| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / দীঘ নিকায (অট্ঠকথা) • Dīgha nikāya (aṭṭhakathā) |
১০. সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনা
10. Saṅgītisuttavaṇṇanā
২৯৬. এৰং মে সুতন্তি সঙ্গীতিসুত্তং। তত্রাযমপুব্বপদৰণ্ণনা – চারিকং চরমানোতি নিবদ্ধচারিকং চরমানো। তদা কির সত্থা দসসহস্সচক্কৰাল়ে ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা লোকং ৰোলোকযমানো পাৰানগরৰাসিনো মল্লরাজানো দিস্ৰা ইমে রাজানো ময্হং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পঞ্ঞাযন্তি, কিং নু খোতি আৰজ্জন্তো ‘‘রাজানো একং সন্ধাগারং কারেসুং, মযি গতে মঙ্গলং ভণাপেস্সন্তি, অহং তেসং মঙ্গলং ৰত্ৰা উয্যোজেত্ৰা ‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স ধম্মকথং কথেহী’তি সারিপুত্তং ৰক্খামি, সারিপুত্তো তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৰা চুদ্দসপঞ্হাধিকেন পঞ্হসহস্সেন পটিমণ্ডেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সঙ্গীতিসুত্তং নাম কথেস্সতি, সুত্তন্তং আৰজ্জেত্ৰা পঞ্চ ভিক্খুসতানি সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি ইমমত্থং দিস্ৰা চারিকং পক্কন্তো। তেন ৰুত্তং – ‘‘মল্লেসু চারিকং চরমানো’’তি।
296.Evaṃme sutanti saṅgītisuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – cārikaṃ caramānoti nibaddhacārikaṃ caramāno. Tadā kira satthā dasasahassacakkavāḷe ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokayamāno pāvānagaravāsino mallarājāno disvā ime rājāno mayhaṃ sabbaññutaññāṇajālassa anto paññāyanti, kiṃ nu khoti āvajjanto ‘‘rājāno ekaṃ sandhāgāraṃ kāresuṃ, mayi gate maṅgalaṃ bhaṇāpessanti, ahaṃ tesaṃ maṅgalaṃ vatvā uyyojetvā ‘bhikkhusaṅghassa dhammakathaṃ kathehī’ti sāriputtaṃ vakkhāmi, sāriputto tīhi piṭakehi sammasitvā cuddasapañhādhikena pañhasahassena paṭimaṇḍetvā bhikkhusaṅghassa saṅgītisuttaṃ nāma kathessati, suttantaṃ āvajjetvā pañca bhikkhusatāni saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti imamatthaṃ disvā cārikaṃ pakkanto. Tena vuttaṃ – ‘‘mallesu cārikaṃ caramāno’’ti.
উব্ভতকনৰসন্ধাগারৰণ্ণনা
Ubbhatakanavasandhāgāravaṇṇanā
২৯৭. উব্ভতকন্তি তস্স নামং, উচ্চত্তা ৰা এৰং ৰুত্তং। সন্ধাগারন্তি নগরমজ্ঝে সন্ধাগারসালা। সমণেন ৰাতি এত্থ যস্মা ঘরৰত্থুপরিগ্গহকালেযেৰ দেৰতা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গণ্হন্তি। তস্মা দেৰেন ৰাতি অৰত্ৰা ‘‘সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং। যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি ভগৰতো আগমনং সুত্ৰা ‘‘অম্হেহি গন্ত্ৰাপি ন ভগৰা আনীতো, দূতং পেসেত্ৰাপি ন পক্কোসাপিতো, সযমেৰ পন মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো অম্হাকং ৰসনট্ঠানং সম্পত্তো, অম্হেহি চ সন্ধাগারসালা কারিতা, এত্থ মযং দসবলং আনেত্ৰা মঙ্গলং ভণাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা উপসঙ্কমিংসু।
297.Ubbhatakanti tassa nāmaṃ, uccattā vā evaṃ vuttaṃ. Sandhāgāranti nagaramajjhe sandhāgārasālā. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Tasmā devena vāti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti bhagavato āgamanaṃ sutvā ‘‘amhehi gantvāpi na bhagavā ānīto, dūtaṃ pesetvāpi na pakkosāpito, sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, amhehi ca sandhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpessāmā’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu.
২৯৮. যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমিংসূতি তং দিৰসং কির সন্ধাগারে চিত্তকম্মং নিট্ঠপেত্ৰা অট্টকা মুত্তমত্তা হোন্তি, বুদ্ধা চ নাম অরঞ্ঞজ্ঝাসযা অরঞ্ঞারামা, অন্তোগামে ৰসেয্যুং ৰা নো ৰা। তস্মা ভগৰতো মনং জানিত্ৰাৰ পটিজগ্গিস্সামাতি চিন্তেত্ৰা তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু। ইদানি পন মনং লভিত্ৰা পটিজগ্গিতুকামা যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু । সব্বসন্থরিন্তি যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৰং। যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি এত্থ পন তে মল্লরাজানো সন্ধাগারং পটিজগ্গিত্ৰা নগরৰীথিযোপি সম্মজ্জাপেত্ৰা ধজে উস্সাপেত্ৰা গেহদ্ৰারেসু পুণ্ণঘটে চ কদলিযো চ ঠপাপেত্ৰা সকলনগরং দীপমালাদীহি ৰিপ্পকিণ্ণতারকং ৰিয কত্ৰা খীরপাযকে দারকে খীরং পায্যেথ, দহরে কুমারে লহুং লহুং ভোজাপেত্ৰা সযাপেথ, উচ্চাসদ্দং মা করিত্থ, অজ্জ একরত্তিং সত্থা অন্তোগামে ৰসিস্সতি, বুদ্ধা নাম অপ্পসদ্দকামা হোন্তীতি ভেরিং চরাপেত্ৰা সযং দণ্ডদীপিকং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু।
298.Yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira sandhāgāre cittakammaṃ niṭṭhapetvā aṭṭakā muttamattā honti, buddhā ca nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā no vā. Tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu . Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te mallarājāno sandhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapāyake dārake khīraṃ pāyyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.
২৯৯. ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি ভগৰন্তং পুরতো কত্ৰা। তত্থ ভগৰা ভিক্খূনঞ্চেৰ উপাসকানঞ্চ মজ্ঝে নিসিন্নো অতিৰিয ৰিরোচতি, সমন্তপাসাদিকো সুৰণ্ণৰণ্ণো অভিরূপো দস্সনীযো। পুরিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি। পচ্ছিমকাযতো। দক্খিণহত্থতো। ৰামহত্থতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি। উপরি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰট্টেহি মোরগীৰৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি। হেট্ঠা পাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিযং অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি। এৰং সমন্তা অসীতি হত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা ৰিধাৰন্তি। সব্বে দিসাভাগা সুৰণ্ণচম্পকপুপ্ফেহি ৰিকিরিযমানা ৰিয সুৰণ্ণঘটতো নিক্খন্তসুৰণ্ণরসধারাহি সিঞ্চমানা ৰিয পসারিতসুৰণ্ণপটপরিক্খিত্তা ৰিয ৰেরম্ভৰাতসমুট্ঠিতকিংসুককণিকারপুপ্ফচুণ্ণসমাকিণ্ণা ৰিয চ ৰিপ্পকাসন্তি।
299.Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati, samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo. Purimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Evaṃ samantā asīti hatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvanti. Sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamākiṇṇā viya ca vippakāsanti.
ভগৰতোপি অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসমুজ্জলং সরীরং সমুগ্গততারকং ৰিয গগনতলং, ৰিকসিতমিৰ পদুমৰনং , সব্বপালিফুল্লো ৰিয যোজনসতিকো পারিচ্ছত্তকো পটিপাটিযা ঠপিতানং দ্ৰত্তিংসচন্দানং দ্ৰত্তিংসসূরিযানং দ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তিরাজানং দ্ৰত্তিংসদেৰরাজানং দ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিয ৰিরোচতি। পরিৰারেত্ৰা নিসিন্না ভিক্খূপি সব্বেৰ অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা ৰত্তারো ৰচনক্খমা চোদকা পাপগরহিনো সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না। তেহি পরিৰারিতো ভগৰা রত্তকম্বলপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণক্খন্ধো , রত্তপদুমৰনসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা, পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণপাসাদো ৰিরোচিত্থ।
Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ , sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattirājānaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocati. Parivāretvā nisinnā bhikkhūpi sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāvimutti vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho , rattapadumavanasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha.
অসীতিমহাথেরাপি নং মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং পারুপিত্ৰা মণিৰম্মৰম্মিতা ৰিয মহানাগা পরিৰারযিংসু ৰন্তরাগা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা। ইতি ভগৰা সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, নিত্তণ্হো নিত্তণ্হেহি, নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো বহুস্সুতবুদ্ধেহি পরিৰারিতো পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তিরাজা, মরুগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতো মহাব্রহ্মা, অসমেন বুদ্ধৰেসেন অপরিমাণেন বুদ্ধৰিলাসেন তস্সং পরিসতি নিসিন্নো পাৰেয্যকে মল্লে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা উয্যোজেসি।
Asītimahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena tassaṃ parisati nisinno pāveyyake malle bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā uyyojesi.
এত্থ চ ধম্মিকথা নাম সন্ধাগারঅনুমোদনপ্পটিসংযুত্তা পকিণ্ণককথা ৰেদিতব্বা। তদা হি ভগৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয পথৰোজং আকড্ঢন্তো ৰিয মহাজম্বুং মত্থকে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয যোজনিযমধুগণ্ডং চক্কযন্তেন পীল়েত্ৰা মধুপানং পাযমানো ৰিয চ পাৰেয্যকানং মল্লানং হিতসুখাৰহং পকিণ্ণককথং কথেসি।
Ettha ca dhammikathā nāma sandhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojaniyamadhugaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya ca pāveyyakānaṃ mallānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi.
৩০০. তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি যং যং দিসং অনুৰিলোকেতি, তত্থ তত্থ তুণ্হীভূতমেৰ। অনুৰিলোকেত্ৰাতি মংসচক্খুনা দিব্বচক্খুনাতি দ্ৰীহি চক্খূহি ততো ততো ৰিলোকেত্ৰা। মংসচক্খুনা হি নেসং বহিদ্ধা ইরিযাপথং পরিগ্গহেসি। তত্থ একভিক্খুস্সাপি নেৰ হত্থকুক্কুচ্চং ন পাদকুক্কুচ্চং অহোসি, ন কোচি সীসমুক্খিপি, ন কথং কথেসি, ন নিদ্দাযন্তো নিসীদি। সব্বেপি তীহি সিক্খাহি সিক্খিতা নিৰাতে পদীপসিখা ৰিয নিচ্চলা নিসীদিংসু। ইতি নেসং ইমং ইরিযাপথং মংসচক্খুনা পরিগ্গহেসি। আলোকং পন ৰড্ঢযিত্ৰা দিব্বচক্খুনা হদযরূপং দিস্ৰা অব্ভন্তরগতং সীলং ওলোকেসি। সো অনেকসতানং ভিক্খূনং অন্তোকুম্ভিযং জলমানং পদীপং ৰিয অরহত্তুপগং সীলং অদ্দস। আরদ্ধৰিপস্সকা হি তে ভিক্খূ। ইতি নেসং সীলং দিস্ৰা ‘‘ইমেপি ভিক্খূ ময্হং অনুচ্ছৰিকা, অহম্পি ইমেসং অনুচ্ছৰিকো’’তি চক্খুতলেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ওলোকেত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি। কস্মা আগিলাযতি? ভগৰতো হি ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহন্তস্স মহন্তং কাযদুক্খং অহোসি। অথস্স অপরভাগে মহল্লককালে পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জি।
300.Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti maṃsacakkhunā dibbacakkhunāti dvīhi cakkhūhi tato tato viloketvā. Maṃsacakkhunā hi nesaṃ bahiddhā iriyāpathaṃ pariggahesi. Tattha ekabhikkhussāpi neva hatthakukkuccaṃ na pādakukkuccaṃ ahosi, na koci sīsamukkhipi, na kathaṃ kathesi, na niddāyanto nisīdi. Sabbepi tīhi sikkhāhi sikkhitā nivāte padīpasikhā viya niccalā nisīdiṃsu. Iti nesaṃ imaṃ iriyāpathaṃ maṃsacakkhunā pariggahesi. Ālokaṃ pana vaḍḍhayitvā dibbacakkhunā hadayarūpaṃ disvā abbhantaragataṃ sīlaṃ olokesi. So anekasatānaṃ bhikkhūnaṃ antokumbhiyaṃ jalamānaṃ padīpaṃ viya arahattupagaṃ sīlaṃ addasa. Āraddhavipassakā hi te bhikkhū. Iti nesaṃ sīlaṃ disvā ‘‘imepi bhikkhū mayhaṃ anucchavikā, ahampi imesaṃ anucchaviko’’ti cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti. Kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi. Athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji.
সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰাতি সন্ধাগারস্স কির একপস্সে তে রাজানো কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপেসুং ‘‘অপ্পেৰ নাম সত্থা নিপজ্জেয্যা’’তি। সত্থাপি চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুত্তং ইমেসং মহপ্ফলং ভৰিস্সতীতি তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিপজ্জি।
Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti sandhāgārassa kira ekapasse te rājāno kappiyamañcakaṃ paññapesuṃ ‘‘appeva nāma satthā nipajjeyyā’’ti. Satthāpi catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ imesaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji.
ভিন্ননিগণ্ঠৰত্থুৰণ্ণনা
Bhinnanigaṇṭhavatthuvaṇṇanā
৩০১. তস্স কালঙ্কিরিযাযাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ।
301.Tassa kālaṅkiriyāyātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva.
৩০২. আমন্তেসীতি ভণ্ডনাদিৰূপসমকরং স্ৰাখ্যাতং ধম্মং দেসেতুকামো আমন্তেসি।
302.Āmantesīti bhaṇḍanādivūpasamakaraṃ svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo āmantesi.
এককৰণ্ণনা
Ekakavaṇṇanā
৩০৩. তত্থাতি তস্মিং ধম্মে। সঙ্গাযিতব্বন্তি সমগ্গেহি গাযিতব্বং, একৰচনেহি অৰিরুদ্ধৰচনেহি ভণিতব্বং। ন ৰিৰদিতব্বন্তি অত্থে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা ৰিৰাদো ন কাতব্বো। একো ধম্মোতি এককদুকতিকাদিৰসেন বহুধা সামগ্গিরসং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ ‘‘একো ধম্মো’’তি আহ। সব্বে সত্তাতি কামভৰাদীসু সঞ্ঞাভৰাদীসু একৰোকারভৰাদীসু চ সব্বভৰেসু সব্বে সত্তা। আহারট্ঠিতিকাতি আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা। ইতি সব্বসত্তানং ঠিতি হেতু আহারো নাম একো ধম্মো অম্হাকং সত্থারা যাথাৰতো ঞত্ৰা সম্মদক্খাতো আৰুসোতি দীপেতি।
303.Tatthāti tasmiṃ dhamme. Saṅgāyitabbanti samaggehi gāyitabbaṃ, ekavacanehi aviruddhavacanehi bhaṇitabbaṃ. Na vivaditabbanti atthe vā byañjane vā vivādo na kātabbo. Eko dhammoti ekakadukatikādivasena bahudhā sāmaggirasaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva ‘‘eko dhammo’’ti āha. Sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānaṃ ṭhiti hetu āhāro nāma eko dhammo amhākaṃ satthārā yāthāvato ñatvā sammadakkhāto āvusoti dīpeti.
ননু চ এৰং সন্তে যং ৰুত্তং ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৰা অহেতুকা অনাহারা অফস্সকা’’তিআদি, (ৰিভ॰ ১০১৭) তং ৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি, ন ৰিরুজ্ঝতি। তেসঞ্হি ঝানং আহারো হোতি। এৰং সন্তেপি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায। কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থ’’ন্তি (সং॰ নি॰ ২.১১) ইদম্পি ৰিরুজ্ঝতীতি, ইদম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি। এতস্মিঞ্হি সুত্তে নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণাৰ ধম্মা আহারাতি ৰুত্তা। ইধ পন পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো। সব্বধম্মানঞ্হি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি। সো চ যং যং ফলং জনেতি, তং তং আহরতি নাম, তস্মা আহারোতি ৰুচ্চতি। তেনেৰাহ ‘‘অৰিজ্জম্পাহং, ভিক্খৰে, সাহারং ৰদামি, নো অনাহারং। কো চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায আহারো? পঞ্চনীৰরণাতিস্স ৰচনীযং। পঞ্চনীৰরণেপাহং, ভিক্খৰে, সাহারে ৰদামি, নো অনাহারে। কো চ, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং নীৰরণানং আহারো? অযোনিসোমনসিকারোতিস্স ৰচনীয’’ন্তি (অ॰ নি॰ ১০.৬১)। অযং ইধ অধিপ্পেতো।
Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi, (vibha. 1017) taṃ vacanaṃ virujjhatīti, na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idampi virujjhatīti, idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma, tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañcanīvaraṇātissa vacanīyaṃ. Pañcanīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro? Ayonisomanasikārotissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.
এতস্মিঞ্হি পচ্চযাহারে গহিতে পরিযাযাহারোপি নিপ্পরিযাযাহারোপি সব্বো গহিতোৰ হোতি। তত্থ অসঞ্ঞভৰে পচ্চযাহারো লব্ভতি। অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে তিত্থাযতনে পব্বজিতা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ধী চিত্তং, ধিব্বতেতং চিত্তং চিত্তস্স নাম অভাৰোযেৰ সাধু, চিত্তঞ্হি নিস্সাযেৰ ৰধবন্ধাদিপচ্চযং দুক্খং উপ্পজ্জতি। চিত্তে অসতি নত্থেতন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানা কালঙ্কত্ৰা অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তন্তি। যো যস্স ইরিযাপথো মনুস্সলোকে পণিহিতো অহোসি, সো তেন ইরিযাপথেন নিব্বত্তিত্ৰা পঞ্চ কপ্পসতানি ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰা হোতি। এৰরূপানম্পি সত্তানং পচ্চযাহারো লব্ভতি। তে হি যং ঝানং ভাৰেত্ৰা নিব্বত্তা, তদেৰ নেসং পচ্চযো হোতি। যথা জিযাৰেগেন খিত্তসরো যাৰ জিযাৰেগো অত্থি, তাৰ গচ্ছতি, এৰং যাৰ ঝানপচ্চযো অত্থি, তাৰ তিট্ঠন্তি। তস্মিং নিট্ঠিতে খীণৰেগো সরো ৰিয পতন্তি। যে পন তে নেরযিকা নেৰ উট্ঠানফলূপজীৰী ন পুঞ্ঞফলূপজীৰীতি ৰুত্তা, তেসং কো আহারোতি ? তেসং কম্মমেৰ আহারো। কিং পঞ্চ আহারা অত্থীতি চে। পঞ্চ, ন পঞ্চাতি ইদং ন ৰত্তব্বং। ননু পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তমেতং। তস্মা যেন কম্মেন তে নিরযে নিব্বত্তা, তদেৰ তেসং ঠিতিপচ্চযত্তা আহারো হোতি। যং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘ন চ তাৰ কালঙ্করোতি, যাৰ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (ম॰ নি॰ ৩.২৫০)।
Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti. Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya dhī cittaṃ, dhibbatetaṃ cittaṃ cittassa nāma abhāvoyeva sādhu, cittañhi nissāyeva vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati natthetanti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṅkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti. Ye pana te nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvī na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti ? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti ce. Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu paccayo āhāroti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na ca tāva kālaṅkaroti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250).
কবল়ীকারং আহারং আরব্ভ চেত্থ ৰিৰাদো ন কাতব্বো। মুখে উপ্পন্নো খেল়োপি হি তেসং আহারকিচ্চং সাধেতি। খেল়োপি হি নিরযে দুক্খৰেদনিযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সগ্গে সুখৰেদনিযো। ইতি কামভৰে নিপ্পরিযাযেন চত্তারো আহারা। রূপারূপভৰেসু ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞং সেসানং তযো। অসঞ্ঞানঞ্চেৰ অৰসেসানঞ্চ পচ্চযাহারোতি ইমিনা আহারেন ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি এতং পঞ্হং কথেত্ৰা ‘‘অযং খো আৰুসো’’তি এৰং নিয্যাতনম্পি ‘‘অত্থি খো আৰুসো’’তি পুন উদ্ধরণম্পি অকত্ৰা ‘‘সব্বে সত্তা সঙ্খারট্ঠিতিকা’’তি দুতিযপঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি।
Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbha cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppanno kheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷopi hi niraye dukkhavedaniyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā. Rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññaṃ sesānaṃ tayo. Asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti etaṃ pañhaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ kho āvuso’’ti evaṃ niyyātanampi ‘‘atthi kho āvuso’’ti puna uddharaṇampi akatvā ‘‘sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti dutiyapañhaṃ vissajjesi.
কস্মা পন ন নিয্যাতেসি ন উদ্ধরিত্থ? তত্থ তত্থ নিয্যাতিযমানেপি উদ্ধরিযমানেপি পরিযাপুণিতুং ৰাচেতুং দুক্খং হোতি, তস্মা দ্ৰে একাবদ্ধে কত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি। ইমস্মিম্পি ৰিস্সজ্জনে হেট্ঠা ৰুত্তপচ্চযোৰ অত্তনো ফলস্স সঙ্খরণতো সঙ্খারোতি ৰুত্তো। ইতি হেট্ঠা আহারপচ্চযো কথিতো, ইধ সঙ্খারপচ্চযোতি অযমেত্থ হেট্ঠিমতো ৰিসেসো। ‘‘হেট্ঠা নিপ্পরিযাযাহারো গহিতো, ইধ পরিযাযাহারোতি এৰং গহিতে ৰিসেসো পাকটো ভৰেয্য, নো চ গণ্হিংসূ’তি মহাসীৰত্থেরো আহ। ইন্দ্রিযবদ্ধস্সপি হি অনিন্দ্রিযবদ্ধস্সপি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি। ৰিনা পচ্চযেন ধম্মো নাম নত্থি। তত্থ অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স তিণরুক্খলতাদিনো পথৰীরসো আপোরসো চ পচ্চযো হোতি। দেৰে অৰস্সন্তে হি তিণাদীনি মিলাযন্তি, ৰস্সন্তে চ পন হরিতানি হোন্তি। ইতি তেসং পথৰীরসো আপোরসো চ পচ্চযো হোতি। ইন্দ্রিযবদ্ধস্স অৰিজ্জা তণ্হা কম্মং আহারোতি এৰমাদযো পচ্চযা, ইতি হেট্ঠা পচ্চযোযেৰ আহারোতি কথিতো, ইধ সঙ্খারোতি। অযমেৰেত্থ ৰিসেসো।
Kasmā pana na niyyātesi na uddharittha? Tattha tattha niyyātiyamānepi uddhariyamānepi pariyāpuṇituṃ vācetuṃ dukkhaṃ hoti, tasmā dve ekābaddhe katvā vissajjesi. Imasmimpi vissajjane heṭṭhā vuttapaccayova attano phalassa saṅkharaṇato saṅkhāroti vutto. Iti heṭṭhā āhārapaccayo kathito, idha saṅkhārapaccayoti ayamettha heṭṭhimato viseso. ‘‘Heṭṭhā nippariyāyāhāro gahito, idha pariyāyāhāroti evaṃ gahite viseso pākaṭo bhaveyya, no ca gaṇhiṃsū’ti mahāsīvatthero āha. Indriyabaddhassapi hi anindriyabaddhassapi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. Vinā paccayena dhammo nāma natthi. Tattha anindriyabaddhassa tiṇarukkhalatādino pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Deve avassante hi tiṇādīni milāyanti, vassante ca pana haritāni honti. Iti tesaṃ pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Indriyabaddhassa avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti evamādayo paccayā, iti heṭṭhā paccayoyeva āhāroti kathito, idha saṅkhāroti. Ayamevettha viseso.
