| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ថេរគាថា-អដ្ឋកថា • Theragāthā-aṭṭhakathā |
៩. តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា
9. Tissattheragāthāvaṇṇanā
សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោតិ អាយស្មតោ តិស្សត្ថេរស្ស គាថា។ កា ឧប្បតិ? អយម្បិ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស ភគវតោ ពោធិយា មូលេ បុរាណបណ្ណានិ នីហរិត្វា សោធេសិ។ សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ ភគវតោ បិតុច្ឆាបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ តិស្សោ នាម នាមេន។ សោ ភគវន្តំ អនុបព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា អរញ្ញាយតនេ វិហរន្តោ ជាតិំ បដិច្ច មានំ ករោន្តោ កោធូបាយាសពហុលោ ច ឧជ្ឈានពហុលោ ច ហុត្វា វិចរតិ, សមណធម្មេ ឧស្សុក្កំ ន ករោតិ។ អថ នំ សត្ថា ឯកទិវសំ ទិវាដ្ឋានេ វិវដមុខំ និទ្ទាយន្តំ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ សាវត្ថិតោ អាកាសេន គន្ត្វា តស្ស ឧបរិ អាកាសេយេវ ឋត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា តេនោភាសេន បដិពុទ្ធស្ស សតិំ ឧប្បាទេត្វា ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘សត្តិយា វិយ ឱមដ្ឋោ’’តិ គាថំ អភាសិ។
Sattiyā viya omaṭṭhoti āyasmato tissattherassa gāthā. Kā uppati? Ayampi kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto tissassa bhagavato bodhiyā mūle purāṇapaṇṇāni nīharitvā sodhesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare bhagavato pitucchāputto hutvā nibbatti tisso nāma nāmena. So bhagavantaṃ anupabbajitvā upasampanno hutvā araññāyatane viharanto jātiṃ paṭicca mānaṃ karonto kodhūpāyāsabahulo ca ujjhānabahulo ca hutvā vicarati, samaṇadhamme ussukkaṃ na karoti. Atha naṃ satthā ekadivasaṃ divāṭṭhāne vivaṭamukhaṃ niddāyantaṃ dibbacakkhunā olokento sāvatthito ākāsena gantvā tassa upari ākāseyeva ṭhatvā obhāsaṃ pharitvā tenobhāsena paṭibuddhassa satiṃ uppādetvā ovādaṃ dento ‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’ti gāthaṃ abhāsi.
៣៩. តត្ថ សត្តិយាតិ ទេសនាសីសមេតំ, ឯកតោធារាទិនា សត្ថេនាតិ អត្ថោ។ ឱមដ្ឋោតិ បហតោ។ ចត្តារោ ហិ បហារា ឱមដ្ឋោ ឧម្មដ្ឋោ មដ្ឋោ វិមដ្ឋោតិ។ តត្ថ ឧបរិ ឋត្វា អធោមុខំ ទិន្នបហារោ ឱមដ្ឋោ នាម, ហេដ្ឋា ឋត្វា ឧទ្ធម្មុខំ ទិន្នបហារោ ឧម្មដ្ឋោ នាម, អគ្គឡសូចិ វិយ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតោ មដ្ឋោ នាម, សេសោ សព្ពោបិ វិមដ្ឋោ នាម។ ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឱមដ្ឋោ គហិតោ។ សោ ហិ សព្ពទារុណោ ទុរុទ្ធរណសល្លោ ទុត្តិកិច្ឆោ អន្តោទោសោ អន្តោបុព្ពលោហិតោវ ហោតិ, បុព្ពលោហិតំ អនិក្ខមិត្វា វណមុខំ បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ។ បុព្ពលោហិតំ នីហរិតុកាមេហិ មញ្ចេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វា អធោសិរោ កាតព្ពោ ហោតិ, មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ បាបុណន្តិ។ ឌយ្ហមានេតិ អគ្គិនា ឈាយមានេ។ មត្ថកេតិ សីសេ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សត្តិយា ឱមដ្ឋោ បុរិសោ សល្លុព្ពាហនវណតិកិច្ឆនានំ អត្ថាយ វីរិយំ អារភតិ តាទិសំ បយោគំ ករោតិ បរក្កមតិ, យថា ច ឌយ្ហមានេ មត្ថកេ អាទិត្តសីសោ បុរិសោ តស្ស និព្ពាបនត្ថំ វីរិយំ អារភតិ តាទិសំ បយោគំ ករោតិ, ឯវមេវំ, ភិក្ខុ, កាមរាគប្បហានាយ សតោ អប្បមត្តោ អតិវិយ ឧស្សាហជាតោ ហុត្វា វិហរេយ្យាតិ។
39. Tattha sattiyāti desanāsīsametaṃ, ekatodhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahato. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma, heṭṭhā ṭhatvā uddhammukhaṃ dinnapahāro ummaṭṭho nāma, aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma, seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharaṇasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti, pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ nīharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇanti. Ḍayhamāneti agginā jhāyamāne. Matthaketi sīse. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbāhanavaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti parakkamati, yathā ca ḍayhamāne matthake ādittasīso puriso tassa nibbāpanatthaṃ vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti, evamevaṃ, bhikkhu, kāmarāgappahānāya sato appamatto ativiya ussāhajāto hutvā vihareyyāti.
