| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / เถรคาถา-อฎฺฐกถา • Theragāthā-aṭṭhakathā |
๘. สิงฺคาลปิตุเตฺถรคาถาวณฺณนา
8. Siṅgālapituttheragāthāvaṇṇanā
อหุ พุทฺธสฺส ทายาโทติ สิงฺคาลกปิตุเตฺถรสฺส คาถาฯ กา อุปฺปตฺติ? โส กิร อิโต จตุนวุเต กเปฺป สตรํสิํ นาม ปเจฺจกสมฺพุทฺธํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส วนฺทิตฺวา อตฺตโน หตฺถคตํ ตาลผลํ อทาสิฯ เตน ปุญฺญกเมฺมน เทวโลเก นิพฺพโตฺต อปราปรํ ปุญฺญานิ กตฺวา สุคตีสุเยว สํสรโนฺต กสฺสปสฺส ภควโต กาเล มนุสฺสโยนิยํ นิพฺพโตฺต สาสเน ปฎิลทฺธสโทฺธ หุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อฎฺฐิกสญฺญํ ภาเวสิฯ ปุน อิมสฺมิํ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปโตฺต ทารปริคฺคหํ กตฺวา เอกํ ปุตฺตํ ลภิตฺวา ตสฺส ‘‘สิงฺคาลโก’’ติ นามํ อกาสิฯ เตน นํ สิงฺคาลกปิตาติ โวหรนฺติฯ โส อปรภาเค ฆรพนฺธนํ ปหาย สาสเน ปพฺพชิฯ ตสฺส ภควา อชฺฌาสยํ โอโลเกโนฺต อฎฺฐิกสญฺญากมฺมฎฺฐานํ อทาสิฯ โส ตํ คเหตฺวา ภเคฺคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน, อถสฺส ตสฺมิํ วเน อธิวตฺถา เทวตา อุสฺสาหชนนตฺถํ ‘‘ภาวนาผลํ นจิรเสฺสว หตฺถคตํ กริสฺสตี’’ติ อิมมตฺถํ อญฺญาปเทเสน วิภาเวนฺตี ‘‘อหุ พุทฺธสฺส ทายาโท’’ติ คาถํ อภาสิฯ
Ahu buddhassa dāyādoti siṅgālakapituttherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito catunavute kappe sataraṃsiṃ nāma paccekasambuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā attano hatthagataṃ tālaphalaṃ adāsi. Tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle manussayoniyaṃ nibbatto sāsane paṭiladdhasaddho hutvā pabbajitvā aṭṭhikasaññaṃ bhāvesi. Puna imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekaṃ puttaṃ labhitvā tassa ‘‘siṅgālako’’ti nāmaṃ akāsi. Tena naṃ siṅgālakapitāti voharanti. So aparabhāge gharabandhanaṃ pahāya sāsane pabbaji. Tassa bhagavā ajjhāsayaṃ olokento aṭṭhikasaññākammaṭṭhānaṃ adāsi. So taṃ gahetvā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane, athassa tasmiṃ vane adhivatthā devatā ussāhajananatthaṃ ‘‘bhāvanāphalaṃ nacirasseva hatthagataṃ karissatī’’ti imamatthaṃ aññāpadesena vibhāventī ‘‘ahu buddhassa dāyādo’’ti gāthaṃ abhāsi.
๑๘. ตตฺถ อหูติ โหติ, วตฺตมานเตฺถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํฯ พุทฺธสฺสาติ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺสฯ ทายาโทติ ธมฺมทายาโท นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมทายสฺส อตฺตโน สมฺมาปฎิปตฺติยา อาทายโก คณฺหนโกฯ อถ วา อหูติ อโหสิฯ เอวํนามสฺส พุทฺธสฺส ทายาทภาเว โกจิ วิพโนฺธ อิทาเนว ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโยฯ เตนาห ‘‘มเญฺญหํ กามราคํ โส, ขิปฺปเมว วหิสฺสตี’’ติฯ เภสกฬาวเนติ เภสเกน นาม ยเกฺขน ลภิตตฺตา ปริคฺคหิตตฺตา, เภสกฬานํ วา กฎฺฐาทีนํ พหุลตาย ‘‘เภสกฬาวน’’นฺติ ลทฺธนาเม อรเญฺญฯ ตสฺส ภิกฺขุโน พุทฺธสฺส ทายาทภาเว การณํ วทโนฺต ‘‘เกวลํ อฎฺฐิสญฺญาย, อผรี ปถวิํ อิม’’นฺติ อาหฯ ตตฺถ เกวลนฺติ สกลํ อนวเสสํฯ อฎฺฐิสญฺญายาติ อฎฺฐิกภาวนายฯ อผรีติ ‘‘อฎฺฐี’’ติ อธิมุจฺจนวเสน ปตฺถริฯ ปถวินฺติ อตฺตภาวปถวิํฯ อตฺตภาโว หิ อิธ ‘‘ปถวี’’ติ วุโตฺต ‘‘โก อิมํ ปถวิํ วิเจฺจสฺสตี’’ติอาทีสุ วิยฯ มเญฺญหนฺติ มเญฺญ อหํฯ ‘‘มญฺญาห’’นฺติปิ ปาโฐฯ โสติ โส ภิกฺขุฯ ขิปฺปเมว นจิรเสฺสว กามราคํ ปหิสฺสติ ปชหิสฺสตีติ มเญฺญฯ กสฺมา? อฎฺฐิกสญฺญาย กามราคสฺส อุชุปฎิปกฺขภาวโตฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย เอกสฺมิํ ปเทเส ลทฺธาย อตฺถิกสญฺญาย สกลํ อตฺตโน สเพฺพสํ วา อตฺตภาวํ ‘‘อฎฺฐี’’เตฺวว ผริตฺวา ฐิโต, โส ภิกฺขุ ตํ อฎฺฐิกฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสโนฺต นจิเรเนว อนาคามิมเคฺคน กามราคํ , สพฺพํ วา กามนเฎฺฐน ‘‘กาโม’’, รญฺชนเฎฺฐน ‘‘ราโค’’ติ จ ลทฺธนามํ ตณฺหํ อคฺคมเคฺคน ปชหิสฺสตีติฯ อิมํ คาถํ สุตฺวา โส เถโร ‘‘อยํ เทวตา มยฺหํ อุสฺสาหชนนตฺถํ เอวมาหา’’ติ อปฺปฎิวานวีริยํ อธิฎฺฐาย วิปสฺสนํ วเฑฺฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถร ๒.๕๑.๘๕-๙๐) –
