| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / धम्मसङ्गणि-अट्ठकथा • Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā |
सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपकथा
Suttantikadukanikkhepakathā
१३०३. सुत्तन्तिकदुकेसु मातिकाकथायं अत्थतो विवेचितत्ता यानि च नेसं निद्देसपदानि तेसम्पि हेट्ठा वुत्तनयेनेव सुविञ्ञेय्यत्ता येभुय्येन उत्तानत्थानि एव। इदं पनेत्थ विसेसमत्तं – विज्जूपमदुके ताव चक्खुमा किर पुरिसो मेघन्धकारे रत्तिं मग्गं पटिपज्जि। तस्स अन्धकारताय मग्गो न पञ्ञायि। विज्जु निच्छरित्वा अन्धकारं विद्धंसेसि। अथस्स अन्धकारविगमा मग्गो पाकटो अहोसि। सो दुतियम्पि गमनं अभिनीहरि। दुतियम्पि अन्धकारो ओत्थरि। मग्गो न पञ्ञायि। विज्जु निच्छरित्वा तं विद्धंसेसि। विगते अन्धकारे मग्गो पाकटो अहोसि। ततियम्पि गमनं अभिनीहरि। अन्धकारो ओत्थरि। मग्गो न पञ्ञायि। विज्जु निच्छरित्वा अन्धकारं विद्धंसेसि।
1303. Suttantikadukesu mātikākathāyaṃ atthato vivecitattā yāni ca nesaṃ niddesapadāni tesampi heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyattā yebhuyyena uttānatthāni eva. Idaṃ panettha visesamattaṃ – vijjūpamaduke tāva cakkhumā kira puriso meghandhakāre rattiṃ maggaṃ paṭipajji. Tassa andhakāratāya maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi. Athassa andhakāravigamā maggo pākaṭo ahosi. So dutiyampi gamanaṃ abhinīhari. Dutiyampi andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā taṃ viddhaṃsesi. Vigate andhakāre maggo pākaṭo ahosi. Tatiyampi gamanaṃ abhinīhari. Andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi.
तत्थ चक्खुमतो पुरिसस्स अन्धकारे मग्गपटिपज्जनं विय अरियसावकस्स सोतापत्तिमग्गत्थाय विपस्सनारम्भो। अन्धकारे मग्गस्स अपञ्ञायनकालो विय सच्चच्छादकतमं। विज्जुया निच्छरित्वा अन्धकारस्स विद्धंसितकालो विय सोतापत्तिमग्गोभासेन उप्पज्जित्वा सच्चच्छादकतमस्स विनोदितकालो। विगते अन्धकारे मग्गस्स पाकटकालो विय सोतापत्तिमग्गस्स चतुन्नं सच्चानं पाकटकालो। मग्गस्स पाकटं पन मग्गसमङ्गिपुग्गलस्स पाकटमेव। दुतियगमनाभिनीहारो विय सकदागामिमग्गत्थाय विपस्सनारम्भो। अन्धकारे मग्गस्स अपञ्ञायनकालो विय सच्चच्छादकतमं। दुतियं विज्जुया निच्छरित्वा अन्धकारस्स विद्धंसितकालो विय सकदागामिमग्गोभासेन उप्पज्जित्वा सच्चच्छादकतमस्स विनोदितकालो। विगते अन्धकारे मग्गस्स पाकटकालो विय सकदागामिमग्गस्स चतुन्नं सच्चानं पाकटकालो। मग्गस्स पाकटं पन मग्गसमङ्गिपुग्गलस्स पाकटमेव। ततियगमनाभिनीहारो विय अनागामिमग्गत्थाय विपस्सनारम्भो। अन्धकारे मग्गस्स अपञ्ञायनकालो विय सच्चच्छादकतमं। ततियं विज्जुया निच्छरित्वा अन्धकारस्स विद्धंसितकालो विय अनागामिमग्गोभासेन उप्पज्जित्वा सच्चच्छादकतमस्स विनोदितकालो। विगते अन्धकारे मग्गस्स पाकटकालो विय अनागामिमग्गस्स चतुन्नं सच्चानं पाकटकालो। मग्गस्स पाकटं पन मग्गसमङ्गिपुग्गलस्स पाकटमेव।
Tattha cakkhumato purisassa andhakāre maggapaṭipajjanaṃ viya ariyasāvakassa sotāpattimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sotāpattimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sotāpattimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Dutiyagamanābhinīhāro viya sakadāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Dutiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sakadāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sakadāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Tatiyagamanābhinīhāro viya anāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Tatiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya anāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya anāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva.
वजिरस्स पन पासाणो वा मणि वा अभेज्जो नाम नत्थि। यत्थ पतति तं विनिविद्धमेव होति। वजिरं खेपेन्तं असेसेत्वा खेपेति। वजिरेन गतमग्गो नाम पुन पाकतिको न होति। एवमेव अरहत्तमग्गस्स अवज्झकिलेसो नाम नत्थि। सब्बकिलेसे विनिविज्झति वजिरं विय। अरहत्तमग्गोपि किलेसे खेपेन्तो असेसेत्वा खेपेति। वजिरेन गतमग्गस्स पुन पाकतिकत्ताभावो विय अरहत्तमग्गेन पहीनकिलेसानं पुन पच्चुदावत्तनं नाम नत्थीति।
Vajirassa pana pāsāṇo vā maṇi vā abhejjo nāma natthi. Yattha patati taṃ vinividdhameva hoti. Vajiraṃ khepentaṃ asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggo nāma puna pākatiko na hoti. Evameva arahattamaggassa avajjhakileso nāma natthi. Sabbakilese vinivijjhati vajiraṃ viya. Arahattamaggopi kilese khepento asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggassa puna pākatikattābhāvo viya arahattamaggena pahīnakilesānaṃ puna paccudāvattanaṃ nāma natthīti.
१३०७. बालदुकनिद्देसे बालेसु अहिरिकानोत्तप्पानि पाकटानि, मूलानि च सेसानं बालधम्मानं। अहिरिको हि अनोत्तप्पी च न किञ्चि अकुसलं न करोति नामाति। एतानि द्वे पठमंयेव विसुं वुत्तानि। सुक्कपक्खेपि अयमेव नयो। तथा कण्हदुके।
1307. Bāladukaniddese bālesu ahirikānottappāni pākaṭāni, mūlāni ca sesānaṃ bāladhammānaṃ. Ahiriko hi anottappī ca na kiñci akusalaṃ na karoti nāmāti. Etāni dve paṭhamaṃyeva visuṃ vuttāni. Sukkapakkhepi ayameva nayo. Tathā kaṇhaduke.
१३११. तपनीयदुकनिद्देसे कतत्ता च अकतत्ता च तपनं वेदितब्बं। कायदुच्चरितादीनि हि कतत्ता तपन्ति, कायसुचरितादीनि अकतत्ता। तथा हि पुग्गलो ‘कतं मे कायदुच्चरित’न्ति तप्पति, ‘अकतं मे कायसुचरित’न्ति तप्पति। ‘कतं मे वचीदुच्चरित’न्ति तप्पति…पे॰… ‘अकतं मे मनोसुचरित’न्ति तप्पति। अतपनीयेपि एसेव नयो। कल्याणकारी हि पुग्गलो ‘कतं मे कायसुचरित’न्ति न तप्पति, ‘अकतं मे कायदुच्चरित’न्ति न तप्पति…पे॰… ‘अकतं मे मनोदुच्चरित’न्ति न तप्पतीति (अ॰ नि॰ २.३)।
1311. Tapanīyadukaniddese katattā ca akatattā ca tapanaṃ veditabbaṃ. Kāyaduccaritādīni hi katattā tapanti, kāyasucaritādīni akatattā. Tathā hi puggalo ‘kataṃ me kāyaduccarita’nti tappati, ‘akataṃ me kāyasucarita’nti tappati. ‘Kataṃ me vacīduccarita’nti tappati…pe… ‘akataṃ me manosucarita’nti tappati. Atapanīyepi eseva nayo. Kalyāṇakārī hi puggalo ‘kataṃ me kāyasucarita’nti na tappati, ‘akataṃ me kāyaduccarita’nti na tappati…pe… ‘akataṃ me manoduccarita’nti na tappatīti (a. ni. 2.3).
१३१३. अधिवचनदुकनिद्देसे या तेसं तेसं धम्मानन्ति सब्बधम्मग्गहणं। सङ्खायतीति सङ्खा, संकथियतीति अत्थो। किन्ति संकथियति? अहन्ति ममन्ति परोति परस्साति सत्तोति भावोति पोसोति पुग्गलोति नरोति माणवोति तिस्सोति दत्तोति, ‘मञ्चो पीठं भिसि बिम्बोहनं’ ‘विहारो परिवेणं द्वारं वातपान’न्ति एवं अनेकेहि आकारेहि संकथियतीति ‘सङ्खा’। समञ्ञायतीति समञ्ञा। किन्ति समञ्ञायति? ‘अहन्ति…पे॰… वातपान’न्ति समञ्ञायतीति ‘समञ्ञा’। पञ्ञापियतीति पञ्ञत्ति। वोहरियतीति वोहारो। किन्ति वोहरियति? ‘अह’न्ति…पे॰… ‘वातपान’न्ति वोहरियतीति वोहारो।
1313. Adhivacanadukaniddese yā tesaṃ tesaṃ dhammānanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Saṅkhāyatīti saṅkhā, saṃkathiyatīti attho. Kinti saṃkathiyati? Ahanti mamanti paroti parassāti sattoti bhāvoti posoti puggaloti naroti māṇavoti tissoti dattoti, ‘mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ’ ‘vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapāna’nti evaṃ anekehi ākārehi saṃkathiyatīti ‘saṅkhā’. Samaññāyatīti samaññā. Kinti samaññāyati? ‘Ahanti…pe… vātapāna’nti samaññāyatīti ‘samaññā’. Paññāpiyatīti paññatti. Vohariyatīti vohāro. Kinti vohariyati? ‘Aha’nti…pe… ‘vātapāna’nti vohariyatīti vohāro.
नामन्ति चतुब्बिधं नामं – सामञ्ञनामं गुणनामं कित्तिमनामं ओपपातिकनामन्ति। तत्थ पठमकप्पिकेसु महाजनेन सम्मन्नित्वा ठपितत्ता महासम्मतोति रञ्ञो नामं ‘सामञ्ञनामं’ नाम। यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘महाजनसम्मतोति खो, वासेट्ठ, महासम्मतो त्वेव पठमं अक्खरं उपनिब्बत्त’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.१३१)। धम्मकथिको पंसुकूलिको विनयधरो तेपिटको सद्धो पसन्नोति एवरूपं गुणतो आगतनामं ‘गुणनामं’ नाम। भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धोतिआदीनिपि तथागतस्स अनेकानि नामसतानि गुणनामानेव। तेन वुत्तं –
Nāmanti catubbidhaṃ nāmaṃ – sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti. Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā mahāsammatoti rañño nāmaṃ ‘sāmaññanāmaṃ’ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, mahāsammato tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). Dhammakathiko paṃsukūliko vinayadharo tepiṭako saddho pasannoti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ ‘guṇanāmaṃ’ nāma. Bhagavā arahaṃ sammāsambuddhotiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva. Tena vuttaṃ –
‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो।
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;
गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति॥
Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti.
