีติหรติ เอตฺถาติ ปทวีติหาโร, ปทวีติหารฎฺฐานํฯ ทุตวิลมฺพิตํ อกตฺวา สมคมเนน ทฺวินฺนํ ปทานํ อนฺตเร มุฎฺฐิรตนมตฺตํฯ ปทานํ วา วีติหรณํ อภิมุขํ หริตฺวา นิเกฺขโป ปทวีติหาโรติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพาติ อนฺตรฆเร วา อญฺญตฺร วา ภณมานสฺส อนิฎฺฐิเต ตสฺส วจเน อญฺญา กถา น สมุฎฺฐาเปตพฺพาฯ อิโต ปฎฺฐายาติ ‘‘น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺสา’’ติ เอตฺถ น-การโต ปฎฺฐายฯ เตน นาติทูเรติอาทีสุ น-การปฎิสิเทฺธสุ อาปตฺติ นตฺถีติ ทเสฺสติฯ สพฺพตฺถ ทุกฺกฎาปตฺตีติ อาปทาอุมฺมตฺตขิตฺตจิตฺตเวทนาฎฺฎตาทีหิ วินา ปณฺณตฺติํ อชานิตฺวาปิ วทนฺตสฺส คิลานสฺส จ ทุกฺกฎเมวฯ อาปทาสุ หิ อนฺตรนฺตรา กถา วตฺตุํ วฎฺฎติ, เอวมเญฺญสุ น-การปฎิสิเทฺธสุ อีทิเสสุ, อิตเรสุ ปน คิลาโนปิ น มุจฺจติฯ สพฺพตฺถ ทุกฺกฎาปตฺติ เวทิตพฺพาติ ‘‘อีทิเสสุ คิลาโนปิ น มุจฺจตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํฯ อญฺญมฺปิ หิ ยถาวุตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ อนาทริเยน อกโรนฺตสฺส อคิลานสฺส วตฺตเภเท สพฺพตฺถ ทุกฺกฎเมว, เตเนว วกฺขติ ‘‘อคิลาเนน หิ สทฺธิวิหาริเกน สฎฺฐิวเสฺสนปิ สพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตํ กาตพฺพํ, อนาทริเยน อกโรนฺตสฺส วตฺตเภเท ทุกฺกฎํฯ น-การปฎิสํยุเตฺตสุ ปน ปเทสุ คิลานสฺสปิ ปฎิกฺขิตฺตกิริยํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฎเมวา’’ติฯ อาปตฺติสามนฺตา ภณมาโนติ ปทโสธมฺม(ปาจิ. ๔๔ อาทโย)-ทุฎฺฐุลฺลาทิวเสน (ปารา. ๒๘๓) อาปตฺติยา อาสนฺนวาจํ ภณมาโนฯ อาปตฺติยา อาสนฺนวาจนฺติ จ อาปตฺติชนกเมว วจนํ สนฺธาย วทติฯ ยาย หิ วาจาย อาปตฺติํ อาปชฺชติ, สา วาจา อาปตฺติยา อาสนฺนาติ วุจฺจติฯ
Saguṇaṃkatvāti uttarāsaṅgaṃ saṅghāṭiñcāti dve cīvarāni ekato katvā tā dvepi saṅghāṭiyo dātabbā. Sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā saṅghāṭīti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘saṅghāṭiyo dātabbā’’ti. Padavītihārehīti ettha padaṃ vītiharati etthāti padavītihāro, padavītihāraṭṭhānaṃ. Dutavilambitaṃ akatvā samagamanena dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. Padānaṃ vā vītiharaṇaṃ abhimukhaṃ haritvā nikkhepo padavītihāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbāti antaraghare vā aññatra vā bhaṇamānassa aniṭṭhite tassa vacane aññā kathā na samuṭṭhāpetabbā. Ito paṭṭhāyāti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha na-kārato paṭṭhāya. Tena nātidūretiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti. Sabbattha dukkaṭāpattīti āpadāummattakhittacittavedanāṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassa ca dukkaṭameva. Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati, evamaññesu na-kārapaṭisiddhesu īdisesu, itaresu pana gilānopi na muccati. Sabbattha dukkaṭāpatti veditabbāti ‘‘īdisesu gilānopi na muccatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Aññampi hi yathāvuttaṃ upajjhāyavattaṃ anādariyena akarontassa agilānassa vattabhede sabbattha dukkaṭameva, teneva vakkhati ‘‘agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenapi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ kātabbaṃ, anādariyena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ. Na-kārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassapi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭamevā’’ti. Āpattisāmantā bhaṇamānoti padasodhamma(pāci. 44 ādayo)-duṭṭhullādivasena (pārā. 283) āpattiyā āsannavācaṃ bhaṇamāno. Āpattiyā āsannavācanti ca āpattijanakameva vacanaṃ sandhāya vadati. Yāya hi vācāya āpattiṃ āpajjati, sā vācā āpattiyā āsannāti vuccati.
จีวเรน ปตฺตํ เวเฐตฺวาติ เอตฺถ ‘‘อุตฺตราสงฺคสฺส เอเกน กเณฺณน เวเฐตฺวา’’ติ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ เหฎฺฐาปีฐํ วา ปรามสิตฺวาติ อิทํ ปุเพฺพ ตตฺถ ฐปิตปตฺตาทินา อสงฺฆฎฺฎนตฺถาย วุตฺตํฯ จกฺขุนา โอโลเกตฺวาปิ อเญฺญสํ อภาวํ ญตฺวาปิ ฐเปตุํ วฎฺฎติ เอวฯ จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเรตฺวาติ กณฺณํ จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อติเรกํ กตฺวา เอวํ จีวรํ สงฺฆริตพฺพํฯ โอโภเค กายพนฺธนํ กาตพฺพนฺติ กายพนฺธนํ สงฺฆริตฺวา จีวรโภเค ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตพฺพํฯ สเจ ปิณฺฑปาโต โหตีติ เอตฺถ โย คาเมเยว วา อนฺตรฆเร วา ปฎิกฺกมเน วา ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ, ปิณฺฑํ วา น ลภติ, ตสฺส ปิณฺฑปาโต น โหติ, คาเม อภุตฺตสฺส ปน ลทฺธภิกฺขสฺส วา โหติ, ตสฺมา ‘‘สเจ ปิณฺฑปาโต โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ คาเมติ คามปริยาปเนฺน ตาทิเส กิสฺมิญฺจิ ปเทเสฯ อนฺตรฆเรติ อโนฺตเคเหฯ ปฎิกฺกมเนติ อาสนสาลายํฯ สเจปิ ตสฺส น โหติ, ภุญฺชิตุกาโม จ โหติ, อุทกํ ทตฺวา อตฺตนา ลทฺธโตปิ ปิณฺฑปาโต อุปเนตโพฺพฯ ติกฺขตฺตุํ ปานีเยน ปุจฺฉิตโพฺพติ สมฺพโนฺธ, อาทิมฺหิ มเชฺฌ อเนฺตติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิตโพฺพติ อโตฺถฯ อุปกโฎฺฐติ อาสโนฺนฯ โธตวาลิกายาติ อุทเกน คตฎฺฐาเน นิรชาย ปริสุทฺธวาลิกายฯ
Cīvarena pattaṃ veṭhetvāti ettha ‘‘uttarāsaṅgassa ekena kaṇṇena veṭhetvā’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvāti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ. Cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva. Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti kaṇṇaṃ caturaṅgulappamāṇaṃ atirekaṃ katvā evaṃ cīvaraṃ saṅgharitabbaṃ. Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbanti kāyabandhanaṃ saṅgharitvā cīvarabhoge pakkhipitvā ṭhapetabbaṃ. Sace piṇḍapāto hotīti ettha yo gāmeyeva vā antaraghare vā paṭikkamane vā bhuñjitvā āgacchati, piṇḍaṃ vā na labhati, tassa piṇḍapāto na hoti, gāme abhuttassa pana laddhabhikkhassa vā hoti, tasmā ‘‘sace piṇḍapāto hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāmeti gāmapariyāpanne tādise kismiñci padese. Antaraghareti antogehe. Paṭikkamaneti āsanasālāyaṃ. Sacepi tassa na hoti, bhuñjitukāmo ca hoti, udakaṃ datvā attanā laddhatopi piṇḍapāto upanetabbo. Tikkhattuṃ pānīyena pucchitabboti sambandho, ādimhi majjhe anteti evaṃ tikkhattuṃ pucchitabboti attho. Upakaṭṭhoti āsanno. Dhotavālikāyāti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya.
นิทฺธูเมติ ชนฺตาฆเร ชลมานอคฺคิธูมรหิเตฯ ชนฺตาฆรญฺหิ นาม หิมปาตพหุเกสุ เทเสสุ ตปฺปจฺจยโรคปีฬาทินิวารณตฺถํ สรีรเสทตาปนฎฺฐานํฯ ตตฺถ กิร อนฺธการปฎิจฺฉนฺนตาย พหูปิ เอกโต ปวิสิตฺวา จีวรํ นิกฺขิปิตฺวา อคฺคิตาปปริหาราย มตฺติกาย มุขํ ลิมฺปิตฺวา สรีรํ ยาวทตฺถํ เสเทตฺวา จุณฺณาทีหิ อุพฺพเฎฺฎตฺวา นหายนฺติฯ เตเนว ปาฬิยํ (มหาว. ๖๖) ‘‘จุณฺณํ สเนฺนตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํฯ สเจ อุสฺสหตีติ สเจ ปโหติฯ วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวติ ‘‘เกนจิ เคลเญฺญน อนภิภูโต โหตี’’ติฯ อปฎิฆํสเนฺตนาติ ภูมิยํ อปฎิฆํสเนฺตนฯ กวาฎปีฐนฺติ กวาฎปีฐญฺจ ปิฎฺฐสงฺฆาตญฺจ อจฺฉุปเนฺตนฯ สนฺตานกนฺติ ยํ กิญฺจิ กีฎกุลาวกมกฺกฎกสุตฺตาทิฯ อุโลฺลกา ปฐมํ โอหาเรตพฺพนฺติ อุโลฺลกโต ปฐมํ อุโลฺลกํ อาทิํ กตฺวา อวหริตพฺพนฺติ อโตฺถฯ อุโลฺลกนฺติ จ อุทฺธํ โอโลกนฎฺฐานํ, อุปริภาคนฺติ อโตฺถฯ อาโลกสนฺธิกณฺณภาคาติ อาโลกสนฺธิภาคา จ กณฺณภาคา จ, อพฺภนฺตรพาหิรวาตปานกวาฎกานิ จ คพฺภสฺส จ จตฺตาโร โกณา สมฺมชฺชิตพฺพาติ อโตฺถฯ
Niddhūmeti jantāghare jalamānaaggidhūmarahite. Jantāgharañhi nāma himapātabahukesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ sarīrasedatāpanaṭṭhānaṃ. Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti. Teneva pāḷiyaṃ (mahāva. 66) ‘‘cuṇṇaṃ sannetabba’’ntiādi vuttaṃ. Sace ussahatīti sace pahoti. Vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘kenaci gelaññena anabhibhūto hotī’’ti. Apaṭighaṃsantenāti bhūmiyaṃ apaṭighaṃsantena. Kavāṭapīṭhanti kavāṭapīṭhañca piṭṭhasaṅghātañca acchupantena. Santānakanti yaṃ kiñci kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi. Ullokā paṭhamaṃ ohāretabbanti ullokato paṭhamaṃ ullokaṃ ādiṃ katvā avaharitabbanti attho. Ullokanti ca uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ, uparibhāganti attho. Ālokasandhikaṇṇabhāgāti ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā ca, abbhantarabāhiravātapānakavāṭakāni ca gabbhassa ca cattāro koṇā sammajjitabbāti attho.
