| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / সুত্তনিপাত-অট্ঠকথা • Suttanipāta-aṭṭhakathā |
৩. সুভাসিতসুত্তৰণ্ণনা
3. Subhāsitasuttavaṇṇanā
এৰং মে সুতন্তি সুভাসিতসুত্তং। অত্তজ্ঝাসযতো চস্স উপ্পত্তি। ভগৰা হি সুভাসিতপ্পিযো, সো অত্তনো সুভাসিতসমুদাচারপ্পকাসনেন সত্তানং দুব্ভাসিতসমুদাচারং পটিসেধেন্তো ইমং সুত্তমভাসি। তত্থ এৰং মে সুতন্তিআদি সঙ্গীতিকারৰচনং। তত্থ তত্র খো ভগৰা…পে॰… ভদন্তেতি তে ভিক্খূতি এতং অপুব্বং, সেসং ৰুত্তনযমেৰ। তস্মা অপুব্বপদৰণ্ণনত্থমিদং ৰুচ্চতি – তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং। তঞ্হি যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ আরামে ৰিহরতি, তত্র আরামেতি দীপেতি। ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি। ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে ৰা ধম্মং ভাসতি। ‘‘অকালো খো, তাৰ, বাহিযা’’তিআদি (উদা॰ ১০) চেত্থ সাধকং। খোতি পদপূরণমত্তে অৰধারণাদিকালত্থে ৰা নিপাতো। ভগৰাতি লোকগরুপরিদীপনং। ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলপরিদীপনং। আমন্তেসীতি আলপি অভাসি সম্বোধেসি।
Evaṃme sutanti subhāsitasuttaṃ. Attajjhāsayato cassa uppatti. Bhagavā hi subhāsitappiyo, so attano subhāsitasamudācārappakāsanena sattānaṃ dubbhāsitasamudācāraṃ paṭisedhento imaṃ suttamabhāsi. Tattha evaṃ me sutantiādi saṅgītikāravacanaṃ. Tattha tatra kho bhagavā…pe… bhadanteti te bhikkhūti etaṃ apubbaṃ, sesaṃ vuttanayameva. Tasmā apubbapadavaṇṇanatthamidaṃ vuccati – tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca ārāme viharati, tatra ārāmeti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle vā dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho, tāva, bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte avadhāraṇādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagaruparidīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalaparidīpanaṃ. Āmantesīti ālapi abhāsi sambodhesi.
ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারপরিদীপনং। তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৰুত্তং। তেন নেসং হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি। ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করিত্ৰা তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন তেসং সোতুকম্যতং জনেতি, তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন ৰচনেন সাধুকসৰনমনসিকারেপি তে নিযোজেতি। সাধুকসৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি। অপরেসুপি দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূ এৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো। সব্বপরিসসাধারণা হি অযং ধম্মদেসনা, ন পাটিপুগ্গলিকা। পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ। আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থু সন্তিকত্তা, সদা সন্নিহিতা সত্থু সন্তিকাৰচরত্তা। তেন ভগৰা সব্বপরিসসাধারণং ধম্মং দেসেন্তো ভিক্খূ এৰ আমন্তেসি। অপিচ ভাজনং তে ইমায কথায যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতোতিপি তে এৰ আমন্তেসি। ভদন্তেতি গারৰাধিৰচনমেতং। তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি, তে এৰং ভগৰন্তং আলপন্তা ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি।
Bhikkhavoti āmantanākāraparidīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Tena nesaṃ hīnādhikajanasevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano mukhābhimukhe karitvā teneva kathetukamyatādīpakena vacanena tesaṃ sotukamyataṃ janeti, teneva ca sambodhanatthena vacanena sādhukasavanamanasikārepi te niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti. Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhū eva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi ayaṃ dhammadesanā, na pāṭipuggalikā. Parisāya ca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthu cariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā tattha nisinnesu satthu santikattā, sadā sannihitā satthu santikāvacarattā. Tena bhagavā sabbaparisasādhāraṇaṃ dhammaṃ desento bhikkhū eva āmantesi. Apica bhājanaṃ te imāya kathāya yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvatotipi te eva āmantesi. Bhadanteti gāravādhivacanametaṃ. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te evaṃ bhagavantaṃ ālapantā bhagavato paccassosunti.