यं पन जातस्स कुमारकस्स नामग्गहणदिवसे दक्खिणेय्यानं सक्कारं कत्वा समीपे ठिता ञातका कप्पेत्वा पकप्पेत्वा ‘अयं असुकोनामा’ति नामं करोन्ति, इदं ‘कित्तिमनाम’ नाम। या पन पुरिमपञ्ञत्ति पच्छिमपञ्ञत्तियं पतति, पुरिमवोहारो पच्छिमवोहारे पतति, सेय्यथिदं – पुरिमकप्पेपि चन्दो चन्दोयेव नाम, एतरहिपि चन्दोव। अतीते सूरियो… समुद्दो… पथवी… पब्बतो पब्बतोयेव, नाम, एतरहिपि पब्बतोयेवाति इदं ‘ओपपातिकनामं’ नाम। इदं चतुब्बिधम्पि नामं एत्थ नाममेव होति।
Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘ayaṃ asukonāmā’ti nāmaṃ karonti, idaṃ ‘kittimanāma’ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre patati, seyyathidaṃ – purimakappepi cando candoyeva nāma, etarahipi candova. Atīte sūriyo… samuddo… pathavī… pabbato pabbatoyeva, nāma, etarahipi pabbatoyevāti idaṃ ‘opapātikanāmaṃ’ nāma. Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ettha nāmameva hoti.
नामकम्मन्ति नामकरणं। नामधेय्यन्ति नामट्ठपनं। निरुत्तीति नामनिरुत्ति। ब्यञ्जनन्ति नामब्यञ्जनं। यस्मा पनेतं अत्थं ब्यञ्जेति तस्मा एवं वुत्तं। अभिलापोति नामाभिलापोव। सब्बेव धम्मा अधिवचनपथाति अधिवचनस्स नोपथधम्मो नाम नत्थि। एकधम्मो सब्बधम्मेसु निपतति, सब्बधम्मा एकधम्मस्मिं निपतन्ति। कथं? अयञ्हि नामपञ्ञत्ति एकधम्मो, सो सब्बेसु चतुभूमकधम्मेसु निपतति। सत्तोपि सङ्खारोपि नामतो मुत्तको नाम नत्थि।
Nāmakammanti nāmakaraṇaṃ. Nāmadheyyanti nāmaṭṭhapanaṃ. Niruttīti nāmanirutti. Byañjananti nāmabyañjanaṃ. Yasmā panetaṃ atthaṃ byañjeti tasmā evaṃ vuttaṃ. Abhilāpoti nāmābhilāpova. Sabbeva dhammā adhivacanapathāti adhivacanassa nopathadhammo nāma natthi. Ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatanti. Kathaṃ? Ayañhi nāmapaññatti ekadhammo, so sabbesu catubhūmakadhammesu nipatati. Sattopi saṅkhāropi nāmato muttako nāma natthi.
अटवीपब्बतादीसु रुक्खोपि जानपदानं भारो। ते हि ‘अयं किं रुक्खो नामा’ति पुट्ठा ‘खदिरो’ ‘पलासो’ति अत्तना जाननकनामं कथेन्ति। यस्स नामं न जानन्ति तम्पि ‘अनामको’ नामाति वदन्ति। तम्पि तस्स नामधेय्यमेव हुत्वा तिट्ठति। समुद्दे मच्छकच्छपादीसुपि एसेव नयो। इतरे द्वे दुका इमिना समानत्था एव।
Aṭavīpabbatādīsu rukkhopi jānapadānaṃ bhāro. Te hi ‘ayaṃ kiṃ rukkho nāmā’ti puṭṭhā ‘khadiro’ ‘palāso’ti attanā jānanakanāmaṃ kathenti. Yassa nāmaṃ na jānanti tampi ‘anāmako’ nāmāti vadanti. Tampi tassa nāmadheyyameva hutvā tiṭṭhati. Samudde macchakacchapādīsupi eseva nayo. Itare dve dukā iminā samānatthā eva.
१३१६. नामरूपदुके नामकरणट्ठेन च नमनट्ठेन च नामनट्ठेन च नामं। तत्थ चत्तारो खन्धा ताव नामकरणट्ठेन ‘नामं’। यथा हि महाजनसम्मतत्ता महासम्मतस्स महासम्मतोति नामं अहोसि, यथा वा मातापितरो ‘अयं तिस्सो नाम होतु, फुस्सो नाम होतू’ति एवं पुत्तस्स कित्तिमनामं करोन्ति, यथा वा ‘धम्मकथिको’ ‘विनयधरो’ति गुणतो नामं आगच्छति, न एवं वेदनादीनं। वेदनादयो हि महापथवीआदयो विय अत्तनो नामं करोन्ताव उप्पज्जन्ति। तेसु उप्पन्नेसु तेसं नामं उप्पन्नमेव होति। न हि वेदनं उप्पन्नं ‘त्वं वेदना नाम होही’ति कोचि भणति। न च तस्सा नामग्गहणकिच्चं अत्थि। यथा पथविया उप्पन्नाय ‘त्वं पथवी नाम होही’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, चक्कवाळसिनेरुचन्दिमसूरियनक्खत्तेसु उप्पन्नेसु ‘त्वं चक्कवाळं नाम होहि त्वं नक्खत्तं नाम होही’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, नामं उप्पन्नमेव होति, ओपपातिकपञ्ञत्तियं निपतति, एवं वेदनाय उप्पन्नाय ‘त्वं वेदना नाम होही’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि। ताय उप्पन्नाय वेदनाति नामं उप्पन्नमेव होति। ओपपातिकपञ्ञत्तियं निपतति। सञ्ञादीसुपि एसेव नयो। अतीतेपि हि वेदना वेदनायेव, सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं विञ्ञाणमेव। अनागतेपि, पच्चुप्पन्नेपि। निब्बानं पन सदापि निब्बानमेवाति। ‘नामकरणट्ठेन’ नामं।
1316. Nāmarūpaduke nāmakaraṇaṭṭhena ca namanaṭṭhena ca nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ. Tattha cattāro khandhā tāva nāmakaraṇaṭṭhena ‘nāmaṃ’. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa mahāsammatoti nāmaṃ ahosi, yathā vā mātāpitaro ‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘dhammakathiko’ ‘vinayadharo’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti koci bhaṇati. Na ca tassā nāmaggahaṇakiccaṃ atthi. Yathā pathaviyā uppannāya ‘tvaṃ pathavī nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerucandimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma hohi tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikapaññattiyaṃ nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi. Tāya uppannāya vedanāti nāmaṃ uppannameva hoti. Opapātikapaññattiyaṃ nipatati. Saññādīsupi eseva nayo. Atītepi hi vedanā vedanāyeva, saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi, paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. ‘Nāmakaraṇaṭṭhena’ nāmaṃ.
‘नमनट्ठेना’पि चेत्थ चत्तारो खन्धा नामं। ते हि आरम्मणाभिमुखा नमन्ति। ‘नामनट्ठेन’ सब्बम्पि नामं। चत्तारो हि खन्धा आरम्मणे अञ्ञमञ्ञं नामेन्ति। निब्बानं आरम्मणाधिपतिपच्चयताय अत्तनि अनवज्जधम्मे नामेति।
‘Namanaṭṭhenā’pi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhā namanti. ‘Nāmanaṭṭhena’ sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti. Nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.
१३१८. अविज्जाभवतण्हा वट्टमूलसमुदाचारदस्सनत्थं गहिता।
1318. Avijjābhavataṇhā vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahitā.
१३२०. भविस्सति अत्ता च लोको चाति खन्धपञ्चकं अत्ता च लोको चाति गहेत्वा ‘तं भविस्सती’ति गहणाकारेन निविट्ठा सस्सतदिट्ठि। दुतिया ‘न भविस्सती’ति आकारेन निविट्ठा उच्छेददिट्ठि।
1320. Bhavissati attā ca loko cāti khandhapañcakaṃ attā ca loko cāti gahetvā ‘taṃ bhavissatī’ti gahaṇākārena niviṭṭhā sassatadiṭṭhi. Dutiyā ‘na bhavissatī’ti ākārena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhi.
१३२६. पुब्बन्तं आरब्भाति अतीतकोट्ठासं आरम्मणं करित्वा। इमिना ब्रह्मजाले आगता अट्ठारस पुब्बन्तानुदिट्ठियो गहिता। अपरन्तं आरब्भाति अनागतकोट्ठासं आरम्मणं करित्वा। इमिना तत्थेव आगता चतुचत्तालीस अपरन्तानुदिट्ठियो गहिता।
1326. Pubbantaṃārabbhāti atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā brahmajāle āgatā aṭṭhārasa pubbantānudiṭṭhiyo gahitā. Aparantaṃ ārabbhāti anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā tattheva āgatā catucattālīsa aparantānudiṭṭhiyo gahitā.
१३३२. दोवचस्सतानिद्देसे सहधम्मिके वुच्चमानेति सहधम्मिकं नाम यं भगवता पञ्ञत्तं सिक्खापदं, तस्मिं वत्थुं दस्सेत्वा आपत्तिं आरोपेत्वा ‘इदं नाम त्वं आपत्तिं आपन्नो, इङ्घ देसेहि वुट्ठाहि पटिकरोही’ति वुच्चमाने। दोवचस्सायन्तिआदीसु एवं चोदियमानस्स पटिचोदनाय वा अप्पदक्खिणगाहिताय वा दुब्बचस्स कम्मं दोवचस्सायं। तदेव दोवचस्सन्तिपि वुच्चति। तस्स भावो दोवचस्सियं। इतरं तस्सेव वेवचनं। विप्पटिकूलगाहिताति विलोमगाहिता। विलोमगहणसङ्खातेन विपच्चनीकेन सातं अस्साति विपच्चनीकसातो। ‘पटाणिकगहणं गहेत्वा एकपदेनेव तं निस्सद्दमकासि’न्ति सुखं पटिलभन्तस्सेतं अधिवचनं। तस्स भावो विपच्चनीकसातता। ओवादं अनादियनवसेन अनादरस्स भावो अनादरियं। इतरं तस्सेव वेवचनं। अनादियनाकारो वा अनादरता। गरुवासं अवसनवसेन उप्पन्नो अगारवभावो अगारवता। सजेट्ठकवासं अवसनवसेन उप्पन्नो अप्पटिस्सवभावो अप्पटिस्सवता। अयं वुच्चतीति अयं एवरूपा दोवचस्सता नाम वुच्चति। अत्थतो पनेसा तेनाकारेन पवत्ता चत्तारो खन्धा, सङ्खारक्खन्धोयेव वाति। पापमित्ततादीसुपि एसेव नयो। दोवचस्सता पापमित्ततादयो हि विसुं चेतसिकधम्मा नाम नत्थि।
1332. Dovacassatāniddese sahadhammike vuccamāneti sahadhammikaṃ nāma yaṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadaṃ, tasmiṃ vatthuṃ dassetvā āpattiṃ āropetvā ‘idaṃ nāma tvaṃ āpattiṃ āpanno, iṅgha desehi vuṭṭhāhi paṭikarohī’ti vuccamāne. Dovacassāyantiādīsu evaṃ codiyamānassa paṭicodanāya vā appadakkhiṇagāhitāya vā dubbacassa kammaṃ dovacassāyaṃ. Tadeva dovacassantipi vuccati. Tassa bhāvo dovacassiyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Vippaṭikūlagāhitāti vilomagāhitā. Vilomagahaṇasaṅkhātena vipaccanīkena sātaṃ assāti vipaccanīkasāto. ‘Paṭāṇikagahaṇaṃ gahetvā ekapadeneva taṃ nissaddamakāsi’nti sukhaṃ paṭilabhantassetaṃ adhivacanaṃ. Tassa bhāvo vipaccanīkasātatā. Ovādaṃ anādiyanavasena anādarassa bhāvo anādariyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Anādiyanākāro vā anādaratā. Garuvāsaṃ avasanavasena uppanno agāravabhāvo agāravatā. Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanavasena uppanno appaṭissavabhāvo appaṭissavatā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpā dovacassatā nāma vuccati. Atthato panesā tenākārena pavattā cattāro khandhā, saṅkhārakkhandhoyeva vāti. Pāpamittatādīsupi eseva nayo. Dovacassatā pāpamittatādayo hi visuṃ cetasikadhammā nāma natthi.