อญฺญตฺถ เนตโพฺพติ ยตฺถ วิหารโต สาสเน อนภิรติ อุปฺปนฺนา, ตโต อญฺญตฺถ กลฺยาณมิตฺตาทิสมฺปตฺติยุตฺตฎฺฐาเน เนตโพฺพฯ น จ อจฺฉิเนฺน เถเว ปกฺกมิตพฺพนฺติ รชิตจีวรโต ยาว อปฺปมตฺตกมฺปิ รชนํ คฬติ, น ตาว ปกฺกมิตพฺพํฯ น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา เอกจฺจสฺส ปโตฺต ทาตโพฺพติอาทิ สพฺพํ อุปชฺฌายสฺส วิสภาคปุคฺคลานํ วเสน กถิตํฯ เอตฺถ จ วิสภาคปุคฺคลานนฺติ ลชฺชิโน วา อลชฺชิโน วา อุปชฺฌายสฺส อวฑฺฒิกาเม สนฺธาย วุตฺตํฯ สเจ ปน อุปชฺฌาโย อลชฺชี โอวาทมฺปิ น คณฺหาติ, ลชฺชิโน จ เอตสฺส วิสภาคา โหนฺติ, ตตฺถ อุปชฺฌายํ วิหาย ลชฺชีเหว สทฺธิํ อามิสาทิปริโภโค กาตโพฺพฯ อุปชฺฌายาทิภาโว เหตฺถ นปฺปมาณนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ ปริเวณํ คนฺตฺวาติ อุปชฺฌายสฺส ปริเวณํ คนฺตฺวาฯ สุสานนฺติ อิทํ อุปลกฺขณํฯ อุปจารสีมโต พหิ คนฺตุกาเมน อนาปุจฺฉา คนฺตุํ น วฎฺฎติฯ วุฎฺฐานมสฺส อาคเมตพฺพนฺติ เคลญฺญโต วุฎฺฐานํ อสฺส อาคเมตพฺพํฯ
Aññattha netabboti yattha vihārato sāsane anabhirati uppannā, tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo. Na ca acchinne theve pakkamitabbanti rajitacīvarato yāva appamattakampi rajanaṃ gaḷati, na tāva pakkamitabbaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā ekaccassa patto dātabbotiādi sabbaṃ upajjhāyassa visabhāgapuggalānaṃ vasena kathitaṃ. Ettha ca visabhāgapuggalānanti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ. Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti, lajjino ca etassa visabhāgā honti, tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo. Upajjhāyādibhāvo hettha nappamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Pariveṇaṃ gantvāti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā. Susānanti idaṃ upalakkhaṇaṃ. Upacārasīmato bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati. Vuṭṭhānamassa āgametabbanti gelaññato vuṭṭhānaṃ assa āgametabbaṃ.
อุปชฺฌายวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อาจริยวตฺตกถาวณฺณนา
Ācariyavattakathāvaṇṇanā
๑๘๔. อาจริยวตฺตกถายํ โก อาจริโย, เกนเฎฺฐน อาจริโย, กติวิโธ อาจริโย, กถํ คหิโต อาจริโย, เกน วตฺติตพฺพํ อาจริยวตฺตํ, กตมํ ตํ วตฺตนฺติ? ตตฺถ โก อาจริโยติ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทสวสฺสํ นิสฺสาย วตฺถุํ ทสวเสฺสน นิสฺสยํ ทาตุ’’นฺติอาทิวจนโต (มหาว. ๗๗) พฺยตฺติพลสมฺปโนฺน ทสวโสฺส วา อติเรกทสวโสฺส วา ภิกฺขุ อาจริโยฯ เกนเฎฺฐน อาจริโยติ อเนฺตวาสิเกน อาภุโส จริตโพฺพติ อาจริโย, อุปฎฺฐาตโพฺพติ อโตฺถฯ กติวิโธ อาจริโยติ นิสฺสยาจริยปพฺพชฺชาจริยอุปสมฺปทาจริยธมฺมาจริยวเสน จตุพฺพิโธฯ ตตฺถ นิสฺสยํ คเหตฺวา ตํ นิสฺสาย วตฺถโพฺพ นิสฺสยาจริโยฯ ปพฺพชิตกาเล สิกฺขิตพฺพสิกฺขาปโก ปพฺพชฺชาจริโยฯ อุปสมฺปทกาเล กมฺมวาจานุสฺสาวโก อุปสมฺปทาจริโยฯ พุทฺธวจนสิกฺขาปโก ธมฺมาจริโย นามฯ กถํ คหิโต โหติ อาจริโยติ อเนฺตวาสิเกน เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม, ภเนฺต, โหหิ, อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามี’’ติ ติกฺขตฺตุํ วุเตฺต อาจริโย ‘‘สาหู’’ติ วา ‘‘ลหู’’ติ วา ‘‘โอปายิก’’นฺติ วา ‘‘ปติรูป’’นฺติ วา ‘‘ปาสาทิเกน สมฺปาเทหี’’ติ วา กาเยน วิญฺญาเปติ , วาจาย วิญฺญาเปติ, กายวาจาหิ วิญฺญาเปติ, คหิโต โหติ อาจริโยฯ
184. Ācariyavattakathāyaṃ ko ācariyo, kenaṭṭhena ācariyo, katividho ācariyo, kathaṃ gahito ācariyo, kena vattitabbaṃ ācariyavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko ācariyoti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasavassaṃ nissāya vatthuṃ dasavassena nissayaṃ dātu’’ntiādivacanato (mahāva. 77) byattibalasampanno dasavasso vā atirekadasavasso vā bhikkhu ācariyo. Kenaṭṭhena ācariyoti antevāsikena ābhuso caritabboti ācariyo, upaṭṭhātabboti attho. Katividho ācariyoti nissayācariyapabbajjācariyaupasampadācariyadhammācariyavasena catubbidho. Tattha nissayaṃ gahetvā taṃ nissāya vatthabbo nissayācariyo. Pabbajitakāle sikkhitabbasikkhāpako pabbajjācariyo. Upasampadakāle kammavācānussāvako upasampadācariyo. Buddhavacanasikkhāpako dhammācariyo nāma. Kathaṃ gahito hoti ācariyoti antevāsikena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me, bhante, hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti tikkhattuṃ vutte ācariyo ‘‘sāhū’’ti vā ‘‘lahū’’ti vā ‘‘opāyika’’nti vā ‘‘patirūpa’’nti vā ‘‘pāsādikena sampādehī’’ti vā kāyena viññāpeti , vācāya viññāpeti, kāyavācāhi viññāpeti, gahito hoti ācariyo.
เกน วตฺติตพฺพํ อาจริยวตฺตนฺติ อเนฺตวาสิเกน วตฺติตพฺพํ อาจริยวตฺตํฯ พฺยเตฺตน ภิกฺขุนา ปญฺจ วสฺสานิ นิสฺสาย วตฺถพฺพํ, อพฺยเตฺตน ยาวชีวํฯ เอตฺถ สจายํ ภิกฺขุ วุฑฺฒตรํ อาจริยํ น ลภติ, อุปสมฺปทาย สฎฺฐิวโสฺส วา สตฺตติวโสฺส วา โหติ, นวกตรสฺสปิ พฺยตฺตสฺส สนฺติเก อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘อาจริโย เม, อาวุโส, โหหิ, อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามี’’ติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา นิสฺสโย คเหตโพฺพฯ คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉเนฺตนปิ อุกฺกุฎิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลิํ ปคฺคเหตฺวา ‘‘คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามิ อาจริยา’’ติ วตฺตพฺพํฯ เอส นโย สพฺพอาปุจฺฉเนสุฯ กตมํ ตํ วตฺตนฺติ เอตฺถ อุปชฺฌายวตฺตโต อญฺญํ นตฺถีติ อาห ‘‘อิทเมว จ…เป.… อาจริยวตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติฯ นนุ อุปชฺฌาจริยา ภินฺนปทตฺถา, อถ กสฺมา อิทเมว ‘‘อาจริยวตฺต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อาจริยสฺส กตฺตพฺพตฺตา’’ติฯ ยถา เอโกปิ ภิกฺขุ มาตุภาตาภูตตฺตา ‘‘มาตุโล’’ติ จ ธเมฺม สิกฺขาปกตฺตา ‘‘อาจริโย’’ติ จ วุจฺจติ, เอวํ เอกเมว วตฺตํ อุปชฺฌายสฺส กตฺตพฺพตฺตา ‘‘อุปชฺฌายวตฺต’’นฺติ จ อาจริยสฺส กตฺตพฺพตฺตา ‘‘อาจริยวตฺต’’นฺติ จ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโยฯ เอวํ สเนฺตปิ นาเม ภิเนฺน อโตฺถ ภิโนฺน สิยาติ อาห ‘‘นามมตฺตเมว เหตฺถ นาน’’นฺติฯ ยถา ‘‘อิโนฺท สโกฺก’’ติอาทีสุ นามมตฺตเมว ภินฺนํ, น อโตฺถ, เอวเมตฺถาปีติ ทฎฺฐโพฺพติฯ
Kena vattitabbaṃ ācariyavattanti antevāsikena vattitabbaṃ ācariyavattaṃ. Byattena bhikkhunā pañca vassāni nissāya vatthabbaṃ, abyattena yāvajīvaṃ. Ettha sacāyaṃ bhikkhu vuḍḍhataraṃ ācariyaṃ na labhati, upasampadāya saṭṭhivasso vā sattativasso vā hoti, navakatarassapi byattassa santike ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me, āvuso, hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ vatvā nissayo gahetabbo. Gāmappavesanaṃ āpucchantenapi ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘gāmappavesanaṃ āpucchāmi ācariyā’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbaāpucchanesu. Katamaṃ taṃ vattanti ettha upajjhāyavattato aññaṃ natthīti āha ‘‘idameva ca…pe… ācariyavattanti vuccatī’’ti. Nanu upajjhācariyā bhinnapadatthā, atha kasmā idameva ‘‘ācariyavatta’’nti vuccatīti āha ‘‘ācariyassa kattabbattā’’ti. Yathā ekopi bhikkhu mātubhātābhūtattā ‘‘mātulo’’ti ca dhamme sikkhāpakattā ‘‘ācariyo’’ti ca vuccati, evaṃ ekameva vattaṃ upajjhāyassa kattabbattā ‘‘upajjhāyavatta’’nti ca ācariyassa kattabbattā ‘‘ācariyavatta’’nti ca vuccatīti adhippāyo. Evaṃ santepi nāme bhinne attho bhinno siyāti āha ‘‘nāmamattameva hettha nāna’’nti. Yathā ‘‘indo sakko’’tiādīsu nāmamattameva bhinnaṃ, na attho, evametthāpīti daṭṭhabboti.