চতূহি অঙ্গেহীতি চতূহি কারণেহি অৰযৰেহি ৰা। মুসাৰাদাৰেরমণিআদীনি হি চত্তারি সুভাসিতৰাচায কারণানি। সচ্চৰচনাদযো চত্তারো অৰযৰা, কারণত্থে চ অঙ্গসদ্দো। চতূহীতি নিস্সক্কৰচনং হোতি, অৰযৰত্থে করণৰচনং। সমন্নাগতাতি সমনুআগতা পৰত্তা যুত্তা চ। ৰাচাতি সমুল্লপনৰাচা। যা সা ‘‘ৰাচা গিরা ব্যপ্পথো’’তি (ধ॰ স॰ ৬৩৬) চ, ‘‘নেলা কণ্ণসুখা’’তি (দী॰ নি॰ ১.৯; ম॰ নি॰ ৩.১৪) চ এৰমাদীসু আগচ্ছতি। যা পন ‘‘ৰাচায চে কতং কম্ম’’ন্তি (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১ কাযকম্মদ্ৰার) এৰং ৰিঞ্ঞত্তি চ, ‘‘যা চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহি আরতি ৰিরতি…পে॰… অযং ৰুচ্চতি সম্মাৰাচা’’তি (ধ॰ স॰ ২৯৯; ৰিভ॰ ২০৬) এৰং ৰিরতি চ, ‘‘ফরুসৰাচা, ভিক্খৰে, আসেৰিতা ভাৰিতা বহুলীকতা নিরযসংৰত্তনিকা হোতী’’তি (অ॰ নি॰ ৮.৪০) এৰং চেতনা চ ৰাচাতি আগচ্ছতি, সা ইধ ন অধিপ্পেতা। কস্মা? অভাসিতব্বতো। সুভাসিতা হোতীতি সুট্ঠু ভাসিতা হোতি। তেনস্সা অত্থাৰহনতং দীপেতি। ন দুব্ভাসিতাতি ন দুট্ঠু ভাসিতা। তেনস্সা অনত্থানাৰহনতং দীপেতি। অনৰজ্জাতি ৰজ্জসঙ্খাতরাগাদিদোসৰিরহিতা। তেনস্সা কারণসুদ্ধিং ৰুত্তদোসাভাৰঞ্চ দীপেতি। অননুৰজ্জা চাতি অনুৰাদৰিমুত্তা। তেনস্সা সব্বাকারসম্পত্তিং দীপেতি। ৰিঞ্ঞূনন্তি পণ্ডিতানং। তেন নিন্দাপসংসাসু বালা অপ্পমাণাতি দীপেতি।
Catūhiaṅgehīti catūhi kāraṇehi avayavehi vā. Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni. Saccavacanādayo cattāro avayavā, kāraṇatthe ca aṅgasaddo. Catūhīti nissakkavacanaṃ hoti, avayavatthe karaṇavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapanavācā. Yā sā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9; ma. ni. 3.14) ca evamādīsu āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati virati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299; vibha. 206) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgacchati, sā idha na adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. Subhāsitā hotīti suṭṭhu bhāsitā hoti. Tenassā atthāvahanataṃ dīpeti. Na dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā. Tenassā anatthānāvahanataṃ dīpeti. Anavajjāti vajjasaṅkhātarāgādidosavirahitā. Tenassā kāraṇasuddhiṃ vuttadosābhāvañca dīpeti. Ananuvajjā cāti anuvādavimuttā. Tenassā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.