१३३३. नत्थि एतेसं सद्धाति अस्सद्धा; बुद्धादीनि वत्थूनि न सद्दहन्तीति अत्थो। दुस्सीलाति सीलस्स दुन्नामं नत्थि, निस्सीलाति अत्थो। अप्पस्सुताति सुतरहिता। पञ्च मच्छरियानि एतेसं अत्थीति मच्छरिनो। दुप्पञ्ञाति निप्पञ्ञा। सेवनकवसेन सेवना। बलवसेवना निसेवना। सब्बतोभागेन सेवना संसेवना। उपसग्गवसेन वा पदं वड्ढितं। तीहिपि सेवनाव कथिता। भजनाति उपसङ्कमना। सम्भजनाति सब्बतोभागेन भजना। उपसग्गवसेन वा पदं वड्ढितं। भत्तीति दळ्हभत्ति। सम्भत्तीति सब्बतोभागेन भत्ति। उपसग्गवसेन वा पदं वड्ढितं। द्वीहिपि दळ्हभत्ति एव कथिता। तंसम्पवङ्कताति तेसु पुग्गलेसु कायेन चेव चित्तेन च सम्पवङ्कभावो; तन्निन्नता तप्पोणता तप्पब्भारताति अत्थो।
1333. Natthi etesaṃ saddhāti assaddhā; buddhādīni vatthūni na saddahantīti attho. Dussīlāti sīlassa dunnāmaṃ natthi, nissīlāti attho. Appassutāti sutarahitā. Pañca macchariyāni etesaṃ atthīti maccharino. Duppaññāti nippaññā. Sevanakavasena sevanā. Balavasevanā nisevanā. Sabbatobhāgena sevanā saṃsevanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Tīhipi sevanāva kathitā. Bhajanāti upasaṅkamanā. Sambhajanāti sabbatobhāgena bhajanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Bhattīti daḷhabhatti. Sambhattīti sabbatobhāgena bhatti. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dvīhipi daḷhabhatti eva kathitā. Taṃsampavaṅkatāti tesu puggalesu kāyena ceva cittena ca sampavaṅkabhāvo; tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho.
१३३४. सोवचस्सतादुकनिद्देसोपि वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो।
1334. Sovacassatādukaniddesopi vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.
१३३६. पञ्चपि आपत्तिक्खन्धाति मातिकानिद्देसेन ‘पाराजिकं सङ्घादिसेसं पाचित्तियं पाटिदेसनीयं दुक्कट’न्ति इमा पञ्च आपत्तियो। सत्तपि आपत्तिक्खन्धाति विनयनिद्देसेन ‘पाराजिकं सङ्घादिसेसं थुल्लच्चयं पाचित्तियं पाटिदेसनीयं दुक्कटं दुब्भासित’न्ति इमा सत्त आपत्तियो। तत्थ सह वत्थुना तासं आपत्तीनं परिच्छेदजाननकपञ्ञा आपत्तिकुसलता नाम। सह कम्मवाचाय आपत्तिवुट्ठानपरिच्छेदजाननकपञ्ञा पन आपत्तिवुट्ठानकुसलता नाम।
1336. Pañcapiāpattikkhandhāti mātikāniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭa’nti imā pañca āpattiyo. Sattapi āpattikkhandhāti vinayaniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ thullaccayaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭaṃ dubbhāsita’nti imā satta āpattiyo. Tattha saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ paricchedajānanakapaññā āpattikusalatā nāma. Saha kammavācāya āpattivuṭṭhānaparicchedajānanakapaññā pana āpattivuṭṭhānakusalatā nāma.
१३३८. समापज्जितब्बतो समापत्ति। सह परिकम्मेन अप्पनापरिच्छेदजाननकपञ्ञा पन समापत्तिकुसलता नाम। ‘चन्दे वा सूरिये वा नक्खत्ते वा एत्तकं ठानं गते वुट्ठहिस्सामी’ति अविरज्झित्वा तस्मिंयेव समये वुट्ठानकपञ्ञाय अत्थिताय समापत्तिवुट्ठानकुसलता नाम।
1338. Samāpajjitabbato samāpatti. Saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā pana samāpattikusalatā nāma. ‘Cande vā sūriye vā nakkhatte vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti avirajjhitvā tasmiṃyeva samaye vuṭṭhānakapaññāya atthitāya samāpattivuṭṭhānakusalatā nāma.
१३४०. अट्ठारसन्नं धातूनं उग्गहमनसिकारसवनधारणपरिच्छेदजाननकपञ्ञा धातुकुसलता नाम। तासंयेव उग्गहमनसिकारजाननकपञ्ञा मनसिकारकुसलता नाम।
1340. Aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā dhātukusalatā nāma. Tāsaṃyeva uggahamanasikārajānanakapaññā manasikārakusalatā nāma.
१३४२. द्वादसन्नं आयतनानं उग्गहमनसिकारसवनधारणपरिच्छेदजाननकपञ्ञा लता नाम। तीसुपि वा एतासु कुसलतासु उग्गहो मनसिकारो सवनं सम्मसनं पटिवेधो पच्चवेक्खणाति सब्बं वट्टति। तत्थ सवनउग्गहपच्चवेक्खणा लोकिया, पटिवेधो लोकुत्तरो। सम्मसनमनसिकारा लोकियलोकुत्तरमिस्सका। ‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’तिआदीनि (विभ॰ अट्ठ॰ २२५) पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे आविभविस्सन्ति। ‘इमिना पन पच्चयेन इदं होती’ति जाननकपञ्ञा पटिच्चसमुप्पादकुसलता नाम।
1342. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā latā nāma. Tīsupi vā etāsu kusalatāsu uggaho manasikāro savanaṃ sammasanaṃ paṭivedho paccavekkhaṇāti sabbaṃ vaṭṭati. Tattha savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro. Sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. ‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’tiādīni (vibha. aṭṭha. 225) paṭiccasamuppādavibhaṅge āvibhavissanti. ‘Iminā pana paccayena idaṃ hotī’ti jānanakapaññā paṭiccasamuppādakusalatā nāma.
१३४४. ठानाट्ठानकुसलतादुकनिद्देसे हेतू पच्चयाति उभयम्पेतं अञ्ञमञ्ञवेवचनं। चक्खुपसादो हि रूपं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जनकस्स चक्खुविञ्ञाणस्स हेतु चेव पच्चयो च। तथा सोतपसादादयो सोतविञ्ञाणादीनं, अम्बबीजादीनि च अम्बफलादीनं। दुतियनये ये ये धम्माति विसभागपच्चयधम्मानं निदस्सनं। येसं येसन्ति विसभागपच्चयसमुप्पन्नधम्मनिदस्सनं। न हेतू न पच्चयाति चक्खुपसादो सद्दं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जनकस्स सोतविञ्ञाणस्स न हेतु न पच्चयो। तथा सोतपसादादयो अवसेसविञ्ञाणादीनं। अम्बादयो च तालादीनं उप्पत्तियाति एवमत्थो वेदितब्बो।
1344. Ṭhānāṭṭhānakusalatādukaniddese hetū paccayāti ubhayampetaṃ aññamaññavevacanaṃ. Cakkhupasādo hi rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa cakkhuviññāṇassa hetu ceva paccayo ca. Tathā sotapasādādayo sotaviññāṇādīnaṃ, ambabījādīni ca ambaphalādīnaṃ. Dutiyanaye ye ye dhammāti visabhāgapaccayadhammānaṃ nidassanaṃ. Yesaṃ yesanti visabhāgapaccayasamuppannadhammanidassanaṃ. Na hetū na paccayāti cakkhupasādo saddaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa sotaviññāṇassa na hetu na paccayo. Tathā sotapasādādayo avasesaviññāṇādīnaṃ. Ambādayo ca tālādīnaṃ uppattiyāti evamattho veditabbo.
१३४६. अज्जवमद्दवनिद्देसे नीचचित्तताति पदमत्तमेव विसेसो। तस्सत्थो – मानाभावेन नीचं चित्तं अस्साति नीचचित्तो। नीचचित्तस्स भावो नीचचित्तता। सेसं चित्तुजुकताचित्तमुदुतानं पदभाजनीये आगतमेव।
1346. Ajjavamaddavaniddese nīcacittatāti padamattameva viseso. Tassattho – mānābhāvena nīcaṃ cittaṃ assāti nīcacitto. Nīcacittassa bhāvo nīcacittatā. Sesaṃ cittujukatācittamudutānaṃ padabhājanīye āgatameva.
१३४८. खन्तिनिद्देसे खमनकवसेन खन्ति। खमनाकारो खमनता। अधिवासेन्ति एताय, अत्तनो उपरि आरोपेत्वा वासेन्ति, न पटिबाहन्ति, न पच्चनीकताय तिट्ठन्तीति अधिवासनता । अचण्डिकस्स भावो अचण्डिक्कं। अनसुरोपोति असुरोपो वुच्चति न सम्मारोपितत्ता दुरुत्तवचनं। तप्पटिपक्खतो अनसुरोपो सुरुत्तवाचाति अत्थो। एवमेत्थ फलूपचारेन कारणं निद्दिट्ठं। अत्तमनता चित्तस्साति सोमनस्सवसेन चित्तस्स सकमनता, अत्तनो चित्तसभावोयेव, न ब्यापन्नचित्तताति अत्थो।
1348. Khantiniddese khamanakavasena khanti. Khamanākāro khamanatā. Adhivāsenti etāya, attano upari āropetvā vāsenti, na paṭibāhanti, na paccanīkatāya tiṭṭhantīti adhivāsanatā. Acaṇḍikassa bhāvo acaṇḍikkaṃ. Anasuropoti asuropo vuccati na sammāropitattā duruttavacanaṃ. Tappaṭipakkhato anasuropo suruttavācāti attho. Evamettha phalūpacārena kāraṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Attamanatā cittassāti somanassavasena cittassa sakamanatā, attano cittasabhāvoyeva, na byāpannacittatāti attho.