อิทานิ ตสฺมิํ วเตฺต สทฺธิวิหาริกอเนฺตวาสิกานํ วเสน ลพฺภมานํ กญฺจิ วิเสสํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตตฺถ ยาว จีวรรชน’’นฺตฺยาทิมาหฯ ตโต อุปชฺฌายาจริยานํ วเสน วิเสสํ ทเสฺสตุํ ‘‘อุปชฺฌาเย’’ตฺยาทิมาหฯ เตสุ วตฺตํ สาทิยเนฺตสุ อาปตฺติ, อสาทิยเนฺตสุ อนาปตฺติ, เตสุ อชานเนฺตสุ , เอกสฺส ภารกรเณปิ อนาปตฺตีติ อยเมตฺถ ปิณฺฑโตฺถฯ อิทานิ อเนฺตวาสิกวิเสสวเสน ลพฺภมานวิเสสํ ทเสฺสตุมาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิฯ
Idāni tasmiṃ vatte saddhivihārikaantevāsikānaṃ vasena labbhamānaṃ kañci visesaṃ dassento ‘‘tattha yāva cīvararajana’’ntyādimāha. Tato upajjhāyācariyānaṃ vasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘upajjhāye’’tyādimāha. Tesu vattaṃ sādiyantesu āpatti, asādiyantesu anāpatti, tesu ajānantesu , ekassa bhārakaraṇepi anāpattīti ayamettha piṇḍattho. Idāni antevāsikavisesavasena labbhamānavisesaṃ dassetumāha ‘‘ettha cā’’tiādi.
อาจริยวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
สทฺธิวิหาริกวตฺตกถาวณฺณนา
Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā
สทฺธิวิหาริกวเตฺต โก สทฺธิวิหาริโก, เกนเฎฺฐน สทฺธิวิหาริโก, เกน วตฺติตพฺพํ สทฺธิวิหาริกวตฺตํ, กตมํ ตํ วตฺตนฺติ? ตตฺถ โก สทฺธิวิหาริโกติ อุปสมฺปโนฺน วา โหตุ สามเณโร วา, โย อุปชฺฌํ คณฺหาติ, โส สทฺธิวิหาริโก นามฯ เกนเฎฺฐน สทฺธิวิหาริโกติ อุปชฺฌาเยน สทฺธิํ วิหาโร เอตสฺส อตฺถีติ สทฺธิวิหาริโกติ อเตฺถนฯ เกน วตฺติตพฺพํ สทฺธิวิหาริกวตฺตนฺติ อุปชฺฌาเยน วตฺติตพฺพํฯ เตน วุตฺตํ วตฺตกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๗๘) ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, อุปชฺฌายานํ สทฺธิวิหาริเกสุ วตฺตํ ปญฺญเปสฺสามิ, ยถา อุปชฺฌาเยหิ สทฺธิวิหาริเกสุ วตฺติตพฺพ’’นฺติฯ กตมํ ตํ วตฺตนฺติ อิทานิ ปกรณาคตํฯ อิมสฺมิํ ปน ปกรเณ สเงฺขปรุจิตฺตา, อาจริยสทฺธิวิหาริกอเนฺตวาสิกวตฺตานญฺจ สมานตฺตา เทฺวปิ เอกโต วุตฺตา, ตถาปิ วตฺตกฺขนฺธเก วิสุํ วิสุํ อาคตตฺตา วิสุํ วิสุํเยว กถยามฯ
Saddhivihārikavatte ko saddhivihāriko, kenaṭṭhena saddhivihāriko, kena vattitabbaṃ saddhivihārikavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko saddhivihārikoti upasampanno vā hotu sāmaṇero vā, yo upajjhaṃ gaṇhāti, so saddhivihāriko nāma. Kenaṭṭhena saddhivihārikoti upajjhāyena saddhiṃ vihāro etassa atthīti saddhivihārikoti atthena. Kena vattitabbaṃ saddhivihārikavattanti upajjhāyena vattitabbaṃ. Tena vuttaṃ vattakkhandhake (mahāva. 378) ‘‘tena hi, bhikkhave, upajjhāyānaṃ saddhivihārikesu vattaṃ paññapessāmi, yathā upajjhāyehi saddhivihārikesu vattitabba’’nti. Katamaṃ taṃ vattanti idāni pakaraṇāgataṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe saṅkheparucittā, ācariyasaddhivihārikaantevāsikavattānañca samānattā dvepi ekato vuttā, tathāpi vattakkhandhake visuṃ visuṃ āgatattā visuṃ visuṃyeva kathayāma.
สงฺคเหตโพฺพ อนุคฺคเหตโพฺพติ อุเทฺทสาทีหิสฺส สงฺคโห จ อนุคฺคโห จ กาตโพฺพฯ ตตฺถ อุเทฺทโสติ ปาฬิวจนํฯ ปริปุจฺฉาติ ปาฬิยา อตฺถวณฺณนาฯ โอวาโทติ อโนติเณฺณ วตฺถุสฺมิํ ‘‘อิทํ กโรหิ, อิทํ มา กริตฺถา’’ติ วจนํฯ อนุสาสนีติ โอติเณฺณ วตฺถุสฺมิํฯ อปิจ โอติเณฺณ วา อโนติเณฺณ วา ปฐมํ วจนํ โอวาโท, ปุนปฺปุนํ วจนํ อนุสาสนีติ ทฎฺฐพฺพํฯ สเจ อุปชฺฌายสฺส ปโตฺต โหตีติ สเจ อติเรกปโตฺต โหติฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯ ปริกฺขาโรติ อโญฺญปิ สมณปริกฺขาโรฯ อิธ อุสฺสุกฺกํ นาม ธมฺมิเยน นเยน อุปฺปชฺชมานอุปายปริเยสนํฯ อิโต ปรํ ทนฺตกฎฺฐทานํ อาทิํ กตฺวา อาจมนกุมฺภิยา อุทกสิญฺจนปริโยสานํ วตฺตํ คิลานเสฺสว สทฺธิวิหาริกสฺส กาตพฺพํฯ อนภิรติวูปกาสนาทิ ปน อคิลานสฺสปิ กตฺตพฺพเมวฯ จีวรํ รชเนฺตนาติ ‘‘เอวํ รเชยฺยาสี’’ติ อุปชฺฌายโต อุปายํ สุตฺวา รชเนฺตนฯ เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ สงฺคเหตโพฺพ อนุคฺคเหตโพฺพติอาทีสุ อนาทริยํ ปฎิจฺจ ธมฺมามิเสหิ อสงฺคณฺหนฺตานํ อาจริยุปชฺฌายานํ ทุกฺกฎํ วตฺตเภทตฺตาฯ เตเนว ปริวาเรปิ (ปริ. ๓๒๒) ‘‘น เทโนฺต อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตํฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ
Saṅgahetabbo anuggahetabboti uddesādīhissa saṅgaho ca anuggaho ca kātabbo. Tattha uddesoti pāḷivacanaṃ. Paripucchāti pāḷiyā atthavaṇṇanā. Ovādoti anotiṇṇe vatthusmiṃ ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā karitthā’’ti vacanaṃ. Anusāsanīti otiṇṇe vatthusmiṃ. Apica otiṇṇe vā anotiṇṇe vā paṭhamaṃ vacanaṃ ovādo, punappunaṃ vacanaṃ anusāsanīti daṭṭhabbaṃ. Sace upajjhāyassa patto hotīti sace atirekapatto hoti. Esa nayo sabbattha. Parikkhāroti aññopi samaṇaparikkhāro. Idha ussukkaṃ nāma dhammiyena nayena uppajjamānaupāyapariyesanaṃ. Ito paraṃ dantakaṭṭhadānaṃ ādiṃ katvā ācamanakumbhiyā udakasiñcanapariyosānaṃ vattaṃ gilānasseva saddhivihārikassa kātabbaṃ. Anabhirativūpakāsanādi pana agilānassapi kattabbameva. Cīvaraṃ rajantenāti ‘‘evaṃ rajeyyāsī’’ti upajjhāyato upāyaṃ sutvā rajantena. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅgahetabbo anuggahetabbotiādīsu anādariyaṃ paṭicca dhammāmisehi asaṅgaṇhantānaṃ ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ vattabhedattā. Teneva parivārepi (pari. 322) ‘‘na dento āpajjatī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
สทฺธิวิหาริกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อเนฺตวาสิกวตฺตกถาวณฺณนา
Antevāsikavattakathāvaṇṇanā
อเนฺตวาสิกวเตฺต โก อเนฺตวาสิโก, เกนเฎฺฐน อเนฺตวาสิโก, กติวิธา อเนฺตวาสิกา, เกน วตฺติตพฺพํ อเนฺตวาสิกวตฺตํ, กตมํ ตํ วตฺตนฺติ? ตตฺถ โก อเนฺตวาสิโกติ อุปสมฺปโนฺน วา โหตุ สามเณโร วา, โย อาจริยสฺส สนฺติเก นิสฺสยํ คณฺหาติ, โย วา อาจริยสฺส โอวาทํ คเหตฺวา ปพฺพชติ, โย วา เตนานุสฺสาวิโต หุตฺวา อุปสมฺปชฺชติ, โย วา ตสฺส สนฺติเก ธมฺมํ ปริยาปุณาติ, โส สโพฺพ อเนฺตวาสิโกติ เวทิตโพฺพฯ ตตฺถ ปฐโม นิสฺสยเนฺตวาสิโก นาม, ทุติโย ปพฺพชฺชเนฺตวาสิโก นาม, ตติโย อุปสมฺปทเนฺตวาสิโก นาม, จตุโตฺถ ธมฺมเนฺตวาสิโก นามฯ อญฺญตฺถ ปน สิปฺปเนฺตวาสิโกปิ อาคโต, โส อิธ นาธิเปฺปโต ฯ เกนเฎฺฐน อเนฺตวาสิโกติ อเนฺต วสตีติ อเนฺตวาสิโก อลุตฺตสมาสวเสนฯ กติวิธา อเนฺตวาสิกาติ ยถาวุตฺตนเยน จตุพฺพิธา อเนฺตวาสิกาฯ
Antevāsikavatte ko antevāsiko, kenaṭṭhena antevāsiko, katividhā antevāsikā, kena vattitabbaṃ antevāsikavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko antevāsikoti upasampanno vā hotu sāmaṇero vā, yo ācariyassa santike nissayaṃ gaṇhāti, yo vā ācariyassa ovādaṃ gahetvā pabbajati, yo vā tenānussāvito hutvā upasampajjati, yo vā tassa santike dhammaṃ pariyāpuṇāti, so sabbo antevāsikoti veditabbo. Tattha paṭhamo nissayantevāsiko nāma, dutiyo pabbajjantevāsiko nāma, tatiyo upasampadantevāsiko nāma, catuttho dhammantevāsiko nāma. Aññattha pana sippantevāsikopi āgato, so idha nādhippeto . Kenaṭṭhena antevāsikoti ante vasatīti antevāsiko aluttasamāsavasena. Katividhā antevāsikāti yathāvuttanayena catubbidhā antevāsikā.