অযং খো, আৰুসোতি আৰুসো অম্হাকং সত্থারা মহাবোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৰা সযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সচ্ছিকত্ৰা অযং একধম্মো দেসিতো। তত্থ একধম্মে তুম্হেহি সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং ন ৰিৰদিতব্বং। যথযিদং ব্রহ্মচরিযন্তি যথা সঙ্গাযমানানং তুম্হাকং ইদং সাসনব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স। একেন হি ভিক্খুনা ‘‘অত্থি, খো আৰুসো, একো ধম্মো সম্মদক্খাতো। কতমো একো ধম্মো? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা। সব্বে সত্তা সঙ্খারট্ঠিতিকা’’তি কথিতে তস্স কথং সুত্ৰা অঞ্ঞো কথেস্সতি। তস্সপি অঞ্ঞোতি এৰং পরম্পরকথানিযমেন ইদং ব্রহ্মচরিযং চিরং তিট্ঠমানং সদেৰকস্স লোকস্স অত্থায হিতায ভৰিস্সতীতি এককৰসেন ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
Ayaṃkho, āvusoti āvuso amhākaṃ satthārā mahābodhimaṇḍe nisīditvā sayaṃ sabbaññutaññāṇena sacchikatvā ayaṃ ekadhammo desito. Tattha ekadhamme tumhehi sabbeheva saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā saṅgāyamānānaṃ tumhākaṃ idaṃ sāsanabrahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa. Ekena hi bhikkhunā ‘‘atthi, kho āvuso, eko dhammo sammadakkhāto. Katamo eko dhammo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti kathite tassa kathaṃ sutvā añño kathessati. Tassapi aññoti evaṃ paramparakathāniyamena idaṃ brahmacariyaṃ ciraṃ tiṭṭhamānaṃ sadevakassa lokassa atthāya hitāya bhavissatīti ekakavasena dhammasenāpati sāriputtatthero sāmaggirasaṃ dassesīti.
এককৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Ekakavaṇṇanā niṭṭhitā.
দুকৰণ্ণনা
Dukavaṇṇanā
৩০৪. ইতি এককৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি দুকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ নামরূপদুকে নামন্তি চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নিব্বানঞ্চ। তত্থ চত্তারো খন্ধা নামনট্ঠেন নামং। নামনট্ঠেনাতি নামকরণট্ঠেন। যথা হি মহাজনসম্মতত্তা মহাসম্মতস্স ‘‘মহাসম্মতো’’তি নামং অহোসি, যথা মাতাপিতরো ‘‘অযং তিস্সো নাম হোতু, ফুস্সো নাম হোতূ’’তি এৰং পুত্তস্স কিত্তিমনামং করোন্তি, যথা ৰা ‘‘ধম্মকথিকো ৰিনযধরো’’তি গুণতো নামং আগচ্ছতি, ন এৰং ৰেদনাদীনং। ৰেদনাদযো হি মহাপথৰীআদযো ৰিয অত্তনো নামং করোন্তাৰ উপ্পজ্জন্তি। তেসু উপ্পন্নেসু তেসং নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি। ন হি ৰেদনং উপ্পন্নং ‘‘ত্ৰং ৰেদনা নাম হোহী’’তি, কোচি ভণতি, ন চস্সা যেন কেনচি কারণেন নামগ্গহণকিচ্চং অত্থি, যথা পথৰিযা উপ্পন্নায ‘‘ত্ৰং পথৰী নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, চক্কৰাল়সিনেরুম্হি চন্দিমসূরিযনক্খত্তেসু উপ্পন্নেসু ‘‘ত্ৰং চক্কৰাল়ং নাম, ত্ৰং নক্খত্তং নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি, ওপপাতিকা পঞ্ঞত্তি নিপততি, এৰং ৰেদনায উপ্পন্নায ‘‘ত্ৰং ৰেদনা নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, তায উপ্পন্নায ৰেদনাতি নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি। সঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো অতীতেপি হি ৰেদনা ৰেদনাযেৰ। সঞ্ঞা। সঙ্খারা। ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণমেৰ। অনাগতেপি। পচ্চুপ্পন্নেপি। নিব্বানং পন সদাপি নিব্বানমেৰাতি। নামনট্ঠেন নামং। নমনট্ঠেনাপি চেত্থ চত্তারো খন্ধা নামং। তে হি আরম্মণাভিমুখং নমন্তি। নামনট্ঠেন সব্বম্পি নামং। চত্তারো হি খন্ধা আরম্মণে অঞ্ঞমঞ্ঞং নামেন্তি , নিব্বানং আরম্মণাধিপতিপচ্চযতায অত্তনি অনৰজ্জধম্মে নামেতি।
304. Iti ekakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dukavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāmarūpaduke nāmanti cattāro arūpino khandhā nibbānañca. Tattha cattāro khandhā nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhena. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa ‘‘mahāsammato’’ti nāmaṃ ahosi, yathā mātāpitaro ‘‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘‘dhammakathiko vinayadharo’’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti, koci bhaṇati, na cassā yena kenaci kāraṇena nāmaggahaṇakiccaṃ atthi, yathā pathaviyā uppannāya ‘‘tvaṃ pathavī nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerumhi candimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma, tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikā paññatti nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, tāya uppannāya vedanāti nāmaṃ uppannameva hoti. Saññādīsupi eseva nayo atītepi hi vedanā vedanāyeva. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi. Paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. Nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṭṭhenāpi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhaṃ namanti. Nāmanaṭṭhena sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti , nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.
রূপন্তি চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং, তং সব্বম্পি রুপ্পনট্ঠেন রূপং। তস্স ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা।
Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ, taṃ sabbampi ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.
অৰিজ্জাতি দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং। অযম্পি ৰিত্থারতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাযেৰ। ভৰতণ্হাতি ভৰপত্থনা। যথাহ ‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো’’তিআদি (ধ॰ স॰ ১৩১৯)।
Avijjāti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Ayampi vitthārato visuddhimagge kathitāyeva. Bhavataṇhāti bhavapatthanā. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando’’tiādi (dha. sa. 1319).
ভৰদিট্ঠীতি ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনকদিট্ঠি। সা ‘‘তত্থ কতমা ভৰদিট্ঠি? ‘ভৰিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’তি যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১৩২০) নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতা। ৰিভৰদিট্ঠীতি ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদং, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনকদিট্ঠি। সাপি ‘‘তত্থ কতমা ৰিভৰদিট্ঠি? ‘ন ভৰিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’তি (ধ॰ স॰ ২৮৫)। যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১৩২১) নযেন তত্থেৰ ৰিত্থারিতা।
Bhavadiṭṭhīti bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sā ‘‘tattha katamā bhavadiṭṭhi? ‘Bhavissati attā ca loko cā’ti yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1320) nayena abhidhamme vitthāritā. Vibhavadiṭṭhīti vibhavo vuccati ucchedaṃ, ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sāpi ‘‘tattha katamā vibhavadiṭṭhi? ‘Na bhavissati attā ca loko cā’ti (dha. sa. 285). Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1321) nayena tattheva vitthāritā.
অহিরিকন্তি ‘‘যং ন হিরীযতি হিরীযিতব্বেনা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩২৮) এৰং ৰিত্থারিতা নিল্লজ্জতা। অনোত্তপ্পন্তি ‘‘যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩২৯) এৰং ৰিত্থারিতো অভাযনকআকারো।
Ahirikanti ‘‘yaṃ na hirīyati hirīyitabbenā’’ti (dha. sa. 1328) evaṃ vitthāritā nillajjatā. Anottappanti ‘‘yaṃ na ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1329) evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro.
হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চাতি ‘‘যং হিরীযতি হিরীযিতব্বেন, ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩০-৩১) এৰং ৰিত্থারিতানি হিরিওত্তপ্পানি। অপি চেত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং। অত্তাধিপতেয্যা হিরী, লোকাধিপতেয্যং ওত্তপ্পং। লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং। ৰিত্থারকথা পনেত্থ সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা।
Hirī ca ottappañcāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1330-31) evaṃ vitthāritāni hiriottappāni. Api cettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā.
দোৰচস্সতাতি দুক্খং ৰচো এতস্মিং ৰিপ্পটিকূলগাহিম্হি ৰিপচ্চনীকসাতে অনাদরে পুগ্গলেতি দুব্বচো, তস্স কম্মং দোৰচস্সং, তস্স ভাৰো দোৰচস্সতা। ৰিত্থারতো পনেসা ‘‘তত্থ কতমা দোৰচস্সতা? সহধম্মিকে ৰুচ্চমানে দোৰচস্সায’’ন্তি (ধ॰ স॰ ১৩৩২) অভিধম্মে আগতা। সা অত্থতো সঙ্খারক্খন্ধো হোতি। ‘‘চতুন্নঞ্চ খন্ধানং এতেনাকারেন পৰত্তানং এতং অধিৰচন’’ন্তি ৰদন্তি। পাপমিত্ততাতি পাপা অস্সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা। ৰিত্থারতো পনেসা – ‘‘তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছরিনো দুপ্পঞ্ঞা। যা তেসং সেৰনা নিসেৰনা সংসেৰনা ভজনা সংভজনা ভত্তি সংভত্তি তংসম্পৰঙ্কতা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩৩) এৰং আগতা। সাপি অত্থতো দোৰচস্সতা ৰিয দট্ঠব্বা।
Dovacassatāti dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa bhāvo dovacassatā. Vitthārato panesā ‘‘tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāya’’nti (dha. sa. 1332) abhidhamme āgatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. ‘‘Catunnañca khandhānaṃ etenākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacana’’nti vadanti. Pāpamittatāti pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Vitthārato panesā – ‘‘tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā saṃbhajanā bhatti saṃbhatti taṃsampavaṅkatā’’ti (dha. sa. 1333) evaṃ āgatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā.
সোৰচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ ৰুত্তপ্পটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বা। উভোপি পনেতা ইধ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা।
Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca vuttappaṭipakkhanayena veditabbā. Ubhopi panetā idha lokiyalokuttaramissakā kathitā.
আপত্তিকুসলতাতি ‘‘পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো। যা তাসং আপত্তীনং আপত্তিকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩৬) এৰং ৰুত্তো আপত্তিকুসলভাৰো।
Āpattikusalatāti ‘‘pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo. Yā tāsaṃ āpattīnaṃ āpattikusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vutto āpattikusalabhāvo.
আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যা তাহি আপত্তীহি ৰুট্ঠানকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩৭) এৰং ৰুত্তা সহ কম্মৰাচায আপত্তীহি ৰুট্ঠানপরিচ্ছেদজাননা পঞ্ঞা।
Āpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi āpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1337) evaṃ vuttā saha kammavācāya āpattīhi vuṭṭhānaparicchedajānanā paññā.
সমাপত্তিকুসলতাতি ‘‘অত্থি সৰিতক্কসৰিচারা সমাপত্তি, অত্থি অৰিতক্কৰিচারমত্তা সমাপত্তি, অত্থি অৰিতক্কঅৰিচারা সমাপত্তি। যা তাসং সমাপত্তীনং কুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩৮) এৰং ৰুত্তা সহ পরিকম্মেন অপ্পনাপরিচ্ছেদজাননা পঞ্ঞা। সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যা তাহি সমাপত্তীহি ৰুট্ঠানকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৩৯) এৰং ৰুত্তা যথাপরিচ্ছিন্নসমযৰসেনেৰ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানসমত্থা ‘‘এত্তকং গতে সূরিযে উট্ঠহিস্সামী’’তি ৰুট্ঠানকালপরিচ্ছেদকা পঞ্ঞা।
Samāpattikusalatāti ‘‘atthi savitakkasavicārā samāpatti, atthi avitakkavicāramattā samāpatti, atthi avitakkaavicārā samāpatti. Yā tāsaṃ samāpattīnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1338) evaṃ vuttā saha parikammena appanāparicchedajānanā paññā. Samāpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi samāpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1339) evaṃ vuttā yathāparicchinnasamayavaseneva samāpattito vuṭṭhānasamatthā ‘‘ettakaṃ gate sūriye uṭṭhahissāmī’’ti vuṭṭhānakālaparicchedakā paññā.
ধাতুকুসলতাতি ‘‘অট্ঠারস ধাতুযো চক্খুধাতু…পে॰… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু। যা তাসং ধাতূনং কুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪০) এৰং ৰুত্তা অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সভাৰপরিচ্ছেদকা সৰনধারণসম্মসনপটিৰেধপঞ্ঞা। মনসিকারকুসলতাতি ‘‘যা তাসং ধাতূনং মনসিকারকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪১) এৰং ৰুত্তা তাসংযেৰ ধাতূনং সম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা।
Dhātukusalatāti ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātu. Yā tāsaṃ dhātūnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1340) evaṃ vuttā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā savanadhāraṇasammasanapaṭivedhapaññā. Manasikārakusalatāti ‘‘yā tāsaṃ dhātūnaṃ manasikārakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1341) evaṃ vuttā tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā.
আযতনকুসলতাতি ‘‘দ্ৰাদসাযতনানি চক্খাযতনং…পে॰… ধম্মাযতনং। যা তেসং আযতনানং আযতনকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪২) এৰং ৰুত্তা দ্ৰাদসন্নং আযতনানং উগ্গহমনসিকারপজাননা পঞ্ঞা। অপিচ ধাতুকুসলতাপি উগ্গহমনসিকারসৰনসম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণেসু ৰত্ততি মনসিকারকুসলতাপি আযতনকুসলতাপি। অযং পনেত্থ ৰিসেসো, সৰনউগ্গহপচ্চৰেক্খণা লোকিযা, পটিৰেধো লোকুত্তরো, সম্মসনমনসিকারা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা। পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে॰… সমুদযো হোতীতি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৩) এৰং ৰুত্তা দ্ৰাদসন্নং পচ্চযাকারানং উগ্গহাদিৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা।
Āyatanakusalatāti ‘‘dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ. Yā tesaṃ āyatanānaṃ āyatanakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1342) evaṃ vuttā dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārapajānanā paññā. Apica dhātukusalatāpi uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇesu vattati manasikārakusalatāpi āyatanakusalatāpi. Ayaṃ panettha viseso, savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro, sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. Paṭiccasamuppādakusalatāti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1343) evaṃ vuttā dvādasannaṃ paccayākārānaṃ uggahādivasena pavattā paññā.
ঠানকুসলতাতি ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতুপচ্চযা উপ্পাদায তং তং ঠানন্তি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৪) এৰং ৰুত্তা ‘‘চক্খুং ৰত্থুং কত্ৰা রূপং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স চক্খুরূপং (ধ॰ স॰ অট্ঠ॰ ১৩৪৪) ঠানঞ্চেৰ কারণঞ্চা’’তি এৰং ঠানপরিচ্ছিন্দনসমত্থা পঞ্ঞা। অট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায তং তং অট্ঠানন্তি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৫) এৰং ৰুত্তা ‘‘চক্খুং ৰত্থুং কত্ৰা রূপং আরম্মণং কত্ৰা সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা তেসং চক্খুরূপং ন ঠানং ন কারণ’’ন্তি এৰং অট্ঠানপরিচ্ছিন্দনসমত্থা পঞ্ঞা অপিচ এতস্মিং দুকে ‘‘কিত্তাৰতা পন, ভন্তে, ঠানাঠানকুসলো ভিক্খূতি অলং ৰচনাযাতি। ইধানন্দ, ভিক্খু অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি পজানাতি। ঠানঞ্চ খো এতং ৰিজ্জতি, যং পুথুজ্জনো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যা’’তি (ম॰ নি॰ ৩.১২৭) ইমিনাপি সুত্তেন অত্থো ৰেদিতব্বো।
Ṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetupaccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1344) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannassa cakkhuviññāṇassa cakkhurūpaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1344) ṭhānañceva kāraṇañcā’’ti evaṃ ṭhānaparicchindanasamatthā paññā. Aṭṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1345) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā sotaviññāṇādīni nuppajjanti, tasmā tesaṃ cakkhurūpaṃ na ṭhānaṃ na kāraṇa’’nti evaṃ aṭṭhānaparicchindanasamatthā paññā apica etasmiṃ duke ‘‘kittāvatā pana, bhante, ṭhānāṭhānakusalo bhikkhūti alaṃ vacanāyāti. Idhānanda, bhikkhu aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati, yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’ti (ma. ni. 3.127) imināpi suttena attho veditabbo.
অজ্জৰন্তি গোমুত্তৰঙ্কতা চন্দৰঙ্কতা নঙ্গলকোটিৰঙ্কতাতি তযো অনজ্জৰা। একচ্চো হি ভিক্খু পঠমৰযে একৰীসতিযা অনেসনাসু ছসু চ অগোচরেসু চরতি, মজ্ঝিমপচ্ছিমৰযেসু লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, অযং গোমুত্তৰঙ্কতা নাম। একো পঠমৰযেপি পচ্ছিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৰযে পুরিমসদিসো, অযং চন্দৰঙ্কতা নাম। একো পঠমৰযেপি মজ্ঝিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৰযে পুরিমসদিসো অযং নঙ্গলকোটিৰঙ্কতা নাম। একো সব্বমেতং ৰঙ্কতং পহায তীসুপি ৰযেসু পেসলো লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি। তস্স যো সো উজুভাৰো, ইদং অজ্জৰং নাম। অভিধম্মেপি ৰুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো অজ্জৰো। যা অজ্জৰতা অজিম্হতা অৰঙ্কতা অকুটিলতা, অযং ৰুচ্চতি অজ্জৰো’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৬)। লজ্জৰন্তি ‘‘তত্থ কতমো লজ্জৰো? যো হিরীযতি হিরীযিতব্বেন হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা। অযং ৰুচ্চতি লজ্জৰো’’তি এৰং ৰুত্তো লজ্জীভাৰো।
Ajjavanti gomuttavaṅkatā candavaṅkatā naṅgalakoṭivaṅkatāti tayo anajjavā. Ekacco hi bhikkhu paṭhamavaye ekavīsatiyā anesanāsu chasu ca agocaresu carati, majjhimapacchimavayesu lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi pacchimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavaye purimasadiso, ayaṃ candavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso ayaṃ naṅgalakoṭivaṅkatā nāma. Eko sabbametaṃ vaṅkataṃ pahāya tīsupi vayesu pesalo lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti. Tassa yo so ujubhāvo, idaṃ ajjavaṃ nāma. Abhidhammepi vuttaṃ – ‘‘tattha katamo ajjavo. Yā ajjavatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā, ayaṃ vuccati ajjavo’’ti (dha. sa. 1346). Lajjavanti ‘‘tattha katamo lajjavo? Yo hirīyati hirīyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ vuccati lajjavo’’ti evaṃ vutto lajjībhāvo.
খন্তীতি ‘‘তত্থ কতমা খন্তি? যা খন্তি খমনতা অধিৰাসনতা অচণ্ডিক্কং অনস্সুরোপো অত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৮) এৰং ৰুত্তা অধিৰাসনখন্তি। সোরচ্চন্তি ‘‘তত্থ কতমং সোরচ্চং? যো কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো। ইদং ৰুচ্চতি সোরচ্চং। সব্বোপি সীলসংৰরো সোরচ্চ’’ন্তি (ধ॰ স॰ ১৩৪৯) এৰং ৰুত্তো সুরতভাৰো।
Khantīti ‘‘tattha katamā khanti? Yā khanti khamanatā adhivāsanatā acaṇḍikkaṃ anassuropo attamanatā cittassā’’ti (dha. sa. 1348) evaṃ vuttā adhivāsanakhanti. Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo. Idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) evaṃ vutto suratabhāvo.
সাখল্যন্তি ‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৰাচা অণ্ডকা কক্কসা পরকটুকা পরাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং পহায যা সা ৰাচা নেল়া কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি। যা তত্থ সণ্হৰাচতা সখিলৰাচতা অফরুসৰাচতা। ইদং ৰুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি (ধ॰ স॰ ১৩৫০) এৰং ৰুত্তো সম্মোদকমুদুকভাৰো। পটিসন্থারোতি অযং লোকসন্নিৰাসো আমিসেন ধম্মেন চাতি দ্ৰীহি ছিদ্দো, তস্স তং ছিদ্দং যথা ন পঞ্ঞাযতি, এৰং পীঠস্স ৰিয পচ্চত্থরণেন আমিসেন ধম্মেন চ পটিসন্থরণং। অভিধম্মেপি ৰুত্তং ‘‘তত্থ কতমো পটিসন্থারো ? আমিসপটিসন্থারো চ ধম্মপটিসন্থারো চ। ইধেকচ্চো পটিসন্থারকো হোতি আমিসপটিসন্থারেন ৰা ধম্মপটিসন্থারেন ৰা। অযং ৰুচ্চতি পটিসন্থারো’’তি (ধ॰ স॰ ১৩৫১)। এত্থ চ আমিসেন সঙ্গহো আমিসপটিসন্থারো নাম। তং করোন্তেন মাতাপিতূনং ভিক্খুগতিকস্স ৰেয্যাৰচ্চকরস্স রঞ্ঞো চোরানঞ্চ অগ্গং অগ্গহেত্ৰাপি দাতুং ৰট্টতি। আমসিত্ৰা দিন্নে হি রাজানো চ চোরা চ অনত্থম্পি করোন্তি জীৰিতক্খযম্পি পাপেন্তি, অনামসিত্ৰা দিন্নে অত্তমনা হোন্তি। চোরনাগৰত্থুআদীনি চেত্থ ৰত্থূনি কথেতব্বানি। তানি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথাযং (পাচি॰ অট্ঠ॰ ১৮৫-৭) ৰিত্থারিতানি। সক্কচ্চং উদ্দেসদানং পাল়িৰণ্ণনা ধম্মকথাকথনন্তি এৰং ধম্মেন সঙ্গহো ধম্মপটিসন্থারো নাম।
Sākhalyanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā. Idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vutto sammodakamudukabhāvo. Paṭisanthāroti ayaṃ lokasannivāso āmisena dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena dhammena ca paṭisantharaṇaṃ. Abhidhammepi vuttaṃ ‘‘tattha katamo paṭisanthāro ? Āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco paṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā. Ayaṃ vuccati paṭisanthāro’’ti (dha. sa. 1351). Ettha ca āmisena saṅgaho āmisapaṭisanthāro nāma. Taṃ karontena mātāpitūnaṃ bhikkhugatikassa veyyāvaccakarassa rañño corānañca aggaṃ aggahetvāpi dātuṃ vaṭṭati. Āmasitvā dinne hi rājāno ca corā ca anatthampi karonti jīvitakkhayampi pāpenti, anāmasitvā dinne attamanā honti. Coranāgavatthuādīni cettha vatthūni kathetabbāni. Tāni samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 185-7) vitthāritāni. Sakkaccaṃ uddesadānaṃ pāḷivaṇṇanā dhammakathākathananti evaṃ dhammena saṅgaho dhammapaṭisanthāro nāma.
অৰিহিংসাতি করুণাপি করুণাপুব্বভাগোপি। ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমা অৰিহিংসা? যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসা’’তি। সোচেয্যন্তি মেত্তায চ মেত্তাপুব্বভাগস্স চ ৰসেন সুচিভাৰো। ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং সোচেয্যং? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, ইদং ৰুচ্চতি সোচেয্য’’ন্তি।
Avihiṃsāti karuṇāpi karuṇāpubbabhāgopi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā avihiṃsā? Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsā’’ti. Soceyyanti mettāya ca mettāpubbabhāgassa ca vasena sucibhāvo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ soceyyaṃ? Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, idaṃ vuccati soceyya’’nti.
মুট্ঠস্সচ্চন্তি সতিৰিপ্পৰাসো, যথাহ ‘‘তত্থ কতমং মুট্ঠস্সচ্চং? যা অসতি অননুস্সতি অপ্পটিস্সতি অস্সরণতা অধারণতা পিলাপনতা সম্মুস্সনতা, ইদং ৰুচ্চতি মুট্ঠস্সচ্চং’’ (ধ॰ স॰ ১৩৫৬)। অসম্পজঞ্ঞন্তি, ‘‘তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূল’’ন্তি এৰং ৰুত্তা অৰিজ্জাযেৰ। সতি সতিযেৰ। সম্পজঞ্ঞং ঞাণং।
Muṭṭhassaccanti sativippavāso, yathāha ‘‘tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā asati ananussati appaṭissati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā, idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ’’ (dha. sa. 1356). Asampajaññanti, ‘‘tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūla’’nti evaṃ vuttā avijjāyeva. Sati satiyeva. Sampajaññaṃ ñāṇaṃ.
ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতাতি ‘‘তত্থ কতমা ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা? ইধেকচ্চো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১৩৫২) নযেন ৰিত্থারিতো ইন্দ্রিযসংৰরভেদো। ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাতি ‘‘তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহারং আহারেতি দৰায মদায মণ্ডনায ৰিভূসনায। যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে’’তি এৰং আগতো ভোজনে অমত্তঞ্ঞুভাৰো। অনন্তরদুকো ৰুত্তপ্পটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো।
Indriyesu aguttadvāratāti ‘‘tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vitthārito indriyasaṃvarabhedo. Bhojane amattaññutāti ‘‘tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane’’ti evaṃ āgato bhojane amattaññubhāvo. Anantaraduko vuttappaṭipakkhanayena veditabbo.
পটিসঙ্খানবলন্তি ‘‘তত্থ কতমং পটিসঙ্খানবলং? যা পঞ্ঞা পজাননা’’তি এৰং ৰিত্থারিতং অপ্পটিসঙ্খায অকম্পনঞাণং। ভাৰনাবলন্তি ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নং বলং। অত্থতো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি। ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং ভাৰনাবলং? যা কুসলানং ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্মং, ইদং ৰুচ্চতি ভাৰনাবলং। সত্তবোজ্ঝঙ্গা ভাৰনাবল’’ন্তি।
Paṭisaṅkhānabalanti ‘‘tattha katamaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ? Yā paññā pajānanā’’ti evaṃ vitthāritaṃ appaṭisaṅkhāya akampanañāṇaṃ. Bhāvanābalanti bhāventassa uppannaṃ balaṃ. Atthato vīriyasambojjhaṅgasīsena satta bojjhaṅgā honti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattabojjhaṅgā bhāvanābala’’nti.
সতিবলন্তি অস্সতিযা অকম্পনৰসেন সতিযেৰ। সমাধিবলন্তি উদ্ধচ্চে অকম্পনৰসেন সমাধিযেৰ। সমথো সমাধি। ৰিপস্সনা পঞ্ঞা। সমথোৰ তং আকারং গহেত্ৰা পুন পৰত্তেতব্বস্স সমথস্স নিমিত্তৰসেন সমথনিমিত্তং পগ্গাহনিমিত্তেপি এসেৰ নযো। পগ্গাহো ৰীরিযং। অৰিক্খেপো একগ্গতা। ইমেহি পন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৰনাবলঞ্চ সতিবলঞ্চ সমাধিবলঞ্চ সমথো চ ৰিপ্পস্সনা চ সমথনিমিত্তঞ্চ পগ্গাহনিমিত্তঞ্চ পগ্গাহো চ অৰিক্খেপো চাতি ছহি দুকেহি পরতো সীলদিট্ঠিসম্পদাদুকেন চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা ধম্মা কথিতা।
Satibalanti assatiyā akampanavasena satiyeva. Samādhibalanti uddhacce akampanavasena samādhiyeva. Samatho samādhi. Vipassanā paññā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena samathanimittaṃ paggāhanimittepi eseva nayo. Paggāho vīriyaṃ. Avikkhepo ekaggatā. Imehi pana sati ca sampajaññañca paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca satibalañca samādhibalañca samatho ca vippassanā ca samathanimittañca paggāhanimittañca paggāho ca avikkhepo cāti chahi dukehi parato sīladiṭṭhisampadādukena ca lokiyalokuttaramissakā dhammā kathitā.
সীলৰিপত্তীতি ‘‘তত্থ কতমা সীলৰিপত্তি? কাযিকো ৰীতিক্কমো…পে॰… সব্বম্পি দুস্সীল্যং সীলৰিপত্তী’’তি এৰং ৰুত্তো সীলৰিনাসকো অসংৰরো। দিট্ঠিৰিপত্তীতি ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৰিপত্তি? নত্থি দিন্নং নত্থি যিট্ঠ’’ন্তি এৰং আগতা সম্মাদিট্ঠিৰিনাসিকা মিচ্ছাদিট্ঠি।
Sīlavipattīti ‘‘tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo…pe… sabbampi dussīlyaṃ sīlavipattī’’ti evaṃ vutto sīlavināsako asaṃvaro. Diṭṭhivipattīti ‘‘tattha katamā diṭṭhivipatti? Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭha’’nti evaṃ āgatā sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhi.
সীলসম্পদাতি ‘‘তত্থ কতমা সীলসম্পদা? কাযিকো অৰীতিক্কমো’’তি এৰং পুব্বে ৰুত্তসোরচ্চমেৰ সীলস্স সম্পাদনতো পরিপূরণতো ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৰুত্তং। এত্থ চ ‘‘সব্বোপি সীলসংৰরো সীলসম্পদা’’তি ইদং মানসিকপরিযাদানত্থং ৰুত্তং। দিট্ঠিসম্পদাতি ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিসম্পদা? অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠং…পে॰… সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তীতি যা এৰরূপা পঞ্ঞা পজাননা’’তি এৰং আগতং দিট্ঠিপারিপূরিভূতং ঞাণং।
Sīlasampadāti ‘‘tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo’’ti evaṃ pubbe vuttasoraccameva sīlassa sampādanato paripūraṇato ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā’’ti idaṃ mānasikapariyādānatthaṃ vuttaṃ. Diṭṭhisampadāti ‘‘tattha katamā diṭṭhisampadā? Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā paññā pajānanā’’ti evaṃ āgataṃ diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ.
সীলৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং সীলং। অভিধম্মে পনাযং ‘‘তত্থ কতমা সীলৰিসুদ্ধি? কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি সীলৰিসুদ্ধী’’তি এৰং ৰিভত্তা। দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনং। অভিধম্মে পনাযং ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি? কম্মস্সকতঞাণং সচ্চানুলোমিকঞাণং মগ্গসমঙ্গিস্সঞাণং ফলসমঙ্গিস্সঞাণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তা। এত্থ চ তিৰিধং দুচ্চরিতং অত্তনা কতম্পি পরেন কতম্পি সকং নাম ন হোতি অত্থভঞ্জনতো। সুচরিতং সকং নাম অত্থজননতোতি এৰং জাননং কম্মস্সকতঞাণং নাম। তস্মিং ঠত্ৰা বহুং ৰট্টগামিকম্মং আযূহিত্ৰা সুখতো সুখেনেৰ অরহত্তং পত্তা গণনপথং ৰীতিৰত্তা। ৰিপস্সনাঞাণং পন ৰচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, পরমত্থসচ্চঞ্চ ন ৰিলোমেতীতি সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি ৰুত্তং।
Sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ sīlaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā sīlavisuddhi? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo, ayaṃ vuccati sīlavisuddhī’’ti evaṃ vibhattā. Diṭṭhivisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassanaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā diṭṭhivisuddhi? Kammassakatañāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissañāṇaṃ phalasamaṅgissañāṇa’’nti evaṃ vuttā. Ettha ca tividhaṃ duccaritaṃ attanā katampi parena katampi sakaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakaṃ nāma atthajananatoti evaṃ jānanaṃ kammassakatañāṇaṃ nāma. Tasmiṃ ṭhatvā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhato sukheneva arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vipassanāñāṇaṃ pana vacīsaccañca anulometi, paramatthasaccañca na vilometīti saccānulomikaṃ ñāṇanti vuttaṃ.
‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধান’’ন্তি এত্থ দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনং কথিতং। যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযং। অপি চ পুরিমপদেন চতুমগ্গঞাণং। পচ্ছিমপদেন তংসম্পযুত্তং ৰীরিযং। অভিধম্মে পন ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পনাতি যা পঞ্ঞা পজাননা অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি। যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো সম্মাৰাযামো’’তি এৰং অযং দুকো ৰিভত্তো।
‘‘Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti ettha diṭṭhivisuddhīti ñāṇadassanaṃ kathitaṃ. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti taṃsampayuttameva vīriyaṃ. Api ca purimapadena catumaggañāṇaṃ. Pacchimapadena taṃsampayuttaṃ vīriyaṃ. Abhidhamme pana ‘‘diṭṭhivisuddhi kho panāti yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti yo cetasiko vīriyārambho sammāvāyāmo’’ti evaṃ ayaṃ duko vibhatto.
‘‘সংৰেগো চ সংৰেজনীযেসু ঠানেসূ’’তি এত্থ ‘‘সংৰেগোতি জাতিভযং জরাভযং ব্যাধিভযং মরণভয’’ন্তি এৰং জাতিআদীনি ভযতো দস্সনঞাণং। সংৰেজনীযং ঠানন্তি জাতিজরাব্যাধিমরণং। এতানি হি চত্তারি জাতি দুক্খা, জরা দুক্খা, ব্যাধি দুক্খো, মরণং দুক্খন্তি এৰং সংৰেগুপ্পত্তিকারণত্তা সংৰেজনীযং ঠানন্তি ৰুত্তানি। সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পধানন্তি এৰং সংৰেগজাতস্স উপাযপধানং। ‘‘ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতী’’তি এৰং আগতৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং।
‘‘Saṃvego ca saṃvejanīyesu ṭhānesū’’ti ettha ‘‘saṃvegoti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’nti evaṃ jātiādīni bhayato dassanañāṇaṃ. Saṃvejanīyaṃ ṭhānanti jātijarābyādhimaraṇaṃ. Etāni hi cattāri jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṃ dukkhanti evaṃ saṃveguppattikāraṇattā saṃvejanīyaṃ ṭhānanti vuttāni. Saṃviggassa ca yoniso padhānanti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janetī’’ti evaṃ āgatavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.
অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসূতি যা কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, তায হি সমঙ্গীভূতো পুগ্গলো সীলং পূরেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেতি। ঝানং লভিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভতি। আরদ্ধৰিপস্সকো অরহত্তং অগহেত্ৰা অন্তরা ৰোসানং নাপজ্জতি। অপ্পটিৰানিতা চ পধানস্মিন্তি ‘‘কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায সক্কচ্চকিরিযতা সাতচ্চকিরিযতা অট্ঠিতকিরিযতা অনোলীনৰুত্তিতা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুরতা আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্ম’’ন্তি এৰং ৰুত্তা রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা জাগরিযানুযোগৰসেন আরদ্ধে পধানস্মিং অরহত্তং অপত্ৰা অনিৰত্তনতা।
Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, tāya hi samaṅgībhūto puggalo sīlaṃ pūretvā jhānaṃ uppādeti. Jhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ārabhati. Āraddhavipassako arahattaṃ agahetvā antarā vosānaṃ nāpajjati. Appaṭivānitā ca padhānasminti ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sakkaccakiriyatā sātaccakiriyatā aṭṭhitakiriyatā anolīnavuttitā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti evaṃ vuttā rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā jāgariyānuyogavasena āraddhe padhānasmiṃ arahattaṃ apatvā anivattanatā.
ৰিজ্জাতি তিস্সো ৰিজ্জা। ৰিমুত্তীতি দ্ৰে ৰিমুত্তিযো, চিত্তস্স চ অধিমুত্তি, নিব্বানঞ্চ। এত্থ চ অট্ঠ সমাপত্তিযো নীৰরণাদীহি সুট্ঠু মুত্তত্তা অধিমুত্তি নাম। নিব্বানং সব্বসঙ্খততো মুত্তত্তা ৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বং।
Vijjāti tisso vijjā. Vimuttīti dve vimuttiyo, cittassa ca adhimutti, nibbānañca. Ettha ca aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādīhi suṭṭhu muttattā adhimutti nāma. Nibbānaṃ sabbasaṅkhatato muttattā vimuttīti veditabbaṃ.
খযে ঞাণন্তি কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং। অনুপ্পাদে ঞাণন্তি পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং ৰা অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণং। তেনেৰাহ ‘‘খযে ঞাণন্তি মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং। অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ফলসমঙ্গিস্স ঞাণ’’ন্তি। ইমে খো, আৰুসোতিআদি এককে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি পঞ্চতিংসায দুকানং ৰসেন থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
Khaye ñāṇanti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ vā anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Tenevāha ‘‘khaye ñāṇanti maggasamaṅgissa ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti. Ime kho, āvusotiādi ekake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti pañcatiṃsāya dukānaṃ vasena thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
দুকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Dukavaṇṇanā niṭṭhitā.
তিকৰণ্ণনা
Tikavaṇṇanā
৩০৫. ইতি দুকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি তিকৰসেন দস্সেতুং পুন আরভি। তত্থ লুব্ভতীতি লোভো। অকুসলঞ্চ তং মূলঞ্চ, অকুসলানং ৰা মূলন্তি অকুসলমূলং। দুস্সতীতি দোসো। মুয্হতীতি মোহো। তেসং পটিপক্খনযেন অলোভাদযো ৰেদিতব্বা।
305. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi. Tattha lubbhatīti lobho. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Dussatīti doso. Muyhatīti moho. Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā.
দুট্ঠু চরিতানি, ৰিরূপানি ৰা চরিতানীতি দুচ্চরিতানি। কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা পৰত্তং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং। সেসেসুপি এসেৰ নযো। সুট্ঠু চরিতানি, সুন্দরানি ৰা চরিতানীতি সুচরিতানি। দ্ৰেপি চেতে তিকা পণ্ণত্তিযা ৰা কম্মপথেহি ৰা কথেতব্বা। পঞ্ঞত্তিযা তাৰ কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমো কাযদুচ্চরিতং। অৰীতিক্কমো কাযসুচরিতং। ৰচীদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমো ৰচীদুচ্চরিতং, অৰীতিক্কমো ৰচীসুচরিতং। উভযত্থ পঞ্ঞত্তস্স সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমোৰ মনোদুচ্চরিতং, অৰীতিক্কমো মনোসুচরিতং। অযং পণ্ণত্তিকথা। পাণাতিপাতাদযো পন তিস্সো চেতনা কাযদ্ৰারেপি ৰচীদ্ৰারেপি উপ্পন্না কাযদুচ্চরিতং। চতস্সো মুসাৰাদাদিচেতনা ৰচীদুচ্চরিতং। অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি তযো চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোদুচ্চরিতং। পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স উপ্পন্না তিস্সো চেতনাপি ৰিরতিযোপি কাযসুচরিতং। মুসাৰাদাদীহি ৰিরমন্তস্স চতস্সো চেতনাপি ৰিরতিযোপি ৰচীসুচরিতং। অনভিজ্ঝা অব্যাপাদো সম্মাদিট্ঠীতি তযো চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোসুচরিতন্তি অযং কম্মপথকথা।
Duṭṭhu caritāni, virūpāni vā caritānīti duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritānīti sucaritāni. Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ. Avītikkamo kāyasucaritaṃ. Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, avītikkamo vacīsucaritaṃ. Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ, avītikkamo manosucaritaṃ. Ayaṃ paṇṇattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ. Catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritaṃ. Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā.
কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো। ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো। ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো। তেসু দ্ৰে সত্তেসুপি সঙ্খারেসুপি উপ্পজ্জন্তি। কামৰিতক্কো হি পিযে মনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ৰিতক্কেন্তস্স উপ্পজ্জতি। ব্যাপাদৰিতক্কো অপ্পিযে অমনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনকালতো পট্ঠায যাৰ ৰিনাসনা উপ্পজ্জতি। ৰিহিংসাৰিতক্কো সঙ্খারেসু নুপ্পজ্জতি। সঙ্খারো হি দুক্খাপেতব্বো নাম নত্থি। ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা উচ্ছিজ্জন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসুন্তি চিন্তনকালে পন সত্তেসু উপ্পজ্জতি।
Kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati.
নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নেক্খম্মৰিতক্কো। সো অসুভপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি। অসুভজ্ঝানে রূপাৰচরো। তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো। অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অব্যাপাদৰিতক্কো। সো মেত্তাপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি। মেত্তাঝানে রূপাৰচরো। তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো। অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অৰিহিংসাৰিতক্কো। সো করুণাপুব্বভাগে কামাৰচরো। করুণাঝানে রূপাৰচরো। তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো। যদা অলোভো সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তি। যদা মেত্তা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তি। যদা করুণা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তীতি। কামসঙ্কপ্পাদযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা। দেসনামত্তমেৰ হেতং। অত্থতো পন কামৰিতক্কাদীনঞ্চ কামসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকরণং নত্থি।
Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko. So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti. Asubhajjhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti. Mettājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro. Karuṇājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti. Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā. Desanāmattameva hetaṃ. Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi.
কামপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা কামসঞ্ঞা। ব্যাপাদপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা ব্যাপাদসঞ্ঞা। ৰিহিংসাপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা ৰিহিংসাসঞ্ঞা। তাসম্পি কামৰিতক্কাদীনং ৰিয উপ্পজ্জনাকারো ৰেদিতব্বো। তংসম্পযুত্তাযেৰ হি এতা। নেক্খম্মসঞ্ঞাদযোপি নেক্খম্মৰিতক্কাদিসম্পযুত্তাযেৰ। তস্মা তাসম্পি তথেৰ কামাৰচরাদিভাৰো ৰেদিতব্বো।
Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā. Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tāsampi kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo. Taṃsampayuttāyeva hi etā. Nekkhammasaññādayopi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva. Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo.
কামধাতুআদীসু ‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো। অযং ৰুচ্চতি কামধাতু। সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি অযং কামধাতু। ‘‘ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো। অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতু। দসসু আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো অনত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি অযং ব্যাপাদধাতু। ‘‘ৰিহিংসা পটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো। অযং ৰুচ্চতি ৰিহিংসাধাতু। ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা সত্তে ৰিহেঠেতী’’তি অযং ৰিহিংসাধাতু। তত্থ দ্ৰে কথা সব্বসঙ্গাহিকা চ অসম্ভিন্না চ। তত্থ কামধাতুযা গহিতায ইতরা দ্ৰে গহিতাৰ হোন্তি, ততো পন নীহরিত্ৰা অযং ব্যাপাদধাতু অযং ৰিহিংসাধাতূতি দস্সেতীতি অযং সব্বসঙ্গাহিককথা নাম। কামধাতুং কথেন্তো পন ভগৰা ব্যাপাদধাতুং ব্যাপাদধাতুট্ঠানে , ৰিহিংসাধাতুং ৰিহিংসাধাতুট্ঠানে ঠপেত্ৰা অৰসেসং কামধাতু নামাতি কথেসীতি অযং অসম্ভিন্নকথা নাম।
Kāmadhātuādīsu ‘‘kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti ayaṃ kāmadhātu. ‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā’’ti ayaṃ byāpādadhātu. ‘‘Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī’’ti ayaṃ vihiṃsādhātu. Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti, tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne , vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.
নেক্খম্মধাতুআদীসু ‘‘নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সম্মাসঙ্কপ্পো। অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতু। সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি অযং নেক্খম্মধাতু। ‘‘অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো…পে॰… অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু। যা সত্তেসু মেত্তি…পে॰… মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তি অযং অব্যাপাদধাতু। ‘‘অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো…পে॰… অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু। যা সত্তেসু করুণা…পে॰… করুণাচেতোৰিমুত্তী’’তি অযং অৰিহিংসাধাতু। ইধাপি ৰুত্তনযেনেৰ দ্ৰে কথা ৰেদিতব্বা।
Nekkhammadhātuādīsu ‘‘nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti ayaṃ nekkhammadhātu. ‘‘Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti…pe… mettācetovimuttī’’ti ayaṃ abyāpādadhātu. ‘‘Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā…pe… karuṇācetovimuttī’’ti ayaṃ avihiṃsādhātu. Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā.
অপরাপি তিস্সো ধাতুযোতি অঞ্ঞাপি সুঞ্ঞতট্ঠেন তিস্সো ধাতুযো। তাসু ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা’’তি এৰং ৰিত্থারিতো কামভৰো কামধাতু নাম। ‘‘হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা’’তি এৰং ৰিত্থারিতা পন রূপারূপভৰা ইতরা দ্ৰে ধাতুযো। ধাতুযা আগতট্ঠানম্হি হি ভৰেন পরিচ্ছিন্দিতব্বা। ভৰস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পরিচ্ছিন্দিতব্বা। ইধ ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতো। রূপধাতুআদীসু রূপারূপধাতুযো রূপারূপভৰাযেৰ। নিরোধধাতুযা নিব্বানং কথিতং।
Aparāpi tisso dhātuyoti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo. Tāsu ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthārito kāmabhavo kāmadhātu nāma. ‘‘Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo. Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā. Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā. Idha bhavena paricchedo kathito. Rūpadhātuādīsu rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva. Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ.
হীনাদীসু হীনা ধাতূতি দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা। অৰসেসা তেভূমকধম্মা মজ্ঝিমধাতু। নৰ লোকুত্তরধম্মা পণীতধাতু।
Hīnādīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā. Avasesā tebhūmakadhammā majjhimadhātu. Nava lokuttaradhammā paṇītadhātu.
কামতণ্হাতি পঞ্চকামগুণিকো রাগো। রূপারূপভৰেসু পন রাগো ঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰতণ্হা। উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা। অপিচ ঠপেত্ৰা পচ্ছিমং তণ্হাদ্ৰযং সেসতণ্হা কামতণ্হা নাম। যথাহ ‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? ভৰদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো। অযং ৰুচ্চতি ভৰতণ্হা। তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি ৰিভৰতণ্হা। অৰসেসা তণ্হা কামতণ্হা’’তি। পুন কামতণ্হাদীসু পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামতণ্হা। রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ইতরা দ্ৰে তণ্হা। অভিধম্মে পনেতা ‘‘কামধাতুপটিসংযুত্তো…পে॰… অরূপধাতুপটিসংযুত্তো’’তি এৰং ৰিত্থারিতা। ইমিনা ৰারেন কিং দস্সেতি? সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা রজনীযট্ঠেন তণ্হাৰত্থুকাতি সব্বতণ্হা কামতণ্হায পরিযাদিযিত্ৰা ততো নীহরিত্ৰা ইতরা দ্ৰে তণ্হা দস্সেতি। রূপতণ্হাদীসু রূপভৰে ছন্দরাগো রূপতণ্হা। অরূপভৰে ছন্দরাগো অরূপতণ্হা। উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো নিরোধতণ্হা।
Kāmataṇhāti pañcakāmaguṇiko rāgo. Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā. Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti. Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā. Abhidhamme panetā ‘‘kāmadhātupaṭisaṃyutto…pe… arūpadhātupaṭisaṃyutto’’ti evaṃ vitthāritā. Iminā vārena kiṃ dasseti? Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti. Rūpataṇhādīsu rūpabhave chandarāgo rūpataṇhā. Arūpabhave chandarāgo arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo nirodhataṇhā.
সংযোজনত্তিকে ৰট্টস্মিং সংযোজযন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি। সতি রূপাদিভেদে কাযে দিট্ঠি, ৰিজ্জমানা ৰা কাযে দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি। ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি, ন সক্কোতি সন্নিট্ঠানং কাতুন্তি ৰিচিকিচ্ছা। সীলঞ্চ ৰতঞ্চ পরামসতীতি সীলব্বতপরামাসো। অত্থতো পন ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন আগতা ৰীসতিৰত্থুকা দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি নাম। ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনা নযেন আগতা অট্ঠৰত্থুকা ৰিমতি ৰিচিকিচ্ছা নাম। ‘‘ইধেকচ্চো সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধীতি সীলং পরামসতি, ৰতং পরামসতি, সীলব্বতং পরামসতি। যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা নযেন আগতো ৰিপরিযেসগ্গাহো সীলব্বতপরামাসো নাম।
Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti saṃyojanāni. Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi, vijjamānā vā kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicinanto etāya kicchati, na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchā. Sīlañca vatañca parāmasatīti sīlabbataparāmāso. Atthato pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi nāma. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati vicikicchā nāma. ‘‘Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati, vataṃ parāmasati, sīlabbataṃ parāmasati. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā nayena āgato vipariyesaggāho sīlabbataparāmāso nāma.