१३४९. सोरच्चनिद्देसे कायिको अवीतिक्कमोति तिविधं कायसुचरितं। वाचसिको अवीतिक्कमोति चतुब्बिधं वचीसुचरितं। कायिकवाचसिकोति इमिना कायवचीद्वारसमुट्ठितं आजीवट्ठमकसीलं परियादियति। इदं वुच्चति सोरच्चन्ति इदं पापतो सुट्ठु ओरतत्ता सोरच्चं नाम वुच्चति। सब्बोपि सीलसंवरोति इदं यस्मा न केवलं कायवाचाहेव अनाचारं आचरति मनसापि आचरति एव, तस्मा मानसिकसीलं परियादाय दस्सेतुं वुत्तं।
1349. Soraccaniddese kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ. Vācasiko avītikkamoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ. Kāyikavācasikoti iminā kāyavacīdvārasamuṭṭhitaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādiyati. Idaṃ vuccati soraccanti idaṃ pāpato suṭṭhu oratattā soraccaṃ nāma vuccati. Sabbopi sīlasaṃvaroti idaṃ yasmā na kevalaṃ kāyavācāheva anācāraṃ ācarati manasāpi ācarati eva, tasmā mānasikasīlaṃ pariyādāya dassetuṃ vuttaṃ.
१३५०. साखल्यनिद्देसे अण्डकाति यथा सदोसे रुक्खे अण्डकानि उट्ठहन्ति, एवं सदोसताय खुंसनवम्भनादिवचनेहि अण्डका जाता। कक्कसाति पूतिका सा यथा नाम पूतिरुक्खो कक्कसो होति पग्घरितचुण्णो एवं कक्कसा होति। सोतं घंसयमाना विय पविसति। तेन वुत्तं ‘कक्कसा’ति। परकटुकाति परेसं कटुका अमनापा दोसजननी। पराभिसज्जनीति कुटिलकण्टकसाखा विय चम्मेसु विज्झित्वा परेसं अभिसज्जनी, गन्तुकामानम्पि गन्तुं अदत्वा लग्गनकारी। कोधसामन्ताति कोधस्स आसन्ना। असमाधिसंवत्तनिकाति अप्पनासमाधिस्स वा उपचारसमाधिस्स वा असंवत्तनिका। इति सब्बानेवेतानि सदोसवाचाय वेवचनानि। तथारूपिं वाचं पहायाति इदं फरुसवाचं अप्पजहित्वा ठितस्स अन्तरन्तरे पवत्तापि सण्हवाचा असण्हवाचा एव नामाति दीपनत्थं वुत्तं।
1350. Sākhalyaniddese aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṃ sadosatāya khuṃsanavambhanādivacanehi aṇḍakā jātā. Kakkasāti pūtikā sā yathā nāma pūtirukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo evaṃ kakkasā hoti. Sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisati. Tena vuttaṃ ‘kakkasā’ti. Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī. Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya cammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī, gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī. Kodhasāmantāti kodhassa āsannā. Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā. Iti sabbānevetāni sadosavācāya vevacanāni. Tathārūpiṃ vācaṃ pahāyāti idaṃ pharusavācaṃ appajahitvā ṭhitassa antarantare pavattāpi saṇhavācā asaṇhavācā eva nāmāti dīpanatthaṃ vuttaṃ.
नेळाति एळं वुच्चति दोसो। नास्सा एळन्ति नेळा; निद्दोसाति अत्थो। ‘‘नेळङ्गो सेतपच्छादो’’ति (उदा॰ ६५; सं॰ नि॰ ४.३४७; पेटको॰ २५) एत्थ वुत्तनेळं विय। कण्णसुखाति ब्यञ्जनमधुरताय कण्णानं सुखा, सूचिविज्झनं विय कण्णसूलं न जनेति। अत्थमधुरताय सरीरे कोपं अजनेत्वा पेमं जनेतीति पेमनीया। हदयं गच्छति, अप्पटिहञ्ञमाना सुखेन चित्तं पविसतीति हदयङ्गमा। गुणपरिपुण्णताय पुरे भवाति पोरी। पुरे संवड्ढनारी विय सुकुमारातिपि पोरी। पुरस्स एसातिपि पोरी; नगरवासीनं कथाति अत्थो। नगरवासिनो हि युत्तकथा होन्ति। पितिमत्तं पिताति भातिमत्तं भाताति वदन्ति। एवरूपी कथा बहुनो जनस्स कन्ता होतीति बहुजनकन्ता। कन्तभावेनेव बहुनो जनस्स मनापा चित्तवुड्ढिकराति बहुजनमनापा। या तत्थाति या तस्मिं पुग्गले। सण्हवाचताति मट्ठवाचता। सखिलवाचताति मुदुवाचता। अफरुसवाचताति अकक्खळवाचता।
Neḷāti eḷaṃ vuccati doso. Nāssā eḷanti neḷā; niddosāti attho. ‘‘Neḷaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65; saṃ. ni. 4.347; peṭako. 25) ettha vuttaneḷaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī; nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā. Yā tatthāti yā tasmiṃ puggale. Saṇhavācatāti maṭṭhavācatā. Sakhilavācatāti muduvācatā. Apharusavācatāti akakkhaḷavācatā.
१३५१. पटिसन्थारनिद्देसे आमिसपटिसन्थारोति आमिसअलाभेन अत्तना सह परेसं छिद्दं यथा पिहितं होति पटिच्छन्नं एवं आमिसेन पटिसन्थरणं। धम्मपटिसन्थारोति धम्मस्स अप्पटिलाभेन अत्तना सह परेसं छिद्दं यथा पिहितं होति पटिच्छन्नं, एवं धम्मेन पटिसन्थरणं। पटिसन्थारको होतीति द्वेयेव हि लोकसन्निवासस्स छिद्दानि, तेसं पटिसन्थारको होति। आमिसपटिसन्थारेन वा धम्मपटिसन्थारेन वाति इमिना दुविधेन पटिसन्थारेन पटिसन्थारको होति, पटिसन्थरति, निरन्तरं करोति।
1351. Paṭisanthāraniddese āmisapaṭisanthāroti āmisaalābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ evaṃ āmisena paṭisantharaṇaṃ. Dhammapaṭisanthāroti dhammassa appaṭilābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ, evaṃ dhammena paṭisantharaṇaṃ. Paṭisanthārako hotīti dveyeva hi lokasannivāsassa chiddāni, tesaṃ paṭisanthārako hoti. Āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vāti iminā duvidhena paṭisanthārena paṭisanthārako hoti, paṭisantharati, nirantaraṃ karoti.
तत्रायं आदितो पट्ठाय कथा – पटिसन्थारकेन हि भिक्खुना आगन्तुकं आगच्छन्तं दिस्वाव पच्चुग्गन्त्वा पत्तचीवरं गहेतब्बं, आसनं दातब्बं, तालवण्टेन बीजितब्बं, पादा धोवित्वा मक्खेतब्बा, सप्पिफाणिते सति भेसज्जं दातब्बं, पानीयेन पुच्छितब्बो, आवासो पटिजग्गितब्बो। एवं एकदेसेन आमिसपटिसन्थारो कतो नाम होति।
Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya kathā – paṭisanthārakena hi bhikkhunā āgantukaṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ gahetabbaṃ, āsanaṃ dātabbaṃ, tālavaṇṭena bījitabbaṃ, pādā dhovitvā makkhetabbā, sappiphāṇite sati bhesajjaṃ dātabbaṃ, pānīyena pucchitabbo, āvāso paṭijaggitabbo. Evaṃ ekadesena āmisapaṭisanthāro kato nāma hoti.
सायं पन नवकतरेपि अत्तनो उपट्ठानं अनागतेयेव, तस्स सन्तिकं गन्त्वा निसीदित्वा अविसये अपुच्छित्वा तस्स विसये पञ्हो पुच्छितब्बो। ‘तुम्हे कतरभाणका’ति अपुच्छित्वा तुम्हाकं ‘आचरियुपज्झाया कतरं गन्थं वळञ्जेन्ती’ति पुच्छित्वा पहोनकट्ठाने पञ्हो पुच्छितब्बो। सचे कथेतुं सक्कोति इच्चेतं कुसलं। नो चे सक्कोति सयं कथेत्वा दातब्बं। एवं एकदेसेन धम्मपटिसन्थारो कतो नाम होति।
Sāyaṃ pana navakatarepi attano upaṭṭhānaṃ anāgateyeva, tassa santikaṃ gantvā nisīditvā avisaye apucchitvā tassa visaye pañho pucchitabbo. ‘Tumhe katarabhāṇakā’ti apucchitvā tumhākaṃ ‘ācariyupajjhāyā kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī’ti pucchitvā pahonakaṭṭhāne pañho pucchitabbo. Sace kathetuṃ sakkoti iccetaṃ kusalaṃ. No ce sakkoti sayaṃ kathetvā dātabbaṃ. Evaṃ ekadesena dhammapaṭisanthāro kato nāma hoti.
सचे अत्तनो सन्तिके वसति तं आदाय निबद्धं पिण्डाय चरितब्बं। सचे गन्तुकामो होति पुनदिवसे गमनसभागेन तं आदाय एकस्मिं गामे पिण्डाय चरित्वा उय्योजेतब्बो। सचे अञ्ञस्मिं दिसाभागे भिक्खू निमन्तिता होन्ति तं भिक्खुं इच्छमानं आदाय गन्तब्बं। ‘न मय्हं एसा दिसा सभागा’ति गन्तुं अनिच्छन्ते सेसभिक्खू पेसेत्वा तं आदाय पिण्डाय चरितब्बं। अत्तना लद्धामिसं तस्स दातब्बं। एवं ‘आमिसपटिसन्थारो’ कतो नाम होति।
Sace attano santike vasati taṃ ādāya nibaddhaṃ piṇḍāya caritabbaṃ. Sace gantukāmo hoti punadivase gamanasabhāgena taṃ ādāya ekasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā uyyojetabbo. Sace aññasmiṃ disābhāge bhikkhū nimantitā honti taṃ bhikkhuṃ icchamānaṃ ādāya gantabbaṃ. ‘Na mayhaṃ esā disā sabhāgā’ti gantuṃ anicchante sesabhikkhū pesetvā taṃ ādāya piṇḍāya caritabbaṃ. Attanā laddhāmisaṃ tassa dātabbaṃ. Evaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ kato nāma hoti.
