| Library / Tipiṭaka / တိပိဋက • Tipiṭaka / သံယုတ္တနိကာယ (ဋီကာ) • Saṃyuttanikāya (ṭīkā) |
၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
2. Satisuttavaṇṇanā
၃၆၈. သရတီတိ သတော။ အယံ ပန န ယာယ ကာယစိ သတိယာ သတော, အထ ခော ဧဒိသာယာတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ကာယာဒိအနုပသ္သနာသတိယာ’’တိ အာဟ။ စတုသမ္ပဇညပညာယာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္ပဇညပညာယ, အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမန’’န္တိ။ တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တန’’န္တိ။ နိဝတ္တနဉ္စ နိဝတ္တိမတ္တံ, နိဝတ္တိတ္ဝာ ပန ဂမနံ ဂမနမေဝ။ ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိဂမနဝသေန ကာယံ နာမေန္တော။ ဌာနနိသဇ္ဇာသယနေသု ယော ဂမနာဒိဝိဓိနာ ကာယသ္သ ပုရတော အဘိဟာရော, သော အဘိက္ကမော, ပစ္ဆတော အပဟရဏံ ပဋိက္ကမောတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဌာနေပီ’’တိအာဒိမာဟ။ အာသနသ္သာတိ ပီဌကာဒိအာသနသ္သ။ ပုရိမအင္ဂာဘိမုခောတိ အဋနိကာဒိပုရိမာဝယဝာဘိမုခော။ သံသရန္တောတိ သံသပ္ပန္တော။ ပစ္စာသံသရန္တောတိ ပဋိအာသပ္ပန္တော။ ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ သရီရသ္သေဝ အဘိမုခသံသပ္ပနပဋိအာသပ္ပနာနိ နိဒသ္သေတိ။
368. Saratīti sato. Ayaṃ pana na yāya kāyaci satiyā sato, atha kho edisāyāti dassento ‘‘kāyādianupassanāsatiyā’’ti āha. Catusampajaññapaññāyāti catubbidhasampajaññapaññāya, abhikkamanaṃ abhikkantanti āha – ‘‘abhikkantaṃ vuccati gamana’’nti. Tathā paṭikkamanaṃ paṭikkantanti vuttaṃ – ‘‘paṭikkantaṃ nivattana’’nti. Nivattanañca nivattimattaṃ, nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva. Kāyaṃ abhiharanto abhigamanavasena kāyaṃ nāmento. Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanādividhinā kāyassa purato abhihāro, so abhikkamo, pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento ‘‘ṭhānepī’’tiādimāha. Āsanassāti pīṭhakādiāsanassa. Purimaaṅgābhimukhoti aṭanikādipurimāvayavābhimukho. Saṃsarantoti saṃsappanto. Paccāsaṃsarantoti paṭiāsappanto. Eseva nayoti iminā sarīrasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti.
သမ္မာ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ။ တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စသ္သ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ။ သမ္ပဇာနမေဝ ဟိ သမ္ပဇညံ။ သမ္ပဇညသ္သေဝ ဝာ ကာရီတိ သမ္ပဇညသ္သေဝ ကရဏသီလော။ သမ္ပဇညံ ကရောတေဝာတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပာဒေတိ ဧဝ, သမ္ပဇာနသ္သေဝ ဝာ ကာရော ဧတသ္သ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီ။
Sammā pajānanaṃ sampajānaṃ. Tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha – ‘‘sampajaññena sabbakiccakārī’’ti. Sampajānameva hi sampajaññaṃ. Sampajaññasseva vā kārīti sampajaññasseva karaṇasīlo. Sampajaññaṃ karotevāti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva, sampajānasseva vā kāro etassa atthīti sampajānakārī.
ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိတသင္ခာတေန သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ, အဘိက္ကန္တာဒိ, သာတ္ထကသ္သ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ။ သပ္ပာယသ္သ အတ္တနော ဥပကာရာဝဟသ္သ ဟိတသ္သ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ။ အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂောစရေ, အညတ္ထာပိ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနသင္ခာတေ ဂောစရေ သမ္ပဇညံ ဂောစရသမ္ပဇညံ။ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယ္ဟနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ။ ပရိဂ္ဂဏ္ဟိတ္ဝာတိ တုလယိတ္ဝာ တီရေတ္ဝာ, ပဋိသင္ခာယာတိ အတ္ထော။ သင္ဃဒသ္သနေနေဝ ဥပောသထပဝာရဏာဒိအတ္ထံ ဂမနံ သင္ဂဟိတံ။ အသုဘဒသ္သနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဏပရိကမ္မာဒီနံ သင္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သင္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘စေတိယံ ဒိသ္ဝာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အရဟတ္တံ ပာပုဏာတီတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော ဧသော။ သမထဝိပသ္သနုပ္ပာဒနမ္ပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝုဒ္ဓိ ဧဝ။ ဒက္ခိဏဒ္ဝာရေတိ စေတိယင္ဂဏသ္သ ဒက္ခိဏဒ္ဝာရေ, တထာ ပစ္ဆိမဒ္ဝာရေတိအာဒီသု။ အဘယဝာပိ ပာဠိယန္တိ အဘယဝာပိယာ ပုရတ္ထိမတီရေ။
Dhammato vaḍḍhitasaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ, abhikkantādi, sātthakassa sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sappāyassa attano upakārāvahassa hitassa sampajānanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ. Pariggaṇhitvāti tulayitvā tīretvā, paṭisaṅkhāyāti attho. Saṅghadassaneneva uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ. Asubhadassanādīti ādi-saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘cetiyaṃ disvāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ pāpuṇātīti ukkaṭṭhaniddeso eso. Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vuddhi eva. Dakkhiṇadvāreti cetiyaṅgaṇassa dakkhiṇadvāre, tathā pacchimadvāretiādīsu. Abhayavāpi pāḷiyanti abhayavāpiyā puratthimatīre.
ဗုဒ္ဓဝံသ-အရိယဝံသ-စေတိယဝံသ-ဒီပဝံသာဒိဝံသကထနတော မဟာအရိယဝံသဘာဏကော ထေရော။ ပညာယနဋ္ဌာနေတိ စေတိယသ္သ ပညာယနဋ္ဌာနေ။ ဧကပဒုဒ္ဓာရေတိ ပဒုဒ္ဓာရပတိဋ္ဌာနပရိဝတ္တနံ အကတ္ဝာ ဧကသ္မိံယေဝ အဝဋ္ဌာနေ။ ကေစီတိ အဘယဂိရိဝာသိနော။
Buddhavaṃsa-ariyavaṃsa-cetiyavaṃsa-dīpavaṃsādivaṃsakathanato mahāariyavaṃsabhāṇako thero. Paññāyanaṭṭhāneti cetiyassa paññāyanaṭṭhāne. Ekapaduddhāreti paduddhārapatiṭṭhānaparivattanaṃ akatvā ekasmiṃyeva avaṭṭhāne. Kecīti abhayagirivāsino.