তযো আসৰাতি এত্থ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন ৰা আসৰনট্ঠেন ৰা আসৰা। তত্থ ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তি, ‘‘পুরিমা , ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায ভৰদিট্ঠিযা, ইতো পুব্বে ভৰদিট্ঠি নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তি এৰং তাৰ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা ৰেদিতব্বা। চক্খুতো রূপে সৰতি আসৰতি সন্দতি পৰত্ততি। সোততো সদ্দে। ঘানতো গন্ধে। জিৰ্হাতো রসে। কাযতো ফোট্ঠব্বে। মনতো ধম্মে সৰতি আসৰতি সন্দতি পৰত্ততীতি এৰং আসৰনট্ঠেন আসৰাতি ৰেদিতব্বা।
Tayoāsavāti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā āsavā. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti, ‘‘purimā , bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā, ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā. Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati. Sotato sadde. Ghānato gandhe. Jivhāto rase. Kāyato phoṭṭhabbe. Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā.
পাল়িযং পন কত্থচি দ্ৰে আসৰা আগতা ‘‘দিট্ঠধম্মিকা চ আসৰা সম্পরাযিকা চ আসৰা’’তি, কত্থচি ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, আসৰা। কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি তযো। অভিধম্মে তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সদ্ধিং চত্তারো। নিব্বেধিকপরিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগামিনিযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগামিনিযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগামিনিযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগামিনিযা অত্থি আসৰা দেৰলোকগামিনিযা’’তি এৰং পঞ্চ। ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা’’তি এৰং ছ। সব্বাসৰপরিযাযে তেযেৰ দস্সনাপহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্ত। ইমস্মিং পন সঙ্গীতিসুত্তে তযো। তত্থ ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তো পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামাসৰো নাম। ‘‘যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তো সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো, ভৰৰসেন ৰা পত্থনা ভৰাসৰো নাম। ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন আগতা অৰিজ্জা অৰিজ্জাসৰো নামাতি। কামভৰাদযো কামধাতুআদিৰসেন ৰুত্তাযেৰ।
Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā’’ti, katthaci ‘‘tayome, bhikkhave, āsavā. Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti evaṃ pañca. Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti evaṃ cha. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta. Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. ‘‘Yo bhavesu bhavacchando’’ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo, bhavavasena vā patthanā bhavāsavo nāma. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā nayena āgatā avijjā avijjāsavo nāmāti. Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva.
কামেসনাদীসু ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা’’তি এৰং ৰুত্তো কামগৰেসনরাগো কামেসনা নাম। ‘‘তত্থ কতমা ভৰেসনা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো ভৰজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা’’তি এৰং ৰুত্তো ভৰগৰেসনরাগো ভৰেসনা নাম। ‘‘তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৰা…পে॰… নেৰ হোতি ন নহোতি তথাগতো পরম্মরণাতি ৰা, যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং ৰিপরিযেসগ্গাহো , অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি এৰং ৰুত্তা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স গৰেসনদিট্ঠি ব্রহ্মচরিযেসনা নাম। ন কেৰলঞ্চ ভৰরাগদিট্ঠিযোৰ, তদেকট্ঠং কম্মম্পি এসনাযেৰ। ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা। তত্থ কতমা ভৰেসনা? ভৰরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা। তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি।
Kāmesanādīsu ‘‘tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā nāma. ‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu bhavacchando bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā nāma. ‘‘Tattha katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā…pe… neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāho , ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi brahmacariyesanā nāma. Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova, tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti.
ৰিধাসু ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ১.৯৫) আকারসণ্ঠানং ৰিধা নাম। ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থু দুৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৭৫১) কোট্ঠাসো। ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা’’তিআদীসু (ৰিভ॰ ৯২০) মানো ৰিধা নাম। ইধ সো অধিপ্পেতো। মানো হি সেয্যাদিৰসেন ৰিদহনতো ৰিধাতি ৰুচ্চতি। সেয্যোহমস্মীতি ইমিনা সেয্যসদিসহীনানং ৰসেন তযো মানা ৰুত্তা। সদিসহীনেসুপি এসেৰ নযো।
Vidhāsu ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 920) māno vidhā nāma. Idha so adhippeto. Māno hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Seyyohamasmīti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā. Sadisahīnesupi eseva nayo.
অযঞ্হি মানো নাম সেয্যস্স তিৰিধো, সদিসস্স তিৰিধো, হীনস্স তিৰিধোতি নৰৰিধো হোতি। তত্থ ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি।
Ayañhi māno nāma seyyassa tividho, sadisassa tividho, hīnassa tividhoti navavidho hoti. Tattha ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati.
রাজা হি রট্ঠেন ৰা ধনৰাহনেহি ৰা ‘‘কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি । পব্বজিতোপি সীলধুতঙ্গাদীহি ‘‘কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি। ‘‘সেয্যস্স সদিসোহমস্মী’’তি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি। রাজা হি রট্ঠেন ৰা ধনৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণন্তি এতং মানং করোতি। পব্বজিতোপি সীলধুতঙ্গাদীহিপি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকরণন্তি এতং মানং করোতি। ‘‘সেয্যস্স হীনোহমস্মী’’তি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি। যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনৰাহনাদীনি ৰা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ময্হং রাজাতি ৰোহারমুখমত্তমেৰ, কিং রাজা নাম অহন্তি এতং মানং করোতি। পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কারো অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তকমেৰ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং কিং বহুস্সুতো কিং মহাথেরো যস্স মে লাভসক্কারো নত্থীতি এতং মানং করোতি।
Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti . Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva, kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthīti etaṃ mānaṃ karoti.
‘‘সদিসস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি। অমচ্চো ৰা হি রট্ঠিযো ৰা ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থীতি ৰা ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণন্তি ৰা অমচ্চোতি নামমেৰ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহন্তি ৰা এতে মানে করোতি।
‘‘Sadisassa seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti.
‘‘হীনস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি। দাসো হি মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা জাতা, অহং পন পৰেণীআগতত্তা সেয্যোতি ৰা পৰেণীআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং কিং ময্হং নানাকরণন্তি ৰা কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্য উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহন্তি ৰা এতে মানে করোতি। যথা চ দাসো, এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতে মানে করোন্তিযেৰ।
‘‘Hīnassa seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.
এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি, চ সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি চ হীনস্স হীনোহমস্মীতি চ ইমে তযো মানা যাথাৰমানা নাম অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা। সেসা ছ মানা অযাথাৰমানা নাম পঠমমগ্গৰজ্ঝা।
Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti, ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā. Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā.
তযো অদ্ধাতি তযো কালা। অতীতো অদ্ধাতিআদীসু দ্ৰেপরিযাযা সুত্তন্তপরিযাযো চ অভিধম্মপরিযাযো চ। সুত্তন্তপরিযাযেন পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতো অদ্ধা নাম। চুতিতো পচ্ছা অনাগতো অদ্ধা নাম। সহ চুতিপটিসন্ধীহি তদন্তরং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম। অভিধম্মপরিযাযেন তীসু খণেসু ভঙ্গতো উদ্ধং অতীতো অদ্ধা নাম। উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতো অদ্ধা নাম। খণত্তযে পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম। অতীতাদিভেদো চ নাম অযং ধম্মানং হোতি, ন কালস্স। অতীতাদিভেদে পন ধম্মে উপাদায ইধ পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি কালো তেনেৰ ৰোহারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো।
Tayo addhāti tayo kālā. Atīto addhātiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca. Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma. Cutito pacchā anāgato addhā nāma. Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāma. Uppādato pubbe anāgatoaddhā nāma. Khaṇattaye paccuppanno addhā nāma. Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo.
তযো অন্তাতি তযো কোট্ঠাসা। ‘‘কাযবন্ধনস্স অন্তো জীরতী’’তিআদীসু (চূল়ৰ॰ ২৭৮) হি অন্তোযেৰ অন্তো। ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তিআদীসু (সং॰ নি॰ ২.৫১) পরভাগো অন্তো। ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকান’’ন্তি (সং॰ নি॰ ৩.৮০) এত্থ লামকভাৰো অন্তো। ‘‘সক্কাযো খো, আৰুসো, পঠমো অন্তো’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৬.৬১) কোট্ঠাসো অন্তো। ইধ কোট্ঠাসো অধিপ্পেতো। সক্কাযোতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা। সক্কাযসমুদযোতি তেসং নিব্বত্তিকা পুরিমতণ্হা। সক্কাযনিরোধোতি উভিন্নং অপ্পৰত্তিভূতং নিব্বানং। মগ্গো পন নিরোধাধিগমস্স উপাযত্তা নিরোধে গহিতে গহিতোৰাতি ৰেদিতব্বো।
Tayo antāti tayo koṭṭhāsā. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīratī’’tiādīsu (cūḷava. 278) hi antoyeva anto. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāgo anto. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (saṃ. ni. 3.80) ettha lāmakabhāvo anto. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, paṭhamo anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāso anto. Idha koṭṭhāso adhippeto. Sakkāyoti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasamudayoti tesaṃ nibbattikā purimataṇhā. Sakkāyanirodhoti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ. Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo.
দুক্খদুক্খতাতি দুক্খভূতা দুক্খতা। দুক্খৰেদনাযেতং নামং। সঙ্খারদুক্খতাতি সঙ্খারভাৰেন দুক্খতা। অদুক্খমসুখাৰেদনাযেতং নামং। সা হি সঙ্খতত্তা উপ্পাদজরাভঙ্গপীল়িতা, তস্মা অঞ্ঞদুক্খসভাৰৰিরহতো সঙ্খারদুক্খতাতি ৰুত্তা। ৰিপরিণামদুক্খতাতি ৰিপরিণামে দুক্খতা। সুখৰেদনাযেতং নামং। সুখস্স হি ৰিপরিণামে দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্মা সুখং ৰিপরিণামদুক্খতাতি ৰুত্তং। অপিচ ঠপেত্ৰা দুক্খৰেদনং সুখৰেদনঞ্চ সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি ৰচনতো সঙ্খারদুক্খতাতি ৰেদিতব্বা।
Dukkhadukkhatāti dukkhabhūtā dukkhatā. Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Saṅkhāradukkhatāti saṅkhārabhāvena dukkhatā. Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā, tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā. Vipariṇāmadukkhatāti vipariṇāme dukkhatā. Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati, tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ. Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā.
মিচ্ছত্তনিযতোতি মিচ্ছাসভাৰো হুত্ৰা নিযতো। নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা সদ্ধিং আনন্তরিযকম্মস্সেতং নামং। সম্মাসভাৰে নিযতো সম্মত্তনিযতো। চতুন্নং অরিযমগ্গানমেতং নামং। ন নিযতোতি অনিযতো। অৰসেসানং ধম্মানমেতং নামং।
Micchattaniyatoti micchāsabhāvo hutvā niyato. Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ. Sammāsabhāve niyato sammattaniyato. Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Na niyatoti aniyato. Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ.
তযো তমাতি ‘‘তমন্ধকারো সম্মোহো অৰিজ্জোঘো মহাভযো’’তি ৰচনতো অৰিজ্জা তমো নাম। ইধ পন অৰিজ্জাসীসেন ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা। আরব্ভাতি আগম্ম। কঙ্খতীতি কঙ্খং উপ্পাদেতি। ৰিচিকিচ্ছতীতি ৰিচিনন্তো কিচ্ছং আপজ্জতি, সন্নিট্ঠাতুং ন সক্কোতি। নাধিমুচ্ছতীতি তত্থ অধিমুচ্ছিতুং ন সক্কোতি। ন সম্পসীদতীতি তং আরব্ভ পসাদং আরোপেতুং ন সক্কোতি।
Tayo tamāti ‘‘tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo’’ti vacanato avijjā tamo nāma. Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā. Ārabbhāti āgamma. Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti. Vicikicchatīti vicinanto kicchaṃ āpajjati, sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Nādhimucchatīti tattha adhimucchituṃ na sakkoti. Na sampasīdatīti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti.
অরক্খেয্যানীতি ন রক্খিতব্বানি। তীসু দ্ৰারেসু পচ্চেকং রক্খণকিচ্চং নত্থি, সব্বানি সতিযা এৰ রক্খিতানীতি দীপেতি। নত্থি তথাগতস্সাতি। ‘‘ইদং নাম মে সহসা উপ্পন্নং কাযদুচ্চরিতং, ইমাহং যথা মে পরো ন জানাতি , তথা রক্খামি, পটিচ্ছাদেমী’’তি এৰং রক্খিতব্বং নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং। সেসেসুপি এসেৰ নযো। কিং পন সেসখীণাসৰানং কাযসমাচারাদযো অপরিসুদ্ধাতি? নো অপরিসুদ্ধা। ন পন তথাগতস্স ৰিয পরিসুদ্ধা। অপ্পস্সুতখীণাসৰো হি কিঞ্চাপি লোকৰজ্জং নাপজ্জতি, পণ্ণত্তিযং পন অকোৰিদত্তা ৰিহারকারং কুটিকারং সহগারং সহসেয্যন্তি এৰরূপা কাযদ্ৰারে আপত্তিযো আপজ্জতি। সঞ্চরিত্তং পদসোধম্মং উত্তরিছপ্পঞ্চৰাচং ভূতারোচনন্তি এৰরূপা ৰচীদ্ৰারে আপত্তিযো আপজ্জতি। উপনিক্খিত্তসাদিযনৰসেন মনোদ্ৰারে রূপিযপ্পটিগ্গাহণাপত্তিং আপজ্জতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি খীণাসৰস্স মনোদ্ৰারে সউপারম্ভৰসেন মনোদুচ্চরিতং উপ্পজ্জতি এৰ।
Arakkheyyānīti na rakkhitabbāni. Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi, sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti. Natthi tathāgatassāti. ‘‘Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ, imāhaṃ yathā me paro na jānāti , tathā rakkhāmi, paṭicchādemī’’ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti? No aparisuddhā. Na pana tathāgatassa viya parisuddhā. Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati. Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati. Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati, dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva.
চাতুমৰত্থুস্মিঞ্হি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং পণামিতকালে তেসং অত্থায চাতুমেয্যকেহি সক্যেহি ভগৰতি খমাপিতে থেরো ভগৰতা ‘‘কিন্তি তে সারিপুত্ত অহোসি মযা ভিক্খুসঙ্ঘে পণামিতে’’তি পুট্ঠো অহং পরিসায অব্যত্তভাৰেন সত্থারা পণামিতো। ইতো দানি পট্ঠায পরং ন ওৰদিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা আহ ‘‘এৰং খো মে, ভন্তে, অহোসি ভগৰতা ভিক্খুসঙ্ঘো পণামিতো, অপ্পোস্সুক্কো দানি ভগৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরিস্সতি, মযম্পি দানি অপ্পোস্সুক্কা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তা ৰিহরিস্সামা’’তি।
Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito. Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘evaṃ kho me, bhante, ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito, appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā’’ti.
অথস্স তস্মিং মনোদুচ্চরিতে উপারম্ভং আরোপেন্তো সত্থা আহ – ‘‘আগমেহি ত্ৰং, সারিপুত্ত ন খো তে, সারিপুত্ত, পুনপি এৰরূপং চিত্তং উপ্পাদেতব্ব’’ন্তি। এৰং পরং ন ওৰদিস্সামি নানুসাসিস্সামীতি ৰিতক্কিতমত্তম্পি থেরস্স মনোদুচ্চরিতং নাম জাতং। ভগৰতো পন এত্তকং নাম নত্থি, অনচ্ছরিযঞ্চেতং। সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স দুচ্চরিতং ন ভৰেয্য। বোধিসত্তভূমিযং ঠিতস্স ছব্বস্সানি পধানং অনুযুঞ্জন্তস্সাপি পনস্স নাহোসি। উদরচ্ছৰিযা পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনায ‘‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’’তি দেৰতানং ৰিমতিযা উপ্পজ্জমানাযপি ‘‘সিদ্ধত্থ কস্মা কিলমসি? সক্কা ভোগে চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতু’’ন্তি মারেন পাপিমতা ৰুচ্চমানস্স ‘‘ভোগে ভুঞ্জিস্সামী’’তি ৰিতক্কমত্তম্পি নুপ্পজ্জতি। অথ নং মারো বোধিসত্তকালে ছব্বস্সানি বুদ্ধকালে একং ৰস্সং অনুবন্ধিত্ৰা কিঞ্চি ৰজ্জং অপস্সিত্ৰা ইদং ৰত্ৰা পক্কামি –
Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha – ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputta na kho te, sāriputta, punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabba’’nti. Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ. Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi, anacchariyañcetaṃ. Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya. Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi. Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘siddhattha kasmā kilamasi? Sakkā bhoge ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’’nti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘bhoge bhuñjissāmī’’ti vitakkamattampi nuppajjati. Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –
‘‘সত্তৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং।
‘‘Sattavassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;
ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি॥ (সু॰ নি॰ ৪৪৮)।
Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);
অপিচ অট্ঠারসন্নং বুদ্ধধম্মানং ৰসেনাপি ভগৰতো দুচ্চরিতাভাৰো ৰেদিতব্বো। অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা নাম নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং, নত্থি ৰচীদুচ্চরিতং, নত্থি মনোদুচ্চরিতং, অতীতে বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণং, অনাগতে, পচ্চুপ্পন্নে বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণং, সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ৰীরিযস্স হানি, নত্থি সতিযা হানি, নত্থি দৰা, নত্থি রৰা, নত্থি চলিতং নত্থি সহসা, নত্থি অব্যাৰটো মনো, নত্থি অকুসলচিত্তন্তি।
Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo. Aṭṭhārasa buddhadhammā nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, natthi vacīduccaritaṃ, natthi manoduccaritaṃ, atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, anāgate, paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā hāni, natthi davā, natthi ravā, natthi calitaṃ natthi sahasā, natthi abyāvaṭo mano, natthi akusalacittanti.
কিঞ্চনাতি পলিবোধা। রাগো কিঞ্চনন্তি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে বন্ধতি পলিবুন্ধতি তস্মা কিঞ্চনন্তি ৰুচ্চতি। ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো।
Kiñcanāti palibodhā. Rāgo kiñcananti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.
অগ্গীতি অনুদহনট্ঠেন অগ্গি। রাগগ্গীতি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা অগ্গীতি ৰুচ্চতি। ইতরেসুপি এসেৰ নযো। তত্থ ৰত্থূনি একা দহরভিক্খুনী চিত্তলপব্বতৰিহারে উপোসথাগারং গন্ত্ৰা দ্ৰারপালরূপকং ওলোকযমানা ঠিতা। অথস্সা অন্তো রাগো উপ্পন্নো। সা তেনেৰ ঝাযিত্ৰা কালমকাসি। ভিক্খুনিযো গচ্ছমানা ‘‘অযং দহরা ঠিতা, পক্কোসথ, ন’’ন্তি আহংসু। একা গন্ত্ৰা কস্মা ঠিতাসীতি হত্থে গণ্হি। গহিতমত্তা পরিৰত্তিত্ৰা পপতা। ইদং তাৰ রাগস্স অনুদহনতায ৰত্থু। দোসস্স পন অনুদহনতায মনোপদোসিকা দেৰা। মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৰা দট্ঠব্বা। মোহৰসেন হি তাসং সতিসম্মোসো হোতি। তস্মা খিড্ডাৰসেন আহারকালং অতিৰত্তিত্ৰা কালঙ্করোন্তি।
Aggīti anudahanaṭṭhena aggi. Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha, na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti.
আহুনেয্যগ্গীতিআদীসু আহুনং ৰুচ্চতি সক্কারো, আহুনং অরহন্তীতি আহুনেয্যা। মাতাপিতরো হি পুত্তানং বহূপকারতায আহুনং অরহন্তি। তেসু ৰিপ্পটিপজ্জমানা পুত্তা নিরযাদীসু নিব্বত্তন্তি। তস্মা কিঞ্চাপি মাতাপিতরো নানুদহন্তি, অনুদহনস্স পন পচ্চযা হোন্তি। ইতি অনুদহনট্ঠেন আহুনেয্যগ্গীতি ৰুচ্চন্তি। স্ৰাযমত্থো মিত্তৰিন্দকৰত্থুনা দীপেতব্বো –
Āhuneyyaggītiādīsu āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti. Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahanassa pana paccayā honti. Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti. Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –
মিত্তৰিন্দকো হি মাতরা ‘‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৰা ৰিহারে সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং সুণ, সহস্সং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তো ধনলোভেন উপোসথং সমাদায ৰিহারং গন্ত্ৰা ইদং ঠানং অকুতোভযন্তি সল্লক্খেত্ৰা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বরত্তিং নিদ্দাযিত্ৰা ঘরং অগমাসি। মাতা পাতোৰ যাগুং পচিত্ৰা উপনামেসি। সো সহস্সং গহেত্ৰাৰ পিৰি। অথস্স এতদহোসি – ‘‘ধনং সংহরিস্সামী’’তি। সো নাৰায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি। অথ নং মাতা ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি, অলং গমনেনা’’তি নিৰারেসি। সো তস্সা ৰচনং অনাদিযিত্ৰা গচ্ছতি এৰ। মাতা পুরতো অট্ঠাসি। অথ নং কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘অযং ময্হং পুরতো তিট্ঠতী’’তি পাদেন পহরিত্ৰা পতিতং অন্তরং কত্ৰা অগমাসি।
Mittavindako hi mātarā ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇa, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi – ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāresi. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Mātā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.
মাতা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘মাদিসায মাতরি এৰরূপং কম্মং কত্ৰা গতস্স তে গতট্ঠানে সুখং ভৰিস্সতীতি এৰংসঞ্ঞী নাম ত্ৰং পুত্তা’’তি আহ। তস্স নাৰং আরুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৰসে নাৰা অট্ঠাসি। অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুরিসো অত্থি সলাকং দেথা’’তি আহংসু। সলাকা দিয্যমানা তস্সেৰ তিক্খত্তুং পাপুণাতি। তে তস্স উল়ুম্পং দত্ৰা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু। সো একং দীপং গন্ত্ৰা ৰিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো তাহি ‘‘পুরতো পুরতো মা অগমাসী’’তি ৰুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুরচক্কধরং একং অদ্দস। তস্স তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৰিয উপট্ঠাসি। সো তং আহ – ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিল়ন্ধিতং পদুমং ময্হং দেহী’’তি। ‘‘ন ইদং সামি পদুমং, খুরচক্কং এত’’ন্তি। সো ‘‘ৰঞ্চেসি মং, ত্ৰং কিং মযা পদুমং অদিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ত্ৰং লোহিতচন্দনং ৰিলিম্পিত্ৰা পিল়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামোতি আহ। সো চিন্তেসি ‘‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৰা তস্স ফলং অনুভৰিতুকামো’’তি। অথ নং ‘‘হন্দ রে’’তি ৰত্ৰা তস্স মত্থকে চক্কং পক্খিপি। তেন ৰুত্তং –
Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha – ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Na idaṃ sāmi padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. So ‘‘vañcesi maṃ, tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubba’’nti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘handa re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi. Tena vuttaṃ –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোল়স।
‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো।
Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি॥ (জা॰ ১.১.১০৪)।
Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104).
গহপতীতি পন গেহসামিকো ৰুচ্চতি। সো মাতুগামস্স সযনৰত্থালঙ্কারাদিঅনুপ্পদানেন বহূপকারো। তং অতিচরন্তো মাতুগামো নিরযাদীসু নিব্বত্ততি, তস্মা সোপি পুরিমনযেনেৰ অনুদহনট্ঠেন গহপতগ্গীতি ৰুত্তো।
Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati. So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto.