आमिसपटिसन्थारकेन पन अत्तना लद्धं कस्स दातब्बन्ति? आगन्तुकस्स ताव दातब्बं। सचे गिलानो वा अवस्सिको वा अत्थि, तेसम्पि दातब्बं। आचरियुपज्झायानं दातब्बं। भण्डगाहकस्स दातब्बं। साराणीयधम्मपूरकेन पन सतवारम्पि सहस्सवारम्पि आगतागतानं थेरासनतो पट्ठाय दातब्बं। पटिसन्थारकेन पन येन येन न लद्धं, तस्स तस्स दातब्बं। बहिगामं निक्खमित्वा जिण्णकं वा अनाथं भिक्खुं वा भिक्खुनिं वा दिस्वा तेसम्पि दातब्बं।
Āmisapaṭisanthārakena pana attanā laddhaṃ kassa dātabbanti? Āgantukassa tāva dātabbaṃ. Sace gilāno vā avassiko vā atthi, tesampi dātabbaṃ. Ācariyupajjhāyānaṃ dātabbaṃ. Bhaṇḍagāhakassa dātabbaṃ. Sārāṇīyadhammapūrakena pana satavārampi sahassavārampi āgatāgatānaṃ therāsanato paṭṭhāya dātabbaṃ. Paṭisanthārakena pana yena yena na laddhaṃ, tassa tassa dātabbaṃ. Bahigāmaṃ nikkhamitvā jiṇṇakaṃ vā anāthaṃ bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā disvā tesampi dātabbaṃ.
तत्रिदं वत्थु – चोरेहि किर गुत्तसालगामे पहते तङ्खणञ्ञेव एका निरोधतो वुट्ठिता खीणासवत्थेरी दहरभिक्खुनिया भण्डकं गाहापेत्वा महाजनेन सद्धिं मग्गं पटिपज्जित्वा ठितमज्झन्हिके नकुलनगरगामद्वारं पत्वा रुक्खमूले निसीदि। तस्मिं समये काळवल्लिमण्डपवासी महानागत्थेरो नकुलनगरगामे पिण्डाय चरित्वा निक्खन्तो थेरिं दिस्वा भत्तेन आपुच्छि। सा ‘पत्तो मे नत्थी’ति आह। थेरो ‘इमिनाव भुञ्जथा’ति सह पत्तेन अदासि। थेरी भत्तकिच्चं कत्वा पत्तं धोवित्वा थेरस्स दत्वा आह – ‘अज्ज ताव भिक्खाचारेन किलमिस्सथ, इतो पट्ठाय पन वो भिक्खाचारपरित्तासो नाम न भविस्सति, ताता’ति। ततो पट्ठाय थेरस्स ऊनकहापणग्घनको पिण्डपातो नाम न उप्पन्नपुब्बो। अयं ‘आमिसपटिसन्थारो’ नाम।
Tatridaṃ vatthu – corehi kira guttasālagāme pahate taṅkhaṇaññeva ekā nirodhato vuṭṭhitā khīṇāsavattherī daharabhikkhuniyā bhaṇḍakaṃ gāhāpetvā mahājanena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjitvā ṭhitamajjhanhike nakulanagaragāmadvāraṃ patvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ samaye kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero nakulanagaragāme piṇḍāya caritvā nikkhanto theriṃ disvā bhattena āpucchi. Sā ‘patto me natthī’ti āha. Thero ‘imināva bhuñjathā’ti saha pattena adāsi. Therī bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā therassa datvā āha – ‘ajja tāva bhikkhācārena kilamissatha, ito paṭṭhāya pana vo bhikkhācāraparittāso nāma na bhavissati, tātā’ti. Tato paṭṭhāya therassa ūnakahāpaṇagghanako piṇḍapāto nāma na uppannapubbo. Ayaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ nāma.
इमं पटिसन्थारं कत्वा भिक्खुना सङ्गहपक्खे ठत्वा तस्स भिक्खुनो कम्मट्ठानं कथेतब्बं, धम्मो वाचेतब्बो, कुक्कुच्चं विनोदेतब्बं, उप्पन्नं किच्चं करणीयं कातब्बं, अब्भानवुट्ठानमानत्तपरिवासा दातब्बा। पब्बज्जारहो पब्बाजेतब्बो उपसम्पदारहो उपसम्पादेतब्बो। भिक्खुनियापि अत्तनो सन्तिके उपसम्पदं आकङ्खमानाय कम्मवाचं कातुं वट्टति। अयं ‘धम्मपटिसन्थारो’ नाम।
Imaṃ paṭisanthāraṃ katvā bhikkhunā saṅgahapakkhe ṭhatvā tassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ, dhammo vācetabbo, kukkuccaṃ vinodetabbaṃ, uppannaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, abbhānavuṭṭhānamānattaparivāsā dātabbā. Pabbajjāraho pabbājetabbo upasampadāraho upasampādetabbo. Bhikkhuniyāpi attano santike upasampadaṃ ākaṅkhamānāya kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ayaṃ ‘dhammapaṭisanthāro’ nāma.
इमेहि द्वीहि पटिसन्थारेहि पटिसन्थारको भिक्खु अनुप्पन्नं लाभं उप्पादेति, उप्पन्नं थावरं करोति, सभयट्ठाने अत्तनो जीवितं रक्खति चोरनागरञ्ञो पत्तग्गहणहत्थेनेव अग्गं गहेत्वा पत्तेनेव भत्तं आकिरन्तो थेरो विय। अलद्धलाभुप्पादने पन इतो पलायित्वा परतीरं गतेन महानागरञ्ञा एकस्स थेरस्स सन्तिके सङ्गहं लभित्वा पुन आगन्त्वा रज्जे पतिट्ठितेन सेतम्बङ्गणे यावजीवं पवत्तितं महाभेसज्जदानवत्थु कथेतब्बं। उप्पन्नलाभथावरकरणे दीघभाणकअभयत्थेरस्स हत्थतो पटिसन्थारं लभित्वा चेतियपब्बते चोरेहि भण्डकस्स अविलुत्तभावे वत्थु कथेतब्बं।
Imehi dvīhi paṭisanthārehi paṭisanthārako bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, sabhayaṭṭhāne attano jīvitaṃ rakkhati coranāgarañño pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patteneva bhattaṃ ākiranto thero viya. Aladdhalābhuppādane pana ito palāyitvā paratīraṃ gatena mahānāgaraññā ekassa therassa santike saṅgahaṃ labhitvā puna āgantvā rajje patiṭṭhitena setambaṅgaṇe yāvajīvaṃ pavattitaṃ mahābhesajjadānavatthu kathetabbaṃ. Uppannalābhathāvarakaraṇe dīghabhāṇakaabhayattherassa hatthato paṭisanthāraṃ labhitvā cetiyapabbate corehi bhaṇḍakassa aviluttabhāve vatthu kathetabbaṃ.
१३५२. इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारतानिद्देसे चक्खुना रूपं दिस्वाति कारणवसेन चक्खूति लद्धवोहारेन रूपदस्सनसमत्थेन चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा। पोराणा पनाहु – ‘‘चक्खु रूपं न पस्सति, अचित्तकत्ता; चित्तं न पस्सति, अचक्खुकत्ता; द्वारारम्मणसङ्घट्टनेन पन पसादवत्थुकेन चित्तेन पस्सति। ईदिसी पनेसा ‘धनुना विज्जती’तिआदीसु विय ससम्भारकथा नाम होति। तस्मा चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा’’ति अयमेवेत्थ अत्थोति। निमित्तग्गाहीति इत्थिपुरिसनिमित्तं वा सुभनिमित्तादिकं वा किलेसवत्थुभूतं निमित्तं छन्दरागवसेन गण्हाति, दिट्ठमत्तेयेव न सण्ठाति। अनुब्यञ्जनग्गाहीति किलेसानं अनुब्यञ्जनतो पाकटभावकरणतो अनुब्यञ्जनन्ति लद्धवोहारं हत्थपादसितहसितकथितआलोकितविलोकितादिभेदं आकारं गण्हाति। यत्वाधिकरणमेनन्तिआदिम्हि यंकारणा यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु, एतं पुग्गलं सतिकवाटेन चक्खुन्द्रियं असंवुतं अपिहितचक्खुद्वारं हुत्वा विहरन्तं एते अभिज्झादयो धम्मा अन्वास्सवेय्युं अनुबन्धेय्युं अज्झोत्थरेय्युं। तस्स संवराय न पटिपज्जतीति तस्स चक्खुन्द्रियस्स सतिकवाटेन पिदहनत्थाय न पटिपज्जति। एवंभूतोयेव च न रक्खति चक्खुन्द्रियं, न चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जतीति वुच्चति।
1352. Indriyesu aguttadvāratāniddese cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati, acittakattā; cittaṃ na passati, acakkhukattā; dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā’’ti ayamevettha atthoti. Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu, etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ, na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti vuccati.
तत्थ किञ्चापि चक्खुन्द्रिये संवरो वा असंवरो वा नत्थि, न हि चक्खुपसादं निस्साय सति वा मुट्ठस्सच्चं वा उप्पज्जति। अपिच यदा रूपारम्मणं चक्खुस्स आपाथमागच्छति तदा भवङ्गे द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे किरियमनोधातु आवज्जनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति। ततो चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चं, ततो विपाकमनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चं, ततो विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु सन्तीरणकिच्चं, ततो किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु वोट्ठब्बनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति। तदनन्तरं जवनं जवति। तत्रापि नेव भवङ्गसमये न आवज्जनादीनं अञ्ञतरसमये संवरो वा असंवरो वा अत्थि। जवनक्खणे पन दुस्सील्यं वा मुट्ठस्सच्चं वा अञ्ञाणं वा अक्खन्ति वा कोसज्जं वा उप्पज्जति, असंवरो होति।
Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi, na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti.
एवं होन्तो पन सो ‘चक्खुन्द्रिये असंवरो’ति वुच्चति। कस्मा? यस्मा तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि। यथा किं? यथा नगरे चतूसु द्वारेसु असंवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरद्वारकोट्ठकगब्भादयो सुसंवुता, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं अरक्खितं अगोपितमेव होति। नगरद्वारेन हि पविसित्वा चोरा यदिच्छकं करेय्युं। एवमेव जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानीति।
Evaṃ honto pana so ‘cakkhundriye asaṃvaro’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānīti.
सोतेन सद्दं सुत्वातिआदीसुपि एसेव नयो। या इमेसन्ति एवं संवरं अनापज्जन्तस्स इमेसं छन्नं इन्द्रियानं या अगुत्ति या अगोपना यो अनारक्खो यो असंवरो, अथकनं, अपिदहनन्ति अत्थो।
Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Yā imesanti evaṃ saṃvaraṃ anāpajjantassa imesaṃ channaṃ indriyānaṃ yā agutti yā agopanā yo anārakkho yo asaṃvaro, athakanaṃ, apidahananti attho.