တသ္မိံ ပနာတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေပိ ဂမနေ။ အတ္ထော နာမ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎီတိ ယံ သာတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပေတံ ဂမနံ, တံ သပ္ပာယမေဝာတိ သိယာ ကသ္သစိ အာသင္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒသ္သနံ တာဝာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတာ ပဋိမာယော ဝိယ, ယန္တပယောဂေန ဝာ ဝိစိတ္တကမ္မာ ပဋိမာယ သဒိသာ ယန္တရူပကာ ဝိယ။ အသမပေက္ခနံ ဂေဟသ္သိတအညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏေ အယောနိသော ဩလောကနာဒိ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသ္ဝာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလသ္သ မူဠ္ဟသ္သ ပုထုဇ္ဇနသ္သာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈)။ ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော။ ဝိသဘာဂရူပဒသ္သနာဒိနာ ဗ္ရဟ္မစရိယန္တရာယော။
Tasmiṃ panāti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthepi gamane. Attho nāma dhammato vaḍḍhīti yaṃ sātthakanti adhippetaṃ gamanaṃ, taṃ sappāyamevāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ ‘‘cetiyadassanaṃ tāvā’’tiādi āraddhaṃ. Cittakammarūpakāni viyāti cittakammakatā paṭimāyo viya, yantapayogena vā vicittakammā paṭimāya sadisā yantarūpakā viya. Asamapekkhanaṃ gehassitaaññāṇupekkhāvasena ārammaṇe ayoniso olokanādi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā’’tiādi (ma. ni. 3.308). Hatthiādisammaddena jīvitantarāyo. Visabhāgarūpadassanādinā brahmacariyantarāyo.
ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ, အနနုဝတ္တနကထာ ပန တသ္သာ အပရာ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဒ္ဝေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ။ ဧဝန္တိ ဣမိနာ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တာကာရံ ပစ္စာမသတိ, န ‘‘ပုရိသသ္သ မာတုဂာမာသုဘ’’န္တိအာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ။
Pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā, ananuvattanakathā pana tassā aparā dutiyā nāma hotīti āha – ‘‘dve kathā nāma na kathitapubbā’’ti. Evanti iminā ‘‘sace panā’’tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati, na ‘‘purisassa mātugāmāsubha’’ntiādikaṃ vuccamānaṃ.
ယောဂကမ္မသ္သ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင္ခာတံ ဂောစရ’’န္တိ။ ဥဂ္ဂဟေတ္ဝာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လသ္သ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟေတ္ဝာ။
Yogakammassa pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ kammaṭṭhānaṃ vuccatīti āha ‘‘kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocara’’nti. Uggahetvāti yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvā.
ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေတိ, ယာဝ ပိဏ္ဍပာတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော။ န ပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပဘောဂတော ယာဝ ဒိဝာဋ္ဌာနုပသင္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ။ သမာဒာယ ဝတ္တတိ သမ္မာ အာဒိယိတ္ဝာ တေသံ ဝတ္တာနံ ပရိပူရဏဝသေန ဝတ္တတိ။ သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ။ ဒ္ဝေ တယော ပလ္လင္ကေတိ ဒ္ဝေ တယော နိသဇ္ဇာဝာရေ ဒ္ဝေ တီဏိ ဥဏ္ဟာသနာနိ။ တေနာဟ – ‘‘ဥသုမံ ဂာဟာပေန္တော’’တိ။ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ။ တေန ‘‘ပတ္တောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တေတဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနံ, ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝာ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟိတ္ဝာတိ ဒသ္သေတိ။ တထေဝာတိ တိက္ခတ္တုမေဝ။ ပရိဘောဂစေတိယတော သရီရစေတိယံ ဂရုတရန္တိ ကတ္ဝာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတ္ဝာ’’တိ စေတိယဝန္ဒနာယ ပဌမံ ကရဏီယတာ ဝုတ္တာ။ တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ – ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခာ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ။ ဗုဒ္ဓဂုဏာနုသ္သရဏဝသေနေဝ ဗောဓိဉ္စ ပဏိပာတကရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓသ္သ ဘဂဝတော သမ္မုခာ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒသ္သေတ္ဝာ’’တိ။ ဂာမသမီပေတိ ဂာမသ္သ ဥပစာရဋ္ဌာနေ။
Haratīti kammaṭṭhānaṃ pavatteti, yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho. Na paccāharatīti āhārūpabhogato yāva divāṭṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti. Samādāya vattati sammā ādiyitvā tesaṃ vattānaṃ paripūraṇavasena vattati. Sarīraparikammanti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ. Dve tayo pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni. Tenāha – ‘‘usumaṃ gāhāpento’’ti. Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva. Tena ‘‘pattopi acetano’’tiādinā pavattetabbakammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā kammaṭṭhānaṃ avijahitvāti dasseti. Tathevāti tikkhattumeva. Paribhogacetiyato sarīracetiyaṃ garutaranti katvā ‘‘cetiyaṃ vanditvā’’ti cetiyavandanāya paṭhamaṃ karaṇīyatā vuttā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā’’ti vuttā. Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiñca paṇipātakaraṇanti āha – ‘‘buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā’’ti. Gāmasamīpeti gāmassa upacāraṭṭhāne.
ဇနသင္ဂဟဏတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေသ္သတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဇနသင္ဂဟဏတ္ထံ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကထေတဗ္ဗာ ဧဝာ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ, ယသ္မာ စ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ။ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝာတိ အတ္တနာ ပရိဟရိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော တဒနုဂုဏံယေဝ ဓမ္မကထံ ကထေတ္ဝာ။ အနုမောဒနံ ကတ္ဝာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝာ’’တိ အာနေတ္ဝာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝာတိ ပရိစိတော အပရိစိတောတိအာဒိဝိဘာဂံ အကတ္ဝာ သမ္ပတ္တကောဋိယာ ဧဝ, သမာဂမမတ္တေနေဝာတိ အတ္ထော။ ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ။
Janasaṅgahaṇatthanti ‘‘mayi akathente etesaṃ ko kathessatī’’ti dhammānuggahena janasaṅgahaṇatthaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘dhammakathā nāma kathetabbā evā’’ti aṭṭhakathācariyā vadanti, yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā. Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahanto tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā. Anumodanaṃ katvāti etthāpi ‘‘kammaṭṭhānasīsenevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sampattaparicchedenevāti paricito aparicitotiādivibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva, samāgamamattenevāti attho. Bhayeti paracakkādibhaye.