তত্থ ৰত্থু – কস্সপবুদ্ধস্স কালে সোতাপন্নস্স উপাসকস্স ভরিযা অতিচারিনী অহোসি । সো তং পচ্চক্খতো দিস্ৰা ‘‘কস্মা ত্ৰং এৰং করোসী’’তি আহ। সা ‘‘সচাহং এৰরূপং করোমি, অযং মে সুনখো ৰিলুপ্পমানো খাদতূ’’তি ৰত্ৰা কালঙ্কত্ৰা কণ্ণমুণ্ডকদহে ৰেমানিকপেতী হুত্ৰা নিব্বত্তা। দিৰা সম্পত্তিং অনুভৰতি, রত্তিং দুক্খং। তদা বারাণসীরাজা মিগৰং চরন্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অনুপুব্বেন কণ্ণমুণ্ডকদহং সম্পত্তো তায সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰতি। সা তং ৰঞ্চেত্ৰা রত্তিং দুক্খং অনুভৰতি। সো ঞত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছতী’’তি পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গন্ত্ৰা অৰিদূরে ঠিতো কণ্ণমুণ্ডকদহতো নিক্খমিত্ৰা তং ‘‘পটপট’’ন্তি খাদমানং একং সুনখং দিস্ৰা অসিনা দ্ৰিধা ছিন্দি। দ্ৰে অহেসুং। পুন ছিন্নে চত্তারো। পুন ছিন্নে অট্ঠ। পুন ছিন্নে সোল়স অহেসুং। সা ‘‘কিং করোসি সামী’’তি আহ। সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আহ। সা ‘‘এৰং অকত্ৰা খেল়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৰা পাদেন ঘংসাহী’’তি আহ। সো তথা অকাসি। সুনখা অন্তরধাযিংসু। তং দিৰসং তস্সা কম্মং খীণং। রাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গন্তুং আরদ্ধো। সা ‘‘ময্হং, সামি, কম্মং খীণং মা অগমা’’তি আহ। রাজা অসুত্ৰাৰ গতো।
Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosi . So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā tvaṃ evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū’’ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā. Divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi. Dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro. Puna chinne aṭṭha. Puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ mā agamā’’ti āha. Rājā asutvāva gato.
দক্খিণেয্যগ্গীতি এত্থ পন দক্খিণাতি চত্তারো পচ্চযা, ভিক্খুসঙ্ঘো দক্খিণেয্যো। সো গিহীনং তীসু সরণেসু পঞ্চসু সীলেসু দসসু সীলেসু মাতাপিতুউপট্ঠানে ধম্মিকসমণব্রাহ্মণউপট্ঠানেতি এৰমাদীসু কল্যাণধম্মেসু নিযোজনেন বহূপকারো, তস্মিং মিচ্ছাপটিপন্না গিহী ভিক্খুসঙ্ঘং অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা নিরযাদীসু নিব্বত্তন্তি, তস্মা সোপি পুরিমনযেনেৰ অনুদহনট্ঠেন দক্খিণেয্যগ্গীতি ৰুত্তো। ইমস্স পনত্থস্স ৰিভাৰনত্থং ৰিমানৰত্থুস্মিং রেৰতীৰত্থু ৰিত্থারেতব্বং।
Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ.
‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তি এত্থ তিৰিধেনাতি তীহি কোট্ঠাসেহি। সঙ্গহোতি জাতিসঞ্জাতিকিরিযগণনৰসেন চতুব্বিধো সঙ্গহো। তত্থ সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তূতিআদিকো (ম॰ নি॰ ১.৪৬২) জাতিসঙ্গহো। সব্বে কোসলকাতিআদিকো সঞ্জাতিসঙ্গহো। সব্বে হত্থারোহাতিআদিকো কিরিযসঙ্গহো। চক্খাযতনং কতমং খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি। হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি অযং গণনসঙ্গহো, সো ইধ অধিপ্পেতো। তস্মা তিৰিধেন রূপসঙ্গহোতি তীহি কোট্ঠাসেহি রূপগণনাতি অত্থো।
‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha tividhenāti tīhi koṭṭhāsehi. Saṅgahoti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho. Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko (ma. ni. 1.462) jātisaṅgaho. Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho. Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho. Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho, so idha adhippeto. Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho.
সনিদস্সনাদীসু অত্তানং আরব্ভ পৰত্তেন চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনং। চক্খুপটিহননসমত্থতো সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং। তং অত্থতো রূপাযতনমেৰ। চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনং। সোতাদিপটিহননসমত্থতো সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং। তং অত্থতো চক্খাযতনাদীনি নৰ আযতনানি। ৰুত্তপ্পকারং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনং। নাস্স পটিঘোতি অপ্পটিঘং। তং অত্থতো ঠপেত্ৰা দসাযতনানি অৰসেসং সুখুমরূপং।
Sanidassanādīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ. Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato rūpāyatanameva. Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni. Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Nāssa paṭighoti appaṭighaṃ. Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ.
তযো সঙ্খারাতি সহজাতধম্মে চেৰ সম্পরাযে ফলধম্মে চ সঙ্খরোন্তি রাসী করোন্তীতি সঙ্খারা। অভিসঙ্খরোতীতি অভিসঙ্খারো। পুঞ্ঞো অভিসঙ্খারো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো।
Tayo saṅkhārāti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā. Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro. Puñño abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro.
‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? কুসলা চেতনা কামাৰচরা রূপাৰচরা দানমযা সীলমযা ভাৰনামযা’’তি এৰং ৰুত্তানং অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলমহাচিত্তচেতনানং, পঞ্চন্নং রূপাৰচরকুসলচেতনানঞ্চেতং অধিৰচনং। এত্থ চ দানসীলমযা অট্ঠেৰ চেতনা হোন্তি। ভাৰনামযা তেরসাপি। যথা হি পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযমানো একং দ্ৰে অনুসন্ধিং গতোপি ন জানাতি, পচ্ছা আৰজ্জন্তো জানাতি, এৰমেৰ কসিণপরিকম্মং করোন্তস্স পগুণজ্ঝানং পচ্চৰেক্খন্তস্স ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি ভাৰনা হোতি। তেন ৰুত্তং ‘‘ভাৰনামযা তেরসাপী’’তি।
‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā’’ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ. Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti. Bhāvanāmayā terasāpi. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti, pacchā āvajjanto jānāti, evameva kasiṇaparikammaṃ karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayā terasāpī’’ti.
তত্থ দানমযাদীসু ‘‘দানং আরব্ভ দানমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি দানমযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো। সীলং আরব্ভ, ভাৰনং আরব্ভ, ভাৰনমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি ভাৰনামযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো’’তি অযং সঙ্খেপদেসনা।
Tattha dānamayādīsu ‘‘dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro. Sīlaṃ ārabbha, bhāvanaṃ ārabbha, bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro’’ti ayaṃ saṅkhepadesanā.
চীৰরাদীসু পন চতূসু পচ্চযেসু রূপাদীসু ৰা ছসু আরম্মণেসু অন্নাদীসু ৰা দসসু দানৰত্থূসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে, পরিচ্চাগকালে, পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণে চাতি তীসু কালেসু পৰত্তা চেতনা দানমযা নাম। সীলপূরণত্থায পন পব্বজিস্সামীতি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা পব্বজিতো ৰতম্হি সাধু সাধূতি আৰজ্জন্তস্স, পাতিমোক্খং সংৰরন্তস্স, চীৰরাদযো পচ্চযে পচ্চৰেক্খন্তস্স, আপাথগতেসু রূপাদীসু চক্খুদ্ৰারাদীনি সংৰরন্তস্স, আজীৰং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা সীলমযা নাম।
Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma. Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma.
পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেন ৰিপস্সনামগ্গেন ‘‘চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স…পে॰… মনং। রূপে। ধম্মে। চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে॰… মনোৰিঞ্ঞাণং। চক্খুসম্ফস্সং…পে॰… মনোসম্ফস্সং। চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে॰… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং। রূপসঞ্ঞং , জরামরণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স পৰত্তা চেতনা ভাৰনামযা নামা’’তি অযং ৰিত্থারকথা।
Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ. Rūpe. Dhamme. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ. Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ , jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā’’ti ayaṃ vitthārakathā.
অপুঞ্ঞো চ সো অভিসঙ্খারো চাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো। দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তসম্পযুত্তানং চেতনানং এতং অধিৰচনং। ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তত্থ কতমো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? অকুসলচেতনা কামাৰচরা, অযং ৰুচ্চতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো’’তি। আনেঞ্জং নিচ্চলং সন্তং ৰিপাকভূতং অরূপমেৰ অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো। চতুন্নং অরূপাৰচরকুসলচেতনানং এতং অধিৰচনং। যথাহ ‘‘তত্থ কতমো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো? কুসলচেতনা অরূপাৰচরা, অযং ৰুচ্চতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো’’তি।
Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro. Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalacetanā kāmāvacarā, ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro’’ti. Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalacetanā arūpāvacarā, ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro’’ti.
পুগ্গলত্তিকে সত্তৰিধো পুরিসপুগ্গলো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি সেক্খো। খীণাসৰো সিক্খিতসিক্খত্তা পুন ন সিক্খিস্সতীতি অসেক্খো। পুথুজ্জনো সিক্খাহি পরিবাহিযত্তা নেৰসেক্খো নাসেক্খো।
Puggalattike sattavidho purisapuggalo, tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti asekkho. Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā nevasekkho nāsekkho.
থেরত্তিকে জাতিমহল্লকো গিহী জাতিত্থেরো নাম। ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, থেরকরণা ধম্মা। ইধ, ভিক্খৰে, থেরো সীলৰা হোতি, বহুস্সুতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং লাভী হোতি, আসৰানং খযা বহুস্সুতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং লাভী হোতি, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো থেরকরণা ধম্মা’’তি (অ॰ নি॰ ৪.২২)। এৰং ৰুত্তেসু ধম্মেসু একেন ৰা অনেকেহি ৰা সমন্নাগতো ধম্মথেরো নাম। অঞ্ঞতরো থেরনামকো ভিক্খূতি এৰং থেরনামকো ৰা, যং ৰা পন মহল্লককালে পব্বজিতং সামণেরাদযো দিস্ৰা থেরো থেরোতি ৰদন্তি, অযং সম্মুতিথেরো নাম।
Therattike jātimahallako gihī jātitthero nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Idha, bhikkhave, thero sīlavā hoti, bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti (a. ni. 4.22). Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato dhammathero nāma. Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā, yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti, ayaṃ sammutithero nāma.
পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু দানমেৰ দানমযং। পুঞ্ঞকিরিযা চ সা তেসং তেসং আনিসংসানং ৰত্থু চাতি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু। ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো। অত্থতো পন পুব্বে ৰুত্তদানমযচেতনাদিৰসেনেৰ সদ্ধিং পুব্বভাগঅপরভাগচেতনাহি ইমানি তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি ৰেদিতব্বানি। একমেকঞ্চেত্থ পুব্বভাগতো পট্ঠায কাযেন করোন্তস্স কাযকম্মং হোতি। তদত্থং ৰাচং নিচ্ছারেন্তস্স ৰচীকম্মং। কাযঙ্গৰাচঙ্গং অচোপেত্ৰা মনসা চিন্তেন্তস্স মনোকম্মং। অন্নাদীনি দেন্তস্স চাপি অন্নদানাদীনি দেমীতি ৰা দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা ৰা দানকালে দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি। ৰত্তসীসে ঠত্ৰা দদতো সীলমযং। খযতো ৰযতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৰা দদতো ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি।
Puññakiriyavatthūsu dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni. Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.
অপরানিপি সত্ত পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি অপচিতিসহগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ৰেয্যাৰচ্চসহগতং, পত্তানুপ্পদানং, পত্তব্ভনুমোদনং, দেসনামযং, সৰনমযং, দিট্ঠিজুগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূতি। তত্থ মহল্লকং দিস্ৰা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৰরপ্পটিগ্গহণঅভিৰাদনমগ্গসম্পদানাদিৰসেন অপচিতিসহগতং ৰেদিতব্বং। ৰুড্ঢতরানং ৰত্তপ্পটিপত্তিকরণৰসেন, গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা গামে ভিক্খং সমাদপেত্ৰা উপসংহরণৰসেন, ‘‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহরা’’তি সুত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা পত্তাহরণাদিৰসেন চ ৰেয্যাৰচ্চসহগতং ৰেদিতব্বং। চত্তারো পচ্চযে দত্ৰা সব্বসত্তানং পত্তি হোতূতি পৰত্তনৰসেন পত্তানুপ্পদানং ৰেদিতব্বং। পরেহি দিন্নায পত্তিযা সাধু সুট্ঠূতি অনুমোদনাৰসেন পত্তব্ভনুমোদনং ৰেদিতব্বং। একো ‘‘এৰং মং ‘ধম্মকথিকো’তি জানিস্সন্তী’’তি ইচ্ছায ঠত্ৰা লাভগরুকো হুত্ৰা দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং। একো অত্তনো পগুণধম্মং অপচ্চাসীসমানো পরেসং দেসেতি, ইদং দেসনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম। একো সুণন্তো ‘‘ইতি মং ‘সদ্ধো’তি জানিস্সন্তী’’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং। একো ‘‘এৰং মে মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি হিতপ্ফরণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং সৰনমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু। দিট্ঠিজুগতং পন সব্বেসং নিযমলক্খণং। যংকিঞ্চি পুঞ্ঞং করোন্তস্স হি দিট্ঠিযা উজুভাৰেনেৰ মহপ্ফলং হোতি।
Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu, veyyāvaccasahagataṃ, pattānuppadānaṃ, pattabbhanumodanaṃ, desanāmayaṃ, savanamayaṃ, diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ. Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasena pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Eko ‘‘evaṃ maṃ ‘dhammakathiko’ti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti, idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Eko suṇanto ‘‘iti maṃ ‘saddho’ti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’’ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu. Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti.
ইতি ইমেসং সত্তন্নং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পুরিমেহেৰ তীহি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো। এত্থ হি অপচিতিৰেয্যাৰচ্চানি সীলমযে। পত্তিদানপত্তব্ভনুমোদনানি দানমযে। দেসনাসৰনানি ভাৰনামযে। দিট্ঠিজুগতং তীসুপি সঙ্গহং গচ্ছতি।
Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo. Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye. Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanāni bhāvanāmaye. Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati.
চোদনাৰত্থূনীতি চোদনাকারণানি। দিট্ঠেনাতি মংসচক্খুনা ৰা দিব্বচক্খুনা ৰা ৰীতিক্কমং দিস্ৰা চোদেতি। সুতেনাতি পকতিসোতেন ৰা দিব্বসোতেন ৰা পরস্স সদ্দং সুত্ৰা চোদেতি। পরিসঙ্কায ৰাতি দিট্ঠপরিসঙ্কিতেন ৰা সুতপরিসঙ্কিতেন ৰা মুতপরিসঙ্কিতেন ৰা চোদেতি। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো।
Codanāvatthūnīti codanākāraṇāni. Diṭṭhenāti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti. Sutenāti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti. Parisaṅkāya vāti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.
কামূপপত্তিযোতি কামূপসেৰনা কামপ্পটিলাভা ৰা। পচ্চুপট্ঠিতকামাতি নিবদ্ধকামা নিবদ্ধারম্মণা। সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সা। মনুস্সা হি নিবদ্ধেযেৰ ৰত্থুস্মিং ৰসং ৰত্তেন্তি । যত্থ পটিবদ্ধচিত্তা হোন্তি, সতম্পি সহস্সম্পি দত্ৰা মাতুগামং আনেত্ৰা নিবদ্ধভোগং ভুঞ্জন্তি। একচ্চে দেৰা নাম চতুদেৰলোকৰাসিনো। তেপি নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি। একচ্চে ৰিনিপাতিকা নাম নেরযিকে ঠপেত্ৰা অৰসেসা মচ্ছকচ্ছপাদযোপি হি নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি। মচ্ছো অত্তনো মচ্ছিযা কচ্ছপো কচ্ছপিযাতি । নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰাতি নীলপীতাদিৰসেন যাদিসং যাদিসং অত্তনো রূপং ইচ্ছন্তি, তাদিসং তাদিসং নিম্মিনিত্ৰা আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স পুরতো মনাপকাযিকা দেৰতা ৰিয। নিম্মানরতীতি এৰং সযং নিম্মিতে নিম্মিতে নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতী। পরনিম্মিতকামাতি পরেহি নিম্মিতকামা। তেসঞ্হি মনং ঞত্ৰা পরে যথারুচিতং কামভোগং নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি। কথং পরস্স মনং জানন্তীতি? পকতিসেৰনৰসেন। যথা হি কুসলো সূদো রঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স যং যং সো বহুং গণ্হাতি, তং তং তস্স রুচ্চতীতি জানাতি, এৰং পকতিযা অভিরুচিতারম্মণং ঞত্ৰা তাদিসকংযেৰ নিম্মিনন্তি। তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি, মেথুনং সেৰন্তি। কেচি পন থেরা ‘‘হসিতমত্তেন ওলোকিতমত্তেন আলিঙ্গিতমত্তেন চ তেসং কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং ‘‘এতং পন নত্থী’’তি পটিক্খিত্তং। ন হি কাযেন অফুসন্তস্স ফোট্ঠব্বং কামকিচ্চং সাধেতি। ছন্নম্পি হি কামাৰচরানং কামা পাকতিকা এৰ। ৰুত্তম্পি চেতং –
Kāmūpapattiyoti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā. Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā. Seyyathāpi manussāti yathā manussā. Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattenti . Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. Ekacce devā nāma catudevalokavāsino. Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Ekacce vinipātikā nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyāti . Nimminitvā nimminitvāti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attano rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. Nimmānaratīti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī. Paranimmitakāmāti parehi nimmitakāmā. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanavasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti, taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti. Te tattha vasaṃ vattenti, methunaṃ sevanti. Keci pana therā ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttampi cetaṃ –
‘‘ছ এতে কামাৰচরা, সব্বকামসমিদ্ধিনো।
‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino;
সব্বেসং একসঙ্খাতং, আযু ভৰতি কিত্তক’’ন্তি॥ (ৰিভ॰ ১০২৩)।
Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);
সুখূপপত্তিযোতি সুখপ্পটিলাভা। উপ্পাদেত্ৰা উপ্পাদেত্ৰা সুখং ৰিহরন্তীতি তে হেট্ঠা পঠমজ্ঝানসুখং নিব্বত্তেত্ৰা উপরি ৰিপাকজ্ঝানসুখং অনুভৰন্তীতি অত্থো। সুখেন অভিসন্নাতি দুতিযজ্ঝানসুখেন তিন্তা। পরিসন্নাতি সমন্ততো তিন্তা। পরিপূরাতি পরিপুণ্ণা। পরিপ্ফুটাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং। ইদম্পি ৰিপাকজ্ঝানসুখমেৰ সন্ধায ৰুত্তং। অহোসুখং অহোসুখন্তি তেসং কির ভৰলোভো মহা উপ্পজ্জতি। তস্মা কদাচি করহচি এৰং উদানং উদানেন্তি। সন্তমেৰাতি পণীতমেৰ। তুসিতাতি ততো উত্তরিং সুখস্স অপত্থনতো সন্তুট্ঠা হুত্ৰা। সুখং পটিৰেদেন্তীতি ততিযজ্ঝানসুখং অনুভৰন্তি।
Sukhūpapattiyoti sukhappaṭilābhā. Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantīti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho. Sukhena abhisannāti dutiyajjhānasukhena tintā. Parisannāti samantato tintā. Paripūrāti paripuṇṇā. Paripphuṭāti tasseva vevacanaṃ. Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ. Ahosukhaṃ ahosukhanti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati. Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti. Santamevāti paṇītameva. Tusitāti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā. Sukhaṃ paṭivedentīti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti.
সেক্খা পঞ্ঞাতি সত্ত অরিযপঞ্ঞা। অরহতো পঞ্ঞা অসেক্খা। অৰসেসা পঞ্ঞা নেৰসেক্খানাসেক্খা।
Sekkhā paññāti satta ariyapaññā. Arahato paññā asekkhā. Avasesā paññā nevasekkhānāsekkhā.
চিন্তামযাদীসু অযং ৰিত্থারো – ‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা…পে॰… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা যং এৰরূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুত্তিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো অসুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা। তত্থ কতমা সুতমযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু…পে॰… ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা। (তত্থ কতমা ভাৰনামযা পঞ্ঞা?) সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ॰ ৭৬৮-৬৯)।
Cintāmayādīsu ayaṃ vitthāro – ‘‘tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā…pe… viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. (Tattha katamā bhāvanāmayā paññā?) Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768-69).
সুতাৰুধন্তি সুতমেৰ আৰুধং। তং অত্থতো তেপিটকং বুদ্ধৰচনং। তঞ্হি নিস্সায ভিক্খু পঞ্ঞাৰুধং নিস্সায সূরো যোধো অৰিকম্পমানো মহাকন্তারং ৰিয সংসারকন্তারং অতিক্কমতি অৰিহঞ্ঞমানো। তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘সুতাৰুধো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ॰ নি॰ ৭.৬৭)।
Sutāvudhanti sutameva āvudhaṃ. Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno. Teneva vuttaṃ – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).
পৰিৰেকাৰুধন্তি ‘‘কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকো’’তি অযং তিৰিধোপি ৰিৰেকোৰ আৰুধং। তস্স নানাকরণং কাযৰিৰেকো ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং। চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং। উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং। ইমস্মিঞ্হি তিৰিধে ৰিৰেকে অভিরতো, ন কুতোচি ভাযতি। তস্মা অযম্পি অৰস্সযট্ঠেন আৰুধন্তি ৰুত্তো। লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাৰ আৰুধং পঞ্ঞাৰুধং। যস্স সা অত্থি, সো ন কুতোচি ভাযতি, ন চস্স কোচি ভাযতি। তস্মা সাপি অৰস্সযট্ঠেনেৰ আৰুধন্তি ৰুত্তা।
Pavivekāvudhanti ‘‘kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko’’ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ. Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ. Imasmiñhi tividhe viveke abhirato, na kutoci bhāyati. Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto. Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ paññāvudhaṃ. Yassa sā atthi, so na kutoci bhāyati, na cassa koci bhāyati. Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā.
অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযন্তি ইতো পুব্বে অনঞ্ঞাতং অৰিদিতং ধম্মং জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স উপ্পন্নং ইন্দ্রিযং। সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং অধিৰচনং। অঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাভূতং আজাননভূতং ইন্দ্রিযং। সোতাপত্তিফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং অধিৰচনং। অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাতাৰীসু জাননকিচ্চপরিযোসানপ্পত্তেসু ধম্মেসু ইন্দ্রিযং। অরহত্তফলঞাণস্সেতং অধিৰচনং।
Anaññātaññassāmītindriyanti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ. Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ.
মংসচক্খু চক্খুপসাদো। দিব্বচক্খু আলোকনিস্সিতং ঞাণং। পঞ্ঞাচক্খু লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞা।
Maṃsacakkhu cakkhupasādo. Dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇaṃ. Paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā.
অধিসীলসিক্খাদীসু অধিসীলঞ্চ তং সিক্খিতব্বতো সিক্খা চাতি অধিসীলসিক্খা। ইতরস্মিং দ্ৰযেপি এসেৰ নযো। তত্থ সীলং অধিসীলং, চিত্তং অধিচিত্তং, পঞ্ঞা অধিপঞ্ঞাতি অযং পভেদো ৰেদিতব্বো –
Adhisīlasikkhādīsu adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo. Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –
সীলং নাম পঞ্চসীলদসসীলানি, পাতিমোক্খসংৰরো অধিসীলং নাম। অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং, ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং অধিচিত্তং। কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা, ৰিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা। অনুপ্পন্নেপি হি বুদ্ধুপ্পাদে পৰত্ততীতি পঞ্চসীলদসসীলানি সীলমেৰ, পাতিমোক্খসংৰরসীলং বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পৰত্ততীতি অধিসীলং। চিত্তপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো। অপিচ নিব্বানং পত্থযন্তেন সমাদিন্নং পঞ্চসীলম্পি দসসীলম্পি অধিসীলমেৰ। সমাপন্না অট্ঠ সমাপত্তিযোপি অধিচিত্তমেৰ। সব্বং ৰা লোকিযং সীলমেৰ, লোকুত্তরং অধিসীলং। চিত্তপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো।
Sīlaṃ nāma pañcasīladasasīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanāpaññā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo.