१३५३. भोजने अमत्तञ्ञुतानिद्देसे इधेकच्चोति इमस्मिं सत्तलोके एकच्चो। अप्पटिसङ्खाति पटिसङ्खानपञ्ञाय अजानित्वा अनुपधारेत्वा। अयोनिसोति अनुपायेन। आहारन्ति असितपीतादिअज्झोहरणीयं। आहारेतीति परिभुञ्जति अज्झोहरति। दवायातिआदि अनुपायदस्सनत्थं वुत्तं। अनुपायेन हि आहारेन्तो दवत्थाय मदत्थाय मण्डनत्थाय विभूसनत्थाय वा आहारेति, नो इदमत्थितं पटिच्च। या तत्थ असन्तुट्ठिताति या तस्मिं अयोनिसो आहारपरिभोगे असन्तुस्सना असन्तुट्ठिभावो। अमत्तञ्ञुताति अमत्तञ्ञुभावो, पमाणसङ्खाताय मत्ताय अजाननं। अयं वुच्चतीति अयं अपच्चवेक्खितपरिभोगवसेन पवत्ता भोजने अमत्तञ्ञुता नाम वुच्चति।
1353. Bhojane amattaññutāniddese idhekaccoti imasmiṃ sattaloke ekacco. Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaññāya ajānitvā anupadhāretvā. Ayonisoti anupāyena. Āhāranti asitapītādiajjhoharaṇīyaṃ. Āhāretīti paribhuñjati ajjhoharati. Davāyātiādi anupāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Anupāyena hi āhārento davatthāya madatthāya maṇḍanatthāya vibhūsanatthāya vā āhāreti, no idamatthitaṃ paṭicca. Yā tattha asantuṭṭhitāti yā tasmiṃ ayoniso āhāraparibhoge asantussanā asantuṭṭhibhāvo. Amattaññutāti amattaññubhāvo, pamāṇasaṅkhātāya mattāya ajānanaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ apaccavekkhitaparibhogavasena pavattā bhojane amattaññutā nāma vuccati.
१३५४. इन्द्रियेसु गुत्तद्वारतानिद्देसे चक्खुनातिआदि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। न निमित्तग्गाही होतीति छन्दरागवसेन वुत्तप्पकारं निमित्तं न गण्हाति। एवं सेसपदानिपि वुत्तपटिपक्खनयेनेव वेदितब्बानि। यथा च हेट्ठा ‘जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति, द्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानी’ति वुत्तं, एवमिध तस्मिं सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि। यथा किं? यथा नगरद्वारेसु सुसंवुतेसु, किञ्चापि अन्तोघरादयो असंवुता होन्ति, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं सुरक्खितं सुगोपितमेव होति – नगरद्वारेसु पिहितेसु चोरानं पवेसो नत्थि – एवमेव जवने सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनिपि वीथिचित्तानि। तस्मा जवनक्खणे उप्पज्जमानोपि ‘चक्खुन्द्रिये संवरो’ति वुत्तो। सोतेन सद्दं सुत्वातिआदीसुपि एसेव नयो।
1354. Indriyesu guttadvāratāniddese cakkhunātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati, dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānī’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu, kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti – nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi – evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘cakkhundriye saṃvaro’ti vutto. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo.
१३५५. भोजने मत्तञ्ञुतानिद्देसे पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेतीति पटिसङ्खानपञ्ञाय जानित्वा उपायेन आहारं परिभुञ्जति। इदानि तं उपायं दस्सेतुं नेव दवायातिआदि वुत्तं।
1355. Bhojane mattaññutāniddese paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretīti paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā upāyena āhāraṃ paribhuñjati. Idāni taṃ upāyaṃ dassetuṃ neva davāyātiādi vuttaṃ.
तत्थ ‘नेव दवाया’ति दवत्थाय न आहारेति। तत्थ नटलङ्घकादयो दवत्थाय आहारेन्ति नाम। यञ्हि भोजनं भुत्तस्स नच्चगीतकब्यसिलोकसङ्खातो दवो अतिरेकतरेन पटिभाति, तं भोजनं अधम्मेन विसमेन परियेसित्वा ते आहारेन्ति। अयं पन भिक्खु एवं न आहारेति।
Tattha ‘neva davāyā’ti davatthāya na āhāreti. Tattha naṭalaṅghakādayo davatthāya āhārenti nāma. Yañhi bhojanaṃ bhuttassa naccagītakabyasilokasaṅkhāto davo atirekatarena paṭibhāti, taṃ bhojanaṃ adhammena visamena pariyesitvā te āhārenti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.
न मदायाति मानमदपुरिसमदानं वड्ढनत्थाय न आहारेति। तत्थ राजराजमहामत्ता मदत्थाय आहारेन्ति नाम। ते हि अत्तनो मानमदपुरिसमदानं वड्ढनत्थाय पिण्डरसभोजनादीनि पणीतभोजनानि भुञ्जन्ति। अयं पन भिक्खु एवं न आहारेति।
Namadāyāti mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya na āhāreti. Tattha rājarājamahāmattā madatthāya āhārenti nāma. Te hi attano mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya piṇḍarasabhojanādīni paṇītabhojanāni bhuñjanti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.
न मण्डनायाति सरीरमण्डनत्थाय न आहारेति। तत्थ रूपूपजीविनियो मातुगामा अन्तेपुरिकादयो च सप्पिफाणितं नाम पिवन्ति, ते हि सिनिद्धं मुदुं मन्दं भोजनं आहारेन्ति ‘एवं नो अङ्गलट्ठि सुसण्ठिता भविस्सति, सरीरे छविवण्णो पसन्नो भविस्सती’ति। अयं पन भिक्खु एवं न आहारेति।
Na maṇḍanāyāti sarīramaṇḍanatthāya na āhāreti. Tattha rūpūpajīviniyo mātugāmā antepurikādayo ca sappiphāṇitaṃ nāma pivanti, te hi siniddhaṃ muduṃ mandaṃ bhojanaṃ āhārenti ‘evaṃ no aṅgalaṭṭhi susaṇṭhitā bhavissati, sarīre chavivaṇṇo pasanno bhavissatī’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.
न विभूसनायाति सरीरे मंसविभूसनत्थाय न आहारेति। तत्थ निब्बुद्धमल्लमुट्ठिकमल्लादयो सुसिनिद्धेहि मच्छमंसादीहि सरीरमंसं पीणेन्ति ‘एवं नो मंसं उस्सदं भविस्सति पहारसहनत्थाया’ति। अयं पन भिक्खु एवं सरीरे मंसविभूसनत्थाय न आहारेति।
Na vibhūsanāyāti sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. Tattha nibbuddhamallamuṭṭhikamallādayo susiniddhehi macchamaṃsādīhi sarīramaṃsaṃ pīṇenti ‘evaṃ no maṃsaṃ ussadaṃ bhavissati pahārasahanatthāyā’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti.
यावदेवाति आहाराहरणे पयोजनस्स परिच्छेदनियमदस्सनं। इमस्स कायस्स ठितियाति इमस्स चतुमहाभूतिककरजकायस्स ठपनत्थाय आहारेति। इदमस्स आहाराहरणे पयोजनन्ति अत्थो। यापनायाति जीवितिन्द्रिययापनत्थाय आहारेति। विहिंसूपरतियाति विहिंसा नाम अभुत्तपच्चया उप्पज्जनका खुद्दा। तस्सा उपरतिया वूपसमनत्थाय आहारेति। ब्रह्मचरियानुग्गहायाति ब्रह्मचरियं नाम तिस्सो सिक्खा, सकलं सासनं, तस्स अनुग्गण्हनत्थाय आहारेति।
Yāvadevāti āhārāharaṇe payojanassa paricchedaniyamadassanaṃ. Imassa kāyassa ṭhitiyāti imassa catumahābhūtikakarajakāyassa ṭhapanatthāya āhāreti. Idamassa āhārāharaṇe payojananti attho. Yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāya āhāreti. Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma abhuttapaccayā uppajjanakā khuddā. Tassā uparatiyā vūpasamanatthāya āhāreti. Brahmacariyānuggahāyāti brahmacariyaṃ nāma tisso sikkhā, sakalaṃ sāsanaṃ, tassa anuggaṇhanatthāya āhāreti.
इतीति उपायनिदस्सनं; इमिना उपायेनाति अत्थो। पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामीति पुराणवेदना नाम अभुत्तप्पच्चया उप्पज्जनकवेदना। तं पटिहनिस्सामीति आहारेति। नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति नववेदना नाम अतिभुत्तप्पच्चयेन उप्पज्जनकवेदना। तं न उप्पादेस्सामीति आहारेति। अथ वा, ‘नववेदना’ नाम भुत्तप्पच्चया नउप्पज्जनकवेदना। तस्सा अनुप्पन्नाय अनुप्पज्जनत्थमेव आहारेति। यात्रा च मे भविस्सतीति यापना च मे भविस्सति। अनवज्जता चाति एत्थ अत्थि सावज्जं अत्थि अनवज्जं। तत्थ अधम्मिकपरियेसना अधम्मिकपटिग्गहणं अधम्मेन परिभोगोति इदं ‘सावज्जं’ नाम। धम्मेन परियेसित्वा धम्मेन पटिग्गहेत्वा पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनं ‘अनवज्जं’ नाम। एकच्चो अनवज्जेयेव सावज्जं करोति, ‘लद्धं मे’ति कत्वा पमाणातिक्कन्तं भुञ्जति। तं जीरापेतुं असक्कोन्तो उद्धंविरेचनअधोविरेचनादीहि किलमति। सकलविहारे भिक्खू तस्स सरीरपटिजग्गनभेसज्जपरियेसनादीसु उस्सुक्कं आपज्जन्ति। ‘किं इद’न्ति वुत्ते ‘असुकस्स नाम उदरं उद्धुमात’न्तिआदीनि वदन्ति। ‘एस निच्चकालम्पि एवंपकतिकोयेव, अत्तनो कुच्छिपमाणं नाम न जानाती’ति निन्दन्ति गरहन्ति। अयं अनवज्जेयेव सावज्जं करोति नाम। एवं अकत्वा ‘अनवज्जता च भविस्सती’ति आहारेति।
Itīti upāyanidassanaṃ; iminā upāyenāti attho. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇavedanā nāma abhuttappaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ paṭihanissāmīti āhāreti. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navavedanā nāma atibhuttappaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ na uppādessāmīti āhāreti. Atha vā, ‘navavedanā’ nāma bhuttappaccayā nauppajjanakavedanā. Tassā anuppannāya anuppajjanatthameva āhāreti. Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me bhavissati. Anavajjatā cāti ettha atthi sāvajjaṃ atthi anavajjaṃ. Tattha adhammikapariyesanā adhammikapaṭiggahaṇaṃ adhammena paribhogoti idaṃ ‘sāvajjaṃ’ nāma. Dhammena pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ ‘anavajjaṃ’ nāma. Ekacco anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti, ‘laddhaṃ me’ti katvā pamāṇātikkantaṃ bhuñjati. Taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati. Sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanādīsu ussukkaṃ āpajjanti. ‘Kiṃ ida’nti vutte ‘asukassa nāma udaraṃ uddhumāta’ntiādīni vadanti. ‘Esa niccakālampi evaṃpakatikoyeva, attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’ti nindanti garahanti. Ayaṃ anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā ‘anavajjatā ca bhavissatī’ti āhāreti.
