| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ឧទាន-អដ្ឋកថា • Udāna-aṭṭhakathā |
៣. តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា
3. Tatiyabodhisuttavaṇṇanā
៣. តតិយេ អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចាតិ អត្ថោ។ ននុ ច បុព្ពេបិ អនុលោមវសេន បដិលោមវសេន ច បដិច្ចសមុប្បាទេ មនសិការប្បវត្តិ សុត្តទ្វយេ វុត្តា, ឥធ កស្មា បុនបិ តទុភយវសេន មនសិការប្បវត្តិ វុច្ចតីតិ? តទុភយវសេន តតិយវារំ តត្ថ មនសិការស្ស បវត្តិតត្តា។ កថំ បន តទុភយវសេន មនសិការោ បវត្តិតោ? ន ហិ សក្កា អបុព្ពំ អចរិមំ អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មនសិការំ បវត្តេតុន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘តទុភយំ ឯកជ្ឈំ មនសាកាសី’’តិ, អថ ខោ វារេន។ ភគវា ហិ បឋមំ អនុលោមវសេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបំ បឋមំ ឧទានំ ឧទានេសិ។ ទុតិយម្បិ បដិលោមវសេន តំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបមេវ ឧទានំ ឧទានេសិ។ តតិយវារេ បន កាលេន អនុលោមំ កាលេន បដិលោមំ មនសិករណវសេន អនុលោមបដិលោមំ មនសិ អកាសិ។ តេន វុត្តំ – ‘‘អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចា’’តិ។ ឥមិនា មនសិការស្ស បគុណពលវភាវោ ច វសីភាវោ ច បកាសិតោ ហោតិ។ ឯត្ថ ច ‘‘អនុលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, បដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, អនុលោមបដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តានំ បុព្ពាភោគានំ វសេន នេសំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ។
3. Tatiye anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca, yathāvuttaanulomavasena ceva paṭilomavasena cāti attho. Nanu ca pubbepi anulomavasena paṭilomavasena ca paṭiccasamuppāde manasikārappavatti suttadvaye vuttā, idha kasmā punapi tadubhayavasena manasikārappavatti vuccatīti? Tadubhayavasena tatiyavāraṃ tattha manasikārassa pavattitattā. Kathaṃ pana tadubhayavasena manasikāro pavattito? Na hi sakkā apubbaṃ acarimaṃ anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādassa manasikāraṃ pavattetunti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘tadubhayaṃ ekajjhaṃ manasākāsī’’ti, atha kho vārena. Bhagavā hi paṭhamaṃ anulomavasena paṭiccasamuppādaṃ manasi karitvā tadanurūpaṃ paṭhamaṃ udānaṃ udānesi. Dutiyampi paṭilomavasena taṃ manasi karitvā tadanurūpameva udānaṃ udānesi. Tatiyavāre pana kālena anulomaṃ kālena paṭilomaṃ manasikaraṇavasena anulomapaṭilomaṃ manasi akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca, yathāvuttaanulomavasena ceva paṭilomavasena cā’’ti. Iminā manasikārassa paguṇabalavabhāvo ca vasībhāvo ca pakāsito hoti. Ettha ca ‘‘anulomaṃ manasi karissāmi, paṭilomaṃ manasi karissāmi, anulomapaṭilomaṃ manasi karissāmī’’ti evaṃ pavattānaṃ pubbābhogānaṃ vasena nesaṃ vibhāgo veditabbo.
តត្ថ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ។ អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា, អគ្គមគ្គេន អនវសេសអនុប្បាទប្បហានាតិ អត្ថោ។ សង្ខារនិរោធោតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ អនវសេសំ អនុប្បាទនិរោធោ។ ហេដ្ឋិមេន ហិ មគ្គត្តយេន កេចិ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ, កេចិ ន និរុជ្ឈន្តិ អវិជ្ជាយ សាវសេសនិរោធា។ អគ្គមគ្គេន បនស្សា អនវសេសនិរោធា ន កេចិ សង្ខារា ន និរុជ្ឈន្តីតិ។
Tattha avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā, aggamaggena anavasesaanuppādappahānāti attho. Saṅkhāranirodhoti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ anavasesaṃ anuppādanirodho. Heṭṭhimena hi maggattayena keci saṅkhārā nirujjhanti, keci na nirujjhanti avijjāya sāvasesanirodhā. Aggamaggena panassā anavasesanirodhā na keci saṅkhārā na nirujjhantīti.
ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ អវិជ្ជាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ និរោធោ ច អវិជ្ជាទីនំ សមុទយា និរោធា ច ហោតីតិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា។ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥទំ យេន មគ្គេន យោ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោ កិច្ចវសេន អារម្មណកិរិយាយ ច វិទិតោ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស អានុភាវទីបកំ វុត្តប្បការំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ។
Etamatthaṃviditvāti yvāyaṃ avijjādivasena saṅkhārādikassa dukkhakkhandhassa samudayo nirodho ca avijjādīnaṃ samudayā nirodhā ca hotīti vutto, sabbākārena etamatthaṃ viditvā. Imaṃ udānaṃ udānesīti idaṃ yena maggena yo dukkhakkhandhassa samudayanirodhasaṅkhāto attho kiccavasena ārammaṇakiriyāya ca vidito, tassa ariyamaggassa ānubhāvadīpakaṃ vuttappakāraṃ udānaṃ udānesīti attho.
តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស, តទា សោ ព្រាហ្មណោ តេហិ ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ យស្ស វា អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា , តេន អរិយមគ្គេន វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ, ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនំ វិធូបយន្តោ វិធមេន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ តិដ្ឋតិ។ កថំ? សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខំ, យថា សូរិយោ អព្ភុគ្គតោ អត្តនោ បភាយ អន្តលិក្ខំ ឱភាសេន្តោវ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ សោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ តេហិ ធម្មេហិ តេន វា អរិយមគ្គេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោវ មារសេនំ វិធូបយន្តោ តិដ្ឋតីតិ។
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yadā have pātubhavanti dhammā ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, tadā so brāhmaṇo tehi uppannehi bodhipakkhiyadhammehi yassa vā ariyamaggassa catusaccadhammā pātubhūtā , tena ariyamaggena vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ, ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādinā (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) nayena vuttappakāraṃ mārasenaṃ vidhūpayanto vidhamento viddhaṃsento tiṭṭhati. Kathaṃ? Sūriyova obhāsayamantalikkhaṃ, yathā sūriyo abbhuggato attano pabhāya antalikkhaṃ obhāsentova andhakāraṃ vidhamento tiṭṭhati, evaṃ sopi khīṇāsavabrāhmaṇo tehi dhammehi tena vā ariyamaggena saccāni paṭivijjhantova mārasenaṃ vidhūpayanto tiṭṭhatīti.
ឯវំ ភគវតា បឋមំ បច្ចយាការបជាននស្ស, ទុតិយំ បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស, តតិយំ អរិយមគ្គស្ស អានុភាវប្បកាសនានិ ឥមានិ តីណិ ឧទានានិ តីសុ យាមេសុ ភាសិតានិ។ កតរាយ រត្តិយា? អភិសម្ពោធិតោ សត្តមាយ រត្តិយា។ ភគវា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា នានានយេហិ តេភូមកសង្ខារេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥទានិ អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណិ, សព្ពញ្ញុតប្បត្តិសមនន្តរមេវ ច អរុណោ ឧគ្គច្ឆីតិ។ តតោ តេនេវ បល្លង្កេន ពោធិរុក្ខមូលេ សត្តាហំ វីតិនាមេន្តោ សម្បត្តាយ បាដិបទរត្តិយា តីសុ យាមេសុ វុត្តនយេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា យថាក្កមំ ឥមានិ ឧទានានិ ឧទានេសិ។
Evaṃ bhagavatā paṭhamaṃ paccayākārapajānanassa, dutiyaṃ paccayakkhayādhigamassa, tatiyaṃ ariyamaggassa ānubhāvappakāsanāni imāni tīṇi udānāni tīsu yāmesu bhāsitāni. Katarāya rattiyā? Abhisambodhito sattamāya rattiyā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāya rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā nānānayehi tebhūmakasaṅkhāre sammasitvā ‘‘idāni aruṇo uggamissatī’’ti sammāsambodhiṃ pāpuṇi, sabbaññutappattisamanantarameva ca aruṇo uggacchīti. Tato teneva pallaṅkena bodhirukkhamūle sattāhaṃ vītināmento sampattāya pāṭipadarattiyā tīsu yāmesu vuttanayena paṭiccasamuppādaṃ manasi karitvā yathākkamaṃ imāni udānāni udānesi.
ខន្ធកេ បន តីសុបិ វារេសុ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ (មហាវ. ១) អាគតត្តា ខន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘តីសុបិ យាមេសុ ឯវំ មនសិ កត្វា បឋមំ ឧទានំ បច្ចយាការបច្ចវេក្ខណវសេន, ទុតិយំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណវសេន, តតិយំ មគ្គបច្ចវេក្ខណវសេនាតិ ឯវំ ឥមានិ ភគវា ឧទានានិ ឧទានេសី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ។ ភគវា ហិ ឋបេត្វា រតនឃរសត្តាហំ សេសេសុ ឆសុ សត្តាហេសុ អន្តរន្តរា ធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា យេភុយ្យេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី វិហាសិ, រតនឃរសត្តាហេ បន អភិធម្មបរិចយវសេនេវ វិហាសីតិ។
Khandhake pana tīsupi vāresu ‘‘paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomaṃ manasākāsī’’ti (mahāva. 1) āgatattā khandhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīsupi yāmesu evaṃ manasi katvā paṭhamaṃ udānaṃ paccayākārapaccavekkhaṇavasena, dutiyaṃ nibbānapaccavekkhaṇavasena, tatiyaṃ maggapaccavekkhaṇavasenāti evaṃ imāni bhagavā udānāni udānesī’’ti vuttaṃ, tampi na virujjhati. Bhagavā hi ṭhapetvā ratanagharasattāhaṃ sesesu chasu sattāhesu antarantarā dhammaṃ paccavekkhitvā yebhuyyena vimuttisukhapaṭisaṃvedī vihāsi, ratanagharasattāhe pana abhidhammaparicayavaseneva vihāsīti.
តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tatiyabodhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / ខុទ្ទកនិកាយ • Khuddakanikāya / ឧទានបាឡិ • Udānapāḷi / ៣. តតិយពោធិសុត្តំ • 3. Tatiyabodhisuttaṃ
