| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / થેરગાથા-અટ્ઠકથા • Theragāthā-aṭṭhakathā |
૫. સુનાગત્થેરગાથાવણ્ણના
5. Sunāgattheragāthāvaṇṇanā
ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદોતિ આયસ્મતો સુનાગત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તો ઇતો એકત્તિંસે કપ્પે સિખિસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા અરઞ્ઞાયતને અસ્સમે વસન્તો તીણિ બ્રાહ્મણસહસ્સાનિ મન્તે વાચેસિ. અથેકદિવસં તસ્સ સત્થારં દિસ્વા લક્ખણાનિ ઉપધારેત્વા લક્ખણમન્તે પરિવત્તેન્તસ્સ, ‘‘ઈદિસેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અનન્તજિનો અનન્તઞાણો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બુદ્ધઞાણં આરબ્ભ ઉળારો પસાદો ઉપ્પજ્જિ. સો તેન ચિત્તપ્પસાદેન દેવલોકે નિબ્બત્તો અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે નાલકગામે અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુનાગોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો ધમ્મસેનાપતિસ્સ ગિહિસહાયો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા દસ્સનભૂમિયં પતિટ્ઠિતો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ॰ થેર ૧.૧૪.૩૪-૪૦) –
Cittanimittassa kovidoti āyasmato sunāgattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekattiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā araññāyatane assame vasanto tīṇi brāhmaṇasahassāni mante vācesi. Athekadivasaṃ tassa satthāraṃ disvā lakkhaṇāni upadhāretvā lakkhaṇamante parivattentassa, ‘‘īdisehi lakkhaṇehi samannāgato anantajino anantañāṇo buddho bhavissatī’’ti buddhañāṇaṃ ārabbha uḷāro pasādo uppajji. So tena cittappasādena devaloke nibbatto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, sunāgotissa nāmaṃ ahosi. So dhammasenāpatissa gihisahāyo therassa santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā dassanabhūmiyaṃ patiṭṭhito pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.34-40) –
‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, વસભો નામ પબ્બતો;
‘‘Himavantassāvidūre, vasabho nāma pabbato;
તસ્મિં પબ્બતપાદમ્હિ, અસ્સમો આસિ માપિતો.
Tasmiṃ pabbatapādamhi, assamo āsi māpito.
‘‘તીણિ સિસ્સસહસ્સાનિ, વાચેસિં બ્રાહ્મણો તદા;
‘‘Tīṇi sissasahassāni, vācesiṃ brāhmaṇo tadā;
સંહરિત્વાન તે સિસ્સે, એકમન્તં ઉપાવિસિં.
Saṃharitvāna te sisse, ekamantaṃ upāvisiṃ.
‘‘એકમન્તં નિસીદિત્વા, બ્રાહ્મણો મન્તપારગૂ;
‘‘Ekamantaṃ nisīditvā, brāhmaṇo mantapāragū;
બુદ્ધવેદં ગવેસન્તો, ઞાણે ચિત્તં પસાદયિં.
Buddhavedaṃ gavesanto, ñāṇe cittaṃ pasādayiṃ.
‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, નિસીદિં પણ્ણસન્થરે;
‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, nisīdiṃ paṇṇasanthare;
પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાન, તત્થ કાલઙ્કતો અહં.
Pallaṅkaṃ ābhujitvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ.
‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં સઞ્ઞમલભિં તદા;
‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā;
દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ઞાણસઞ્ઞાયિદં ફલં.
Duggatiṃ nābhijānāmi, ñāṇasaññāyidaṃ phalaṃ.
‘‘સત્તવીસતિ કપ્પમ્હિ, રાજા સિરિધરો અહુ;
‘‘Sattavīsati kappamhi, rājā siridharo ahu;
સત્તરતનસમ્પન્નો, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.
Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo.
‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે॰… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
અરહત્તં પન પત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –
Arahattaṃ pana patvā bhikkhūnaṃ dhammadesanāpadesena aññaṃ byākaronto –
૮૫.
85.
‘‘ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદો, પવિવેકરસં વિજાનિય;
‘‘Cittanimittassa kovido, pavivekarasaṃ vijāniya;
ઝાયં નિપકો પતિસ્સતો, અધિગચ્છેય્ય સુખં નિરામિસ’’ન્તિ. –
Jhāyaṃ nipako patissato, adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisa’’nti. –
ગાથં અભાસિ.
Gāthaṃ abhāsi.
તત્થ ચિત્તનિમિત્તસ્સ કોવિદોતિ ભાવનાચિત્તસ્સ નિમિત્તગ્ગહણે કુસલો, ‘‘ઇમસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં, ઇમસ્મિં સમ્પહંસિતબ્બં, ઇમસ્મિં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બ’’ન્તિ એવં પગ્ગહણાદિયોગ્યસ્સ ચિત્તનિમિત્તસ્સ ગહણે છેકો. પવિવેકરસં વિજાનિયાતિ કાયવિવેકસંવડ્ઢિતસ્સ ચિત્તવિવેકસ્સ રસં સઞ્જાનિત્વા, વિવેકસુખં અનુભવિત્વાતિ અત્થો. ‘‘પવિવેકરસં પિત્વા’’તિ (ધ॰ પ॰ ૨૦૫) હિ વુત્તં. ઝાયન્તિ પઠમં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન પચ્છા લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચ ઝાયન્તો. નિપકોતિ કમ્મટ્ઠાનપરિહરણે કુસલો. પતિસ્સતોતિ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. અધિગચ્છેય્ય સુખં નિરામિસન્તિ એવં સમથનિમિત્તાદિકોસલ્લેન લબ્ભે ચિત્તવિવેકસુખે પતિટ્ઠાય સતો સમ્પજાનો હુત્વા વિપસ્સનાઝાનેનેવ ઝાયન્તો કામામિસવટ્ટામિસેહિ અસમ્મિસ્સતાય નિરામિસં નિબ્બાનસુખં ફલસુખઞ્ચ અધિગચ્છેય્ય સમુપગચ્છેય્યાતિ અત્થો.
Tattha cittanimittassa kovidoti bhāvanācittassa nimittaggahaṇe kusalo, ‘‘imasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, imasmiṃ sampahaṃsitabbaṃ, imasmiṃ ajjhupekkhitabba’’nti evaṃ paggahaṇādiyogyassa cittanimittassa gahaṇe cheko. Pavivekarasaṃ vijāniyāti kāyavivekasaṃvaḍḍhitassa cittavivekassa rasaṃ sañjānitvā, vivekasukhaṃ anubhavitvāti attho. ‘‘Pavivekarasaṃ pitvā’’ti (dha. pa. 205) hi vuttaṃ. Jhāyanti paṭhamaṃ ārammaṇūpanijjhānena pacchā lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyanto. Nipakoti kammaṭṭhānapariharaṇe kusalo. Patissatoti upaṭṭhitassati. Adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisanti evaṃ samathanimittādikosallena labbhe cittavivekasukhe patiṭṭhāya sato sampajāno hutvā vipassanājhāneneva jhāyanto kāmāmisavaṭṭāmisehi asammissatāya nirāmisaṃ nibbānasukhaṃ phalasukhañca adhigaccheyya samupagaccheyyāti attho.
સુનાગત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Sunāgattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / સુત્તપિટક • Suttapiṭaka / ખુદ્દકનિકાય • Khuddakanikāya / થેરગાથાપાળિ • Theragāthāpāḷi / ૫. સુનાગત્થેરગાથા • 5. Sunāgattheragāthā