फासुविहारो चाति एत्थापि अत्थि फासुविहारो अत्थि न फासुविहारो। तत्थ ‘आहरहत्थको अलंसाटको तत्थवट्टको काकमासको भुत्तवमितको’ति इमेसं पञ्चन्नं ब्राह्मणानं भोजनं न फासुविहारो नाम। एतेसु हि ‘आहरहत्थको’ नाम बहुं भुञ्जित्वा अत्तनो धम्मताय उट्ठातुं असक्कोन्तो ‘आहर हत्थ’न्ति वदति। ‘अलंसाटको’ नाम अच्चुद्धुमातकुच्छिताय उट्ठितोपि साटकं निवासेतुं न सक्कोति। ‘तत्थवट्टको’ नाम उट्ठातुं असक्कोन्तो तत्थेव परिवट्टति। ‘काकमासको’ नाम यथा काकेहि आमसितुं सक्का होति, एवं याव मुखद्वारा आहारेति। ‘भुत्तवमितको’ नाम मुखेन सन्धारेतुं असक्कोन्तो तत्थेव वमति। एवं अकत्वा ‘फासुविहारो च मे भविस्सती’ति आहारेति। फासुविहारो नाम चतूहि पञ्चहि आलोपेहि ऊनूदरता। एत्तकञ्हि भुञ्जित्वा पानीयं पिवतो चत्तारो इरियापथा सुखेन पवत्तन्ति। तस्मा धम्मसेनापति एवमाह –
Phāsuvihāro cāti etthāpi atthi phāsuvihāro atthi na phāsuvihāro. Tattha ‘āharahatthako alaṃsāṭako tatthavaṭṭako kākamāsako bhuttavamitako’ti imesaṃ pañcannaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanaṃ na phāsuvihāro nāma. Etesu hi ‘āharahatthako’ nāma bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘āhara hattha’nti vadati. ‘Alaṃsāṭako’ nāma accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti. ‘Tatthavaṭṭako’ nāma uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivaṭṭati. ‘Kākamāsako’ nāma yathā kākehi āmasituṃ sakkā hoti, evaṃ yāva mukhadvārā āhāreti. ‘Bhuttavamitako’ nāma mukhena sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati. Evaṃ akatvā ‘phāsuvihāro ca me bhavissatī’ti āhāreti. Phāsuvihāro nāma catūhi pañcahi ālopehi ūnūdaratā. Ettakañhi bhuñjitvā pānīyaṃ pivato cattāro iriyāpathā sukhena pavattanti. Tasmā dhammasenāpati evamāha –
‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे।
‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;
अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति॥ (थेरगा॰ ९८३)।
Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);
इमस्मिं पन ठाने अङ्गानि समोधानेतब्बानि। ‘नेव दवाया’तिहि एकं अङ्गं, ‘न मदाया’ति एकं, ‘न मण्डनाया’ति एकं, ‘न विभूसनाया’ति एकं, ‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया यापनाया’ति एकं, ‘विहिंसूपरतिया ब्रह्मचरियानुग्गहाया’ति एकं, ‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’ति एकं, ‘यात्रा च मे भविस्सती’ति एकं अङ्गं। अनवज्जता च फासुविहारो चाति अयमेत्थ भोजनानिसंसो। महासीवत्थेरो पनाह – हेट्ठा चत्तारि अङ्गानि पटिक्खेपो नाम। उपरि पन अट्ठङ्गानि समोधानेतब्बानीति – तत्थ ‘यावदेव इमस्स कायस्स ठितिया’ति एकं अङ्गं, ‘यापनाया’ति एकं, ‘विहिंसूपरतियाति’ एकं, ‘ब्रह्मचरियानुग्गहाया’ति एकं, ‘इति पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामी’ति एकं, ‘नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामी’ति एकं, ‘यात्रा च मे भविस्सती’ति एकं, ‘अनवज्जता’ चाति एकं। फासुविहारो पन भोजनानिसंसोति। एवं अट्ठङ्गसमन्नागतं आहारं आहारेन्तो भोजने मत्तञ्ञू नाम होति। अयं वुच्चतीति अयं परियेसनपटिग्गहणपरिभोगेसु युत्तप्पमाणजाननवसेन पवत्तो पच्चवेक्खितपरिभोगो भोजने मत्तञ्ञुता नाम वुच्चति।
Imasmiṃ pana ṭhāne aṅgāni samodhānetabbāni. ‘Neva davāyā’tihi ekaṃ aṅgaṃ, ‘na madāyā’ti ekaṃ, ‘na maṇḍanāyā’ti ekaṃ, ‘na vibhūsanāyā’ti ekaṃ, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ aṅgaṃ. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsīvatthero panāha – heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma. Upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānīti – tattha ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyāti’ ekaṃ, ‘brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’ti ekaṃ, ‘navañca vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ, ‘anavajjatā’ cāti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento bhojane mattaññū nāma hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttappamāṇajānanavasena pavatto paccavekkhitaparibhogo bhojane mattaññutā nāma vuccati.
१३५६. मुट्ठस्सच्चनिद्देसे असतीति सतिविरहिता चत्तारो खन्धा। अननुस्सति अप्पटिस्सतीति उपसग्गवसेन पदं वड्ढितं। असरणताति असरणाकारो। अधारणताति धारेतुं असमत्थता। ताय हि समन्नागतो पुग्गलो आधानप्पत्तो निधानक्खमो न होति। उदके अलाबुकटाहं विय आरम्मणे पिलवतीति पिलापनता। संमुसनताति नट्ठमुट्ठस्सतिता। ताय हि समन्नागतो पुग्गलो निक्खित्तभत्तो विय काको, निक्खित्तमंसो विय च सिङ्गालो होति।
1356. Muṭṭhassaccaniddese asatīti sativirahitā cattāro khandhā. Ananussati appaṭissatīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Asaraṇatāti asaraṇākāro. Adhāraṇatāti dhāretuṃ asamatthatā. Tāya hi samannāgato puggalo ādhānappatto nidhānakkhamo na hoti. Udake alābukaṭāhaṃ viya ārammaṇe pilavatīti pilāpanatā. Saṃmusanatāti naṭṭhamuṭṭhassatitā. Tāya hi samannāgato puggalo nikkhittabhatto viya kāko, nikkhittamaṃso viya ca siṅgālo hoti.
१३६१. भावनाबलनिद्देसे कुसलानं धम्मानन्ति बोधिपक्खियधम्मानं आसेवनाति आदिसेवना। भावनाति वड्ढना। बहुलीकम्मन्ति पुनप्पुनं करणं।
1361. Bhāvanābalaniddese kusalānaṃ dhammānanti bodhipakkhiyadhammānaṃ āsevanāti ādisevanā. Bhāvanāti vaḍḍhanā. Bahulīkammanti punappunaṃ karaṇaṃ.
१३६८. सीलविपत्तिनिद्देसो सीलसम्पदानिद्देसपटिपक्खतो वेदितब्बो। दिट्ठिविपत्तिनिद्देसो च दिट्ठिसम्पदानिद्देसपटिपक्खतो दिट्ठिसम्पदानिद्देसो च दिट्ठुपादाननिद्देसपटिपक्खतो। सीलविसुद्धिनिद्देसो किञ्चापि सीलसम्पदानिद्देसेन समानो, तत्थ पन विसुद्धिसम्पापकं पातिमोक्खसंवरसीलं कथितं, इध विसुद्धिप्पत्तं सीलं। सति च सम्पजञ्ञञ्च, पटिसङ्खानबलञ्च भावनाबलञ्च, समथो च विपस्सना च, समथनिमित्तञ्च पग्गहनिमित्तञ्च, पग्गाहो च अविक्खेपो च, सीलसम्पदा च दिट्ठिसम्पदा चाति इमेहि पन छहि दुकेहि चतुभूमकापि लोकियलोकुत्तरधम्माव कथिता।
1368. Sīlavipattiniddeso sīlasampadāniddesapaṭipakkhato veditabbo. Diṭṭhivipattiniddeso ca diṭṭhisampadāniddesapaṭipakkhato diṭṭhisampadāniddeso ca diṭṭhupādānaniddesapaṭipakkhato. Sīlavisuddhiniddeso kiñcāpi sīlasampadāniddesena samāno, tattha pana visuddhisampāpakaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ, idha visuddhippattaṃ sīlaṃ. Sati ca sampajaññañca, paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca, samatho ca vipassanā ca, samathanimittañca paggahanimittañca, paggāho ca avikkhepo ca, sīlasampadā ca diṭṭhisampadā cāti imehi pana chahi dukehi catubhūmakāpi lokiyalokuttaradhammāva kathitā.
१३७३. दिट्ठिविसुद्धिनिद्देसे कम्मस्सकतञ्ञाणन्ति ‘इदं कम्मं सकं, इदं नो सक’न्ति जाननपञ्ञा। तत्थ अत्तना वा कतं होतु परेन वा सब्बम्पि अकुसलकम्मं नो सकं। कस्मा? अत्थभञ्जनतो अनत्थजननतो च। कुसलकम्मं पन अनत्थभञ्जनतो अत्थजननतो च ‘सकं’ नाम। तत्थ यथा नाम सधनो सभोगो पुरिसो अद्धानमग्गं पटिपज्जित्वा अन्तरामग्गे गामनिगमादीसु नक्खत्ते सङ्घुट्ठे ‘अहं आगन्तुको, कं नु खो निस्साय नक्खत्तं कीळेय्य’न्ति अचिन्तेत्वा यथा यथा इच्छति तेन तेन नीहारेन नक्खत्तं कीळन्तो सुखेन कन्तारं अतिक्कमति, एवमेव इमस्मिं कम्मस्सकतञ्ञाणे ठत्वा इमे सत्ता बहुं वट्टगामिकम्मं आयूहित्वा सुखेन सुखं अनुभवन्ता अरहत्तं पत्ता गणनपथं वीतिवत्ता। सच्चानुलोमिकञाणन्ति चतुन्नं सच्चानं अनुलोमं विपस्सनाञाणं। मग्गसमङ्गिस्स ञाणं फलसमङ्गिस्स ञाणन्ति मग्गञाणफलञाणानियेव।
1373. Diṭṭhivisuddhiniddese kammassakataññāṇanti ‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’nti jānanapaññā. Tattha attanā vā kataṃ hotu parena vā sabbampi akusalakammaṃ no sakaṃ. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Kusalakammaṃ pana anatthabhañjanato atthajananato ca ‘sakaṃ’ nāma. Tattha yathā nāma sadhano sabhogo puriso addhānamaggaṃ paṭipajjitvā antarāmagge gāmanigamādīsu nakkhatte saṅghuṭṭhe ‘ahaṃ āgantuko, kaṃ nu kho nissāya nakkhattaṃ kīḷeyya’nti acintetvā yathā yathā icchati tena tena nīhārena nakkhattaṃ kīḷanto sukhena kantāraṃ atikkamati, evameva imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā ime sattā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhena sukhaṃ anubhavantā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Saccānulomikañāṇanti catunnaṃ saccānaṃ anulomaṃ vipassanāñāṇaṃ. Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇanti maggañāṇaphalañāṇāniyeva.
१३७४. ‘दिट्ठिविसुद्धि खो पना’तिपदस्स निद्देसे या पञ्ञा पजाननातिआदीहि पदेहि हेट्ठा वुत्तानि कम्मस्सकतञ्ञाणादीनेव चत्तारि ञाणानि विभत्तानि।
1374. ‘Diṭṭhivisuddhi kho panā’tipadassa niddese yā paññā pajānanātiādīhi padehi heṭṭhā vuttāni kammassakataññāṇādīneva cattāri ñāṇāni vibhattāni.