ឯវំ ភគវា តស្ស ថេរស្ស កោធូបាយាសវូបសមាយ ឱវាទំ ទេន្តោ តទេកដ្ឋតាយ កាមរាគប្បហានសីសេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ។ ថេរោ ឥមំ គាថំ សុត្វា សំវិគ្គហទយោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ វិហាសិ។ តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា សត្ថា សំយុត្តកេ តិស្សត្ថេរសុត្តំ (សំ. និ. ៣.៨៤) ទេសេសិ។ សោ ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ។ តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៣.៦៦-៧៣) –
Evaṃ bhagavā tassa therassa kodhūpāyāsavūpasamāya ovādaṃ dento tadekaṭṭhatāya kāmarāgappahānasīsena desanaṃ niṭṭhāpesi. Thero imaṃ gāthaṃ sutvā saṃviggahadayo vipassanāya yuttappayutto vihāsi. Tassa ajjhāsayaṃ ñatvā satthā saṃyuttake tissattherasuttaṃ (saṃ. ni. 3.84) desesi. So desanāpariyosāne arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.66-73) –
‘‘ទេវលោកេ មនុស្សេ ចេ, អនុភោត្វា ឧភោ យសេ;
‘‘Devaloke manusse ce, anubhotvā ubho yase;
អវសានេ ច និព្ពានំ, សិវំ បត្តោ អនុត្តរំ។
Avasāne ca nibbānaṃ, sivaṃ patto anuttaraṃ.
‘‘សម្ពុទ្ធំ ឧទ្ទិសិត្វាន, ពោធិំ វា តស្ស សត្ថុនោ;
‘‘Sambuddhaṃ uddisitvāna, bodhiṃ vā tassa satthuno;
យោ បុញ្ញំ បសវី បោសោ, តស្ស កិំ នាម ទុល្លភំ។
Yo puññaṃ pasavī poso, tassa kiṃ nāma dullabhaṃ.
‘‘មគ្គេ ផលេ អាគមេ ច, ឈានាភិញ្ញាគុណេសុ ច;
‘‘Magge phale āgame ca, jhānābhiññāguṇesu ca;
អញ្ញេសំ អធិកោ ហុត្វា, និព្ពាយាមិ អនាសវោ។
Aññesaṃ adhiko hutvā, nibbāyāmi anāsavo.
‘‘បុរេហំ ពោធិយា បត្តំ, ឆឌ្ឌេត្វា ហដ្ឋមានសោ;
‘‘Purehaṃ bodhiyā pattaṃ, chaḍḍetvā haṭṭhamānaso;
ឥមេហិ វីសតង្គេហិ, សមង្គី ហោមិ សព្ពថា។
Imehi vīsataṅgehi, samaṅgī homi sabbathā.
‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ.… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ។
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ សត្ថារំ បូជេតុំ តមេវ គាថំ អភាសិ។
Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto satthāraṃ pūjetuṃ tameva gāthaṃ abhāsi.
តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tissattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ថេរគាថាបាឡិ • Theragāthāpāḷi / ៩. តិស្សត្ថេរគាថា • 9. Tissattheragāthā