เกน วตฺติตพฺพํ อเนฺตวาสิกวตฺตนฺติ จตุพฺพิเธหิ อาจริเยหิ อเนฺตวาสิเกสุ วตฺติตพฺพํฯ ยถาห วตฺตกฺขนฺธเก (จูฬว. ๓๘๒) ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, อาจริยานํ อเนฺตวาสิเกสุ วตฺตํ ปญฺญเปสฺสามิ, ยถา อาจริเยหิ อเนฺตวาสิเกสุ วตฺติตพฺพ’’นฺติฯ กตมํ ตํ วตฺตนฺติ ยํ ภควตา วตฺตกฺขนฺธเก วุตฺตํ, อิธ จ สเงฺขเปน ทสฺสิตํ, ตํ วตฺตนฺติฯ อิธ ปน อโตฺถ สทฺธิวิหาริกวเตฺต วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ อยํ ปน วิเสโส – เอเตสุ ปพฺพชฺชเนฺตวาสิโก จ อุปสมฺปทเนฺตวาสิโก จ อาจริยสฺส ยาวชีวํ ภาโร, นิสฺสยเนฺตวาสิโก จ ธมฺมเนฺตวาสิโก จ ยาว สมีเป วสนฺติ, ตาวเทว, ตสฺมา อาจริเยหิปิ เตสุ สมฺมา วตฺติตพฺพํฯ อาจริยเนฺตวาสิเกสุ หิ โย โย น สมฺมา วตฺตติ, ตสฺส ตสฺส อาปตฺติ เวทิตพฺพาฯ
Kena vattitabbaṃ antevāsikavattanti catubbidhehi ācariyehi antevāsikesu vattitabbaṃ. Yathāha vattakkhandhake (cūḷava. 382) ‘‘tena hi, bhikkhave, ācariyānaṃ antevāsikesu vattaṃ paññapessāmi, yathā ācariyehi antevāsikesu vattitabba’’nti. Katamaṃ taṃ vattanti yaṃ bhagavatā vattakkhandhake vuttaṃ, idha ca saṅkhepena dassitaṃ, taṃ vattanti. Idha pana attho saddhivihārikavatte vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – etesu pabbajjantevāsiko ca upasampadantevāsiko ca ācariyassa yāvajīvaṃ bhāro, nissayantevāsiko ca dhammantevāsiko ca yāva samīpe vasanti, tāvadeva, tasmā ācariyehipi tesu sammā vattitabbaṃ. Ācariyantevāsikesu hi yo yo na sammā vattati, tassa tassa āpatti veditabbā.
อเนฺตวาสิกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Antevāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อาคนฺตุกวตฺตกถาวณฺณนา
Āgantukavattakathāvaṇṇanā
๑๘๕. อาคนฺตุกวเตฺต อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก, เตน วตฺติตพฺพนฺติ อาคนฺตุกวตฺตํฯ ‘‘อิทานิ อารามํ ปวิสิสฺสามี’’ติ อิมินา อุปจารสีมาสมีปํ ทเสฺสติ, ตสฺมา อุปจารสีมาสมีปํ ปตฺวา อุปาหนาโอมุญฺจนาทิ สพฺพํ กาตพฺพํฯ คเหตฺวาติ อุปาหนทณฺฑเกน คเหตฺวาฯ อุปาหนปุญฺฉนโจฬกํ ปุจฺฉิตฺวา อุปาหนา ปุญฺฉิตพฺพาติ ‘‘กตรสฺมิํ ฐาเน อุปาหนปุญฺฉนโจฬก’’นฺติ อาวาสิเก ภิกฺขู ปุจฺฉิตฺวาฯ ปตฺถริตพฺพนฺติ สุกฺขาปนตฺถาย อาตเป ปตฺถริตพฺพํฯ สเจ นวโก โหติ, อภิวาทาเปตโพฺพติ ตสฺส วเสฺส ปุจฺฉิเต ยทิ ทหโร โหติ, สยเมว วนฺทิสฺสติ, ตทา อิมินา วนฺทาปิโต โหติฯ นิโลฺลเกตโพฺพติ โอโลเกตโพฺพฯ พหิ ฐิเตนาติ พหิ นิกฺขมนฺตสฺส อหิโน วา อมนุสฺสสฺส วา มคฺคํ ฐตฺวา ฐิเตน นิโลฺลเกตโพฺพฯ เสสํ ปุเพฺพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯ
185. Āgantukavatte āgacchatīti āgantuko, tena vattitabbanti āgantukavattaṃ. ‘‘Idāni ārāmaṃ pavisissāmī’’ti iminā upacārasīmāsamīpaṃ dasseti, tasmā upacārasīmāsamīpaṃ patvā upāhanāomuñcanādi sabbaṃ kātabbaṃ. Gahetvāti upāhanadaṇḍakena gahetvā. Upāhanapuñchanacoḷakaṃ pucchitvā upāhanā puñchitabbāti ‘‘katarasmiṃ ṭhāne upāhanapuñchanacoḷaka’’nti āvāsike bhikkhū pucchitvā. Pattharitabbanti sukkhāpanatthāya ātape pattharitabbaṃ. Sace navako hoti, abhivādāpetabboti tassa vasse pucchite yadi daharo hoti, sayameva vandissati, tadā iminā vandāpito hoti. Nilloketabboti oloketabbo. Bahi ṭhitenāti bahi nikkhamantassa ahino vā amanussassa vā maggaṃ ṭhatvā ṭhitena nilloketabbo. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.
อาคนฺตุกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Āgantukavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อาวาสิกวตฺตกถาวณฺณนา
Āvāsikavattakathāvaṇṇanā
๑๘๖. อาวาสิกวเตฺต อาวสตีติ อาวาสิโก, เตน วตฺติตพฺพนฺติ อาวาสิกวตฺตํฯ ตตฺถ อาวาสิเกน ภิกฺขุนา อาคนฺตุกํ ภิกฺขุํ วุฑฺฒตรํ ทิสฺวา อาสนํ ปญฺญเปตพฺพนฺติอาทิ ปาฬิยํ (จูฬว. ๓๕๙) อาคตญฺจ อฎฺฐกถายํ อาคตญฺจ (จูฬว. อฎฺฐ. ๓๕๙) คเหตพฺพํ, คเหตฺวา วุตฺตตฺตา ปากฎเมว, อุปาหนปุญฺฉนํ ปน อตฺตโน รุจิวเสน กาตพฺพํฯ เตเนว เหตฺถ ‘‘สเจ อุสฺสหตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา อุปาหนา อปุญฺฉนฺตสฺสปิ อนาปตฺติฯ เสนาสนํ ปญฺญเปตพฺพนฺติ เอตฺถ ‘‘กตฺถ มยฺหํ เสนาสนํ ปาปุณาตี’’ติ ปุจฺฉิเตน เสนาสนํ ปญฺญเปตพฺพํ, ‘‘เอตํ เสนาสนํ ตุมฺหากํ ปาปุณาตี’’ติ เอวํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ อโตฺถฯ ปโปฺผเฎตฺวา ปตฺถริตุํ ปน วฎฺฎติเยวฯ เอเตน มญฺจปีฐาทิํ ปโปฺผเฎตฺวา ปตฺถริตฺวา อุปริ ปจฺจตฺถรณํ ทตฺวา ทานมฺปิ เสนาสนปญฺญาปนเมวาติ ทเสฺสติฯ มหาอาวาเสปิ อตฺตโน สนฺติกํ สมฺปตฺตสฺส อาคนฺตุกสฺส วตฺตํ อกาตุํ น ลพฺภติฯ เสสํ ปุริมสทิสเมวฯ
186. Āvāsikavatte āvasatīti āvāsiko, tena vattitabbanti āvāsikavattaṃ. Tattha āvāsikena bhikkhunā āgantukaṃ bhikkhuṃ vuḍḍhataraṃ disvā āsanaṃ paññapetabbantiādi pāḷiyaṃ (cūḷava. 359) āgatañca aṭṭhakathāyaṃ āgatañca (cūḷava. aṭṭha. 359) gahetabbaṃ, gahetvā vuttattā pākaṭameva, upāhanapuñchanaṃ pana attano rucivasena kātabbaṃ. Teneva hettha ‘‘sace ussahatī’’ti vuttaṃ, tasmā upāhanā apuñchantassapi anāpatti. Senāsanaṃ paññapetabbanti ettha ‘‘kattha mayhaṃ senāsanaṃ pāpuṇātī’’ti pucchitena senāsanaṃ paññapetabbaṃ, ‘‘etaṃ senāsanaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti evaṃ ācikkhitabbanti attho. Papphoṭetvā pattharituṃ pana vaṭṭatiyeva. Etena mañcapīṭhādiṃ papphoṭetvā pattharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā dānampi senāsanapaññāpanamevāti dasseti. Mahāāvāsepi attano santikaṃ sampattassa āgantukassa vattaṃ akātuṃ na labbhati. Sesaṃ purimasadisameva.
อาวาสิกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Āvāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
คมิกวตฺตกถาวณฺณนา
Gamikavattakathāvaṇṇanā
๑๘๗. คมิกวเตฺต คนฺตุํ ภโพฺพติ คมิโก, เตน วตฺติตพฺพนฺติ คมิกวตฺตํฯ ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา – ทารุภณฺฑนฺติ เสนาสนกฺขนฺธเก (จูฬว. ๓๒๒) วุตฺตํ มญฺจปีฐาทิฯ มตฺติกาภณฺฑมฺปิ รชนภาชนาทิ สพฺพํ ตตฺถ วุตฺตปฺปเภทเมวฯ ตํ สพฺพํ อคฺคิสาลายํ วา อญฺญตรสฺมิํ วา คุตฺตฎฺฐาเน ปฎิสาเมตฺวา คนฺตพฺพํ, อโนวสฺสเก ปพฺภาเรปิ ฐเปตุํ วฎฺฎติฯ เสนาสนํ อาปุจฺฉิตฺวา ปกฺกมิตพฺพนฺติ เอตฺถ ยํ ปาสาณปิฎฺฐิยํ วา ปาสาณตฺถเมฺภสุ วา กตเสนาสนํ, ยตฺถ อุปจิกา นาโรหนฺติ, ตํ อนาปุจฺฉนฺตสฺสปิ อนาปตฺติฯ จตูสุ ปาสาเณสูติอาทิ อุปจิกานํ อุปฺปตฺติฎฺฐาเน ปณฺณสาลาทิเสนาสเน กตฺตพฺพาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํฯ อเปฺปว นาม องฺคานิปิ เสเสยฺยุนฺติ อยํ อโชฺฌกาเส ฐปิตมฺหิ อานิสํโสฯ โอวสฺสกเคเห ปน ติเณสุ จ มตฺติกาปิเณฺฑสุ จ อุปริ ปตเนฺตสุ มญฺจปีฐานํ องฺคานิปิ วินสฺสนฺติฯ
187. Gamikavatte gantuṃ bhabboti gamiko, tena vattitabbanti gamikavattaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – dārubhaṇḍanti senāsanakkhandhake (cūḷava. 322) vuttaṃ mañcapīṭhādi. Mattikābhaṇḍampi rajanabhājanādi sabbaṃ tattha vuttappabhedameva. Taṃ sabbaṃ aggisālāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā guttaṭṭhāne paṭisāmetvā gantabbaṃ, anovassake pabbhārepi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Senāsanaṃ āpucchitvā pakkamitabbanti ettha yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ, yattha upacikā nārohanti, taṃ anāpucchantassapi anāpatti. Catūsu pāsāṇesūtiādi upacikānaṃ uppattiṭṭhāne paṇṇasālādisenāsane kattabbākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Appeva nāma aṅgānipi seseyyunti ayaṃ ajjhokāse ṭhapitamhi ānisaṃso. Ovassakagehe pana tiṇesu ca mattikāpiṇḍesu ca upari patantesu mañcapīṭhānaṃ aṅgānipi vinassanti.
คมิกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Gamikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
ภตฺตคฺควตฺตกถาวณฺณนา
Bhattaggavattakathāvaṇṇanā
๑๘๘. วตฺตกฺขนฺธเก อิมสฺมิํ ฐาเน อนุโมทนวตฺตํ อาคตํ, ตโต ภตฺตคฺควตฺตํฯ สารตฺถทีปนิยญฺจ (สารตฺถ. ฎี. จูฬวคฺค ๓.๓๗๓-๓๗๔) ‘‘อิมสฺมิํ วตฺตกฺขนฺธเก (จูฬว. ๓๕๖) อาคตานิ อาคนฺตุกาวาสิกคมิยานุโมทนภตฺตคฺคปิณฺฑจาริการญฺญิกเสนาสนชนฺตาฆรวจฺจกุฎิอุปชฺฌายาจริยสทฺธิวิหาริกอเนฺตวาสิกวตฺตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ นามา’’ติ อนุกฺกโม วุโตฺต, อิธ ปน วินยสงฺคหปฺปกรเณ คมิกวตฺตโต ภตฺตคฺควตฺตํ อาคตํ, อนุโมทนวตฺตํ ปน วิสุํ อวตฺวา ภตฺตคฺควเตฺตเยว อโนฺตคธํ กตฺวา ปจฺฉา วุตฺตํ ภตฺตคฺคํ คนฺตฺวา ภเตฺต ภุเตฺตเยว อนุโมทนากรณโต, ปาฬิยญฺจ อเญฺญสุ วเตฺตสุ วิย ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา อนุโมทนวตฺตํ ปญฺญาเปสฺสามี’’ติ วิสุํ วตฺตภาเวน อนาคตตฺตา ภตฺตคฺควเตฺตเยว อโนฺตคธนฺติ อาจริยสฺส อธิปฺปาโย สิยาฯ อิมสฺส จ วินยาลงฺการปกรณสฺส ตสฺสา วณฺณนาภูตตฺตา สํวเณฺณตพฺพกฺกเมเนว สํวณฺณนํ กถยิสฺสามฯ
188. Vattakkhandhake imasmiṃ ṭhāne anumodanavattaṃ āgataṃ, tato bhattaggavattaṃ. Sāratthadīpaniyañca (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.373-374) ‘‘imasmiṃ vattakkhandhake (cūḷava. 356) āgatāni āgantukāvāsikagamiyānumodanabhattaggapiṇḍacārikāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyācariyasaddhivihārikaantevāsikavattāni cuddasa mahāvattāni nāmā’’ti anukkamo vutto, idha pana vinayasaṅgahappakaraṇe gamikavattato bhattaggavattaṃ āgataṃ, anumodanavattaṃ pana visuṃ avatvā bhattaggavatteyeva antogadhaṃ katvā pacchā vuttaṃ bhattaggaṃ gantvā bhatte bhutteyeva anumodanākaraṇato, pāḷiyañca aññesu vattesu viya ‘‘tena hi, bhikkhave, bhikkhunā anumodanavattaṃ paññāpessāmī’’ti visuṃ vattabhāvena anāgatattā bhattaggavatteyeva antogadhanti ācariyassa adhippāyo siyā. Imassa ca vinayālaṅkārapakaraṇassa tassā vaṇṇanābhūtattā saṃvaṇṇetabbakkameneva saṃvaṇṇanaṃ kathayissāma.
ภุญฺชิตพฺพนฺติ ภตฺตํฯ อชติ คจฺฉติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ อคฺคํฯ ‘‘อาทิโกฎฺฐาสโกฎีสุ, ปุรโตคฺคํ วเร ตีสู’’ติ อภิธานปฺปทีปิกายํ อาคเตปิ ‘‘ราชคฺคนฺติ ราชารหํ, สลากคฺคนฺติ สลากคฺคหณฎฺฐาน’’นฺติอาทีสุ อญฺญเตฺถสุปิ ปวตฺตนโต ภตฺตสฺส อคฺคํ ภตฺตคฺคํ, ภตฺตปริวิสนฎฺฐานํ, ภตฺตเคฺค วตฺติตพฺพํ วตฺตํ ภตฺตคฺควตฺตนฺติ วิคฺคโหฯ ตตฺถ อาราเม กาโล อาโรจิโต โหตีติ ‘‘กาโล ภเนฺต, นิฎฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ อาโรจิโต โหติฯ ติมณฺฑลํ ปฎิจฺฉาเทเนฺตนาติ เทฺว ชาณุมณฺฑลานิ นาภิมณฺฑลญฺจ ปฎิจฺฉาเทเนฺตนฯ ปริมณฺฑลํ นิวาเสตฺวาติ สมนฺตโต มณฺฑลํ นิวาเสตฺวาฯ อุทฺธํ นาภิมณฺฑลํ, อโธ ชาณุมณฺฑลํ ปฎิจฺฉาเทเนฺตน ชาณุมณฺฑลสฺส เหฎฺฐา ชงฺฆฎฺฐิโต ปฎฺฐาย อฎฺฐงฺคุลมตฺตํ นิวาสนํ โอตาเรตฺวา นิวาเสตพฺพํ, ตโต ปรํ โอตาเรนฺตสฺส ทุกฺกฎนฺติ วุตฺตํ, ยถานิสินฺนสฺส ชาณุมณฺฑลโต เหฎฺฐา จตุรงฺคุลมตฺตํ ปฎิจฺฉนฺนํ โหตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํฯ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวาติ ตสฺส นิวาสนสฺส อุปริ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ‘‘น, ภิกฺขเว, อกายพนฺธเนน คาโม ปวิสิตโพฺพ, โย ปวิเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสา’’ติ (จูฬว. ๒๗๘) วุตฺตตฺตาฯ สคุณํ กตฺวาติ อิทํ อุปชฺฌายวเตฺต วุตฺตเมวฯ ‘‘คณฺฐิกํ ปฎิมุญฺจิตฺวาติ ปาสเก คณฺฐิกํ ปเวเสตฺวา อโนฺตคาโม วา โหตุ วิหาโร วา, มนุสฺสานํ ปริวิสนฎฺฐานํ คจฺฉเนฺตน จีวรํ ปารุปิตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา คมนเมว วฎฺฎตี’’ติ มหาอฎฺฐกถาสุ วุตฺตํฯ เอตฺถ จ มนุสฺสานํ ปริวิสนฎฺฐานนฺติ ยตฺถ อโนฺตวิหาเรปิ มนุสฺสา สปุตฺตทารา อาวสิตฺวา ภิกฺขู เนตฺวา โภเชนฺติฯ
Bhuñjitabbanti bhattaṃ. Ajati gacchati pavattati etthāti aggaṃ. ‘‘Ādikoṭṭhāsakoṭīsu, puratoggaṃ vare tīsū’’ti abhidhānappadīpikāyaṃ āgatepi ‘‘rājagganti rājārahaṃ, salākagganti salākaggahaṇaṭṭhāna’’ntiādīsu aññatthesupi pavattanato bhattassa aggaṃ bhattaggaṃ, bhattaparivisanaṭṭhānaṃ, bhattagge vattitabbaṃ vattaṃ bhattaggavattanti viggaho. Tattha ārāme kālo ārocito hotīti ‘‘kālo bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti ārocito hoti. Timaṇḍalaṃ paṭicchādentenāti dve jāṇumaṇḍalāni nābhimaṇḍalañca paṭicchādentena. Parimaṇḍalaṃ nivāsetvāti samantato maṇḍalaṃ nivāsetvā. Uddhaṃ nābhimaṇḍalaṃ, adho jāṇumaṇḍalaṃ paṭicchādentena jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhito paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsetabbaṃ, tato paraṃ otārentassa dukkaṭanti vuttaṃ, yathānisinnassa jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ paṭicchannaṃ hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Kāyabandhanaṃ bandhitvāti tassa nivāsanassa upari kāyabandhanaṃ bandhitvā ‘‘na, bhikkhave, akāyabandhanena gāmo pavisitabbo, yo paviseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 278) vuttattā. Saguṇaṃ katvāti idaṃ upajjhāyavatte vuttameva. ‘‘Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvāti pāsake gaṇṭhikaṃ pavesetvā antogāmo vā hotu vihāro vā, manussānaṃ parivisanaṭṭhānaṃ gacchantena cīvaraṃ pārupitvā kāyabandhanaṃ bandhitvā gamanameva vaṭṭatī’’ti mahāaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Ettha ca manussānaṃ parivisanaṭṭhānanti yattha antovihārepi manussā saputtadārā āvasitvā bhikkhū netvā bhojenti.
สุปฺปฎิจฺฉเนฺนนาติ น สสีสํ ปารุเตน, อถ โข คณฺฐิกํ ปฎิมุญฺจิตฺวา อนุวาตเนฺตน คีวํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา อุโภ กเณฺณ สมํ กตฺวา ปฎิสํหริตฺวา ยาว มณิพนฺธา ปฎิจฺฉาเทเนฺตนฯ สุสํวุเตนาติ หตฺถํ วา ปาทํ วา อกีฬาเปเนฺตน, สุวินีเตนาติ อโตฺถฯ โอกฺขิตฺตจกฺขุนาติ เหฎฺฐาขิตฺตจกฺขุนาฯ โย อนาทริยํ ปฎิจฺจ ตหํ ตหํ โอโลเกโนฺต ภิโยฺย ตํ ตํ ทิสาภาคํ ปาสาทํ กูฎาคารํ วีถิํ โอโลเกโนฺต คจฺฉติ, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสฯ เอกสฺมิํ ปน ฐาเน ฐตฺวา หตฺถิอสฺสาทิปริสฺสยาภาวํ โอโลเกตุํ วฎฺฎติฯ อปฺปสเทฺทนาติ เอตฺถ กิตฺตาวตา อปฺปสโทฺท โหติ? ทฺวาทสหเตฺถ เคเห อาทิมฺหิ สงฺฆเตฺถโร มเชฺฌ ทุติยเตฺถโร อเนฺต ตติยเตฺถโรติ เอวํ นิสิเนฺนสุ สงฺฆเตฺถโร ทุติเยน สทฺธิํ มเนฺตติ, ทุติยเตฺถโร ตสฺส สทฺทเญฺจว สุณาติ, กถญฺจ ววตฺถเปติ, ตติยเตฺถโร ปน สทฺทเมว สุณาติ, กถํ น ววตฺถเปติ, เอตฺตาวตา อปฺปสโทฺท โหติฯ สเจ ปน ตติยเตฺถโร กถํ ววตฺถเปติ, มหาสโทฺท นาม โหติฯ
Suppaṭicchannenāti na sasīsaṃ pārutena, atha kho gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṃharitvā yāva maṇibandhā paṭicchādentena. Susaṃvutenāti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpentena, suvinītenāti attho. Okkhittacakkhunāti heṭṭhākhittacakkhunā. Yo anādariyaṃ paṭicca tahaṃ tahaṃ olokento bhiyyo taṃ taṃ disābhāgaṃ pāsādaṃ kūṭāgāraṃ vīthiṃ olokento gacchati, āpatti dukkaṭassa. Ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Appasaddenāti ettha kittāvatā appasaddo hoti? Dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero majjhe dutiyatthero ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu saṅghatthero dutiyena saddhiṃ manteti, dutiyatthero tassa saddañceva suṇāti, kathañca vavatthapeti, tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti, ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathaṃ vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti.