१३७५. ‘यथादिट्ठिस्स च पधान’न्ति पदस्स निद्देसे यो चेतसिको वीरियारम्भोतिआदीहि पदेहि निद्दिट्ठं वीरियं पञ्ञागतिकमेव; पञ्ञाय हि लोकियट्ठाने लोकियं लोकुत्तरट्ठाने लोकुत्तरन्ति वेदितब्बं।
1375. ‘Yathādiṭṭhissaca padhāna’nti padassa niddese yo cetasiko vīriyārambhotiādīhi padehi niddiṭṭhaṃ vīriyaṃ paññāgatikameva; paññāya hi lokiyaṭṭhāne lokiyaṃ lokuttaraṭṭhāne lokuttaranti veditabbaṃ.
१३७६. संवेगदुकनिद्देसे जातिभयन्ति जातिं भयतो दिस्वा ठितञाणं। जरामरणभयादीसुपि एसेव नयो।
1376. Saṃvegadukaniddese jātibhayanti jātiṃ bhayato disvā ṭhitañāṇaṃ. Jarāmaraṇabhayādīsupi eseva nayo.
१३७७. अनुप्पन्नानं पापकानन्तिआदीहि जातिआदीनि भयतो दिस्वा जातिजराब्याधिमरणेहि मुच्चितुकामस्स उपायपधानं कथितं। पदभाजनीयस्स पनत्थो विभङ्गट्ठकथायं (विभ॰ अट्ठ॰ ३६७ बोज्झङ्गपब्बवण्णना) आवि भविस्सति।
1377. Anuppannānaṃ pāpakānantiādīhi jātiādīni bhayato disvā jātijarābyādhimaraṇehi muccitukāmassa upāyapadhānaṃ kathitaṃ. Padabhājanīyassa panattho vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā) āvi bhavissati.
१३७८. ‘असन्तुट्ठिता च कुसलेसु धम्मेसू’ति पदनिद्देसे भिय्योकम्यताति विसेसकामता। इधेकच्चो हि आदितोव पक्खिकभत्तं वा सलाकभत्तं वा उपोसथिकं वा पाटिपदिकं वा देति, सो तेन असन्तुट्ठो हुत्वा पुन धुरभत्तं सङ्घभत्तं वस्सावासिकं देति, आवासं कारेति, चत्तारोपि पच्चये देति। तत्रापि असन्तुट्ठो हुत्वा सरणानि गण्हाति, पञ्च सीलानि समादियति। तत्रापि असन्तुट्ठो हुत्वा पब्बजति। पब्बजित्वा एकं निकायं द्वे निकायेति तेपिटकं बुद्धवचनं गण्हाति, अट्ठ समापत्तियो भावेति, विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं गण्हाति । अरहत्तप्पत्तितो पट्ठाय महासन्तुट्ठो नाम होति। एवं याव अरहत्ता विसेसकामता ‘भिय्योकम्यता’ नाम।
1378. ‘Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū’ti padaniddese bhiyyokamyatāti visesakāmatā. Idhekacco hi āditova pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā uposathikaṃ vā pāṭipadikaṃ vā deti, so tena asantuṭṭho hutvā puna dhurabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ deti, āvāsaṃ kāreti, cattāropi paccaye deti. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā saraṇāni gaṇhāti, pañca sīlāni samādiyati. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā pabbajati. Pabbajitvā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāyeti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gaṇhāti, aṭṭha samāpattiyo bhāveti, vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti . Arahattappattito paṭṭhāya mahāsantuṭṭho nāma hoti. Evaṃ yāva arahattā visesakāmatā ‘bhiyyokamyatā’ nāma.
१३७९. ‘अप्पटिवानिता च पधानस्मि’न्ति पदस्स निद्देसे यस्मा पन्तसेनासनेसु अधिकुसलानं धम्मानं भावनाय उक्कण्ठमानो पधानं पटिवासेति नाम , अनुक्कण्ठमानो नो पटिवासेति नाम, तस्मा तं नयं दस्सेतुं या कुसलानं धम्मानन्तिआदि वुत्तं। तत्थ सक्कच्चकिरियताति कुसलानं करणे सक्कच्चकारिता। सातच्चकिरियताति सततमेव करणं। अट्ठितकिरियताति खण्डं अकत्वा अट्ठपेत्वा करणं। अनोलीनवुत्तिताति अलीनजीविता, अलीनपवत्तिता वा। अनिक्खित्तछन्दताति कुसलच्छन्दस्स अनिक्खिपनं। अनिक्खित्तधुरताति कुसलकरणे वीरियधुरस्स अनिक्खिपनं।
1379. ‘Appaṭivānitā ca padhānasmi’nti padassa niddese yasmā pantasenāsanesu adhikusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāseti nāma , anukkaṇṭhamāno no paṭivāseti nāma, tasmā taṃ nayaṃ dassetuṃ yā kusalānaṃ dhammānantiādi vuttaṃ. Tattha sakkaccakiriyatāti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakāritā. Sātaccakiriyatāti satatameva karaṇaṃ. Aṭṭhitakiriyatāti khaṇḍaṃ akatvā aṭṭhapetvā karaṇaṃ. Anolīnavuttitāti alīnajīvitā, alīnapavattitā vā. Anikkhittachandatāti kusalacchandassa anikkhipanaṃ. Anikkhittadhuratāti kusalakaraṇe vīriyadhurassa anikkhipanaṃ.
१३८०. ‘पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं विज्जा’ति एत्थ पुब्बेनिवासोति पुब्बे निवुत्थक्खन्धा च खन्धपटिबद्धञ्च। पुब्बेनिवासस्स अनुस्सति पुब्बेनिवासानुस्सति। ताय सम्पयुत्तं ञाणं पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं। तयिदं पुब्बे निवुत्थक्खन्धपटिच्छादकं तमं विज्झतीति विज्जा। तं तमं विज्झित्वा ते खन्धे विदिते पाकटे करोतीति विदितकरणट्ठेनापि विज्जा।
1380. ‘Pubbenivāsānussatiñāṇaṃvijjā’ti ettha pubbenivāsoti pubbe nivutthakkhandhā ca khandhapaṭibaddhañca. Pubbenivāsassa anussati pubbenivāsānussati. Tāya sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ. Tayidaṃ pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā te khandhe vidite pākaṭe karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā.
चुतूपपाते ञाणन्ति चुतियञ्च उपपाते च ञाणं। इदम्पि सत्तानं चुतिपटिसन्धिच्छादकं तमं विज्झतीति विज्जा। तं तमं विज्झित्वा सत्तानं चुतिपटिसन्धियो विदिता पाकटा करोतीति विदितकरणट्ठेनापि विज्जा। आसवानं खये ञाणन्ति सब्बकिलेसानं खयसमये ञाणं। तयिदं चतुसच्चच्छादकतमं विज्झतीति विज्जा। तं तमं विज्झित्वा चत्तारि सच्चानि विदितानि पाकटानि करोतीति विदितकरणट्ठेनापि विज्जा।
Cutūpapāte ñāṇanti cutiyañca upapāte ca ñāṇaṃ. Idampi sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā sattānaṃ cutipaṭisandhiyo viditā pākaṭā karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti sabbakilesānaṃ khayasamaye ñāṇaṃ. Tayidaṃ catusaccacchādakatamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā cattāri saccāni viditāni pākaṭāni karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā.
१३८१. ‘चित्तस्स च अधिमुत्ति निब्बानञ्चा’ति एत्थ आरम्मणे अधिमुच्चनट्ठेन, पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठुमुत्तट्ठेन अट्ठ समापत्तियो चित्तस्स अधिमुत्ति नाम। इतरं पन ‘नत्थि एत्थ तण्हासङ्खातं वानं’, ‘निग्गतं वा तस्मा वाना’ति निब्बानं। तत्थ अट्ठ समापत्तियो सयं विक्खम्भितकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तीति वुत्ता, निब्बानं पन सब्बकिलेसेहि अच्चन्तं विमुत्तत्ता विमुत्तीति।
1381. ‘Cittassaca adhimutti nibbānañcā’ti ettha ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena, paccanīkadhammehi ca suṭṭhumuttaṭṭhena aṭṭha samāpattiyo cittassa adhimutti nāma. Itaraṃ pana ‘natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānaṃ’, ‘niggataṃ vā tasmā vānā’ti nibbānaṃ. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuttattā vimuttīti vuttā, nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantaṃ vimuttattā vimuttīti.
१३८२. मग्गसमङ्गिस्स ञाणन्ति चत्तारि मग्गञाणानि। फलसमङ्गिस्स ञाणन्ति चत्तारि फलञाणानि। तत्थ पठममग्गञाणं पञ्च किलेसे खेपेन्तं निरोधेन्तं वूपसमेन्तं पटिप्पस्सम्भेन्तं उप्पज्जतीति खये ञाणं नाम जातं। दुतियमग्गञाणं चत्तारो किलेसे। तथा ततियमग्गञाणं। चतुत्थमग्गञाणं पन अट्ठ किलेसे खेपेन्तं निरोधेन्तं वूपसमेन्तं पटिप्पस्सम्भेन्तं उप्पज्जतीति ‘खये ञाणं’ नाम जातं। तं तं मग्गफलञाणं पन तेसं तेसं किलेसानं खीणन्ते निरुद्धन्ते वूपसमन्ते पटिप्पस्सम्भन्ते अनुप्पादन्ते अप्पवत्तन्ते उप्पन्नन्ति अनुप्पादे ञाणं नाम जातन्ति।
1382. Maggasamaṅgissañāṇanti cattāri maggañāṇāni. Phalasamaṅgissa ñāṇanti cattāri phalañāṇāni. Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ pañca kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti khaye ñāṇaṃ nāma jātaṃ. Dutiyamaggañāṇaṃ cattāro kilese. Tathā tatiyamaggañāṇaṃ. Catutthamaggañāṇaṃ pana aṭṭha kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti ‘khaye ñāṇaṃ’ nāma jātaṃ. Taṃ taṃ maggaphalañāṇaṃ pana tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ khīṇante niruddhante vūpasamante paṭippassambhante anuppādante appavattante uppannanti anuppāde ñāṇaṃ nāma jātanti.
अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहअट्ठकथाय
Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya
निक्खेपकण्डवण्णना निट्ठिता।
Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / अभिधम्मपिटक • Abhidhammapiṭaka / धम्मसङ्गणीपाळि • Dhammasaṅgaṇīpāḷi / सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपं • Suttantikadukanikkhepaṃ
टीका • Tīkā / अभिधम्मपिटक (टीका) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / धम्मसङ्गणी-मूलटीका • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā / सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपकथावण्णना • Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā
टीका • Tīkā / अभिधम्मपिटक (टीका) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / धम्मसङ्गणी-अनुटीका • Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā / सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपकथावण्णना • Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā
