| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / កង្ខាវិតរណី-អភិនវ-ដីកា • Kaṅkhāvitaraṇī-abhinava-ṭīkā |
៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា
9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā
ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ វិយាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ ឧទ្ធរិតព្ពេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជ’’ន្តិ ឧទ្ធដំ។ តទិហ និទស្សនំ កតំ។ អាទិសទ្ទេន បន ‘‘អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិអាទីនំ (បាចិ. ១១១, ១១៥) សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឧបគន្ត្វាតិ ឧបសទ្ទស្សត្ថមាហ។ វសិត្វាតិ អក្ខណ្ឌំ វសិត្វា។ ‘‘យេន យស្ស ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស ត’’ន្តិ វចនតោ ‘‘ឥមស្ស…បេ.… ឥមិនា សម្ពន្ធោ’’តិ វុត្តំ។ តត្ថ ឥមស្សាតិ ‘‘ឧបវស្ស’’ន្តិ បទស្ស។ វិនយបរិយាយេន អរញ្ញលក្ខណំ អទិន្នាទានបារាជិកេ អាគតំ។ តត្ថ ហិ ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ អនវសេសតោ អវហារដ្ឋានបរិគ្គហេន តទុភយំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ គាមូបចារោ ហិ លោកេ គាមសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ។ ឥធ បន សុត្តន្តបរិយាយេន ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អាគតំ អារញ្ញកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ។ ន ហិ សោ វិនយបរិយាយិកេ អរញ្ញេ វសន្តោ ‘‘អារញ្ញកោ បន្ថសេនាសនោ’’តិ (ម. និ. ១.៦១) សុត្តេ វុត្តោ, តស្មា តត្ថ អាគតមេវ លក្ខណំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពបច្ឆិមានិ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ‘‘អាចរិយធនុ នាម បកតិហត្ថេន នវវិទត្ថិបមាណំ។ ជិយាយ បន អារោបិតាយ ចតុហត្ថបមាណ’’ន្តិ វទន្តិ។ គាមស្សាតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស។ ឥន្ទខីលតោតិ ឧម្មារតោ។ បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោតិ បរិយន្តេ ឋិតឃរស្ស ឧបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស បឋមលេឌ្ឌុបាតតោ។ កិត្តកេន មគ្គេន មិនិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ។ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិហារស្សាបិ គាមស្សេវ ឧបចារំ នីហរិត្វា ឧភិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរា មិនិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ។ ចោរានំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេនាតិ អារាមេ, អារាមូបចារេ ច ចោរានំ និវិដ្ឋោកាសាទិទស្សនេន ការណេន។ អាទិសទ្ទេន ភុត្តោកាសដ្ឋិតោកាសនិសិន្នោកាសនិបន្នោកាសានំ គហណំ។ ចោរេហិ មនុស្សានំ ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោតិ អារាមេ, អារាមូបចារេ ច ហតវិលុត្តាកោដិតភាវទស្សនតោ។
Upasampajjantiādīsu viyāti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 508) imassa vibhaṅge ‘‘upasampajjā’’ti uddharitabbe ‘‘upasampajja’’nti uddhaṭaṃ. Tadiha nidassanaṃ kataṃ. Ādisaddena pana ‘‘anāpucchaṃ vā gaccheyyā’’tiādīnaṃ (pāci. 111, 115) saṅgaho daṭṭhabbo. Upagantvāti upasaddassatthamāha. Vasitvāti akkhaṇḍaṃ vasitvā. ‘‘Yena yassa hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa ta’’nti vacanato ‘‘imassa…pe… iminā sambandho’’ti vuttaṃ. Tattha imassāti ‘‘upavassa’’nti padassa. Vinayapariyāyena araññalakkhaṇaṃ adinnādānapārājike āgataṃ. Tattha hi ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti anavasesato avahāraṭṭhānapariggahena tadubhayaṃ asaṅkarato dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā gāmañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhameva gacchatīti. Idha pana suttantapariyāyena ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āgataṃ āraññakaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike araññe vasanto ‘‘āraññako panthasenāsano’’ti (ma. ni. 1.61) sutte vutto, tasmā tattha āgatameva lakkhaṇaṃ gahetabbanti dassento ‘‘sabbapacchimāni āropitena ācariyadhanunā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ācariyadhanu nāma pakatihatthena navavidatthipamāṇaṃ. Jiyāya pana āropitāya catuhatthapamāṇa’’nti vadanti. Gāmassāti parikkhittassa gāmassa. Indakhīlatoti ummārato. Parikkhepārahaṭṭhānatoti pariyante ṭhitagharassa upacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa paṭhamaleḍḍupātato. Kittakena maggena minitabbanti āha ‘‘sace’’tiādi. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vihārassāpi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabba’’nti vuttaṃ. Corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanenāti ārāme, ārāmūpacāre ca corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanena kāraṇena. Ādisaddena bhuttokāsaṭṭhitokāsanisinnokāsanipannokāsānaṃ gahaṇaṃ. Corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanatoti ārāme, ārāmūpacāre ca hataviluttākoṭitabhāvadassanato.
អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ អន្តរេ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អន្តរឃរំ, គាមោ, តស្មិំ ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘អារញ្ញកស្សា’’តិអាទិ។ តញ្ចាតិ និក្ខិបនញ្ច។ ‘‘មហាបវារណាយ បវារិតោ ហោតី’’តិ ឥទំ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា វុដ្ឋភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន បវារណាយ អង្គភាវំ។ តេនេវ ហិ ព្យតិរេកំ ទស្សេន្តេន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៥៣-៦៥៤) វុត្តំ ‘‘សចេ បច្ឆិមិកាយ វា ឧបគតោ ហោតិ ឆិន្នវស្សោ វា, និក្ខិបិតុំ ន លភតី’’តិ។ កត្តិកមាសោ នាម បុព្ពកត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរកត្តិកបុណ្ណមា, តាវ ឯកូនត្តិំស រត្តិន្ទិវា។ ឯវ-សទ្ទេន កត្តិកមាសតោ បរំ ន លភតីតិ ទស្សេតិ។ ឩនប្បមាណេ តាវ អរញ្ញលក្ខណាយោគតោ ន លភតុ, កស្មា គាវុតតោ អតិរេកប្បមាណេ ន លភតីតិ អាហ ‘‘យត្រ ហី’’តិអាទិ។ និមន្តិតោ បន អទ្ធយោជនម្បិ យោជនម្បិ គន្ត្វា វសិតុំ បច្ចេតិ, ឥទមប្បមាណំ។ សាសង្កសប្បដិភយមេវ ហោតីតិ សាសង្កញ្ចេវ សប្បដិភយញ្ច ហោតិ។ ឯវ-សទ្ទេន អនាសង្កអប្បដិភយេហិ អង្គយុត្តេបិ សេនាសនេ វសន្តោ និក្ខិបិតុំ ន លភតីតិ ទស្សេតិ។ ឯត្តាវតា បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា អក្ខណ្ឌំ កត្វា វុដ្ឋវស្សោ យំ គាមំ គោចរគាមំ កត្វា បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមេ អារញ្ញកសេនាសនេ វិហរតិ, តស្មិំ គាមេ ចីវរំ ឋបេត្វា សកលកត្តិកមាសំ តស្មិំយេវ សេនាសនេ តេន ចីវរេន វិនា វត្ថុំ អនុជានិត្វា ឥទានិ វិហារតោ អញ្ញត្ថ វសន្តស្ស ឆារត្តំ វិប្បវាសំ អនុជានន្តោ ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិមាហ។ អសមាទានចារញ្ហិ អត្ថតកថិនា ឯវ លភន្តិ, នេតរេតិ ឯត្ថ ឥទម្បិ ការណំ ទដ្ឋព្ពំ។ តត្ថ ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ពន្តិ យោ ភិក្ខុ វិហារេ វសន្តោ តតោ អញ្ញត្ថ គមនកិច្ចេ សតិ អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបតិ, តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន ឆារត្តបរមំ វិប្បវសិតព្ពំ, ឆ រត្តិយោ តម្ហា វិហារា អញ្ញត្ថ វសិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វុត្តញ្ហិ ភទន្តេន ពុទ្ធទត្តាចរិយេន –
Antaraghare nikkhipeyyāti antare antare gharāni ettha, etassāti vā antaragharaṃ, gāmo, tasmiṃ ṭhapeyyāti attho. Tenāha ‘‘āraññakassā’’tiādi. Tañcāti nikkhipanañca. ‘‘Mahāpavāraṇāya pavārito hotī’’ti idaṃ vassacchedaṃ akatvā vuṭṭhabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana pavāraṇāya aṅgabhāvaṃ. Teneva hi byatirekaṃ dassentena samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.653-654) vuttaṃ ‘‘sace pacchimikāya vā upagato hoti chinnavasso vā, nikkhipituṃ na labhatī’’ti. Kattikamāso nāma pubbakattikamāsassa kāḷapakkhapāṭipadato paṭṭhāya yāva aparakattikapuṇṇamā, tāva ekūnattiṃsa rattindivā. Eva-saddena kattikamāsato paraṃ na labhatīti dasseti. Ūnappamāṇe tāva araññalakkhaṇāyogato na labhatu, kasmā gāvutato atirekappamāṇe na labhatīti āha ‘‘yatrahī’’tiādi. Nimantito pana addhayojanampi yojanampi gantvā vasituṃ pacceti, idamappamāṇaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hotīti sāsaṅkañceva sappaṭibhayañca hoti. Eva-saddena anāsaṅkaappaṭibhayehi aṅgayuttepi senāsane vasanto nikkhipituṃ na labhatīti dasseti. Ettāvatā purimikāya upagantvā akkhaṇḍaṃ katvā vuṭṭhavasso yaṃ gāmaṃ gocaragāmaṃ katvā pañcadhanusatikapacchime āraññakasenāsane viharati, tasmiṃ gāme cīvaraṃ ṭhapetvā sakalakattikamāsaṃ tasmiṃyeva senāsane tena cīvarena vinā vatthuṃ anujānitvā idāni vihārato aññattha vasantassa chārattaṃ vippavāsaṃ anujānanto ‘‘siyā ca tassa bhikkhuno’’tiādimāha. Asamādānacārañhi atthatakathinā eva labhanti, netareti ettha idampi kāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbanti yo bhikkhu vihāre vasanto tato aññattha gamanakicce sati antaraghare cīvaraṃ nikkhipati, tena bhikkhunā tena cīvarena chārattaparamaṃ vippavasitabbaṃ, cha rattiyo tamhā vihārā aññattha vasitabbāti vuttaṃ hoti. Vuttañhi bhadantena buddhadattācariyena –
‘‘យំ គាមំ គោចរំ កត្វា, ភិក្ខុ អារញ្ញកេ វសេ;
‘‘Yaṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā, bhikkhu āraññake vase;
តស្មិំ គាមេ ឋបេតុំ តំ, មាសមេកំ តុ វដ្ដតិ។
Tasmiṃ gāme ṭhapetuṃ taṃ, māsamekaṃ tu vaṭṭati.
‘‘អញ្ញត្ថេវ វសន្តស្ស, ឆារត្តបរមំ មតំ;
‘‘Aññattheva vasantassa, chārattaparamaṃ mataṃ;
អយមស្ស អធិប្បាយោ, បដិច្ឆន្នោ បកាសិតោ’’តិ។
Ayamassa adhippāyo, paṭicchanno pakāsito’’ti.
តេនេវាហ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរិ វិប្បវសេយ្យាតិ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ តស្មិំ សេនាសនេ សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេយ្យា’’តិអាទិ។ តថា អសក្កោន្តេនាតិ គតដ្ឋានស្ស ទូរតាយ សេនាសនំ អាគន្ត្វា សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តេន។ ឯវម្បិ អសក្កោន្តេន តត្រេវ ឋិតេន បច្ចុទ្ធរិតព្ពំ ‘‘អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋស្សតី’’តិ។ វសិត្វាតិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា។ ភិក្ខុសម្មុតិ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ វុត្តាវ។
Tenevāha ‘‘tato ce uttari vippavaseyyāti chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyā’’tiādi. Tathā asakkontenāti gataṭṭhānassa dūratāya senāsanaṃ āgantvā sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ asakkontena. Evampi asakkontena tatreva ṭhitena paccuddharitabbaṃ ‘‘atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatī’’ti. Vasitvāti aruṇaṃ uṭṭhāpetvā. Bhikkhusammuti udositasikkhāpade vuttāva.
សេសន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិអាទិកំ។ តត្ថ ហិ អង្គេសុ យំ រត្តិវិប្បវាសោ ចតុត្ថមង្គំ, តំ ឥធ ឆារត្តតោ ឧត្តរិ វិប្បវាសោ ហោតីតិ អយមេវ វិសេសោ។
Sesanti ‘‘aññatra bhikkhusammutiyāti ayamettha anupaññattī’’tiādikaṃ. Tattha hi aṅgesu yaṃ rattivippavāso catutthamaṅgaṃ, taṃ idha chārattato uttari vippavāso hotīti ayameva viseso.
សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.