ভাৰনাসু খীণাসৰস্স পঞ্চদ্ৰারিককাযো কাযভাৰনা নাম। অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তভাৰনা নাম। অরহত্তফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাভাৰনা নাম। খীণাসৰস্স হি একন্তেনেৰ পঞ্চদ্ৰারিককাযো সুভাৰিতো হোতি। অট্ঠ সমাপত্তিযো চস্স ন অঞ্ঞেসং ৰিয দুব্বলা, তস্সেৰ চ পঞ্ঞা ভাৰিতা নাম হোতি পঞ্ঞাৰেপুল্লপত্তিযা। তস্মা এৰং ৰুত্তং।
Bhāvanāsu khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo kāyabhāvanā nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittabhāvanā nāma. Arahattaphalapaññā paññābhāvanā nāma. Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti. Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā, tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā. Tasmā evaṃ vuttaṃ.
অনুত্তরিযেসু ৰিপস্সনা দস্সনানুত্তরিযং মগ্গো পটিপদানুস্সরিযং। ফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযং। ফলং ৰা দস্সনানুত্তরিযং। মগ্গো পটিপদানুত্তরিযং। নিব্বানং ৰিমুত্তানুত্তরিযং। নিব্বানং ৰা দস্সনানুত্তরিযং, ততো উত্তরিঞ্হি দট্ঠব্বং নাম নত্থি। মগ্গো পটিপদানুত্তরিযং। ফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযং। অনুত্তরিযন্তি উত্তমং জেট্ঠকং।
Anuttariyesu vipassanā dassanānuttariyaṃ maggo paṭipadānussariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ, tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Anuttariyanti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ.
সমাধীসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৰিতক্কসৰিচারো। পঞ্চকনযেন দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কৰিচারমত্তো। সেসো অৰিতক্কঅৰিচারো।
Samādhīsu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro. Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Seso avitakkaavicāro.
সুঞ্ঞতাদীসু তিৰিধা কথা আগমনতো, সগুণতো, আরম্মণতোতি। আগমনতো নাম একো ভিক্খু অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰা অনত্ততো দিস্ৰা অনত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰিপস্সনা সুঞ্ঞতা নাম হোতি। কস্মা? অসুঞ্ঞতত্তকারকানং কিলেসানং অভাৰা। ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি সুঞ্ঞতো নাম হোতি। মগ্গাগমনেন ফলসমাধি সুঞ্ঞতো নাম। অপরো অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা অনিচ্চতো দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি। তস্স ৰিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি। কস্মা? নিমিত্তকারককিলেসাভাৰা। ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি অনিমিত্তো নাম হোতি। মগ্গাগমনেন ফলং অনিমিত্তং নাম। অপরো দুক্খতো অভিনিৰিসিত্ৰা দুক্খতো দিস্ৰা দুক্খতো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰিপস্সনা অপ্পণিহিতা নাম হোতি। কস্মা? পণিধিকারককিলেসাভাৰা। ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি অপ্পণিহিতো নাম। মগ্গাগমনেন ফলং অপ্পণিহিতং নামাতি অযং আগমনতো কথা। মগ্গসমাধি পন রাগাদীহি সুঞ্ঞতত্তা সুঞ্ঞতো, রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তো, রাগপণিধিআদীনং অভাৰা অপ্পণিহিতোতি অযং সগুণতো কথা। নিব্বানং রাগাদীহি সুঞ্ঞতত্তা রাগাদিনিমিত্তপণিধীনঞ্চ অভাৰা সুঞ্ঞতঞ্চেৰ অনিমিত্তঞ্চ অপ্পণিহিতঞ্চ। তদারম্মণো মগ্গসমাধি সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো অপ্পণিহিতো। অযং আরম্মণতো কথা।
Suññatādīsu tividhā kathā āgamanato, saguṇato, ārammaṇatoti. Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa vipassanā suññatā nāma hoti. Kasmā? Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ abhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi suññato nāma hoti. Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma. Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti. Tassa vipassanā animittā nāma hoti. Kasmā? Nimittakārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi animitto nāma hoti. Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma. Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Kasmā? Paṇidhikārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma. Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ āgamanato kathā. Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato, rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ saguṇato kathā. Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca. Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito. Ayaṃ ārammaṇato kathā.
সোচেয্যানীতি সুচিভাৰকরা সোচেয্যপ্পটিপদা ধম্মা। ৰিত্থারো পনেত্থ ‘‘তত্থ কতমং কাযসোচেয্যং? পাণাতিপাতা ৰেরমণী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তানং তিণ্ণং সুচরিতানং ৰসেন ৰেদিতব্বো।
Soceyyānīti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā. Vitthāro panettha ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo.
মোনেয্যানীতি মুনিভাৰকরা মোনেয্যপ্পটিপদা ধম্মা। তেসং ৰিত্থারো ‘‘তত্থ কতমং কাযমোনেয্যং? তিৰিধকাযদুচ্চরিতস্স পহানং কাযমোনেয্যং, তিৰিধং কাযসুচরিতং কাযমোনেয্যং, কাযারম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং, কাযপরিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং, কাযপরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং, কাযস্মিং ছন্দরাগপ্পহানং কাযমোনেয্যং, কাযসঙ্খারনিরোধা চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং। তত্থ কতমং ৰচীমোনেয্যং? চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতস্স পহানং ৰচীমোনেয্যং, চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং ৰচীমোনেয্যং, ৰাচারম্মণে ঞাণং ৰচীমোনেয্যং ৰাচাপরিঞ্ঞা ৰচীমোনেয্যং পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো, ৰাচায ছন্দরাগপ্পহানং, ৰচীসঙ্খারনিরোধা দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৰচীমোনেয্যং। তত্থ কতমং মনোমোনেয্যং? তিৰিধমনোদুচ্চরিতস্স পহানং মনোমোনেয্যং , তিৰিধং মনোসুচরিতং মনোমোনেয্যং, মনারম্মণে ঞাণং মনোমোনেয্যং, মনোপরিঞ্ঞা মনোমোনেয্যং। পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো, মনস্মিং ছন্দরাগপ্পহানং , চিত্তসঙ্খারনিরোধা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি মনোমোনেয্য’’ন্তি (মহানি॰ ১৪)।
Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā. Tesaṃ vitthāro ‘‘tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ , tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, manopariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ , cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14).
কোসল্লেসু আযোতি ৰুড্ঢি। অপাযোতি অৰুড্ঢি। তস্স তস্স কারণং উপাযো। তেসং পজাননা কোসল্লং। ৰিত্থারো পন ৰিভঙ্গে ৰুত্তোযেৰ।
Kosallesu āyoti vuḍḍhi. Apāyoti avuḍḍhi. Tassa tassa kāraṇaṃ upāyo. Tesaṃ pajānanā kosallaṃ. Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva.
ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তত্থ কতমং আযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি। ইমে ৰা পন মে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে॰… সম্মাদিট্ঠি। ইদং ৰুচ্চতি আযকোসল্লং। তত্থ কতমং অপাযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি। ইমে ৰা পন মে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে॰… সম্মাদিট্ঠি। ইদং ৰুচ্চতি অপাযকোসল্লং। সব্বাপি তত্রুপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্ল’’ন্তি (ৰিভ॰ ৭৭১)। ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযা কারণজাননৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং।
Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā nuppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati āyakosallaṃ. Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ. Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ.
মদাতি মজ্জনাকারৰসেন পৰত্তমানা। তেসু ‘‘অহং নিরোগো সট্ঠি ৰা সত্ততি ৰা ৰস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হরীতকীখণ্ডম্পি খাদিতপুব্বং, ইমে পনঞ্ঞে অসুকং নাম ঠানং রুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামাতি ৰিচরন্তি, কো অঞ্ঞো মাদিসো নিরোগো নামা’’তি এৰং মানকরণং আরোগ্যমদো। ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং করিস্সাম, দহরম্হ তাৰা’’তি যোব্বনে ঠত্ৰা মানকরণং যোব্বনমদো। ‘‘চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি; সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’’তি এৰং মানকরণং জীৰিতমদো।
Madāti majjanākāravasena pavattamānā. Tesu ‘‘ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ, ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti, ko añño mādiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. ‘‘Mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ yobbanamado. ‘‘Ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi; sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.
আধিপতেয্যেসু অধিপতিতো আগতং আধিপতেয্যং। ‘‘এত্তকোম্হি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা, ন মে এতং পতিরূপ’’ন্তি এৰং অত্তানং অধিপত্তিং জেট্ঠকং কত্ৰা পাপস্স অকরণং অত্তাধিপতেয্যং নাম। লোকং অধিপতিং কত্ৰা অকরণং লোকাধিপতেয্যং নাম। লোকুত্তরধম্মং অধিপতিং কত্ৰা অকরণং ধম্মাধিপতেয্যং নাম।
Ādhipateyyesu adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā, na me etaṃ patirūpa’’nti evaṃ attānaṃ adhipattiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ attādhipateyyaṃ nāma. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ lokādhipateyyaṃ nāma. Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ dhammādhipateyyaṃ nāma.
কথাৰত্থূনীতি কথাকারণানি। অতীতং ৰা অদ্ধানন্তি অতীতং ধম্মং, অতীতক্খন্ধেতি অত্থো। অপিচ ‘‘যং, ভিক্খৰে, রূপং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’তি (সং॰ নি॰ ৩.৬২) এৰং আগতেন নিরুত্তিপথসুত্তেনপেত্থ অত্থো দীপেতব্বো।
Kathāvatthūnīti kathākāraṇāni. Atītaṃ vā addhānanti atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho. Apica ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa paññatti ‘ahosī’ti tassa samaññā, na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’ti (saṃ. ni. 3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo.
ৰিজ্জাতি তমৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা। ৰিদিতকরণট্ঠেনাপি ৰিজ্জা। পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণঞ্হি উপ্পজ্জমানং পুব্বেনিৰাসং ছাদেত্ৰা ঠিতং তমং ৰিজ্ঝতি, পুব্বেনিৰাসঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা। চুতূপপাতঞাণং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, তঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা। আসৰানং খযে ঞাণং চতুসচ্চচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, চতুসচ্চধম্মঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা।
Vijjāti tamavijjhanaṭṭhena vijjā. Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, tañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā.
ৰিহারেসু অট্ঠ সমাপত্তিযো দিব্বো ৰিহারো। চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা ব্রহ্মা ৰিহারো। ফলসমাপত্তি অরিযো ৰিহারো।
Vihāresu aṭṭha samāpattiyo dibbo vihāro. Catasso appamaññā brahmā vihāro. Phalasamāpatti ariyo vihāro.
পাটিহারিযানি কেৰট্টসুত্তে ৰিত্থারিতানেৰ।
Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি সমসট্ঠিযা তিকানং ৰসেন অসীতিসতপঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
তিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Tikavaṇṇanā niṭṭhitā.
চতুক্কৰণ্ণনা
Catukkavaṇṇanā
৩০৬. ইতি তিকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি চতুক্কৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ ‘‘সতিপট্ঠানচতুক্কং’’ পুব্বে ৰিত্থারিতমেৰ।
306. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ‘‘satipaṭṭhānacatukkaṃ’’ pubbe vitthāritameva.
সম্মপ্পধানচতুক্কে ছন্দং জনেতীতি ‘‘যো ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা কুসলো ধম্মচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তং কত্তুকম্যতং জনেতি। ৰাযমতীতি ৰাযামং করোতি। ৰীরিযং আরভতীতি ৰীরিযং জনেতি। চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি চিত্তং উপত্থম্ভেতি। অযমেত্থ সঙ্খেপো । ৰিত্থারো পন সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে আগতোযেৰ।
Sammappadhānacatukke chandaṃ janetīti ‘‘yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando’’ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ janeti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ upatthambheti. Ayamettha saṅkhepo . Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva.
ইদ্ধিপাদেসু ছন্দং নিস্সায পৰত্তো সমাধি ছন্দসমাধি। পধানভূতা সঙ্খারা পধানসঙ্খারা। সমন্নাগতন্তি তেহি ধম্মেহি উপেতং। ইদ্ধিযা পাদং, ইদ্ধিভূতং ৰা পাদন্তি ইদ্ধিপাদং । সেসেসুপি এসেৰ নযো। অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে আগতো এৰ। ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনস্স অত্থো দীপিতো। ঝানকথাপি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতাৰ।
Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva. Visuddhimagge panassa attho dīpito. Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.
৩০৭. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারাযাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে সুখৰিহারত্থায। ইধ ফলসমাপত্তিঝানানি, খীণাসৰস্স অপরভাগে নিব্বত্তিতঝানানি চ কথিতানি।
307.Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya. Idha phalasamāpattijhānāni, khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni.
আলোকসঞ্ঞং মনসিকরোতীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযচন্দপজ্জোতমণিআদীনং আলোকং আলোকোতি মনসিকরোতি। দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি এৰং মনসি কত্ৰা দিৰাতিসঞ্ঞং ঠপেতি। যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা দিৰা দিট্ঠো আলোকো, তথেৰ তং রত্তিং মনসিকরোতি। যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা রত্তিং আলোকো দিট্ঠো, এৰমেৰ দিৰা মনসিকরোতি। ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন। অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন। সপ্পভাসন্তি সওভাসং। ঞাণদস্সনপটিলাভাযাতি ঞাণদস্সনপটিলাভত্থায। ইমিনা কিং কথিতং? মিদ্ধৰিনোদনআলোকো কথিতো পরিকম্মআলোকো ৰা। ইমিনা কিং কথিতং হোতি? খীণাসৰস্স দিব্বচক্খুঞাণং। তস্মিং ৰা আগতেপি অনাগতেপি পাদকজ্ঝানসমাপত্তিমেৰ সন্ধায ‘‘সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতী’’তি ৰুত্তং।
Ālokasaññaṃ manasikarotīti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti. Yathā divā tathā rattinti yathā divā diṭṭho āloko, tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, evameva divā manasikaroti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena. Apariyonaddhenāti samantato anaddhena. Sappabhāsanti saobhāsaṃ. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya. Iminā kiṃ kathitaṃ? Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ. Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ.
সতিসম্পজঞ্ঞাযাতি সত্তট্ঠানিকস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স অত্থায। ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতিআদীসু খীণাসৰস্স ৰত্থু ৰিদিতং হোতি আরম্মণং ৰিদিতং ৰত্থারম্মণং ৰিদিতং। ৰত্থারম্মণৰিদিততায এৰং ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, এৰং তিট্ঠন্তি, এৰং নিরুজ্ঝন্তি। ন কেৰলঞ্চ ৰেদনা এৰ ইধ ৰুত্তা সঞ্ঞাদযোপি , অৰুত্তা চেতনাদযোপি, ৰিদিতা চ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ নিরুজ্ঝন্তি চ। অপি চ ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি, উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি। অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযো, ফস্সসমুদযা ৰেদনাযসমুদযো। নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স সমুদযং পস্সতি। এৰং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি। কথং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো খযতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি। দুক্খতো মনসিকরোতো ভযতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি। অনত্ততো মনসিকরোতো সুঞ্ঞতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি। এৰং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি, খযতো ভযতো সুঞ্ঞতো জানাতি। কথং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি? অৰিজ্জানিরোধা ৰেদনানিরোধো।…পে॰… এৰং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি। ইমিনাপি নযেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো।
Satisampajaññāyāti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya. Viditā vedanā uppajjantītiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ. Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti, evaṃ tiṭṭhanti, evaṃ nirujjhanti. Na kevalañca vedanā eva idha vuttā saññādayopi , avuttā cetanādayopi, viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca. Api ca vedanāya uppādo vidito hoti, upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhāsamudayā kammasamudayo, phassasamudayā vedanāyasamudayo. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati. Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti. Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti? Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti, khayato bhayato suññato jānāti. Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti? Avijjānirodhā vedanānirodho.…Pe… evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti. Imināpi nayenettha attho veditabbo.
ইতি রূপন্তিআদি ৰুত্তনযমেৰ। অযং আৰুসো সমাধিভাৰনাতি অযং আসৰানং খযঞাণস্স পাদকজ্ঝানসমাধিভাৰনা।
Itirūpantiādi vuttanayameva. Ayaṃ āvuso samādhibhāvanāti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā.
৩০৮. অপ্পমঞ্ঞাতি পমাণং অগহেত্ৰা অনৰসেসফরণৰসেন অপ্পমঞ্ঞাৰ। অনুপদৰণ্ণনা পন ভাৰনাসমাধিৰিধানঞ্চ এতাসং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতমেৰ। অরূপকথাপি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতাৰ।
308.Appamaññāti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva. Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.
অপস্সেনানীতি অপস্সযানি। সঙ্খাযাতি ঞাণেন ঞত্ৰা। পটিসেৰতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা সেৰিতব্বযুত্তকমেৰ সেৰতি। তস্স চ ৰিত্থারো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পরিভুঞ্জতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো। সঙ্খাযেকং অধিৰাসেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা অধিৰাসেতব্বযুত্তকমেৰ অধিৰাসেতি। ৰিত্থারো পনেত্থ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো খমো হোতি সীতস্সা’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো। পরিৰজ্জেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা পরিৰজ্জেতুং যুত্তমেৰ পরিৰজ্জেতি। তস্স ৰিত্থারো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো। ৰিনোদেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা ৰিনোদেতব্বমেৰ ৰিনোদেতি, নুদতি নীহরতি অন্তো পৰিসিতুং ন দেতি। তস্স ৰিত্থারো ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো।
Apassenānīti apassayāni. Saṅkhāyāti ñāṇena ñatvā. Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa ca vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā nayena veditabbo. Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā nayena veditabbo. Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti, nudati nīharati anto pavisituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.
অরিযৰংসচতুক্কৰণ্ণনা
Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā
৩০৯. অরিযৰংসাতি অরিযানং ৰংসা। যথা হি খত্তিযৰংসো, ব্রাহ্মণৰংসো, ৰেস্সৰংসো, সুদ্দৰংসো, সমণৰংসো, কুলৰংসো, রাজৰংসো, এৰং অযম্পি অট্ঠমো অরিযৰংসো অরিযতন্তি অরিযপৰেণী নাম হোতি। সো খো পনাযং অরিযৰংসো ইমেসং ৰংসানং মূলগন্ধাদীনং কাল়ানুসারিতগন্ধাদযো ৰিয অগ্গমক্খাযতি। কে পন তে অরিযা যেসং এতে ৰংসাতি? অরিযা ৰুচ্চন্তি বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ তথাগতসাৰকা চ, এতেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা। ইতো পুব্বে হি সতসহস্সকপ্পাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে তণ্হঙ্করো মেধঙ্করো সরণঙ্করো দীপঙ্করোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না, তে অরিযা, তেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা। তেসং বুদ্ধানং পরিনিব্বানতো অপরভাগে অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা কোণ্ডঞ্ঞো নাম বুদ্ধো উপ্পন্নো…পে॰… ইমস্মিং কপ্পে ককুসন্ধো, কোণাগমনো, কস্সপো, অম্হাকং ভগৰা গোতমোতি চত্তারো বুদ্ধা উপ্পন্না। তেসং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা। অপিচ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং অরিযানং ৰংসাতি অরিযৰংসা। তে খো পনেতে অগ্গঞ্ঞা অগ্গাতি জানিতব্বা। রত্তঞ্ঞা দীঘরত্তং পৰত্তাতি জানিতব্বা। ৰংসঞ্ঞা ৰংসাতি জানিতব্বা।
309.Ariyavaṃsāti ariyānaṃ vaṃsā. Yathā hi khattiyavaṃso, brāhmaṇavaṃso, vessavaṃso, suddavaṃso, samaṇavaṃso, kulavaṃso, rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāritagandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ ete vaṃsāti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā. Tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Te kho panete aggaññā aggāti jānitabbā. Rattaññā dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā. Vaṃsaññā vaṃsāti jānitabbā.
পোরাণাতি ন অধুনুপ্পত্তিকা। অসংকিণ্ণা অৰিকিণ্ণা অনপনীতা। অসংকিণ্ণপুব্বা অতীতবুদ্ধেহি ন সংকিণ্ণপুব্বা। ‘‘কিং ইমেহী’’তি ন অপনীতপুব্বা? ন সঙ্কীযন্তীতি ইদানিপি ন অপনীযন্তি। ন সঙ্কীযিস্সন্তীতি অনাগতবুদ্ধেহিপি ন অপনীযিস্সন্তি, যে লোকে ৰিঞ্ঞূ সমণব্রাহ্মণা, তেহি অপ্পটিকুট্ঠা, সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি অনিন্দিতা অগরহিতা।
Porāṇāti na adhunuppattikā. Asaṃkiṇṇā avikiṇṇā anapanītā. Asaṃkiṇṇapubbā atītabuddhehi na saṃkiṇṇapubbā. ‘‘Kiṃ imehī’’ti na apanītapubbā? Na saṅkīyantīti idānipi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti, ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaṭikuṭṭhā, samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā.
সন্তুট্ঠো হোতীতি পচ্চযসন্তোসৰসেন সন্তুট্ঠো হোতি। ইতরীতরেন চীৰরেনাতি থূলসুখুমলূখপণীতথিরজিণ্ণানং যেন কেনচি। অথ খো যথালদ্ধাদীনং ইতরীতরেন যেন কেনচি সন্তুট্ঠো হোতীতি অত্থো। চীৰরস্মিঞ্হি তযো সন্তোসা – যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি। পিণ্ডপাতাদীসুপি এসেৰ নযো। তেসং ৰিত্থারকথা সামঞ্ঞফলে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা। ইমে তযো সন্তোসে সন্ধায ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি, ইতরীতরেন যথালদ্ধাদীসু যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠো হোতী’’তি ৰুত্তং।
Santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Tesaṃ vitthārakathā sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbā. Ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti, itarītarena yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.
এত্থ চ চীৰরং জানিতব্বং, চীৰরক্খেত্তং জানিতব্বং, পংসুকূলং জানিতব্বং, চীৰরসন্তোসো জানিতব্বো, চীৰরপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি জানিতব্বানি। তত্থ চীৰরং জানিতব্বন্তি খোমাদীনি ছ চীৰরানি দুকূলাদীনি ছ অনুলোমচীৰরানি জানিতব্বানি। ইমানি দ্ৰাদস কপ্পিযচীৰরানি। কুসচীরং ৰাকচীরং ফলকচীরং কেসকম্বলং ৰাল়কম্বলং পোত্থকো চম্মং উলূকপক্খং রুক্খদুস্সং লতাদুস্সং এরকদুস্সং কদলিদুস্সং ৰেল়ুদুস্সন্তি এৰমাদীনি পন অকপ্পিযচীৰরানি। চীৰরক্খেত্তন্তি ‘‘সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা অত্তনো ৰা ধনেন পংসুকূলং ৰা’’তি এৰং উপ্পজ্জনতো ছ খেত্তানি, অট্ঠন্নঞ্চ মাতিকানং ৰসেন অট্ঠ খেত্তানি জানিতব্বানি। পংসুকূলন্তি সোসানিকং, পাপণিকং, রথিযং সঙ্কারকূটকং, সোত্থিযং, সিনানং, তিত্থং, গতপচ্চাগতং, অগ্গিদড্ঢং, গোখাযিতং উপচিকখাযিতং, উন্দূরখাযিতং, অন্তচ্ছিন্নং, দসাচ্ছিন্নং, ধজাহটং, থূপং, সমণচীৰরং, সামুদ্দিযং, আভিসেকিযং, পন্থিকং, ৰাতাহটং, ইদ্ধিমযং, দেৰদত্তিযন্তি তেৰীসতি পংসুকূলানি ৰেদিতব্বানি।
Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni. Cīvarakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni. Paṃsukūlanti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyaṃ saṅkārakūṭakaṃ, sotthiyaṃ, sinānaṃ, titthaṃ, gatapaccāgataṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ upacikakhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpaṃ, samaṇacīvaraṃ, sāmuddiyaṃ, ābhisekiyaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, iddhimayaṃ, devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni.