ကမ္မဇတေဇောတိ ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ။ ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒာပရိသ္သမေန ကိလန္တကာယတ္တာ သမာဓာနာဘာဝတော။ အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ။ ပောင္ခာနုပောင္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနသ္သ အဝိစ္ဆေဒ-ဒသ္သနမေတံ, ယထာ ပောင္ခာနုပောင္ခံ ပဝတ္တာယ သရပဋိပာဋိယာ အနဝိစ္ဆေဒော, ဧဝမေတသ္သပိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနသ္သာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
Kammajatejoti gahaṇiṃ sandhāyāha. Kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato. Avasesaṭṭhāneti yāguyā aggahitaṭṭhāne. Poṅkhānupoṅkhanti kammaṭṭhānupaṭṭhānassa aviccheda-dassanametaṃ, yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipāṭiyā anavicchedo, evametassapi kammaṭṭhānupaṭṭhānassāti vuttaṃ hoti.
နိက္ခိတ္တဓုရော ဘာဝနာနုယောဂေ။ ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတ္ဝာ။ ကာမေ အဝီတရာဂော ဟောတိ။ ကာယေ အဝီတရာဂော။ ရူပေ အဝီတရာဂော။ ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟံ ဘုဉ္ဇိတ္ဝာ သေယ္ယသုခံ ပသ္သသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ။ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗ္ရဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၀; မ. နိ. ၁.၁၈၆) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓစိတ္တော။ စရိတ္ဝာတိ ပဝတ္တိတ္ဝာ။
Nikkhittadhuro bhāvanānuyoge. Vattapaṭipattiyā apūraṇena sabbavattāni bhinditvā. Kāme avītarāgo hoti. Kāye avītarāgo. Rūpe avītarāgo. Yāvadatthaṃ udarāvadehaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) evaṃ vuttaṃ pañcavidhacetovinibandhacitto. Caritvāti pavattitvā.
ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေနာတိ ဘာဝနာသဟိတံယေဝ ဘိက္ခာယ ဂတပစ္စာဂတံ ဂမနပစ္စာဂမနံ ဧတသ္သ အတ္ထီတိ ဂတပစ္စာဂတိကံ, တဒေဝ ဝတ္တံ, တသ္သ ဝသေန။ အတ္တနော ဟိတသုခံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ, ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တော။ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဟိ ဟိတံ တံနိမိတ္တကဉ္စ သုခန္တိ။ အထ ဝာ ဝိညူနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိယတ္တာ အတ္တဘာဝပရိစ္ဆန္နတ္တာ စ အတ္တာ နာမ ဓမ္မော။ တေနာဟ ဘဂဝာ – ‘‘အတ္တဒီပာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၄၃)။ တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ။ ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော။ တာယ သညာယာတိ တာယ ပာသာဏသညာယ, ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနမာဂတာ’’တိ ဇာနန္တာတိ အဓိပ္ပာယော။ သော ဧဝ နယော အယံ ဘိက္ခူတိအာဒိကော ယော ဌာနေ ဝုတ္တော, သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော။ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗ္ရူဟေတိ။
Gatapaccāgatikavattavasenāti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ, tadeva vattaṃ, tassa vasena. Attano hitasukhaṃ kāmenti icchantīti attakāmā, dhammacchandavanto. ‘‘Dhammo’’ti hi hitaṃ taṃnimittakañca sukhanti. Atha vā viññūnaṃ dhammānaṃ attaniyattā attabhāvaparicchannattā ca attā nāma dhammo. Tenāha bhagavā – ‘‘attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā’’tiādi (saṃ. ni. 3.43). Taṃ kāmenti icchantīti attakāmā. Usabhaṃ nāma vīsati yaṭṭhiyo. Tāya saññāyāti tāya pāsāṇasaññāya, ‘‘ettakaṃ ṭhānamāgatā’’ti jānantāti adhippāyo. So eva nayo ayaṃ bhikkhūtiādiko yo ṭhāne vutto, so eva nisajjāyapi nayo. Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti.
မဒ္ဒန္တာတိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ သာလိသီသာနိ မဒ္ဒန္တာ။ မဟာပဓာနံ ပူဇေသ္သာမီတိ အမ္ဟာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆ ဝသ္သာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယံ ဧဝာဟံ ယထာသတ္တိ ပူဇေသ္သာမီတိ။ ပဋိပတ္တိပူဇာ ဟိ သတ္ထုပူဇာ, န အာမိသပူဇာတိ။ ဌာနစင္ကမမေဝာတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထကာလဝသေန ဝုတ္တံ, န ဘောဇနာဒိကာလေသု အဝသ္သံ ကာတဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန။
Maddantāti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā. Mahāpadhānaṃ pūjessāmīti amhākaṃ atthāya lokanāthena cha vassāni kataṃ dukkaracariyaṃ evāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti. Paṭipattipūjā hi satthupūjā, na āmisapūjāti. Ṭhānacaṅkamamevāti adhiṭṭhātabbairiyāpathakālavasena vuttaṃ, na bhojanādikālesu avassaṃ kātabbanisajjāya paṭikkhepavasena.
ဝီထိံ ဩတရိတ္ဝာ ဣတော စိတော အနောလောကေတ္ဝာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတ္ဝာ’’တိ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ – ‘‘ပာသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေနာ’’တိအာဒိ။ တံ ဒသ္သေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတ္ဝာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ အဋ္ဌင္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမသ္သ ကာယသ္သ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀; အ. နိ. ၆.၅၈; ၈.၉) ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ အင္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ကတ္ဝာ။ နေဝ ဒဝာယာတိအာဒိ ပန ပဋိက္ခေပဒသ္သနံ။
Vīthiṃ otaritvā ito cito anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha ‘‘vīthiyo sallakkhetvā’’ti. Yaṃ sandhāya vuccati – ‘‘pāsādikena abhikkantenā’’tiādi. Taṃ dassetuṃ ‘‘tattha cā’’tiādi vuttaṃ. Āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhaṅgasamannāgatanti ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā. Neva davāyātiādi pana paṭikkhepadassanaṃ.
ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, ယဒိ ဥပနိသ္သယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဣဒဉ္စ ယထာ ဟေဋ္ဌာ တီသု ဌာနေသု, ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဌာနေသု ဥပနေတ္ဝာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိသ္သယသမ္ပဒာ ကပ္ပာနံ ဒ္ဝေ အသင္ခ္ယေယ္ယာနိ သတသဟသ္သဉ္စ တဇ္ဇံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, သာဝကဗောဓိယံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင္ခ္ယေယ္ယံ ကပ္ပသတသဟသ္သဉ္စ, မဟာသာဝကာနံ ကပ္ပသတသဟသ္သမေဝ တဇ္ဇံ သမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, ဣတရေသံ အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋသန္နိသ္သယဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ။ ဗာဟိယော ဒာရုစီရိယောတိ ဗာဟိယဝိသယေ ဇာတသံဝဒ္ဓတာယ ဗာဟိယော, ဒာရုစီရပရိဟရဏေန ဒာရုစီရိယောတိ လဒ္ဓသမညော။ သော ဟိ အာယသ္မာ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ, ဗာဟိယ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိသ္သတီ’’တိအာဒိဝသပ္ပဝတ္တေန (ဥဒာ. ၁၀) သံခိတ္တေနေဝ ဩဝာဒေန ခိပ္ပတရံ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခိပ္ပာဘိညော ဝာ ဟောတိ သေယ္ယထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒာရုစီရိယော’’တိ။ ဧဝံ မဟာပညော ဝာတိအာဒီသု ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ။
Paccekabodhiṃ sacchikaroti, yadi upanissayasampanno hotīti sambandho. Idañca yathā heṭṭhā tīsu ṭhānesu, evaṃ ito paresu ṭhānesu upanetvā sambandhitabbaṃ. Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca tajjaṃ puññañāṇasambhārasambharaṇaṃ, sāvakabodhiyaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca, mahāsāvakānaṃ kappasatasahassameva tajjaṃ sambhārasambharaṇaṃ, itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ. Bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye jātasaṃvaddhatāya bāhiyo, dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti laddhasamañño. So hi āyasmā ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ – diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādivasappavattena (udā. 10) saṃkhitteneva ovādena khippataraṃ visesaṃ adhigacchi. Tena vuttaṃ ‘‘khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo’’ti. Evaṃ mahāpañño vātiādīsu yathārahaṃ vattabbanti.
တန္တိ အသမ္မုယ္ဟနံ။ ဧဝန္တိ ဣဒာနိ ဝုစ္စမာနာကာရဒသ္သနံ။ အတ္တာ အဘိက္ကမတီတိ ဣမိနာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနသ္သ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂာဟဝသေန အဘိက္ကမေ သမ္မုယ္ဟနံ ဒသ္သေတိ, အဟံ အဘိက္ကမာမီတိ ပန ဣမိနာ မာနဂ္ဂာဟဝသေန, တဒုဘယံ ပန တဏ္ဟာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ တဏ္ဟာဂ္ဂာဟဝသေနပိ သမ္မုယ္ဟနံ ဒသ္သိတမေဝ ဟောတိ, ‘‘တထာ အသမ္မုယ္ဟန္တော’’တိ ဝတ္ဝာ တံ အသမ္မုယ္ဟနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ, တံ ဒသ္သေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ယသ္မာ ဝာယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏသ္သ ပစ္စယော။ ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတူတိ ဥဒ္ဓရဏေ ဝာယောဓာတုယာ တသ္သာ အနုဂတဘာဝော, တသ္မာ ဣမာသံ ဒ္ဝိန္နမေတ္ထ ဓာတူနံ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘ဧကေကပာဒုဒ္ဓရဏေ။ပေ.။ ဗလဝတိယော’’တိ အာဟ။ ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ ဝာယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော။ တိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝာယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗ္ယာပာရောတိ တေဇောဓာတုယာ တသ္သာနုဂတဘာဝော, တသ္မာ ဣမာသံ ဒ္ဝိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒသ္သေန္တော ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ အာဟ။ သတိပိ အနုဂမနာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတုဝာယောဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ။
Tanti asammuyhanaṃ. Evanti idāni vuccamānākāradassanaṃ. Attā abhikkamatīti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhiggāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti, ahaṃ abhikkamāmīti pana iminā mānaggāhavasena, tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhāggāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti, ‘‘tathā asammuyhanto’’ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti, taṃ dassento ‘‘abhikkamāmīti citte uppajjamāne’’tiādimāha. Tattha yasmā vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo. Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha dhātūnaṃ sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ekekapāduddharaṇe…pe… balavatiyo’’ti āha. Yasmā pana tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo. Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassānugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘tathā atiharaṇavītiharaṇesū’’ti āha. Satipi anugamanānugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya tathā-saddaggahaṇaṃ.
တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပာဒသ္သ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ, ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတ္ဝာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ။ ရုက္ခခာဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ, ပတိဋ္ဌိတပာဒဃဋ္ဋနပရိဟရဏတ္ထံ ဝာ ပသ္သေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ။ ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပာဒော, တာဝ အာဟရဏံ အတိဟရဏံ, တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ အယံ ဝာ ဧတေသံ ဝိသေသော။ ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပောဓာတု ဝောသ္သဇ္ဇနသ္သ ပစ္စယော။ ဂရုတရသဘာဝာ ဟိ အာပောဓာတူတိ ဝောသ္သဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ တသ္သာနုဂတဘာဝော, တသ္မာ တာသံ ဒ္ဝိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒသ္သေန္တော အာဟ ‘‘ဝောသ္သဇ္ဇနေ။ပေ.။ ဗလဝတိယော’’တိ။ ယသ္မာ ပန အာပောဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနသ္သ ပစ္စယော။ ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တသ္သာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပောဓာတုယာ တသ္သာ အနုဂတဘာဝော, တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုမ္ဘနသ္သ သိဇ္ဈနတော တတ္ထာပိ ပထဝီဓာတုယာ အာပောဓာတုအနုဂတဘာဝော, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသူ’’တိ။
Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ uddharaṇaṃ, ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ atiharaṇaṃ. Rukkhakhāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇaṃ. Yāva patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ, tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇanti ayaṃ vā etesaṃ viseso. Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo. Garutarasabhāvā hi āpodhātūti vossajjane pathavīdhātuyā tassānugatabhāvo, tasmā tāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento āha ‘‘vossajjane…pe… balavatiyo’’ti. Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo. Patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo, tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirumbhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo, tasmā vuttaṃ – ‘‘tathā sannikkhepanasannirumbhanesū’’ti.
တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဘိက္ကမနေ, တေသု ဝာ ဝုတ္တေသု ဥဒ္ဓရဏာဒီသု ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု။ ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ။ ရူပာရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ တံသမုဋ္ဌာပကာ အရူပဓမ္မာ စ။ အတိဟရဏံ န ပာပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော။ တတ္ထ တတ္ထေဝာတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ။ န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင္ကမနံ အတ္ထိ။ ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗန္တိအာဒိ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အတိဣတ္တရော ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ဂမနသ္သာဒာနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပာဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသမာဂမတောပိ သီဃတရော။ ယထာ တိလာနံ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ တဋတဋာယနေန ဘေဒော လက္ခီယတိ, ဧဝံ သင္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေနာတိ ဒသ္သနတ္ထံ ‘‘တဋတဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဥပ္ပန္နာ ဟိ ဧကန္တတော ဘိဇ္ဇန္တီတိ။
Tatthāti tasmiṃ abhikkamane, tesu vā vuttesu uddharaṇādīsu chasu koṭṭhāsesu. Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe. Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca. Atiharaṇaṃ na pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato. Tattha tatthevāti yattha yattha uppannā, tattha tattheva. Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi. Pabbaṃ pabbantiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ. Atiittaro hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo, gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamatopi sīghataro. Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ taṭataṭāyanena bhedo lakkhīyati, evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ ‘‘taṭataṭāyantā’’ti vuttaṃ. Uppannā hi ekantato bhijjantīti.
သဒ္ဓိံ ရူပေနာတိ ဣဒံ တသ္သ တသ္သ စိတ္တသ္သ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကရူပဓမ္မဝသေန ဝုတ္တံ, ယံ တတော သတ္တရသမစိတ္တသ္သ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ။ အညထာ ယဒိ ရူပာရူပဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ သိယုံ, ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ဝိရောဓော သိယာ။ တထာ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပသ္သာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဧဝမာဒိပာဠိယာ စ။ စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝာ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တာယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော, ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ။ ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိပ္ဖတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတီတိ တင္ခဏာယုကတာ တေသံ ဣစ္ဆိတာ, လဟုကဝိညာဏသ္သ ဝိသယသင္ဂတိမတ္တပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ, ဝိသယသင္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏသ္သ လဟုပရိဝတ္တိတာ, ဒန္ဓမဟာဘူတပစ္စယတာယ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ။ နာနာဓာတုယာ ယထာဘူတဉာဏံ ခော ပန တထာဂတသ္သေဝ, တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တသ္သေဝာတိ ရူပာရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။
Saddhiṃ rūpenāti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammavasena vuttaṃ, yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ. Aññathā yadi rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ, ‘‘rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodha’’ntiādivacanehi virodho siyā. Tathā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) evamādipāḷiyā ca. Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāventāyeva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho, rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā. Evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā, lahukaviññāṇassa visayasaṅgatimattapaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā, dandhamahābhūtapaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā. Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva, tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto, pacchājātapaccayo ca tassevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva, tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo.
အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ, တံ အညံ, တံ ပန နိရုဇ္ဈန္တံ အပရသ္သ အနန္တရာဒိပစ္စယော ဟုတ္ဝာ ဧဝ နိရုဇ္ဈတီတိ တထာလဒ္ဓပစ္စယံ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ။ ယဒိ ဧဝံ တေသံ အန္တရော လဗ္ဘေယ္ယာတိ, နောတိ အာဟ ‘‘အဝီစိမနုပဗန္ဓော’’တိ။ ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ, ‘‘တဒေဝေတ’’န္တိ အဝိသေသဝိဒူ မညန္တိ, ဧဝံ အနု အနု ပဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝာဟော ဝိယ ဝတ္တတိ။
Aññaṃuppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhatīti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ, taṃ aññaṃ, taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayo hutvā eva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti, noti āha ‘‘avīcimanupabandho’’ti. Yathā vīci antaro na labbhati, ‘‘tadeveta’’nti avisesavidū maññanti, evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca nadīsotova nadiyaṃ udakappavāho viya vattati.
အဘိမုခံ လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတောပေက္ခန’’န္တိ။ ယသ္မာ ယံဒိသာဘိမုခော ဂစ္ဆတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ ဝာ, တဒဘိမုခံ ပေက္ခနံ အာလောကိတံ , တသ္မာ တဒနုဂတံ ဝိဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ။ သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတသ္သ, ဥလ္လောကာဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတသ္သ, ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တသ္သ ပရိသ္သယသ္သ ပရိဝဇ္ဇနာဒိဝသေန အပလောကိတသ္သ စ သိယာ သမ္ဘဝောတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဝာ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝာ’’တိ။
Abhimukhaṃ lokitaṃ ālokitanti āha ‘‘puratopekkhana’’nti. Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati tiṭṭhati nisīdati vā, tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ , tasmā tadanugataṃ vidisālokanaṃ vilokitanti āha ‘‘vilokitaṃ nāma anudisāpekkhana’’nti. Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa, ullokāharaṇādīsu ullokitassa, pacchato āgacchantassa parissayassa parivajjanādivasena apalokitassa ca siyā sambhavoti āha – ‘‘iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā’’ti.
ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတဝန္တံ, ပစ္စက္ခကာရိနန္တိ အတ္ထော။ သောဟာယသ္မာ ဝိပသ္သနာကာလေ ဧဝ ‘‘ယမေဝာဟံ ဣန္ဒ္ရိယေသု အဂုတ္တဒ္ဝာရတံ နိသ္သာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော, တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေသ္သာမီ’’တိ ဥသ္သာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပော, တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒ္ရိယသံဝရေ ဥက္ကံသပာရမိပ္ပတ္တော, တေနေဝ နံ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒ္ရိယေသု ဂုတ္တဒ္ဝာရာနံ ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၀) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ။
Kāyasakkhinti kāyena sacchikatavantaṃ, paccakkhakārinanti attho. Sohāyasmā vipassanākāle eva ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto, teneva naṃ satthā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.230) etadagge ṭhapesi.
သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာလောကိတဝိလောကိတသ္သာတိ အာနေတ္ဝာ သမ္ဗန္ဓော။ တသ္မာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနသ္သေဝ ဂောစရသမ္ပဇညဘာဝတောတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ။ အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ, ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အညော ဥပာယော န ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော။ ယသ္မာ အာလောကိတာဒိသမညာပိ ဓမ္မမတ္တသ္သေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော, တသ္မာ တသ္သ ယာထာဝတော ပဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒသ္သေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ စိတ္တကိရိယဝာယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနဝာယောဓာတုယာ စလနာကာရပဝတ္တိဝသေန။ အဓော သီဒတီတိ ထောကံ ဩတရတိ။ ဥဒ္ဓံ လင္ဃေတီတိ လင္ဃန္တံ ဝိယ ဥပရိ ဂစ္ဆတိ။
Sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho. Tasmāti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Attano kammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ, khandhādikammaṭṭhānikehi añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo. Yasmā ālokitādisamaññāpi dhammamattasseva pavattiviseso, tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ ‘‘abbhantare’’tiādi vuttaṃ. Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti kiriyamayacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā calanākārapavattivasena. Adho sīdatīti thokaṃ otarati. Uddhaṃ laṅghetīti laṅghantaṃ viya upari gacchati.
အင္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ ပဓာနဘူတံ အင္ဂကိစ္စံ နိပ္ဖာဒေန္တံ, ဥပပတ္တိဘဝသ္သ သရီရံ ဟုတ္ဝာတိ အတ္ထော။ ပဌမဇဝနေပိ။ပေ.။ သတ္တမဇဝနေပိ န ဟောတီတိ ဣဒံ ပဉ္စဒ္ဝာရဝိညာဏဝီထိယံ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇနဝောဋ္ဌဗ္ဗနာနံ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝောဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပာဒိမ္ဟိ လောဘမတ္တံ, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ မနောဒ္ဝာရေ ပန ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိ ဟောတိ, တသ္သ ပဉ္စဒ္ဝာရဇဝနံ မူလံ, ယထာဝုတ္တံ ဝာ သဗ္ဗံ ဘဝင္ဂာဒိ။ ဧဝံ မနောဒ္ဝာရဇဝနသ္သ မူလဘူတဓမ္မပရိဇာနနဝသေနေဝ မူလပရိညာ ဝုတ္တာ, အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒ္ဝာရဇဝနသ္သေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန စေဝ ဣတ္တရဘာဝဝသေန စ ဝုတ္တာ။ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတ္ဝာ ပတိတေသူတိ ဟေဋ္ဌိမသ္သ ဥပရိမသ္သ စ အပရာပရံ ဘင္ဂပ္ပတ္တိမာဟ။
Aṅgakiccaṃ sādhayamānanti padhānabhūtaṃ aṅgakiccaṃ nipphādentaṃ, upapattibhavassa sarīraṃ hutvāti attho. Paṭhamajavanepi…pe… sattamajavanepi na hotīti idaṃ pañcadvāraviññāṇavīthiyaṃ ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ, aniṭṭhe paṭighamattaṃ uppajjati. Manodvāre pana ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādi hoti, tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlabhūtadhammaparijānanavaseneva mūlapariññā vuttā, āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena ceva ittarabhāvavasena ca vuttā. Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesūti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha.
တန္တိ ဇဝနံ။ တသ္သ ဇဝနသ္သ န ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ အာဂန္တုကော အဗ္ဘာဂတော။ ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝတကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ။
Tanti javanaṃ. Tassa javanassa na yuttanti sambandho. Āgantuko abbhāgato. Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti tāvakālikāni.
ဧတံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ။ သမဝာယေတိ သာမဂ္ဂိယံ။ တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကနေ ပညာယမာနေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော – ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ။ ဥပနိသ္သယပစ္စယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ။ သဟဇာတပစ္စယောတိ နိဒသ္သနမတ္တမေတံ အညမညသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော။
Etaṃ asammohasampajaññaṃ. Samavāyeti sāmaggiyaṃ. Tatthāti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto – ko eko āloketi, ko viloketi. Upanissayapaccayoti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ. Sahajātapaccayoti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato.
ကာလေတိ သမိဉ္ဇိတုံ ယုတ္တကာလေ သမိဉ္ဇန္တသ္သ, တထာ ပသာရေတုံ ယုတ္တကာလေ ပသာရေန္တသ္သ။ ‘‘မဏိသပ္ပော နာမ ဧကာ သပ္ပဇာတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ လဠနန္တိ ကမ္ပနံ, လီဠာကရဏံ ဝာ။
Kāleti samiñjituṃ yuttakāle samiñjantassa, tathā pasāretuṃ yuttakāle pasārentassa. ‘‘Maṇisappo nāma ekā sappajātī’’ti vadanti. Laḷananti kampanaṃ, līḷākaraṇaṃ vā.
ဥဏ္ဟပကတိကော ပရိဠာဟဗဟုလကာယော။ သီလသ္သ ဝိဒူသနေန အဟိတာဝဟတ္တာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပာယံ။ ‘‘စီဝရမ္ပိ အစေတန’’န္တိအာဒိနာ စီဝရသ္သ ဝိယ ကာယောပိ အစေတနောတိ ကာယသ္သ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပရိဒီပေန္တော ဣတရီတရသန္တောသသ္သ ကာရဏံ ဒသ္သေတိ။ တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ။
Uṇhapakatiko pariḷāhabahulakāyo. Sīlassa vidūsanena ahitāvahattā micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ. ‘‘Cīvarampi acetana’’ntiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena ‘‘abbhantare’’tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောတိ အာဟတစတုပဉ္စဂဏ္ဌိကော, စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝာ ဟတသောဘော။
Catupañcagaṇṭhikāhatoti āhatacatupañcagaṇṭhiko, catupañcagaṇṭhikāhi vā hatasobho.
အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထောတိ အဋ္ဌဝိဓောပိ ပယောဇနဝိသေသော။ မဟာသိဝတ္ထေရဝာဒဝသေန ‘‘ဣမသ္သ ကာယသ္သ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘နေဝ ဒဝာယာတိအာဒိနာ နယေနာ’’တိ ပန ဣဒံ ပဋိက္ခေပင္ဂဒသ္သနမုခေန ပာဠိ အာဂတာတိ ကတ္ဝာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
Aṭṭhavidhopi atthoti aṭṭhavidhopi payojanaviseso. Mahāsivattheravādavasena ‘‘imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā nayena vutto daṭṭhabbo. Imasmiṃ pakkhe ‘‘neva davāyātiādinā nayenā’’ti pana idaṃ paṭikkhepaṅgadassanamukhena pāḷi āgatāti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ.