কতমেহি চতূহীতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা। ইধাতি ইমস্মিং সাসনে। ভিক্খৰেতি যেসং কথেতুকামো, তদালপনং। ভিক্খূতি ৰুত্তপ্পকারৰাচাভাসনকপুগ্গলনিদস্সনং। সুভাসিতংযেৰ ভাসতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায চতূসু ৰাচঙ্গেসু অঞ্ঞতরঙ্গনিদ্দেসৰচনং। নো দুব্ভাসিতন্তি তস্সেৰ ৰাচঙ্গস্স পটিপক্খভাসননিৰারণং। তেন ‘‘মুসাৰাদাদযোপি কদাচি ৰত্তব্বা’’তি দিট্ঠিং নিসেধেতি। ‘‘নো দুব্ভাসিত’’ন্তি ইমিনা ৰা মিচ্ছাৰাচপ্পহানং দীপেতি, ‘‘সুভাসিত’’ন্তি ইমিনা পহীনমিচ্ছাৰাচেন সতা ভাসিতব্বৰচনলক্খণং। তথা পাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদং । অঙ্গপরিদীপনত্থং পন অভাসিতব্বং পুব্বে অৰত্ৰা ভাসিতব্বমেৰাহ। এস নযো ধম্মংযেৰাতিআদীসুপি।
Katamehi catūhīti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhaveti yesaṃ kathetukāmo, tadālapanaṃ. Bhikkhūti vuttappakāravācābhāsanakapuggalanidassanaṃ. Subhāsitaṃyeva bhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraṅganiddesavacanaṃ. No dubbhāsitanti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ. Tena ‘‘musāvādādayopi kadāci vattabbā’’ti diṭṭhiṃ nisedheti. ‘‘No dubbhāsita’’nti iminā vā micchāvācappahānaṃ dīpeti, ‘‘subhāsita’’nti iminā pahīnamicchāvācena satā bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ. Tathā pāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadaṃ . Aṅgaparidīpanatthaṃ pana abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha. Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi.
এত্থ চ ‘‘সুভাসিতংযেৰ ভাসতি নো দুব্ভাসিত’’ন্তি ইমিনা পিসুণদোসরহিতং সমগ্গকরণৰচনং ৰুত্তং, ‘‘ধম্মংযেৰ ভাসতি নো অধম্ম’’ন্তি ইমিনা সম্ফদোসরহিতং ধম্মতো অনপেতং মন্তাৰচনং ৰুত্তং, ইতরেহি দ্ৰীহি ফরুসালিকরহিতানি পিযসচ্চৰচনানি ৰুত্তানি। ইমেহি খোতিআদিনা পন তানি অঙ্গানি পচ্চক্খতো দস্সেন্তো তং ৰাচং নিগমেতি। ৰিসেসতো চেত্থ ‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৰে , চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতী’’তি ভণন্তো যদঞ্ঞে পটিঞ্ঞাদীহি অৰযৰেহি নামাদীহি পদেহি লিঙ্গৰচনৰিভত্তিকালকারকাদীহি সম্পত্তীহি চ সমন্নাগতং ৰাচং ‘‘সুভাসিত’’ন্তি মঞ্ঞন্তি, তং ধম্মতো পটিসেধেতি। অৰযৰাদিসম্পন্নাপি হি পেসুঞ্ঞাদিসমন্নাগতা ৰাচা দুব্ভাসিতাৰ হোতি অত্তনো পরেসঞ্চ অনত্থাৰহত্তা। ইমেহি পন চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা সচেপি মিলক্খুভাসাপরিযাপন্না ঘটচেটিকাগীতিকপরিযাপন্না ৰা হোতি, তথাপি সুভাসিতা এৰ লোকিযলোকুত্তরহিতসুখাৰহত্তা। সীহল়দীপে মগ্গপস্সে সস্সং রক্খন্তিযা সীহল়চেটিকায সীহল়কেনেৰ জাতিজরামরণপটিসংযুত্তং গীতং গাযন্তিযা সুত্ৰা মগ্গং গচ্ছন্তা সট্ঠিমত্তা ৰিপস্সকভিক্খূ চেত্থ অরহত্তং পত্তা নিদস্সনং। তথা তিস্সো নাম আরদ্ধৰিপস্সকো ভিক্খু পদুমসরসমীপেন গচ্ছন্তো পদুমসরে পদুমানি ভঞ্জিত্ৰা ভঞ্জিত্ৰা –
Ettha ca ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsita’’nti iminā pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇavacanaṃ vuttaṃ, ‘‘dhammaṃyeva bhāsati no adhamma’’nti iminā samphadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ vuttaṃ, itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni vuttāni. Imehi khotiādinā pana tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Visesato cettha ‘‘imehi kho, bhikkhave , catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hotī’’ti bhaṇanto yadaññe paṭiññādīhi avayavehi nāmādīhi padehi liṅgavacanavibhattikālakārakādīhi sampattīhi ca samannāgataṃ vācaṃ ‘‘subhāsita’’nti maññanti, taṃ dhammato paṭisedheti. Avayavādisampannāpi hi pesuññādisamannāgatā vācā dubbhāsitāva hoti attano paresañca anatthāvahattā. Imehi pana catūhi aṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti, tathāpi subhāsitā eva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Sīhaḷadīpe maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇapaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ gāyantiyā sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū cettha arahattaṃ pattā nidassanaṃ. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā bhañjitvā –
‘‘পাতো ফুল্লং কোকনদং, সূরিযালোকেন ভজ্জিযতে।
‘‘Pāto phullaṃ kokanadaṃ, sūriyālokena bhajjiyate;
এৰং মনুস্সত্তগতা সত্তা, জরাভিৰেগেন মদ্দীযন্তী’’তি॥ –
Evaṃ manussattagatā sattā, jarābhivegena maddīyantī’’ti. –
ইমং গীতং গাযন্তিযা চেটিকায সুত্ৰা অরহত্তং পত্তো, বুদ্ধন্তরে চ অঞ্ঞতরো পুরিসো সত্তহি পুত্তেহি সদ্ধিং ৰনা আগম্ম অঞ্ঞতরায ইত্থিযা মুসলেন তণ্ডুলে কোট্টেন্তিযা –
Imaṃ gītaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto, buddhantare ca aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ vanā āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –
‘‘জরায পরিমদ্দিতং এতং, মিলাতছৰিচম্মনিস্সিতং।
‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātachavicammanissitaṃ;
মরণেন ভিজ্জতি এতং, মচ্চুস্স ঘসমামিসং॥
Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghasamāmisaṃ.
‘‘কিমীনং আলযং এতং, নানাকুণপেন পূরিতং।
‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;
অসুচিস্স ভাজনং এতং, কদলিক্খন্ধসমং ইদ’’ন্তি॥ –
Asucissa bhājanaṃ etaṃ, kadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. –
ইমং গীতিকং সুত্ৰা সহ পুত্তেহি পচ্চেকবোধিং পত্তো, অঞ্ঞে চ ঈদিসেহি উপাযেহি অরিযভূমিং পত্তা নিদস্সনং। অনচ্ছরিযং পনেতং, যং ভগৰতা আসযানুসযকুসলেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তা গাথাযো সুত্ৰা পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু, অঞ্ঞে চ খন্ধাযতনাদিপটিসংযুত্তা কথা সুত্ৰা অনেকে দেৰমনুস্সাতি। এৰং ইমেহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সচেপি মিলক্খুভাসাপরিযাপন্না, ঘটচেটিকাগীতিকপরিযাপন্না ৰা হোতি, তথাপি ‘‘সুভাসিতা’’তি ৰেদিতব্বা। সুভাসিতত্তা এৰ চ অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূনং অত্থত্থিকানং কুলপুত্তানং অত্থপটিসরণানং, নো ব্যঞ্জনপটিসরণানন্তি।
Imaṃ gītikaṃ sutvā saha puttehi paccekabodhiṃ patto, aññe ca īdisehi upāyehi ariyabhūmiṃ pattā nidassanaṃ. Anacchariyaṃ panetaṃ, yaṃ bhagavatā āsayānusayakusalena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vuttā gāthāyo sutvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu, aññe ca khandhāyatanādipaṭisaṃyuttā kathā sutvā aneke devamanussāti. Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā, ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vā hoti, tathāpi ‘‘subhāsitā’’ti veditabbā. Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ, no byañjanapaṭisaraṇānanti.