น อุกฺขิตฺตกายาติ น อุเกฺขเปน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ, เอกโต วา อุภโต วา อุกฺขิตฺตจีวโร หุตฺวาติ อโตฺถฯ อโนฺตอินฺทขีลโต ปฎฺฐาย น เอวํ คนฺตพฺพํฯ นิสินฺนกาเล ปน ธมกรณํ นีหรเนฺตนปิ จีวรํ อนุกฺขิปิตฺวาว นีหริตพฺพํฯ น อุชฺชคฺฆิกายาติ น มหาหสิตํ หสโนฺต, วุตฺตนเยเนเวตฺถ กรณวจนํฯ น กายปฺปจาลกนฺติ กายํ อจาเลตฺวา กายํ ปคฺคเหตฺวา นิจฺจลํ กตฺวา อุชุเกน กาเยน สเมน อิริยาปเถนฯ น พาหุปฺปจาลกนฺติ พาหุํ อจาเลตฺวา พาหุํ ปคฺคเหตฺวา นิจฺจลํ กตฺวาฯ น สีสปฺปจาลกนฺติ สีสํ อจาเลตฺวา สีสํ ปคฺคเหตฺวา นิจฺจลํ อุชุํ ฐเปตฺวาฯ น ขมฺภกโตติ ขมฺภกโต นาม กฎิยํ หตฺถํ ฐเปตฺวา กตขโมฺภฯ น อุกฺกุฎิกายาติ เอตฺถ อุกฺกุฎิกา วุจฺจติ ปณฺหิโย อุกฺขิปิตฺวา อคฺคปาเทหิ วา อคฺคปาเท อุกฺขิปิตฺวา ปเณฺหหิเยว วา ภูมิํ ผุสนฺตสฺส คมนํฯ กรณวจนํ ปเนตฺถ วุตฺตลกฺขณเมวฯ น โอคุณฺฐิเตนาติ สสีสํ ปารุเตนฯ น ปลฺลตฺถิกายาติ น ทุสฺสปลฺลตฺถิกายฯ เอตฺถ อาโยคปลฺลตฺถิกาปิ ทุสฺสปลฺลตฺถิกา เอวฯ น เถเร ภิกฺขู อนุปขชฺชาติ เถเร ภิกฺขู อติอลฺลียิตฺวา น นิสีทิตพฺพํฯ น สงฺฆาฎิํ โอตฺถริตฺวาติ น สงฺฆาฎิํ อตฺถริตฺวา นิสีทิตพฺพํฯ
Naukkhittakāyāti na ukkhepena, itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho. Antoindakhīlato paṭṭhāya na evaṃ gantabbaṃ. Nisinnakāle pana dhamakaraṇaṃ nīharantenapi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbaṃ. Na ujjagghikāyāti na mahāhasitaṃ hasanto, vuttanayenevettha karaṇavacanaṃ. Na kāyappacālakanti kāyaṃ acāletvā kāyaṃ paggahetvā niccalaṃ katvā ujukena kāyena samena iriyāpathena. Na bāhuppacālakanti bāhuṃ acāletvā bāhuṃ paggahetvā niccalaṃ katvā. Na sīsappacālakanti sīsaṃ acāletvā sīsaṃ paggahetvā niccalaṃ ujuṃ ṭhapetvā. Na khambhakatoti khambhakato nāma kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho. Na ukkuṭikāyāti ettha ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādehi vā aggapāde ukkhipitvā paṇhehiyeva vā bhūmiṃ phusantassa gamanaṃ. Karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva. Na oguṇṭhitenāti sasīsaṃ pārutena. Na pallatthikāyāti na dussapallatthikāya. Ettha āyogapallatthikāpi dussapallatthikā eva. Na there bhikkhū anupakhajjāti there bhikkhū atiallīyitvā na nisīditabbaṃ. Na saṅghāṭiṃ ottharitvāti na saṅghāṭiṃ attharitvā nisīditabbaṃ.
สกฺกจฺจนฺติ สติํ อุปฎฺฐาเปตฺวาฯ ปตฺตสญฺญีติ ปเตฺต สญฺญํ กตฺวาฯ สมสูปโก นาม ยตฺถ ภตฺตสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาโณ สูโป โหติฯ สมติตฺถิกนฺติ สมปุณฺณํ สมภริตํฯ ถูปีกตํ ปิณฺฑปาตํ ปฎิคฺคณฺหาติ, อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสาติ เอตฺถ ถูปีกโต นาม ปตฺตสฺส อโนฺตมุขวฎฺฎิเลขํ อติกฺกมิตฺวา กโต, ปเตฺต ปกฺขิโตฺต ภริโต ปูริโตติ อโตฺถฯ เอวํ กตํ อคฺคเหตฺวา อโนฺตมุขวฎฺฎิเลขาสมปฺปมาโณ คเหตโพฺพฯ ‘‘ยํ กญฺจิ ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ผลาผลํ วา อามิสชาติกํ สมติตฺถิกเมว คเหตพฺพํ, ตญฺจ โข อธิฎฺฐานุปเคน ปเตฺตน, อิตเรน ปน ถูปีกตมฺปิ วฎฺฎติฯ ยามกาลิกสตฺตาหกาลิกยาวชีวิกานิ ปน อธิฎฺฐานุปคปเตฺต ถูปีกตานิปิ วฎฺฎนฺติฯ ยํ ปน ทฺวีสุ ปเตฺตสุ ภตฺตํ คเหตฺวา เอกสฺมิํ ปูเรตฺวา วิหารํ เปเสตุํ วฎฺฎตี’’ติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํฯ ยํ ปเตฺต ปกฺขิปิยมานํ ปูวอุจฺฉุขณฺฑผลาผลาทิ เหฎฺฐา โอโรหติ, ตํ ถูปีกตํ นาม น โหติฯ ปูววฎํสกํ ฐเปตฺวา ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ, ถูปีกตเมว โหติฯ ปุปฺผวฎํสกตโกฺกลกฎุกผลาทิวฎํสเก ปน ฐเปตฺวา ทินฺนํ ถูปีกตํ น โหติฯ ภตฺตสฺส อุปริ ถาลกํ วา ปตฺตํ วา ฐเปตฺวา ปูเรตฺวา คณฺหาติ, ถูปีกตํ นาม น โหติฯ กุรุนฺทิยมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ถาลเก วา ปเตฺต วา ปกฺขิปิตฺวา ตํ ปตฺตมตฺถเก ฐเปตฺวา เทนฺติ, ปาเฎกฺกภาชนํ วฎฺฎติฯ อิธ อนาปตฺติยํ คิลาโน น อาคโต, ตสฺมา คิลานสฺสปิ ถูปีกตํ น วฎฺฎติ, สพฺพตฺถ ปน ปฎิคฺคเหตุเมว น วฎฺฎติ, ปฎิคฺคหิตํ ปน ภุญฺชิตุํ วฎฺฎตี’’ติฯ
Sakkaccanti satiṃ upaṭṭhāpetvā. Pattasaññīti patte saññaṃ katvā. Samasūpako nāma yattha bhattassa catutthabhāgappamāṇo sūpo hoti. Samatitthikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ. Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti ettha thūpīkato nāma pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ atikkamitvā kato, patte pakkhitto bharito pūritoti attho. Evaṃ kataṃ aggahetvā antomukhavaṭṭilekhāsamappamāṇo gahetabbo. ‘‘Yaṃ kañci yāguṃ vā bhattaṃ vā phalāphalaṃ vā āmisajātikaṃ samatitthikameva gahetabbaṃ, tañca kho adhiṭṭhānupagena pattena, itarena pana thūpīkatampi vaṭṭati. Yāmakālikasattāhakālikayāvajīvikāni pana adhiṭṭhānupagapatte thūpīkatānipi vaṭṭanti. Yaṃ pana dvīsu pattesu bhattaṃ gahetvā ekasmiṃ pūretvā vihāraṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Yaṃ patte pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, taṃ thūpīkataṃ nāma na hoti. Pūvavaṭaṃsakaṃ ṭhapetvā piṇḍapātaṃ denti, thūpīkatameva hoti. Pupphavaṭaṃsakatakkolakaṭukaphalādivaṭaṃsake pana ṭhapetvā dinnaṃ thūpīkataṃ na hoti. Bhattassa upari thālakaṃ vā pattaṃ vā ṭhapetvā pūretvā gaṇhāti, thūpīkataṃ nāma na hoti. Kurundiyampi vuttaṃ ‘‘thālake vā patte vā pakkhipitvā taṃ pattamatthake ṭhapetvā denti, pāṭekkabhājanaṃ vaṭṭati. Idha anāpattiyaṃ gilāno na āgato, tasmā gilānassapi thūpīkataṃ na vaṭṭati, sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati, paṭiggahitaṃ pana bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti.
‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ จ ‘‘ปตฺตสญฺญี’’ติ จ อุภยํ วุตฺตนยเมวฯ สปทานนฺติ ตตฺถ ตตฺถ โอธิํ อกตฺวา อนุปฎิปาฎิยาฯ สมสูปเก วตฺตพฺพํ วุตฺตเมวฯ ถูปกโตติ มตฺถกโต, เวมชฺฌโตติ อโตฺถฯ น สูปํ วา พฺยญฺชนํ วาติอาทิ ปากฎเมวฯ วิญฺญตฺติยํ วตฺตพฺพํ นตฺถิฯ อุชฺฌานสญฺญีสิกฺขาปเทปิ คิลาโน น มุญฺจติฯ นาติมหโนฺต กพโฬติ มยูรณฺฑํ อติมหนฺตํ, กุกฺกุฎณฺฑํ อติขุทฺทกํ, เตสํ เวมชฺฌปฺปมาโณฯ ปริมณฺฑลํ อาโลโปติ นาติทีโฆ อาโลโปฯ อนาหเฎติ อนาหริเต, มุขทฺวารํ อสมฺปาปิเตติ อโตฺถฯ สโพฺพ หโตฺถติ เอตฺถ หตฺถสโทฺท ตเทกเทเสสุ องฺคุลีสุ ทฎฺฐโพฺพ ‘‘หตฺถมุโทฺท’’ติอาทีสุ วิย สมุทาเย ปวตฺตโวหารสฺส อวยเว ปวตฺตนโตฯ เอกงฺคุลิมฺปิ มุเข ปกฺขิปิตุํ น วฎฺฎติฯ น สกพเฬนาติ เอตฺถ ธมฺมํ กเถโนฺต หรีตกํ วา ลฎฺฐิมธุกํ วา มุเข ปกฺขิปิตฺวา กเถติ, ยตฺตเกน วจนํ ปริปุณฺณํ โหติ, ตตฺตเก มุขมฺหิ สเนฺต กเถตุํ วฎฺฎติฯ
‘‘Sakkacca’’nti ca ‘‘pattasaññī’’ti ca ubhayaṃ vuttanayameva. Sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Samasūpake vattabbaṃ vuttameva. Thūpakatoti matthakato, vemajjhatoti attho. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vātiādi pākaṭameva. Viññattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Ujjhānasaññīsikkhāpadepi gilāno na muñcati. Nātimahanto kabaḷoti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇo. Parimaṇḍalaṃ ālopoti nātidīgho ālopo. Anāhaṭeti anāharite, mukhadvāraṃ asampāpiteti attho. Sabbo hatthoti ettha hatthasaddo tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘hatthamuddo’’tiādīsu viya samudāye pavattavohārassa avayave pavattanato. Ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati. Na sakabaḷenāti ettha dhammaṃ kathento harītakaṃ vā laṭṭhimadhukaṃ vā mukhe pakkhipitvā katheti, yattakena vacanaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tattake mukhamhi sante kathetuṃ vaṭṭati.