ပထဝီသန္ဓာရကဇလသ္သ တံသန္ဓာရကဝာယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တသ္သ အာဟာရသ္သ ဝာယောဓာတုယာဝ အာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဝာယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ။ အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခာ အဘိဟရတိ။ ဝီတိဟရတီတိ တတော ကုစ္ဆိယံ ဝိမိသ္သံ ကရောန္တော ဟရတိ။ အတိဟရတီတိ ဝာ မုခဒ္ဝာရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ။ ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပသ္သတော ဟရတိ။ ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ စာရေတိ။ ဧတ္ထ စ အာဟာရသ္သ ဓာရဏပရိဝတ္တနသဉ္စုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီဓာတုသဟိတာ ဧဝ ဝာယောဓာတု ကရောတိ, န ကေဝလာတိ တာနိ ပထဝီဓာတုယာ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ, သာ ဧဝ ဓာရဏာဒီနိ ကိစ္စာနိ ကရောန္တသ္သ သာဓာရဏာတိ ဝုတ္တာနိ။ အလ္လတ္တဉ္စ အနုပာလေတီတိ ယထာ ဝာယောဓာတုအာဒီဟိ အညေဟိ ဝိသောသနံ န ဟောတိ, တထာ အနုပာလေတိ အလ္လဘာဝံ။ တေဇောဓာတူတိ ဂဟဏီသင္ခာတာ တေဇောဓာတု။ သာ ဟိ အန္တောပဝိဋ္ဌံ အာဟာရံ ပရိပာစေတိ။ အဉ္ဇသော ဟောတီတိ အာဟာရသ္သ ပဝိသနာဒီနံ မဂ္ဂော ဟောတိ။ အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဝသေန, အဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိပဋိသံဝေဒနဝသေန စ အာဝဇ္ဇေတိ, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော။ တံတံဝိဇာနနသ္သ ပစ္စယဘူတောယေဝ ဟိ ပယောဂော ‘‘သမ္မာပယောဂော’’တိ ဝုတ္တော။ ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော။ အထ ဝာ သမ္မာပယောဂံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အန္ဝာယ အာဂမ္မ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ။ အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗောပိ ဝိညာဏဗ္ယာပာရောတိ တထာ ဝုတ္တံ။
Pathavīsandhārakajalassa taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha – ‘‘vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī’’ti. Atiharatīti yāva mukhā abhiharati. Vītiharatīti tato kucchiyaṃ vimissaṃ karonto harati. Atiharatīti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati. Vītiharatīti kucchigataṃ passato harati. Parivattetīti aparāparaṃ cāreti. Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti, na kevalāti tāni pathavīdhātuyā kiccabhāvena vuttāni, sā eva dhāraṇādīni kiccāni karontassa sādhāraṇāti vuttāni. Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātuādīhi aññehi visosanaṃ na hoti, tathā anupāleti allabhāvaṃ. Tejodhātūti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu. Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti. Añjaso hotīti āhārassa pavisanādīnaṃ maggo hoti. Ābhujatīti pariyesanavasena, ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘sammāpayogo’’ti vutto. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato. Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipattiṃ anvāya āgamma ābhujati samannāharati. Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ.
ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂောစရဂာမံ ဥဒ္ဒိသ္သ ဂမနတော။ ပရိယေသနတောတိ ဂောစရဂာမေ ဘိက္ခတ္ထံ အာဟိဏ္ဍနတော။ ပရိဘောဂတောတိ အာဟာရသ္သ ပရိဘုဉ္ဇနတော။ အာသယတောတိ ပိတ္တာဒိအာသယတော။ အာသယတိ ဧတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဗလဝဝတ္ထိတော ဟုတ္ဝာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင္ကရတော သယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ အာသယော, အာမာသယသ္သ ဥပရိ တိဋ္ဌနကော ပိတ္တာဒိကော။ မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော။ နိဓေတိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတ္ဝာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ, အာမာသယော, တတော နိဓာနတော။ အပရိပက္ကတောတိ ဂဟဏီသင္ခာတေန ကမ္မဇတေဇေန အဝိပက္ကတော။ ပရိပက္ကတောတိ ယထာဘုတ္တသ္သ အာဟာရသ္သ ဝိပက္ကဘာဝတော။ ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော။ နိသ္သန္ဒတောတိ ဣတော စိတော စ ဝိသ္သန္ဒနတော ။ သမ္မက္ခနတောတိ သဗ္ဗသော မက္ခနတော။ အယမေတ္ထ သင္ခေပော, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၂၉၄) ဂဟေတဗ္ဗော။
Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Āsayatoti pittādiāsayato. Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro. Nidheti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. Phalatoti nipphattito. Nissandatoti ito cito ca vissandanato . Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya (visuddhi. mahāṭī. 1.294) gahetabbo.
သရီရတော သေဒာ မုစ္စန္တီတိ ဝေဂသန္ဓာရဏေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟတော သရီရတော သေဒာ မုစ္စန္တိ။ အညေ စ ရောဂာ ကဏ္ဏသူလဘဂန္ဒရာဒယော။ အဋ္ဌာနေတိ မနုသ္သာမနုသ္သပရိဂ္ဂဟေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ခေတ္တဒေဝာယတနာဒိကေ။ ကုဒ္ဓာ ဟိ မနုသ္သာ အမနုသ္သာပိ ဝာ ဇီဝိတက္ခယံ ပာပေန္တိ။ ဝိသ္သဋ္ဌတ္တာ နေဝ တသ္သ ဘိက္ခုနော အတ္တနော, ကသ္သစိ အနိသ္သဇ္ဇိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရသ္သ, ဥဒကတုမ္ဗတောတိ ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနတော။ တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ။
Sarīrato sedā muccantīti vegasandhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti. Aññe ca rogā kaṇṇasūlabhagandarādayo. Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahe ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike. Kuddhā hi manussā amanussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti. Vissaṭṭhattā neva tassabhikkhuno attano, kassaci anissajjitattā jigucchanīyattā ca na parassa, udakatumbatoti veḷunāḷiādiudakabhājanato. Tanti chaḍḍitaudakaṃ.
ဧတ္ထ စ ဧကော ဣရိယာပထော ဒ္ဝီသု ဌာနေသု အာဂတော, သော ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂဟဏေန။ ‘‘ဂမနေပိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ ကာယသ္သ အဘိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတ’’န္တိ အပရေ။ ယသ္မာ ဣဓ သမ္ပဇညကထာယံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညမေဝ ဓုရံ, တသ္မာ အန္တရန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တာနံ ရူပာရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒသ္သနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာတိ။ မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ – ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိသ္သဇ္ဇေတ္ဝာဝ ဂစ္ဆတိ, တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော, နိသီဒန္တော, သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိသ္သဇ္ဇေတ္ဝာဝ သယတိ။ ဧတ္တကေန ပန န ပာကဋံ ဟောတီတိ စင္ကမနေန ဒီပေန္တိ။ ယော ဘိက္ခု စင္ကမနံ ဩတရိတ္ဝာ စင္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏ္ဟာတိ – ‘‘ပာစီနစင္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပာရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင္ကမနကောဋိံ အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ, ပစ္ဆိမစင္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပာစီနစင္ကမနကောဋိံ အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ, စင္ကမနမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ, စင္ကမနေ ပဝတ္တာ ရူပာရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ, ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ, နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတ္ဝာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓာ’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏ္ဟန္တော ပရိဂ္ဂဏ္ဟန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင္ဂံ ဩတာရေတိ, ဥဋ္ဌဟန္တော ပန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတ္ဝာဝ ဥဋ္ဌဟတိ။ အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ။
Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato, so pubbe abhikkamapaṭikkamagahaṇena. ‘‘Gamanepi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahita’’nti apare. Yasmā idha sampajaññakathāyaṃ asammohasampajaññameva dhuraṃ, tasmā antarantare iriyāpathe pavattānaṃ rūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti. Majjhimabhāṇakā pana evaṃ vadanti – eko hi bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento, aññaṃ vitakkento gacchati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati, tathā eko tiṭṭhanto, nisīdanto, sayanto aññaṃ cintento, aññaṃ vitakkento sayati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati. Ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti. Yo bhikkhu caṅkamanaṃ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti – ‘‘pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā, caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā, ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā, nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā’’ti, evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti, uṭṭhahanto pana kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati. Ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti.
ဧဝမ္ပိ သုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ န ကာတဗ္ဗံ, တသ္မာ သော ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ, တာဝ စင္ကမိတ္ဝာ ဌတ္ဝာ နိသီဒိတ္ဝာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတ္ဝာ သယတိ – ‘‘ကာယော အစေတနော မဉ္စော အစေတနော, ကာယော န ဇာနာတိ ‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ, မဉ္စောပိ န ဇာနာတိ ‘မယိ ကာယော သယိတော’တိ, အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏ္ဟန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင္ဂံ ဩတာရေတိ, ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတ္ဝာဝ ပဗုဇ္ဈတီတိ အယံ သုတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ။ ကာယိကာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တနေန တမ္မယတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာနိဗ္ဗတ္တကတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဝာ ဆဒ္ဝာရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမ, တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီတိ ပရိဂ္ဂဏ္ဟန္တော ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ။ အပိစ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတ္ဝာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ။
Evampi sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ na kātabbaṃ, tasmā so bhikkhu yāva sakkoti, tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati – ‘‘kāyo acetano mañco acetano, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce sayito’ti, mañcopi na jānāti ‘mayi kāyo sayito’ti, acetano kāyo acetane mañce sayito’’ti, evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti, pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhatīti ayaṃ sutte sampajānakārī nāma hoti. Kāyikādikiriyānibbattanena tammayattā āvajjanakiriyānibbattakattā āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṃ, sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyāmayapavattaṃ nāma, tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto jāgarite sampajānakārī nāma. Apica rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hotīti.
ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတ္ဝာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ ဗာတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထံ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိသ္သိတသပ္ပာယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ။ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ အာရမ္မဏံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သမာပန္နောပိ တုဏ္ဟီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ။ ဒုတိယဉ္ဟိ ဈာနံ ဝစီသင္ခာရပ္ပဟာနတော ဝိသေသတော တုဏ္ဟီဘာဝော နာမာတိ။ ဩဋ္ဌေ စာတိအာဒီသု စ-သဒ္ဒေန ကဏ္ဌသီသနာဘိအာဒီနံ သင္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တဒနုရူပံ ပယောဂန္တိ တသ္သ ဥပ္ပတ္တိယာ အနုစ္ဆဝိကံ စိတ္တသ္သ ပဝတ္တိအာကာရသညိတံ ပယောဂံ, ယတော သဗ္ဗေ ဝိစာရာဒယော နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ။ ဥပာဒာရူပပဝတ္တိယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတသဒ္ဒာယတနုပ္ပတ္တိယာ။ ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန။ သတ္တသုပိ ဌာနေသု အသမ္မုယ္ဟနဝသေန ‘‘မိသ္သက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ မဂ္ဂသမ္မာသတိယာပိ ကာယာနုပသ္သနာဒိအနုရူပတ္တာ သမ္ပဇညာနုရူပပုဗ္ဗဘာဂံ သတ္တဋ္ဌာနိယသ္သ ဧကန္တလောကိယတ္တာ။
Vimuttāyatanasīse ṭhatvā dhammaṃ desentopi bāttiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma hoti. Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ ārammaṇaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma. Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhārappahānato visesato tuṇhībhāvo nāmāti. Oṭṭhe cātiādīsu ca-saddena kaṇṭhasīsanābhiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tadanurūpaṃ payoganti tassa uppattiyā anucchavikaṃ cittassa pavattiākārasaññitaṃ payogaṃ, yato sabbe vicārādayo nipphajjanti. Upādārūpapavattiyāti viññattivikārasahitasaddāyatanuppattiyā. Evanti vuttappakārena. Sattasupi ṭhānesu asammuyhanavasena ‘‘missaka’’nti vuttaṃ. Maggasammāsatiyāpi kāyānupassanādianurūpattā sampajaññānurūpapubbabhāgaṃ sattaṭṭhāniyassa ekantalokiyattā.
သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
Satisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
တိပိဋက (မူလ) • Tipiṭaka (Mūla) / သုတ္တပိဋက • Suttapiṭaka / သံယုတ္တနိကာယ • Saṃyuttanikāya / ၂. သတိသုတ္တံ • 2. Satisuttaṃ
အဋ္ဌကထာ • Aṭṭhakathā / သုတ္တပိဋက (အဋ္ဌကထာ) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / သံယုတ္တနိကာယ (အဋ္ဌကထာ) • Saṃyuttanikāya (aṭṭhakathā) / ၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ • 2. Satisuttavaṇṇanā