ইদমৰোচ ভগৰাতি ইদং সুভাসিতলক্খণং ভগৰা অৰোচ। ইদং ৰত্ৰান সুগতো, অথাপরং এতদৰোচ সত্থাতি ইদঞ্চ লক্খণং ৰত্ৰা অথ অঞ্ঞম্পি এতং অৰোচ সত্থা। ইদানি ৰত্তব্বগাথং দস্সেত্ৰা সব্বমেতং সঙ্গীতিকারকা আহংসু। তত্থ অপরন্তি গাথাবন্ধৰচনং সন্ধায ৰুচ্চতি। তং দুৰিধং হোতি – পচ্ছা আগতপরিসং অস্সৰনসুস্সৰনআধারণদল়্হীকরণাদীনি ৰা সন্ধায তদত্থদীপকমেৰ চ। পুব্বে কেনচি কারণেন পরিহাপিতস্স অত্থস্স দীপনেন অত্থৰিসেসদীপকঞ্চ ‘‘পুরিসস্স হি জাতস্স, কুঠারী জাযতে মুখে’’তিআদীসু (সু॰ নি॰ ৬৬২) ৰিয। ইধ পন তদত্থদীপকমেৰ।
Idamavocabhagavāti idaṃ subhāsitalakkhaṇaṃ bhagavā avoca. Idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthāti idañca lakkhaṇaṃ vatvā atha aññampi etaṃ avoca satthā. Idāni vattabbagāthaṃ dassetvā sabbametaṃ saṅgītikārakā āhaṃsu. Tattha aparanti gāthābandhavacanaṃ sandhāya vuccati. Taṃ duvidhaṃ hoti – pacchā āgataparisaṃ assavanasussavanaādhāraṇadaḷhīkaraṇādīni vā sandhāya tadatthadīpakameva ca. Pubbe kenaci kāraṇena parihāpitassa atthassa dīpanena atthavisesadīpakañca ‘‘purisassa hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe’’tiādīsu (su. ni. 662) viya. Idha pana tadatthadīpakameva.
৪৫৩. তত্থ সন্তোতি বুদ্ধাদযো। তে হি সুভাসিতং ‘‘উত্তমং সেট্ঠ’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি। দুতিযং ততিযং চতুত্থন্তি ইদং পন পুব্বে নিদ্দিট্ঠক্কমং উপাদায ৰুত্তং। গাথাপরিযোসানে পন ৰঙ্গীসত্থেরো ভগৰতো সুভাসিতে পসীদি।
453. Tattha santoti buddhādayo. Te hi subhāsitaṃ ‘‘uttamaṃ seṭṭha’’nti vaṇṇayanti. Dutiyaṃ tatiyaṃ catutthanti idaṃ pana pubbe niddiṭṭhakkamaṃ upādāya vuttaṃ. Gāthāpariyosāne pana vaṅgīsatthero bhagavato subhāsite pasīdi.
সো যং পসন্নাকারং অকাসি, যঞ্চ ৰচনং ভগৰা অভাসি, তং দস্সেন্তা সঙ্গীতিকারকা ‘‘অথ খো আযস্মা’’তিআদিমাহংসু। তত্থ পটিভাতি মন্তি মম ভাগো পকাসতি । পটিভাতু তন্তি তৰ ভাগো পকাসতু। সারুপ্পাহীতি অনুচ্ছৰিকাহি। অভিত্থৰীতি পসংসি।
So yaṃ pasannākāraṃ akāsi, yañca vacanaṃ bhagavā abhāsi, taṃ dassentā saṅgītikārakā ‘‘atha kho āyasmā’’tiādimāhaṃsu. Tattha paṭibhāti manti mama bhāgo pakāsati . Paṭibhātu tanti tava bhāgo pakāsatu. Sāruppāhīti anucchavikāhi. Abhitthavīti pasaṃsi.
৪৫৪. ন তাপযেতি ৰিপ্পটিসারেন ন তাপেয্য। ন ৰিহিংসেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্দন্তো ন বাধেয্য। সা ৰে ৰাচাতি সা ৰাচা একংসেনেৰ সুভাসিতা। এত্তাৰতা অপিসুণৰাচায ভগৰন্তং থোমেতি।
454.Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya. Na vihiṃseyyāti aññamaññaṃ bhindanto na bādheyya. Sā ve vācāti sā vācā ekaṃseneva subhāsitā. Ettāvatā apisuṇavācāya bhagavantaṃ thometi.