ปิณฺฑุเกฺขปกนฺติ ปิณฺฑํ อุกฺขิปิตฺวา อุกฺขิปิตฺวาฯ กพฬาวเจฺฉทกนฺติ กพฬํ อวฉินฺทิตฺวา อวฉินฺทิตฺวาฯ อวคณฺฑการกนฺติ มกฺกโฎ วิย คเณฺฑ กตฺวา กตฺวาฯ หตฺถนิทฺธุนกนฺติ หตฺถํ นิทฺธุนิตฺวา นิทฺธุนิตฺวาฯ สิตฺถาวการกนฺติ สิตฺถานิ อวกิริตฺวา อวกิริตฺวาฯ ชิวฺหานิจฺฉารกนฺติ ชิวฺหํ นิจฺฉาเรตฺวา นิจฺฉาเรตฺวาฯ จปุจปุการกนฺติ ‘‘จปุจปู’’ติ เอวํ สทฺทํ กตฺวา กตฺวาฯ สุรุสุรุการกนฺติ ‘‘สุรุสุรู’’ติ เอวํ สทฺทํ กตฺวา กตฺวาฯ หตฺถนิเลฺลหกนฺติ หตฺถํ นิเลฺลหิตฺวา นิเลฺลหิตฺวาฯ ภุญฺชเนฺตน หิ องฺคุลิมตฺตมฺปิ นิเลฺลหิตุํ น วฎฺฎติ, ฆนยาคุผาณิตปายาสาทิเก ปน องฺคุลีหิ คเหตฺวา องฺคุลิโย มุเข ปเวเสตฺวา ภุญฺชิตุํ วฎฺฎติฯ ปตฺตนิเลฺลหกโอฎฺฐนิเลฺลหเกสุปิ เอเสว นโย, ตสฺมา องฺคุลิยาปิ ปโตฺต น นิเลฺลหิตโพฺพ, เอกโอโฎฺฐปิ ชิวฺหาย น นิเลฺลหิตโพฺพ, โอฎฺฐมํเสหิ เอว ปน คเหตฺวา อโนฺต ปเวเสตุํ วฎฺฎติฯ
Piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā. Kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avachinditvā avachinditvā. Avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā. Hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā. Sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā. Jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā. Capucapukārakanti ‘‘capucapū’’ti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Surusurukārakanti ‘‘surusurū’’ti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati, ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Pattanillehakaoṭṭhanillehakesupi eseva nayo, tasmā aṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati.
น สามิเสน หเตฺถน ปานียถาลโกติ เอตํ ปฎิกูลวเสน ปฎิกฺขิตฺตํ, ตสฺมา สงฺฆิกมฺปิ ปุคฺคลิกมฺปิ คิหิสนฺตกมฺปิ อตฺตโน สนฺตกมฺปิ สงฺขมฺปิ สราวมฺปิ อามิสมกฺขิตํ น คเหตพฺพเมว, คณฺหนฺตสฺส ทุกฺกฎํฯ สเจ ปน หตฺถสฺส เอกเทโส อามิสมกฺขิโต น โหติ, เตน ปเทเสน คเหตุํ วฎฺฎติฯ น สสิตฺถกํ ปตฺตโธวนํ อนฺตรฆเร ฉเฑฺฑตพฺพนฺติ เอตฺถ อุทฺธริตฺวา วาติ สิตฺถานิ เอกโต อุทฺธริตฺวา เอกสฺมิํ ฐาเน ราสิํ กตฺวา อุทกํ ฉเฑฺฑติฯ ภินฺทิตฺวา วา อุทกคติกานิ กตฺวา ฉเฑฺฑติ, ปฎิคฺคเหน สมฺปฎิจฺฉโนฺต นํ ปฎิคฺคเห ฉเฑฺฑติ, พหิ นีหริตฺวา วา ฉเฑฺฑติ, เอวํ ฉเฑฺฑนฺตสฺส อนาปตฺติฯ น ตาว เถเรน อุทกนฺติ อิทํ หตฺถโธวนอุทกํ สนฺธาย วุตฺตํฯ อนฺตรา ปิปาสิเตน , ปน คเล วิลคฺคามิเสน วา ปานียํ ปิวิตฺวา น โธวิตพฺพาติฯ
Na sāmisena hatthena pānīyathālakoti etaṃ paṭikūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhampi sarāvampi āmisamakkhitaṃ na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍetabbanti ettha uddharitvā vāti sitthāni ekato uddharitvā ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vā udakagatikāni katvā chaḍḍeti, paṭiggahena sampaṭicchanto naṃ paṭiggahe chaḍḍeti, bahi nīharitvā vā chaḍḍeti, evaṃ chaḍḍentassa anāpatti. Na tāva therena udakanti idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarā pipāsitena , pana gale vilaggāmisena vā pānīyaṃ pivitvā na dhovitabbāti.
ภตฺตคฺควตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Bhattaggavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อนุโมทนวตฺตกถาวณฺณนา
Anumodanavattakathāvaṇṇanā
อนุโมทนวเตฺต อนุ ปุนปฺปุนํ โมทิยเต ปโมทิยเตติ อนุโมทนาฯ กา สา? ธมฺมกถาฯ อนุโมทนาย กตฺตพฺพํ วตฺตํ อนุโมทนวตฺตํฯ ปญฺจเม นิสิเนฺนติ อนุโมทนตฺถาย นิสิเนฺนฯ อุปนิสินฺนกถา นาม พหูสุ สนฺนิปติเตสุ ปริกถากถนํฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ
Anumodanavatte anu punappunaṃ modiyate pamodiyateti anumodanā. Kā sā? Dhammakathā. Anumodanāya kattabbaṃ vattaṃ anumodanavattaṃ. Pañcame nisinneti anumodanatthāya nisinne. Upanisinnakathā nāma bahūsu sannipatitesu parikathākathanaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
อนุโมทนวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Anumodanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
ปิณฺฑจาริกวตฺตกถาวณฺณนา
Piṇḍacārikavattakathāvaṇṇanā
๑๘๙. ปิณฺฑจาริกวเตฺต ปิณฺฑิตโพฺพ สงฺฆริตโพฺพติ ปิโณฺฑ, ปิณฺฑปาโตฯ ปิณฺฑาย จรณํ สีลมสฺสาติ ปิณฺฑจารี, โส เอว ปิณฺฑจาริโก สกเตฺถ กปจฺจยวเสนฯ ปิณฺฑจาริเกน วตฺติตพฺพํ วตฺตํ ปิณฺฑจาริกวตฺตํฯ ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – นิเวสนํ นาม อิตฺถิกุมาริกาทีนํ วสนฎฺฐานํฯ ยสฺมา ปวิสนนิกฺขมนทฺวารํ อสลฺลเกฺขตฺวา สหสา ปวิสโนฺต วิสภาคารมฺมณํ วา ปเสฺสยฺย, ปริสฺสโย วา ภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘นิเวสนํ…เป.… ปวิสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ อติทูเร ติฎฺฐโนฺต อปสฺสโนฺต วา ภเวยฺย, ‘‘อญฺญสฺส เคเห ติฎฺฐตี’’ติ วา มเญฺญยฺยฯ อจฺจาสเนฺน ติฎฺฐโนฺต อปสฺสิตพฺพํ วา ปเสฺสยฺย, อสุณิตพฺพํ วา สุเณยฺย, เตน มนุสฺสานํ อคารโว วา อปฺปสาโท วา ภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘นาติทูเร นาจฺจาสเนฺน ฐาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ อติจิรํ ติฎฺฐโนฺต อทาตุกามานํ มโนปโทโส ภเวยฺย, อญฺญตฺถ ภิกฺขา จ ปริกฺขเยยฺย, อติลหุกํ นิวตฺตโนฺต ทาตุกามานํ ปุญฺญหานิ จ ภเวยฺย, ภิกฺขุโน จ ภิกฺขาย อสมฺปชฺชนํ, ตสฺมา ‘‘นาติจิรํ ฐาตพฺพํ, นาติลหุกํ นิวตฺติตพฺพํ, ฐิเตน สลฺลเกฺขตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ สลฺลกฺขณาการํ ทเสฺสติ ‘‘สเจ กมฺมํ วา นิกฺขิปตี’’ติอาทินาฯ ตตฺถ กมฺมํ วา นิกฺขิปตีติ กปฺปาสํ วา สุปฺปํ วา มุสลํ วา ยญฺจ คเหตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ, ฐิตา วา นิสินฺนา วา โหนฺติ, ตํ นิกฺขิปติฯ ปรามสตีติ คณฺหาติฯ ฐเปติ วาติ ‘‘ติฎฺฐถ ภเนฺต’’ติ วทนฺตี ฐเปติ นามฯ อวกฺการปาตีติ อติเรกปิณฺฑปาตํ อปเนตฺวา ฐปนตฺถาย เอกา สมุคฺคปาติฯ เอตฺถ จ สมุคฺคปาติ นาม สมุคฺคปุฎสทิสา ปาติฯ เสสํ วุตฺตนยเมวฯ
189. Piṇḍacārikavatte piṇḍitabbo saṅgharitabboti piṇḍo, piṇḍapāto. Piṇḍāya caraṇaṃ sīlamassāti piṇḍacārī, so eva piṇḍacāriko sakatthe kapaccayavasena. Piṇḍacārikena vattitabbaṃ vattaṃ piṇḍacārikavattaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – nivesanaṃ nāma itthikumārikādīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ. Yasmā pavisananikkhamanadvāraṃ asallakkhetvā sahasā pavisanto visabhāgārammaṇaṃ vā passeyya, parissayo vā bhaveyya, tasmā ‘‘nivesanaṃ…pe… pavisitabba’’nti vuttaṃ. Atidūre tiṭṭhanto apassanto vā bhaveyya, ‘‘aññassa gehe tiṭṭhatī’’ti vā maññeyya. Accāsanne tiṭṭhanto apassitabbaṃ vā passeyya, asuṇitabbaṃ vā suṇeyya, tena manussānaṃ agāravo vā appasādo vā bhaveyya, tasmā ‘‘nātidūre nāccāsanne ṭhātabba’’nti vuttaṃ. Aticiraṃ tiṭṭhanto adātukāmānaṃ manopadoso bhaveyya, aññattha bhikkhā ca parikkhayeyya, atilahukaṃ nivattanto dātukāmānaṃ puññahāni ca bhaveyya, bhikkhuno ca bhikkhāya asampajjanaṃ, tasmā ‘‘nāticiraṃ ṭhātabbaṃ, nātilahukaṃ nivattitabbaṃ, ṭhitena sallakkhetabba’’nti vuttaṃ. Sallakkhaṇākāraṃ dasseti ‘‘sace kammaṃ vā nikkhipatī’’tiādinā. Tattha kammaṃ vā nikkhipatīti kappāsaṃ vā suppaṃ vā musalaṃ vā yañca gahetvā kammaṃ karonti, ṭhitā vā nisinnā vā honti, taṃ nikkhipati. Parāmasatīti gaṇhāti. Ṭhapeti vāti ‘‘tiṭṭhatha bhante’’ti vadantī ṭhapeti nāma. Avakkārapātīti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekā samuggapāti. Ettha ca samuggapāti nāma samuggapuṭasadisā pāti. Sesaṃ vuttanayameva.
ปิณฺฑจาริกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Piṇḍacārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อารญฺญิกวตฺตกถาวณฺณนา
Āraññikavattakathāvaṇṇanā
๑๙๐. อารญฺญิกวเตฺต น รมนฺติ ชนา เอตฺถาติ อรญฺญํฯ วุตฺตญฺหิ –
190. Āraññikavatte na ramanti janā etthāti araññaṃ. Vuttañhi –
‘‘รมณียานิ อรญฺญานิ, ยตฺถ น รมตี ชโน;
‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;
วีตราคา รมิสฺสนฺติ, น เต กามคเวสิโน’’ติฯ (ธ. ป. ๙๙);
Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. (dha. pa. 99);
อรเญฺญ วสตีติ อารญฺญิโก, เตน วตฺติตพฺพํ วตฺตํ อารญฺญิกวตฺตํฯ ตตฺรายํ วิเสสปทานมโตฺถ – กาลเสฺสว อุฎฺฐายาติ อรญฺญเสนาสนสฺส คามโต ทูรตฺตา วุตฺตํ, เตเนว การเณน ‘‘ปตฺตํ คเหตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา คจฺฉโนฺต ปริสฺสโม โหตี’’ติ วุตฺตํฯ ปตฺตํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา อํเส ลเคฺคตฺวา จีวรํ ขเนฺธ กริตฺวา อรญฺญมโคฺค น ทุโสฺสธโน โหติ, ตสฺมา กณฺฎกสรีสปาทิปริสฺสยวิโมจนตฺถํ อุปาหนา อาโรหิตฺวาฯ อรญฺญํ นาม ยสฺมา โจราทีนํ วิจรฎฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘ทารุภณฺฑํ มตฺติกาภณฺฑํ ปฎิสาเมตฺวา ทฺวารวาตปานํ ถเกตฺวา วสนฎฺฐานโต นิกฺขมิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ อิโต ปรานิ ภตฺตคฺควตฺตปิณฺฑจาริกวเตฺตสุ วุตฺตสทิสาเนวฯ คามโต นิกฺขมิตฺวา สเจ พหิคาเม อุทกํ นตฺถิ, อโนฺตคาเมเยว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา, อถ พหิคาเม อตฺถิ, ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา โวทกํ กตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา จีวรํ สงฺฆริตฺวา อํเส กริตฺวา อุปาหนา อาโรหิตฺวา คนฺตพฺพํฯ
Araññe vasatīti āraññiko, tena vattitabbaṃ vattaṃ āraññikavattaṃ. Tatrāyaṃ visesapadānamattho – kālasseva uṭṭhāyāti araññasenāsanassa gāmato dūrattā vuttaṃ, teneva kāraṇena ‘‘pattaṃ gahetvā cīvaraṃ pārupitvā gacchanto parissamo hotī’’ti vuttaṃ. Pattaṃ thavikāya pakkhipitvā aṃse laggetvā cīvaraṃ khandhe karitvā araññamaggo na dussodhano hoti, tasmā kaṇṭakasarīsapādiparissayavimocanatthaṃ upāhanā ārohitvā. Araññaṃ nāma yasmā corādīnaṃ vicaraṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ paṭisāmetvā dvāravātapānaṃ thaketvā vasanaṭṭhānato nikkhamitabba’’nti vuttaṃ. Ito parāni bhattaggavattapiṇḍacārikavattesu vuttasadisāneva. Gāmato nikkhamitvā sace bahigāme udakaṃ natthi, antogāmeyeva bhattakiccaṃ katvā, atha bahigāme atthi, bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya pakkhipitvā cīvaraṃ saṅgharitvā aṃse karitvā upāhanā ārohitvā gantabbaṃ.
ภาชนํ อลภเนฺตนาติอาทิ อรญฺญเสนาสนสฺส ทุลฺลภทพฺพสมฺภารตฺตา วุตฺตํ, อคฺคิ อุปฎฺฐาเปตโพฺพติอาทิ วาฬมิคสรีสปาทิพาหิรปริสฺสยกาเล จ วาตปิตฺตาทิอชฺฌตฺตปอสฺสยกาเล จ อิจฺฉิตพฺพตฺตาฯ พหูนํ ปน วสนฎฺฐาเน ตาทิสานิ สุลภานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘คณวาสิโน ปน เตน วินาปิ วฎฺฎตี’’ติฯ กตฺตรทโณฺฑ นาม ปริสฺสยวิโนทโน โหติ, ตสฺมา อรเญฺญ วิหรเนฺตน อวสฺสํ อิจฺฉิตโพฺพติ วุตฺตํ ‘‘กตฺตรทโณฺฑ อุปฎฺฐาเปตโพฺพ’’ติฯ นกฺขตฺตาเนว นกฺขตฺตปทานิฯ โจราทีสุ อาคนฺตฺวา ‘‘อชฺช, ภเนฺต, เกน นกฺขเตฺตน จโนฺท ยุโตฺต’’ติ ปุจฺฉิเตสุ ‘‘น ชานามา’’ติ วุเตฺต กุชฺฌนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นกฺขตฺตปทานิ อุคฺคเหตพฺพานิ สกลานิ วา เอกเทสานิ วา’’ติ, ตถา ทิสามูเฬฺหสุ ‘‘กตมายํ, ภเนฺต, ทิสา’’ติ ปุจฺฉิเตสุ, ตสฺมา ‘‘ทิสากุสเลน ภวิตพฺพ’’นฺติฯ
Bhājanaṃ alabhantenātiādi araññasenāsanassa dullabhadabbasambhārattā vuttaṃ, aggi upaṭṭhāpetabbotiādi vāḷamigasarīsapādibāhiraparissayakāle ca vātapittādiajjhattapaassayakāle ca icchitabbattā. Bahūnaṃ pana vasanaṭṭhāne tādisāni sulabhāni hontīti āha ‘‘gaṇavāsino pana tena vināpi vaṭṭatī’’ti. Kattaradaṇḍo nāma parissayavinodano hoti, tasmā araññe viharantena avassaṃ icchitabboti vuttaṃ ‘‘kattaradaṇḍo upaṭṭhāpetabbo’’ti. Nakkhattāneva nakkhattapadāni. Corādīsu āgantvā ‘‘ajja, bhante, kena nakkhattena cando yutto’’ti pucchitesu ‘‘na jānāmā’’ti vutte kujjhanti, tasmā vuttaṃ ‘‘nakkhattapadāni uggahetabbāni sakalāni vā ekadesāni vā’’ti, tathā disāmūḷhesu ‘‘katamāyaṃ, bhante, disā’’ti pucchitesu, tasmā ‘‘disākusalena bhavitabba’’nti.
อารญฺญิกวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Āraññikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
เสนาสนวตฺตกถาวณฺณนา
Senāsanavattakathāvaṇṇanā
๑๙๑. เสนาสนวเตฺต สยนฺติ เอตฺถาติ เสนํ, สยนนฺติ อโตฺถฯ อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาสนํฯ เสนญฺจ อาสนญฺจ เสนาสนํฯ เสนาสเนสุ กตฺตพฺพํ วตฺตํ เสนาสนวตฺตํ ฯ อิธ ปน ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อุปชฺฌายวตฺตกถายํ (วิ. สงฺค. อฎฺฐ. ๑๘๓ ) วุตฺตเมวฯ ตตฺถ ปน อุปชฺฌาเยน วุตฺถวิหาโร วุโตฺต, อิธ ปน อตฺตนา วุตฺถวิหาโรติ อยเมว วิเสโสฯ น วุฑฺฒํ อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ ตสฺส โอวรเก ตทุปจาเร จ อาปุจฺฉิตพฺพนฺติ วทนฺติฯ โภชนสาลาทีสุปิ เอวเมว ปฎิปชฺชิตพฺพนฺติ โภชนสาลาทีสุปิ อุเทฺทสทานาทิ อาปุจฺฉิตฺวาว กาตพฺพนฺติ อโตฺถฯ
191. Senāsanavatte sayanti etthāti senaṃ, sayananti attho. Āvasanti etthāti āsanaṃ. Senañca āsanañca senāsanaṃ. Senāsanesu kattabbaṃ vattaṃ senāsanavattaṃ. Idha pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ upajjhāyavattakathāyaṃ (vi. saṅga. aṭṭha. 183 ) vuttameva. Tattha pana upajjhāyena vutthavihāro vutto, idha pana attanā vutthavihāroti ayameva viseso. Na vuḍḍhaṃ anāpucchāti ettha tassa ovarake tadupacāre ca āpucchitabbanti vadanti. Bhojanasālādīsupi evameva paṭipajjitabbanti bhojanasālādīsupi uddesadānādi āpucchitvāva kātabbanti attho.
เสนาสนวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Senāsanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
ชนฺตาฆรวตฺตกถาวณฺณนา
Jantāgharavattakathāvaṇṇanā
๑๙๒. ชนฺตาฆรวเตฺต ชายตีติ ชํ, กิํ ตํ? สรีรํฯ ชํ ตายติ รกฺขตีติ ชนฺตา, กา สา? ติกิจฺฉาฯ คยฺหเตติ ฆรํ, กิํ ตํ? นิเวสนํ, ชนฺตาย สรีรติกิจฺฉาย กตํ ฆรํ ชนฺตาฆรํ, ชนฺตาฆเร กตฺตพฺพํ วตฺตํ ชนฺตาฆรวตฺตํฯ ตตฺถ ปริภณฺฑนฺติ พหิชคติฯ เสสํ อุปชฺฌายวเตฺต วุตฺตนยตฺตา สุวิเญฺญยฺยเมวฯ
192. Jantāgharavatte jāyatīti jaṃ, kiṃ taṃ? Sarīraṃ. Jaṃ tāyati rakkhatīti jantā, kā sā? Tikicchā. Gayhateti gharaṃ, kiṃ taṃ? Nivesanaṃ, jantāya sarīratikicchāya kataṃ gharaṃ jantāgharaṃ, jantāghare kattabbaṃ vattaṃ jantāgharavattaṃ. Tattha paribhaṇḍanti bahijagati. Sesaṃ upajjhāyavatte vuttanayattā suviññeyyameva.
ชนฺตาฆรวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Jantāgharavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
วจฺจกุฎิวตฺตกถาวณฺณนา
Vaccakuṭivattakathāvaṇṇanā
๑๙๓. วจฺจกุฎิวเตฺต วจฺจยเต อูหทยเตติ วจฺจํ, กรีสํฯ กุฎียติ ฉินฺทียติ อาตโป เอตายาติ กุฎิ, วจฺจตฺถาย กตา กุฎิ วจฺจกุฎิ, วจฺจกุฎิยา วตฺติตพฺพํ วตฺตํ วจฺจกุฎิวตฺตํ, อิธ จ วตฺตกฺขนฺธเก อาจมนวตฺตํ ปฐมํ อาคตํ, ปจฺฉา วจฺจกุฎิวตฺตํฯ อิมสฺมิํ ปน ปกรเณ ปฐมํ วจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา อาจมตีติ อธิปฺปาเยน วจฺจกุฎิวตฺตํ ปฐมํ อาคตํ, ตสฺมา ตทนุกฺกเมน กถยิสฺสามฯ ทนฺตกฎฺฐํ ขาทเนฺตนาติ อยํ วจฺจกุฎิยาปิ สพฺพเตฺถว ปฎิเกฺขโปฯ นิพทฺธคมนตฺถายาติ อตฺตนา นิพทฺธคมนตฺถายฯ ปุคฺคลิกฎฺฐานํ วาติ อตฺตโน วิหารํ สนฺธาย วุตฺตํฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวาติฯ
193. Vaccakuṭivatte vaccayate ūhadayateti vaccaṃ, karīsaṃ. Kuṭīyati chindīyati ātapo etāyāti kuṭi, vaccatthāya katā kuṭi vaccakuṭi, vaccakuṭiyā vattitabbaṃ vattaṃ vaccakuṭivattaṃ, idha ca vattakkhandhake ācamanavattaṃ paṭhamaṃ āgataṃ, pacchā vaccakuṭivattaṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe paṭhamaṃ vaccaṃ katvā pacchā ācamatīti adhippāyena vaccakuṭivattaṃ paṭhamaṃ āgataṃ, tasmā tadanukkamena kathayissāma. Dantakaṭṭhaṃ khādantenāti ayaṃ vaccakuṭiyāpi sabbattheva paṭikkhepo. Nibaddhagamanatthāyāti attanā nibaddhagamanatthāya. Puggalikaṭṭhānaṃ vāti attano vihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
วจฺจกุฎิวตฺตกถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Vaccakuṭivattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
อิติ วินยสงฺคหสํวณฺณนาภูเต วินยาลงฺกาเร
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
อุปชฺฌายวตฺตาทิวตฺตวินิจฺฉยกถาลงฺกาโร นาม
Upajjhāyavattādivattavinicchayakathālaṅkāro nāma
สตฺตวีสติโม ปริเจฺฉโทฯ
Sattavīsatimo paricchedo.