এত্থ চ সোত্থিযন্তি গব্ভমলহরণং। গতপচ্চাগতন্তি মতকসরীরং পারুপিত্ৰা সুসানং নেত্ৰা আনীতচীৰরং। ধজাহটন্তি ধজং উস্সাপেত্ৰা ততো আনীতং। থূপন্তি ৰম্মিকে পূজিতচীৰরং । সামুদ্দিযন্তি সমুদ্দৰীচীহি থলং পাপিতং। পন্থিকন্তি পন্থং গচ্ছন্তেহি চোরভযেন পাসাণেহি কোট্টেত্ৰা পারুতচীৰরং। ইদ্ধিমযন্তি এহিভিক্খুচীৰরং। সেসং পাকটমেৰ।
Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ . Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.
চীৰরসন্তোসোতি ৰীসতি চীৰরসন্তোসা, ৰিতক্কসন্তোসো, গমনসন্তোসো, পরিযেসনসন্তোসো, পটিলাভসন্তোসো, মত্তপ্পটিগ্গহণসন্তোসো, লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো, যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসো, উদকসন্তোসো, ধোৰনসন্তোসো, করণসন্তোসো, পরিমাণসন্তোসো, সুত্তসন্তোসো, সিব্বনসন্তোসো, রজনসন্তোসো, কপ্পসন্তোসো, পরিভোগসন্তোসো, সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো, ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি।
Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā, vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso, paṭilābhasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, udakasantoso, dhovanasantoso, karaṇasantoso, parimāṇasantoso, suttasantoso, sibbanasantoso, rajanasantoso, kappasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti.
তত্থ সাদকভিক্খুনা তেমাসং নিবদ্ধৰাসং ৰসিত্ৰা একমাসমত্তং ৰিতক্কেতুং ৰট্টতি। সো হি পৰারেত্ৰা চীৰরমাসে চীৰরং করোতি। পংসুকূলিকো অড্ঢমাসেনেৰ করোতি। ইতি মাসড্ঢমাসমত্তং ৰিতক্কনং ৰিতক্কসন্তোসো। ৰিতক্কসন্তোসেন পন সন্তুট্ঠেন ভিক্খুনা পাচীনক্খণ্ডরাজিৰাসিকপংসুকূলিকত্থেরসদিসেন ভৰিতব্বং।
Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko aḍḍhamāseneva karoti. Iti māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakkhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisena bhavitabbaṃ.
থেরো কির চেতিযপব্বতৰিহারে চেতিযং ৰন্দিস্সামীতি আগতো চেতিযং ৰন্দিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘ময্হং চীৰরং জিণ্ণং বহূনং ৰসনট্ঠানে লভিস্সামী’’তি। সো মহাৰিহারং গন্ত্ৰা সঙ্ঘত্থেরং দিস্ৰা ৰসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা তত্থ ৰুত্থো পুনদিৰসে চীৰরং আদায আগন্ত্ৰা থেরং ৰন্দি। থেরো কিং আৰুসোতি আহ। গামদ্ৰারং, ভন্তে, গমিস্সামীতি। অহম্পাৰুসো, গমিস্সামীতি। সাধু, ভন্তেতি গচ্ছন্তো মহাবোধিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা পুঞ্ঞৰন্তানং ৰসনট্ঠানে মনাপং লভিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা অপরিসুদ্ধো মে ৰিতক্কোতি ততোৰ পটিনিৰত্তি। পুনদিৰসে অম্বঙ্গণসমীপতো, পুনদিৰসে মহাচেতিযস্স উত্তরদ্ৰারতো, তথেৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা চতুত্থদিৰসে থেরস্স সন্তিকং অগমাসি। থেরো ইমস্স ভিক্খুনো ৰিতক্কো ন পরিসুদ্ধো ভৰিস্সতীতি চীৰরং গহেত্ৰা তেন সদ্ধিংযেৰ পঞ্হং পুচ্ছমানো গামং পাৰিসি। তঞ্চ রত্তিং একো মনুস্সো উচ্চারপলিবুদ্ধো সাটকেযেৰ ৰচ্চং কত্ৰা তং সঙ্কারট্ঠানে ছড্ডেসি। পংসুকূলিকত্থেরো তং নীলমক্খিকাহি সম্পরিকিণ্ণং দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেসি। মহাথেরো ‘‘কিং, আৰুসো, সঙ্কারট্ঠানস্স অঞ্জলিং পগ্গণ্হাসী’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, সঙ্কারট্ঠানস্স অঞ্জলিং পগ্গণ্হামি, ময্হং পিতু দসবলস্স পগ্গণ্হামি, পুণ্ণদাসিযা সরীরং পারুপিত্ৰা ছড্ডিতং পংসুকূলং তুম্বমত্তে পাণকে ৰিধুনিত্ৰা সুসানতো গণ্হন্তেন দুক্করং কতং, ভন্তে’’তি। মহাথেরো ‘‘পরিসুদ্ধো ৰিতক্কো পংসুকূলিকস্সা’’তি চিন্তেসি। পংসুকূলিকত্থেরোপি তস্মিংযেৰ ঠানে ঠিতো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তীণি ফলানি পত্তো তং সাটকং গহেত্ৰা চীৰরং কত্ৰা পারুপিত্ৰা পাচীনক্খণ্ডরাজিং গন্ত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণি।
Thero kira cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmīti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī’’ti. So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi. Thero kiṃ āvusoti āha. Gāmadvāraṃ, bhante, gamissāmīti. Ahampāvuso, gamissāmīti. Sādhu, bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmīti cintetvā aparisuddho me vitakkoti tatova paṭinivatti. Punadivase ambaṅgaṇasamīpato, punadivase mahācetiyassa uttaradvārato, tatheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi. Thero imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatīti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Paṃsukūlikatthero taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi. Mahāthero ‘‘kiṃ, āvuso, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi, mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi, puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkaraṃ kataṃ, bhante’’ti. Mahāthero ‘‘parisuddho vitakko paṃsukūlikassā’’ti cintesi. Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakkhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.
চীৰরত্থায গচ্ছন্তস্স পন ‘‘কত্থ লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ গমনং গমনসন্তোসো নাম।
Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma.
পরিযেসন্তস্স পন যেন ৰা তেন ৰা সদ্ধিং অপরিযেসিত্ৰা লজ্জিং পেসলং ভিক্খুং গহেত্ৰা পরিযেসনং পরিযেসনসন্তোসো নাম।
Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma.
এৰং পরিযেসন্তস্স আহরিযমানং চীৰরং দূরতো দিস্ৰা ‘‘এতং মনাপং ভৰিস্সতি, এতং অমনাপ’’ন্তি এৰং অৰিতক্কেত্ৰা থূলসুখুমাদীসু যথালদ্ধেনেৰ সন্তুস্সনং পটিলাভসন্তোসো নাম।
Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma.
এৰং লদ্ধং গণ্হন্তস্সাপি ‘‘এত্তকং দুপট্টস্স ভৰিস্সতি, এত্তকং একপট্টস্সা’’তি অত্তনো পহোনকমত্তেনেৰ সন্তুস্সনং মত্তপ্পটিগ্গহণসন্তোসো নাম।
Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.
চীৰরং পরিযেসন্তস্স পন ‘‘অসুকস্স ঘরদ্ৰারে মনাপং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা দ্ৰারপটিপাটিযা চরণং লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো নাম।
Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.
লূখপণীতেসু যেন কেনচি যাপেতুং সক্কোন্তস্স যথালদ্ধেনেৰ যাপনং যথালাভসন্তোসো নাম।
Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma.
অত্তনো থামং জানিত্ৰা যেন যাপেতুং সক্কোতি, তেন যাপনং যথাবলসন্তোসো নাম।
Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma.
মনাপং অঞ্ঞস্স দত্ৰা অত্তনো যেন কেনচি যাপনং যথাসারুপ্পসন্তোসো নাম।
Manāpaṃ aññassa datvā attano yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma.
‘‘কত্থ উদকং মনাপং, কত্থ অমনাপ’’ন্তি অৰিচারেত্ৰা যেন কেনচি ধোৰনুপগেন উদকেন ধোৰনং উদকসন্তোসো নাম। পণ্ডুমত্তিকগেরুকপূতিপণ্ণরসকিলিট্ঠানি পন উদকানি ৰজ্জেতুং ৰট্টতি।
‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati.
ধোৰন্তস্স পন মুগ্গরাদীহি অপহরিত্ৰা হত্থেহি মদ্দিত্ৰা ধোৰনং ধোৰনসন্তোসো নাম। তথা অসুজ্ঝন্তং পণ্ণানি পক্খিপিত্ৰা তাপিতউদকেনাপি ধোৰিতুং ৰট্টতি।
Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati.
এৰং ধোৰিত্ৰা করোন্তস্স ইদং থূলং, ইদং সুখুমন্তি অকোপেত্ৰা পহোনকনীহারেনেৰ করণং করণসন্তোসো নাম।
Evaṃ dhovitvā karontassa idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhumanti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma.
তিমণ্ডলপ্পটিচ্ছাদনমত্তস্সেৰ করণং পরিমাণসন্তোসো নাম।
Timaṇḍalappaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma.
চীৰরকরণত্থায পন মনাপসুত্তং পরিযেসিস্সামীতি অৰিচারেত্ৰা রথিকাদীসু ৰা দেৰট্ঠানে ৰা আহরিত্ৰা পাদমূলে ৰা ঠপিতং যংকিঞ্চিদেৰ সুত্তং গহেত্ৰা করণং সুত্তসন্তোসো নাম।
Cīvarakaraṇatthāya pana manāpasuttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.
কুসিবন্ধনকালে পন অঙ্গুলমত্তে সত্তৰারে ন ৰিজ্ঝিতব্বং, এৰং করোন্তস্স হি যো ভিক্খু সহাযো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদোপি নত্থি। তিৰঙ্গুলমত্তে পন সত্তৰারে ৰিজ্ঝিতব্বং, এৰং করোন্তস্স মগ্গপটিপন্নেনাপি সহাযেন ভৰিতব্বং। যো ন হোতি, তস্স ৰত্তভেদো। অযং সিব্বনসন্তোসো নাম।
Kusibandhanakāle pana aṅgulamatte sattavāre na vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma.
রজন্তেন পন কাল়কচ্ছকাদীনি পরিযেসন্তেন ন রজিতব্বং। সোমৰক্কলাদীসু যং লভতি, তেন রজিতব্বং। অলভন্তেন পন মনুস্সেহি অরঞ্ঞে ৰাকং গহেত্ৰা ছড্ডিতরজনং ৰা ভিক্খূহি পচিত্ৰা ছড্ডিতকসটং ৰা গহেত্ৰা রজিতব্বং, অযং রজনসন্তোসো নাম।
Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ. Somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ, ayaṃ rajanasantoso nāma.
নীলকদ্দমকাল়সামেসু যংকিঞ্চি গহেত্ৰা হত্থিপিট্ঠে নিসিন্নস্স পঞ্ঞাযমানকপকরণং কপ্পসন্তোসো নাম।
Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakapakaraṇaṃ kappasantoso nāma.
হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনমত্তৰসেন পরিভুঞ্জনং পরিভোগসন্তোসো নাম।
Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.
দুস্সং পন লভিত্ৰা সুত্তং ৰা সূচিং ৰা কারকং ৰা অলভন্তেন ঠপেতুং ৰট্টতি, লভন্তেন ন ৰট্টতি। কতম্পি সচে অন্তেৰাসিকাদীনং দাতুকামো হোতি, তে চ অসন্নিহিতা যাৰ আগমনা ঠপেতুং ৰট্টতি। আগতমত্তেসু দাতব্বং। দাতুং অসক্কোন্তেন অধিট্ঠাতব্বং। অঞ্ঞস্মিং চীৰরে সতি পচ্চত্থরণম্পি অধিট্ঠাতুং ৰট্টতি। অনধিট্ঠিতমেৰ হি সন্নিধি হোতি। অধিট্ঠিতং ন হোতীতি মহাসীৰত্থেরো আহ। অযং সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো নাম।
Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi sace antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Āgatamattesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.
ৰিস্সজ্জন্তেন পন ন মুখং ওলোকেত্ৰা দাতব্বং। সারণীযধম্মে ঠত্ৰা ৰিস্সজ্জিতব্বন্তি অযং ৰিস্সজ্জনসন্তোসো নাম।
Vissajjantena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ. Sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjitabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.
চীৰরপটিসংযুত্তানি ধুতঙ্গানি নাম পংসুকূলিকঙ্গঞ্চেৰ তেচীৰরিকঙ্গঞ্চ। তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গতো ৰেদিতব্বা। ইতি চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো ভিক্খু ইমানি দ্ৰে ধুতঙ্গানি গোপেতি। ইমানি গোপেন্তো চীৰরসন্তোসমহাঅরিযৰংসেন সন্তুট্ঠো হোতি।
Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimaggato veditabbā. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.
ৰণ্ণৰাদীতি একো সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং ন কথেতি, একো ন সন্তুট্ঠো হোতি, সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি, একো নেৰ সন্তুট্ঠো হোতি, ন সন্তোসস্স ৰণ্ণং কথেতি, একো সন্তুট্ঠো চেৰ হোতি, সন্তোসস্স চ ৰণ্ণং কথেতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি ৰুত্তং।
Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.
অনেসনন্তি দূতেয্যপহিনগমনানুযোগপ্পভেদং নানপ্পকারং অনেসনং। অপ্পতিরূপন্তি অযুত্তং। অলদ্ধা চাতি অলভিত্ৰা। যথা একচ্চো ‘‘কথং নু খো চীৰরং লভিস্সামী’’তি। পুঞ্ঞৰন্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা কোহঞ্ঞং করোন্তো উত্তসতি পরিতসতি, সন্তুট্ঠো ভিক্খু এৰং অলদ্ধা চীৰরং ন পরিতসতি। লদ্ধা চাতি ধম্মেন সমেন লভিত্ৰা। অগধিতোতি ৰিগতলোভগিদ্ধো। অমুচ্ছিতোতি অধিমত্ততণ্হায মুচ্ছং অনাপন্নো। অনজ্ঝাপন্নোতি তণ্হায অনোত্থতো অপরিযোনদ্ধো। আদীনৰদস্সাৰীতি অনেসনাপত্তিযঞ্চ গেধিতপরিভোগে চ আদীনৰং পস্সমানো। নিস্সরণপঞ্ঞোতি ‘‘যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতাযা’’তি ৰুত্তং নিস্সরণমেৰ পজানন্তো।
Anesananti dūteyyapahinagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti. Puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritasati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritasati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthato apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.
ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযাতি যেন কেনচি চীৰরেন সন্তুট্ঠিযা। নেৰত্তানুক্কংসেতীতি ‘‘অহং পংসুকূলিকো মযা উপসম্পদমাল়েযেৰ পংসুকূলিকঙ্গং গহিতং, কো মযা সদিসো অত্থী’’তি অত্তুক্কংসনং ন করোতি। ন পরং ৰম্ভেতীতি ‘‘ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ ন পংসুকূলিকা’’তি ৰা ‘‘পংসুকূলিকঙ্গমত্তম্পি এতেসং নত্থী’’তি ৰা এৰং পরং ন ৰম্ভেতি। যো হি তত্থ দক্খোতি যো তস্মিং চীৰরসন্তোসে, ৰণ্ণৰাদাদীসু ৰা দক্খো ছেকো ব্যত্তো। অনলসোতি সাতচ্চকিরিযায আলসিযৰিরহিতো। সম্পজানো পটিস্সতোতি সম্পজানপঞ্ঞায চেৰ সতিযা চ যুত্তো। অরিযৰংসে ঠিতোতি অরিযৰংসে পতিট্ঠিতো।
Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose, vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.
ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেনাতি যেন কেনচি পিণ্ডপাতেন। এত্থাপি পিণ্ডপাতো জানিতব্বো। পিণ্ডপাতক্খেত্তং জানিতব্বং, পিণ্ডপাতসন্তোসো জানিতব্বো, পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তং ধুতঙ্গং জানিতব্বং। তত্থ পিণ্ডপাতোতি ‘‘ওদনো, কুম্মাসো, সত্তু, মচ্ছো, মংসং, খীরং, দধি, সপ্পি, নৰনীতং, তেলং, মধু, ফাণিতং, যাগু, খাদনীযং, সাযনীযং, লেহনীয’’ন্তি সোল়স পিণ্ডপাতা।
Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo. Piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti ‘‘odano, kummāso, sattu, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi, sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, yāgu, khādanīyaṃ, sāyanīyaṃ, lehanīya’’nti soḷasa piṇḍapātā.
পিণ্ডপাতক্খেত্তন্তি সঙ্ঘভত্তং, উদ্দেসভত্তং, নিমন্তনং, সলাকভত্তং, পক্খিকং, উপোসথিকং, পাটিপদিকং, আগন্তুকভত্তং, গমিকভত্তং, গিলানভত্তং, গিলানুপট্ঠাকভত্তং, ধুরভত্তং, কুটিভত্তং, ৰারভত্তং, ৰিহারভত্তন্তি পন্নরস পিণ্ডপাতক্খেত্তানি।
Piṇḍapātakkhettanti saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, dhurabhattaṃ, kuṭibhattaṃ, vārabhattaṃ, vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni.
পিণ্ডপাতসন্তোসোতি পিণ্ডপাতে ৰিতক্কসন্তোসো, গমনসন্তোসো, পরিযেসনসন্তোসো পটিলাভসন্তোসো, পটিগ্গহণসন্তোসো, মত্তপ্পটিগ্গহণসন্তোসো, লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো, যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসো, উপকারসন্তোসো, পরিমাণসন্তোসো, পরিভোগসন্তোসো, সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো, ৰিস্সজ্জনসন্তোসোতি পন্নরস সন্তোসা।
Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso paṭilābhasantoso, paṭiggahaṇasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, upakārasantoso, parimāṇasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti pannarasa santosā.
তত্থ সাদকো ভিক্খু মুখং ধোৰিত্ৰা ৰিতক্কেতি। পিণ্ডপাতিকেন পন গণেন সদ্ধিং চরতা সাযং থেরূপট্ঠানকালে ‘‘স্ৰে কত্থ পিণ্ডায চরিস্সামাতি অসুকগামে, ভন্তে’’তি, এত্তকং চিন্তেত্ৰা ততো পট্ঠায ন ৰিতক্কেতব্বং। একচারিকেন ৰিতক্কমাল়কে ঠত্ৰা ৰিতক্কেতব্বং। ততো পরং ৰিতক্কেন্তো অরিযৰংসা চুতো হোতি পরিবাহিরো। অযং ৰিতক্কসন্তোসো নাম।
Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmāti asukagāme, bhante’’ti, ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma.
পিণ্ডায পৰিসন্তেন ‘‘কুহিং লভিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন গন্তব্বং। অযং গমনসন্তোসো নাম।
Piṇḍāya pavisantena ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma.
পরিযেসন্তেন যং ৰা তং ৰা অগহেত্ৰা লজ্জিং পেসলমেৰ গহেত্ৰা পরিযেসিতব্বং। অযং পরিযেসনসন্তোসো নাম।
Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā agahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma.
দূরতোৰ আহরিযমানং দিস্ৰা ‘‘এতং মনাপং, এতং অমনাপ’’ন্তি চিত্তং ন উপ্পাদেতব্বং। অযং পটিলাভসন্তোসো নাম।
Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma.
‘‘ইমং মনাপং গণ্হিস্সামি, ইমং অমনাপং ন গণ্হিস্সামী’’তি অচিন্তেত্ৰা যংকিঞ্চি যাপনমত্তং গহেতব্বমেৰ, অযং পটিগ্গহণসন্তোসো নাম।
‘‘Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva, ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.
এত্থ পন দেয্যধম্মো বহু, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং। দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, পমাণেনেৰ গহেতব্বং। দেয্যধম্মো ন বহু, দাযকোপি অপ্পং দাতুকামো, অপ্পং গহেতব্বং। দেয্যধম্মো ন বহু, দাযকো পন বহুং দাতুকামো, পমাণেন গহেতব্বং। পটিগ্গহণস্মিঞ্হি মত্তং অজানন্তো মনুস্সানং পসাদং মক্খেতি, সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতি, সাসনং ন করোতি, ৰিজাতমাতুযাপি চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি। ইতি মত্তং জানিত্ৰাৰ পটিগ্গহেতব্বন্তি অযং মত্তপ্পটিগ্গহণসন্তোসো নাম।
Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahuṃ dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti, vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.
সদ্ধকুলানিযেৰ অগন্ত্ৰা দ্ৰারপ্পটিপাটিযা গন্তব্বং। অযং লোলুপ্পৰিৰজ্জনসন্তোসো নাম। যথালাভসন্তোসাদযো চীৰরে ৰুত্তনযা এৰ।
Saddhakulāniyeva agantvā dvārappaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.
পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং অনুপালেস্সামীতি এৰং উপকারং ঞত্ৰা পরিভুঞ্জনং উপকারসন্তোসো নাম।
Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ anupālessāmīti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma.
পত্তং পূরেত্ৰা আনীতং ন পটিগ্গহেতব্বং, অনুপসম্পন্নে সতি তেন গাহাপেতব্বং, অসতি হরাপেত্ৰা পটিগ্গহণমত্তং গহেতব্বং। অযং পরিমাণসন্তোসো নাম।
Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ, anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma.
‘‘জিঘচ্ছায পটিৰিনোদনং ইদমেত্থ নিস্সরণ’’ন্তি এৰং পরিভুঞ্জনং পরিভোগসন্তোসো নাম।
‘‘Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.
নিদহিত্ৰা ন পরিভুঞ্জিতব্বন্তি অযং সন্নিধিপরিৰজ্জনসন্তোসো নাম।
Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.
মুখং অনোলোকেত্ৰা সারণীযধম্মে ঠিতেন ৰিস্সজ্জেতব্বং। অযং ৰিস্সজ্জনসন্তোসো নাম।
Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.
পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি – পিণ্ডপাতিকঙ্গং, সপদানচারিকঙ্গং, একাসনিকঙ্গং , পত্তপিণ্ডিকঙ্গং, খলুপচ্ছাভত্তিকঙ্গন্তি। তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা। ইতি পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো ভিক্খু ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি। ইমানি গোপেন্তো পিণ্ডপাতসন্তোসমহাঅরিযৰংসেন সন্তুট্ঠো হোতি। ‘‘ৰণ্ণৰাদী’’তিআদীনি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি।
Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ , pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti. ‘‘Vaṇṇavādī’’tiādīni vuttanayeneva veditabbāni.
সেনাসনেনাতি ইধ সেনাসনং জানিতব্বং, সেনাসনক্খেত্তং জানিতব্বং, সেনাসনসন্তোসো জানিতব্বো, সেনাসনপটিসংযুত্তং ধুতঙ্গং জানিতব্বং। তত্থ সেনাসনন্তি মঞ্চো, পীঠং, ভিসি, বিম্বোহনং, ৰিহারো, অড্ঢযোগো, পাসাদো, হম্মিযং, গুহা, লেণং, অট্টো, মাল়ো , ৰেল়ুগুম্বো, রুক্খমূলং, যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি ইমানি পন্নরস সেনাসনানি।
Senāsanenāti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhā, leṇaṃ, aṭṭo, māḷo , veḷugumbo, rukkhamūlaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.
সেনাসনক্খেত্তন্তি ‘‘সঙ্ঘতো ৰা গণতো ৰা ঞাতিতো ৰা মিত্ততো ৰা অত্তনো ৰা ধনেন পংসুকূলং ৰা’’তি ছ খেত্তানি।
Senāsanakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti cha khettāni.
সেনাসনসন্তোসোতি সেনাসনে ৰিতক্কসন্তোসাদযো পন্নরস সন্তোসা। তে পিণ্ডপাতে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা। সেনাসনপটিসংযুত্তানি পন পঞ্চ ধুতঙ্গানি – আরঞ্ঞিকঙ্গং, রুক্খমূলিকঙ্গং, অব্ভোকাসিকঙ্গং, সোসানিকঙ্গং, যথাসন্ততিকঙ্গন্তি। তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা। ইতি সেনাসনসন্তোসমহাঅরিযৰংসং পূরযমানো ভিক্খু ইমানি পঞ্চ ধুতঙ্গানি গোপেতি। ইমানি গোপেন্তো সেনাসনসন্তোসমহাঅরিযৰংসেন সন্তুট্ঠো হোতি।
Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsantatikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.