৪৫৫. পটিনন্দিতাতি হট্ঠেন হদযেন পটিমুখং গন্ত্ৰা নন্দিতা সম্পিযাযিতা। যং অনাদায পাপানি, পরেসং ভাসতে পিযন্তি যং ৰাচং ভাসন্তো পরেসং পাপানি অপ্পিযানি পটিক্কূলানি ফরুসৰচনানি অনাদায অত্থব্যঞ্জনমধুরং পিযমেৰ ৰচনং ভাসতি, তং পিযৰাচমেৰ ভাসেয্যাতি ৰুত্তং হোতি। ইমায গাথায পিযৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰি।
455.Paṭinanditāti haṭṭhena hadayena paṭimukhaṃ gantvā nanditā sampiyāyitā. Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyanti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni paṭikkūlāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva vacanaṃ bhāsati, taṃ piyavācameva bhāseyyāti vuttaṃ hoti. Imāya gāthāya piyavacanena bhagavantaṃ abhitthavi.
৪৫৬. অমতাতি অমতসদিসা সাদুভাৰেন। ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সচ্চং হৰে সাদুতরং রসান’’ন্তি (সং॰ নি॰ ১.৭৩; সু॰ নি॰ ১৮৪)। নিব্বানামতপচ্চযত্তা ৰা অমতা। এস ধম্মো সনন্তনোতি যাযং সচ্চৰাচা নাম, এস পোরাণো ধম্মো চরিযা পৰেণী, ইদমেৰ হি পোরাণানং আচিণ্ণং, ন তে অলিকং ভাসিংসু। তেনেৰাহ – ‘‘সচ্চে অত্থে চ ধম্মে চ, অহু সন্তো পতিট্ঠিতা’’তি। তত্থ সচ্চে পতিট্ঠিতত্তা এৰ অত্তনো চ পরেসঞ্চ অত্থে পতিট্ঠিতা। অত্থে পতিট্ঠিতত্তা এৰ চ ধম্মে পতিট্ঠিতা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা। পরং ৰা দ্ৰযং সচ্চৰিসেসনমিচ্চেৰ ৰেদিতব্বং। সচ্চে পতিট্ঠিতা। কীদিসে? অত্থে চ ধম্মে চ, যং পরেসং অত্থতো অনপেতত্তা অত্থং অনুপরোধং করোতীতি ৰুত্তং হোতি। সতিপি চ অনুপরোধকরত্তে ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং, যং ধম্মিকমেৰ অত্থং সাধেতীতি ৰুত্তং হোতি। ইমায গাথায সচ্চৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰি।
456.Amatāti amatasadisā sādubhāvena. Vuttampi cetaṃ ‘‘saccaṃ have sādutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.73; su. ni. 184). Nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yāyaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī, idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ, na te alikaṃ bhāsiṃsu. Tenevāha – ‘‘sacce atthe ca dhamme ca, ahu santo patiṭṭhitā’’ti. Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā. Atthe patiṭṭhitattā eva ca dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Paraṃ vā dvayaṃ saccavisesanamicceva veditabbaṃ. Sacce patiṭṭhitā. Kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Satipi ca anuparodhakaratte dhammato anapetattā dhammaṃ, yaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. Imāya gāthāya saccavacanena bhagavantaṃ abhitthavi.
৪৫৭. খেমন্তি অভযং নিরুপদ্দৰং। কেন কারণেনাতি চে? নিব্বানপ্পত্তিযা দুক্খস্সন্তকিরিযায, যস্মা কিলেসনিব্বানং পাপেতি, ৰট্টদুক্খস্স চ অন্তকিরিযায সংৰত্ততীতি অত্থো। অথ ৰা যং বুদ্ধো নিব্বানপ্পত্তিযা দুক্খস্সন্তকিরিযাযাতি দ্ৰিন্নং নিব্বানধাতূনমত্থায খেমমগ্গপ্পকাসনতো খেমং ৰাচং ভাসতি, সা ৰে ৰাচানমুত্তমাতি সা ৰাচা সব্বৰাচানং সেট্ঠাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ইমায গাথায মন্তাৰচনেন ভগৰন্তং অভিত্থৰন্তো অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসীতি অযমেত্থ অপুব্বপদৰণ্ণনা। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি।
457.Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce? Nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānappattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnamatthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati, sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho veditabbo. Imāya gāthāya mantāvacanena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesīti ayamettha apubbapadavaṇṇanā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায সুভাসিতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Suttanipāta-aṭṭhakathāya subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / সুত্তনিপাতপাল়ি • Suttanipātapāḷi / ৩. সুভাসিতসুত্তং • 3. Subhāsitasuttaṃ