18. Tattha ahūti hoti, vattamānatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Buddhassāti sabbaññubuddhassa. Dāyādoti dhammadāyādo navavidhassa lokuttaradhammadāyassa attano sammāpaṭipattiyā ādāyako gaṇhanako. Atha vā ahūti ahosi. Evaṃnāmassa buddhassa dāyādabhāve koci vibandho idāneva bhavissatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘maññehaṃ kāmarāgaṃ so, khippameva vahissatī’’ti. Bhesakaḷāvaneti bhesakena nāma yakkhena labhitattā pariggahitattā, bhesakaḷānaṃ vā kaṭṭhādīnaṃ bahulatāya ‘‘bhesakaḷāvana’’nti laddhanāme araññe. Tassa bhikkhuno buddhassa dāyādabhāve kāraṇaṃ vadanto ‘‘kevalaṃ aṭṭhisaññāya, apharī pathaviṃ ima’’nti āha. Tattha kevalanti sakalaṃ anavasesaṃ. Aṭṭhisaññāyāti aṭṭhikabhāvanāya. Apharīti ‘‘aṭṭhī’’ti adhimuccanavasena patthari. Pathavinti attabhāvapathaviṃ. Attabhāvo hi idha ‘‘pathavī’’ti vutto ‘‘ko imaṃ pathaviṃ viccessatī’’tiādīsu viya. Maññehanti maññe ahaṃ. ‘‘Maññāha’’ntipi pāṭho. Soti so bhikkhu. Khippameva nacirasseva kāmarāgaṃ pahissati pajahissatīti maññe. Kasmā? Aṭṭhikasaññāya kāmarāgassa ujupaṭipakkhabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ekasmiṃ padese laddhāya atthikasaññāya sakalaṃ attano sabbesaṃ vā attabhāvaṃ ‘‘aṭṭhī’’tveva pharitvā ṭhito, so bhikkhu taṃ aṭṭhikajhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanto nacireneva anāgāmimaggena kāmarāgaṃ , sabbaṃ vā kāmanaṭṭhena ‘‘kāmo’’, rañjanaṭṭhena ‘‘rāgo’’ti ca laddhanāmaṃ taṇhaṃ aggamaggena pajahissatīti. Imaṃ gāthaṃ sutvā so thero ‘‘ayaṃ devatā mayhaṃ ussāhajananatthaṃ evamāhā’’ti appaṭivānavīriyaṃ adhiṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.85-90) –
‘‘สตรํสี นาม ภควา, สยมฺภู อปราชิโต;
‘‘Sataraṃsī nāma bhagavā, sayambhū aparājito;
วิเวกา อุฎฺฐหิตฺวาน, โคจรายาภินิกฺขมิฯ
Vivekā uṭṭhahitvāna, gocarāyābhinikkhami.
‘‘ผลหโตฺถ อหํ ทิสฺวา, อุปคจฺฉิํ นราสภํ;
‘‘Phalahattho ahaṃ disvā, upagacchiṃ narāsabhaṃ;
ปสนฺนจิโตฺต สุมโน, ตาลผลมทาสหํฯ
Pasannacitto sumano, tālaphalamadāsahaṃ.
‘‘จตุนฺนวุติโต กเปฺป, ยํ ผลํ อททิํ ตทา;
‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā;
ทุคฺคติํ นาภิชานามิ, ผลทานสฺสิทํ ผลํฯ
Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ.
‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป.… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติฯ
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ตาย เทวตาย วุตฺตวจนํ ปติมาเนโนฺต ตเมว คาถํ อุทานวเสน อภาสิฯ ตเทวสฺส เถรสฺส อญฺญาพฺยากรณํ อโหสีติฯ
Arahattaṃ pana patvā tāya devatāya vuttavacanaṃ patimānento tameva gāthaṃ udānavasena abhāsi. Tadevassa therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
สิงฺคาลปิตุเตฺถรคาถาวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Siṅgālapituttheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / สุตฺตปิฎก • Suttapiṭaka / ขุทฺทกนิกาย • Khuddakanikāya / เถรคาถาปาฬิ • Theragāthāpāḷi / ๘. สิงฺคาลปิตุเตฺถรคาถา • 8. Siṅgālapituttheragāthā