গিলানপচ্চযো পন পিণ্ডপাতেযেৰ পৰিট্ঠো। তত্থ যথালাভযথাবলযথাসারুপ্পসন্তোসেনেৰ সন্তুস্সিতব্বং। নেসজ্জিকঙ্গং ভাৰনারামঅরিযৰংসং ভজতি। ৰুত্তম্পি চেতং –
Gilānapaccayo pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. Vuttampi cetaṃ –
‘‘পঞ্চ সেনাসনে ৰুত্তা, পঞ্চ আহারনিস্সিতা।
‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;
একো ৰীরিযসংযুত্তো, দ্ৰে চ চীৰরনিস্সিতা’’তি॥
Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti.
ইতি আযস্মা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো পথৰিং পত্থরমানো ৰিয সাগরকুচ্ছিং পূরযমানো ৰিয আকাসং ৰিত্থারযমানো ৰিয চ পঠমং চীৰরসন্তোসং অরিযৰংসং কথেত্ৰা চন্দং উট্ঠাপেন্তো ৰিয সূরিযং উল্লঙ্ঘেন্তো ৰিয চ দুতিযং পিণ্ডপাতসন্তোসং কথেত্ৰা সিনেরুং উক্খিপেন্তো ৰিয ততিযং সেনাসনসন্তোসং অরিযৰংসং কথেত্ৰা ইদানি সহস্সনযপ্পটিমণ্ডিতং চতুত্থং ভাৰনারামং অরিযৰংসং কথেতুং পুন চপরং আৰুসো ভিক্খু পহানারামো হোতীতি দেসনং আরভি।
Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃ bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ puna caparaṃ āvuso bhikkhu pahānārāmo hotīti desanaṃ ārabhi.
তত্থ আরমনং আরামো, অভিরতীতি অত্থো। পঞ্চৰিধে পহানে আরামো অস্সাতি পহানারামো। কামচ্ছন্দং পজহন্তো রমতি, নেক্খম্মং ভাৰেন্তো রমতি, ব্যাপাদং পজহন্তো রমতি…পে॰… সব্বকিলেসে পজহন্তো রমতি, অরহত্তমগ্গং ভাৰেন্তো রমতীতি এৰং পহানে রতোতি পহানরতো । ৰুত্তনযেনেৰ ভাৰনায আরামো অস্সাতি ভাৰনারামো। ভাৰনায রতোতি ভাৰনারতো।
Tattha āramanaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti pahānārāmo. Kāmacchandaṃ pajahanto ramati, nekkhammaṃ bhāvento ramati, byāpādaṃ pajahanto ramati…pe… sabbakilese pajahanto ramati, arahattamaggaṃ bhāvento ramatīti evaṃ pahāne ratoti pahānarato. Vuttanayeneva bhāvanāya ārāmo assāti bhāvanārāmo. Bhāvanāya ratoti bhāvanārato.
ইমেসু পন চতূসু অরিযৰংসেসু পুরিমেহি তীহি তেরসন্নং ধুতঙ্গানং চতুপচ্চযসন্তোসস্স চ ৰসেন সকলং ৰিনযপিটকং কথিতং হোতি। ভাৰনারামেন অৰসেসং পিটকদ্ৰযং। ইমং পন ভাৰনারামতং অরিযৰংসং কথেন্তেন ভিক্খুনা পটিসম্ভিদামগ্গে নেক্খম্মপাল়িযা কথেতব্বো। দীঘনিকাযে দসুত্তরসুত্তন্তপরিযাযেন কথেতব্বো। মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানসুত্তন্তপরিযাযেন কথেতব্বো। অভিধম্মে নিদ্দেসপরিযাযেন কথেতব্বো।
Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti. Bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ. Imaṃ pana bhāvanārāmataṃ ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo. Dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo. Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo. Abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo.
তত্থ পটিসম্ভিদামগ্গে নেক্খম্মপাল়িযাতি সো নেক্খম্মং ভাৰেন্তো রমতি, কামচ্ছন্দং পজহন্তো রমতি। অব্যাপাদং ব্যাপাদং। আলোকসঞ্ঞং, থিনমিদ্ধং। অৰিক্খেপং উদ্ধচ্চং। ধম্মৰৰত্থানং, ৰিচিকিচ্ছং। ঞাণং, অৰিজ্জং। পামোজ্জং, অরতিং। পঠমং ঝানং, পঞ্চ নীৰরণে। দুতিযং ঝানং, ৰিতক্কৰিচারে। ততিযং ঝানং, পীতিং। চতুত্থং ঝানং, সুখদুক্খে। আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং ভাৰেন্তো রমতি, রূপসঞ্ঞং পটিঘসঞ্ঞং নানত্তসঞ্ঞং পজহন্তো রমতি। ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং…পে॰… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং ভাৰেন্তো রমতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং পজহন্তো রমতি।
Tattha paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyāti so nekkhammaṃ bhāvento ramati, kāmacchandaṃ pajahanto ramati. Abyāpādaṃ byāpādaṃ. Ālokasaññaṃ, thinamiddhaṃ. Avikkhepaṃ uddhaccaṃ. Dhammavavatthānaṃ, vicikicchaṃ. Ñāṇaṃ, avijjaṃ. Pāmojjaṃ, aratiṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ, pañca nīvaraṇe. Dutiyaṃ jhānaṃ, vitakkavicāre. Tatiyaṃ jhānaṃ, pītiṃ. Catutthaṃ jhānaṃ, sukhadukkhe. Ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati.
অনিচ্চানুপস্সনং ভাৰেন্তো রমতি, নিচ্চসঞ্ঞং পজহন্তো রমতি। দুক্খানুপস্সনং, সুখসঞ্ঞং। অনত্তানুপস্সনং, অত্তসঞ্ঞং। নিব্বিদানুপস্সনং, নন্দিং। ৰিরাগানুপস্সনং, রাগং। নিরোধানুপস্সনং, সমুদযং। পটিনিস্সগ্গানুপস্সনং, আদানং। খযানুপস্সনং, ঘনসঞ্ঞং। ৰযানুপস্সনং, আযূহনং। ৰিপরিণামানুপস্সনং, ধুৰসঞ্ঞং। অনিমিত্তানুপস্সনং, নিমিত্তং। অপণিহিতানুপস্সনং, পণিধিং। সুঞ্ঞতানুপস্সনং অভিনিৰেসং। অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনং, সারাদানাভিনিৰেসং। যথাভূতঞাণদস্সনং, সম্মোহাভিনিৰেসং। আদীনৰানুপস্সনং, আলযাভিনিৰেসং। পটিসঙ্খানুপস্সনং, অপ্পটিসঙ্খং। ৰিৰট্টানুপস্সনং, সংযোগাভিনিৰেসং। সোতাপত্তিমগ্গং , দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে। সকদাগামিমগ্গং, ওল়ারিকে কিলেসে। অনাগামিমগ্গং, অণুসহগতে কিলেসে। অরহত্তমগ্গং ভাৰেন্তো রমতি, সব্বকিলেসে পজহন্তো রমতীতি এৰং পটিসম্ভিদামগ্গে নেক্খম্মপাল়িযা কথেতব্বো।
Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati, niccasaññaṃ pajahanto ramati. Dukkhānupassanaṃ, sukhasaññaṃ. Anattānupassanaṃ, attasaññaṃ. Nibbidānupassanaṃ, nandiṃ. Virāgānupassanaṃ, rāgaṃ. Nirodhānupassanaṃ, samudayaṃ. Paṭinissaggānupassanaṃ, ādānaṃ. Khayānupassanaṃ, ghanasaññaṃ. Vayānupassanaṃ, āyūhanaṃ. Vipariṇāmānupassanaṃ, dhuvasaññaṃ. Animittānupassanaṃ, nimittaṃ. Apaṇihitānupassanaṃ, paṇidhiṃ. Suññatānupassanaṃ abhinivesaṃ. Adhipaññādhammavipassanaṃ, sārādānābhinivesaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ, sammohābhinivesaṃ. Ādīnavānupassanaṃ, ālayābhinivesaṃ. Paṭisaṅkhānupassanaṃ, appaṭisaṅkhaṃ. Vivaṭṭānupassanaṃ, saṃyogābhinivesaṃ. Sotāpattimaggaṃ , diṭṭhekaṭṭhe kilese. Sakadāgāmimaggaṃ, oḷārike kilese. Anāgāmimaggaṃ, aṇusahagate kilese. Arahattamaggaṃ bhāvento ramati, sabbakilese pajahanto ramatīti evaṃ paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo.
দীঘনিকাযে দসুত্তরসুত্তন্তপরিযাযেনাতি একং ধম্মং ভাৰেন্তো রমতি, একং ধম্মং পজহন্তো রমতি…পে॰… দস ধম্মে ভাৰেন্তো রমতি, দস ধম্মে পজহন্তো রমতি। কতমং একং ধম্মং ভাৰেন্তো রমতি? কাযগতাসতিং সাতসহগতং। ইমং একং ধম্মং ভাৰেন্তো রমতি। কতমং একং ধম্মং পজহন্তো রমতি? অস্মিমানং। ইমং একং ধম্মং পজহন্তো রমতি। কতমে দ্ৰে ধম্মে…পে॰… কতমে দস ধম্মে ভাৰেন্তো রমতি? দস কসিণাযতনানি। ইমে দস ধম্মে ভাৰেন্তো রমতি। কতমে দস ধম্মে পজহন্তো রমতি? দস মিচ্ছত্তে। ইমে দস ধম্মে পজহন্তো রমতি। এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভাৰনারামো হোতীতি এৰং দীঘনিকাযে দসুত্তরসুত্তন্তপরিযাযেন কথেতব্বো।
Dīghanikāyedasuttarasuttantapariyāyenāti ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati…pe… dasa dhamme bhāvento ramati, dasa dhamme pajahanto ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati? Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati? Asmimānaṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati. Katame dve dhamme…pe… katame dasa dhamme bhāvento ramati? Dasa kasiṇāyatanāni. Ime dasa dhamme bhāvento ramati. Katame dasa dhamme pajahanto ramati? Dasa micchatte. Ime dasa dhamme pajahanto ramati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo.
মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানসুত্তন্তপরিযাযেনাতি একাযনো, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা, সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায, দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায, ঞাযস্স অধিগমায, নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা। কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি… ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী… চিত্তে চিত্তানুপস্সী… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী… ‘অত্থি ধম্মা’তি ৰা পনস্স সতি পচ্চুপট্ঠিতা হোতি যাৰদেৰ ঞাণমত্তায পটিস্সতিমত্তায অনিস্সিতো চ ৰিহরতি ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি। এৰম্পি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভাৰনারামো হোতি ভাৰনারতো, পহানারামো হোতি পহানরতো। পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু গচ্ছন্তো ৰা গচ্ছামীতি পজানাতি…পে॰… পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সেয্যথাপি পস্সেয্য সরীরং সিৰথিকায ছড্ডিতং…পে॰… পূতীনি চুণ্ণকজাতানি। সো ইমমেৰ কাযং উপসংহরতি, অযম্পি খো কাযো এৰংধম্মো এৰংভাৰী এৰংঅনতীতোতি। ইতি অজ্ঝত্তং ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি…পে॰… এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভাৰনারামো হোতীতি এৰং মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানসুত্তন্তপরিযাযেন কথেতব্বো।
Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenāti ekāyano, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati… vedanāsu vedanānupassī… citte cittānupassī… dhammesu dhammānupassī… ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato, pahānārāmo hoti pahānarato. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ…pe… pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati, ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo.
অভিধম্মে নিদ্দেসপরিযাযেনাতি সব্বেপি সঙ্খতে অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো…পে॰… সংকিলেসিকধম্মতো পস্সন্তো রমতি। অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভাৰনারামো হোতীতি এৰং নিদ্দেসপরিযাযেন কথেতব্বো।
Abhidhamme niddesapariyāyenāti sabbepi saṅkhate aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… saṃkilesikadhammato passanto ramati. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo.
নেৰ অত্তানুক্কংসেতীতি অজ্জ মে সট্ঠি ৰা সত্ততি ৰা ৰস্সানি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তস্স, কো মযা সদিসো অত্থীতি এৰং অত্তুক্কংসনং ন করোতি। ন পরং ৰম্ভেতীতি অনিচ্চং দুক্খন্তি ৰিপস্সনামত্তকম্পি নত্থি, কিং ইমে ৰিস্সট্ঠকম্মট্ঠানা চরন্তীতি এৰং পরং ৰম্ভনং ন করোতি। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।
Nevaattānukkaṃsetīti ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa, ko mayā sadiso atthīti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi, kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantīti evaṃ paraṃ vambhanaṃ na karoti. Sesaṃ vuttanayameva.
৩১০. পধানানীতি উত্তমৰীরিযানি। সংৰরপধানন্তি চক্খাদীনি সংৰরন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং। পহানপধানন্তি কামৰিতক্কাদযো পজহন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং। ভাৰনাপধানন্তি বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং। অনুরক্খণাপধানন্তি সমাধিনিমিত্তং অনুরক্খন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং।
310.Padhānānīti uttamavīriyāni. Saṃvarapadhānanti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ. Pahānapadhānanti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ. Bhāvanāpadhānanti bojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ. Anurakkhaṇāpadhānanti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ.
ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদীসু ৰিৰেকো ৰিরাগো নিরোধোতি তীণিপি নিব্বানস্স নামানি। নিব্বানঞ্হি উপধিৰিৰেকত্তা ৰিৰেকো। তং আগম্ম রাগাদযো ৰিরজ্জন্তীতি ৰিরাগো। নিরুজ্ঝন্তীতি নিরোধো। তস্মা ‘‘ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদীসু আরম্মণৰসেন অধিগন্তব্বৰসেন ৰা নিব্বাননিস্সিতন্তি অত্থো। ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি এত্থ দ্ৰে ৰোস্সগ্গা পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চ। তত্থ ৰিপস্সনা তদঙ্গৰসেন কিলেসে চ খন্ধে চ পরিচ্চজতীতি পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো। মগ্গো আরম্মণৰসেন নিব্বানং পক্খন্দতীতি পক্খন্দনৰোস্সগ্গো। তস্মা ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি যথা ভাৰিযমানো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰোস্সগ্গত্থায পরিণমতি, ৰিপস্সনাভাৰঞ্চ মগ্গভাৰঞ্চ পাপুণাতি, এৰং ভাৰেতীতি অযমেত্থ অত্থো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো।
Vivekanissitantiādīsu viveko virāgo nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni. Nibbānañhi upadhivivekattā viveko. Taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti virāgo. Nirujjhantīti nirodho. Tasmā ‘‘vivekanissita’’ntiādīsu ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho. Vossaggapariṇāminti ettha dve vossaggā pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca. Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggo. Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati, vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti, evaṃ bhāvetīti ayamettha attho. Sesapadesupi eseva nayo.
ভদ্রকন্তি ভদ্দকং। সমাধিনিমিত্তং ৰুচ্চতি অট্ঠিকসঞ্ঞাদিৰসেন অধিগতো সমাধিযেৰ। অনুরক্খতীতি সমাধিপরিবন্ধকধম্মে রাগদোসমোহে সোধেন্তো রক্খতি। এত্থ চ অট্ঠিকসঞ্ঞাদিকা পঞ্চেৰ সঞ্ঞা ৰুত্তা। ইমস্মিং পন ঠানে দসপি অসুভানি ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বানি। তেসং ৰিত্থারো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তোযেৰ।
Bhadrakanti bhaddakaṃ. Samādhinimittaṃ vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva. Anurakkhatīti samādhiparibandhakadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati. Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā. Imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro visuddhimagge vuttoyeva.
ধম্মে ঞাণন্তি একপটিৰেধৰসেন চতুসচ্চধম্মে ঞাণং চতুসচ্চব্ভন্তরে নিরোধসচ্চে ধম্মে ঞাণঞ্চ । যথাহ – ‘‘তত্থ কতমং ধম্মে ঞাণং? চতূসু মগ্গেসু চতূসু ফলেসু ঞাণ’’ন্তি (ৰিভ॰ ৭৯৬)। অন্ৰযে ঞাণন্তি চত্তারি সচ্চানি পচ্চক্খতো দিস্ৰা যথা ইদানি, এৰং অতীতেপি অনাগতেপি ইমেৰ পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং, অযমেৰ তণ্হা সমুদযসচ্চং, অযমেৰ নিরোধো নিরোধসচ্চং, অযমেৰ মগ্গো মগ্গসচ্চন্তি এৰং তস্স ঞাণস্স অনুগতিযং ঞাণং। তেনাহ – ‘‘সো ইমিনা ধম্মেন ঞাতেন দিট্ঠেন পত্তেন ৰিদিতেন পরিযোগাল়্হেন অতীতানাগতেন নযং নেতী’’তি। পরিযে ঞাণন্তি পরেসং চিত্তপরিচ্ছেদে ঞাণং। যথাহ – ‘‘তত্থ কতমং পরিযে ঞাণং? ইধ ভিক্খু পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ জানাতী’’তি (ৰিভ॰ ৭৯৬) ৰিত্থারেতব্বং। ঠপেত্ৰা পন ইমানি তীণি ঞাণানি অৰসেসং সম্মুতিঞাণং নাম। যথাহ – ‘‘তত্থ কতমং সম্মুতিঞাণং? ঠপেত্ৰা ধম্মে ঞাণং ঠপেত্ৰা অন্ৰযে ঞাণং ঠপেত্ৰা পরিচ্ছেদে ঞাণং অৰসেসং সম্মুতিঞাণ’’ন্তি (ৰিভ॰ ৭৯৬)।
Dhamme ñāṇanti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañca . Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇa’’nti (vibha. 796). Anvaye ñāṇanti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ. Tenāha – ‘‘so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ netī’’ti. Pariye ñāṇanti paresaṃ cittaparicchede ñāṇaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ? Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānātī’’ti (vibha. 796) vitthāretabbaṃ. Ṭhapetvā pana imāni tīṇi ñāṇāni avasesaṃ sammutiñāṇaṃ nāma. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sammutiñāṇaṃ? Ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ ṭhapetvā anvaye ñāṇaṃ ṭhapetvā paricchede ñāṇaṃ avasesaṃ sammutiñāṇa’’nti (vibha. 796).
দুক্খে ঞাণাদীহি অরহত্তং পাপেত্ৰা একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং কথিতং। তত্থ দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, দ্ৰে ৰিৰট্টং, ৰট্টে অভিনিৰেসো হোতি, নো ৰিৰট্টে। দ্ৰীসু সচ্চেসু আচরিযসন্তিকে পরিযত্তিং উগ্গহেত্ৰা কম্মং করোতি, দ্ৰীসু সচ্চেসু ‘‘নিরোধসচ্চং নাম ইট্ঠং কন্তং মনাপং, মগ্গসচ্চং নাম ইট্ঠং কন্তং মনাপ’’ন্তি সৰনৰসেন কম্মং করোতি। দ্ৰীসু সচ্চেসু উগ্গহপরিপুচ্ছাসৰনধারণসম্মসনপটিৰেধো ৰট্টতি, দ্ৰীসু সৰনপটিৰেধো ৰট্টতি। তীণি কিচ্চৰসেন পটিৰিজ্ঝতি, একং আরম্মণৰসেন। দ্ৰে সচ্চানি দুদ্দসত্তা গম্ভীরানি, দ্ৰে গম্ভীরত্তা দুদ্দসানি।
Dukkhe ñāṇādīhi arahattaṃ pāpetvā ekassa bhikkhuno niggamanaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ, dve vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe. Dvīsu saccesu ācariyasantike pariyattiṃ uggahetvā kammaṃ karoti, dvīsu saccesu ‘‘nirodhasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti savanavasena kammaṃ karoti. Dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho vaṭṭati, dvīsu savanapaṭivedho vaṭṭati. Tīṇi kiccavasena paṭivijjhati, ekaṃ ārammaṇavasena. Dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni.
সোতাপত্তিযঙ্গাদিচতুক্কৰণ্ণনা
Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā
৩১১. সোতাপত্তিযঙ্গানীতি সোতাপত্তিযা অঙ্গানি, সোতাপত্তিমগ্গস্স পটিলাভকারণানীতি অত্থো। সপ্পুরিসসংসেৰোতি বুদ্ধাদীনং সপ্পুরিসানং উপসঙ্কমিত্ৰা সেৰনং। সদ্ধম্মস্সৰনন্তি সপ্পাযস্স তেপিটকধম্মস্স সৰনং। যোনিসোমনসিকারোতি অনিচ্চাদিৰসেন মনসিকারো। ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তীতি লোকুত্তরধম্মস্স অনুধম্মভূতায পুব্বভাগপটিপত্তিযা পটিপজ্জনং।
311.Sotāpattiyaṅgānīti sotāpattiyā aṅgāni, sotāpattimaggassa paṭilābhakāraṇānīti attho. Sappurisasaṃsevoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ upasaṅkamitvā sevanaṃ. Saddhammassavananti sappāyassa tepiṭakadhammassa savanaṃ. Yonisomanasikāroti aniccādivasena manasikāro. Dhammānudhammappaṭipattīti lokuttaradhammassa anudhammabhūtāya pubbabhāgapaṭipattiyā paṭipajjanaṃ.
অৰেচ্চপ্পসাদেনাতি অচলপ্পসাদেন। ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতানি। ফলধাতুআহারচতুক্কানি উত্তানত্থানেৰ। অপিচেত্থ লূখপণীতৰত্থুৰসেন ওল়ারিকসুখুমতা ৰেদিতব্বা।
Aveccappasādenāti acalappasādena. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīni visuddhimagge vitthāritāni. Phaladhātuāhāracatukkāni uttānatthāneva. Apicettha lūkhapaṇītavatthuvasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি ৰিঞ্ঞাণং এতাসু তিট্ঠতীতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো। আরম্মণট্ঠিতিৰসেনেতং ৰুত্তং। রূপূপাযন্তি রূপং উপগতং হুত্ৰা। পঞ্চৰোকারভৰস্মিঞ্হি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং রূপক্খন্ধং নিস্সায তিট্ঠতি। তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং। রূপারম্মণন্তি রূপক্খন্ধগোচরং রূপপতিট্ঠিতং হুত্ৰা। নন্দূপসেচনন্তি লোভসহগতং সম্পযুত্তনন্দিযাৰ উপসিত্তং হুত্ৰা। ইতরং উপনিস্সযকোটিযা। ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতীতি সট্ঠিপি সত্ততিপি ৰস্সানি এৰং পৰত্তমানং ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জতি। ৰেদনূপাযাদীসুপি এসেৰ নযো। ইমেহি পন তীহি পদেহি চতুৰোকারভৰে অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং ৰুত্তং। তস্স যাৰতাযুকং পৰত্তনৰসেন ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জনা ৰেদিতব্বা। চতুক্কৰসেন পন দেসনায আগতত্তা ৰিঞ্ঞাণূপাযন্তি ন ৰুত্তং। এৰং ৰুচ্চমানে চ ‘‘কতমং নু খো এত্থ কম্মৰিঞ্ঞাণং, কতমং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি সম্মোহো ভৰেয্য, তস্মাপি ন ৰুত্তং। অগতিগমনানি ৰিত্থারিতানেৰ।
Viññāṇaṭṭhitiyoti viññāṇaṃ etāsu tiṭṭhatīti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇaṭṭhitivasenetaṃ vuttaṃ. Rūpūpāyanti rūpaṃ upagataṃ hutvā. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpārammaṇanti rūpakkhandhagocaraṃ rūpapatiṭṭhitaṃ hutvā. Nandūpasecananti lobhasahagataṃ sampayuttanandiyāva upasittaṃ hutvā. Itaraṃ upanissayakoṭiyā. Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatīti saṭṭhipi sattatipi vassāni evaṃ pavattamānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpāyādīsupi eseva nayo. Imehi pana tīhi padehi catuvokārabhave abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vuttaṃ. Tassa yāvatāyukaṃ pavattanavasena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanā veditabbā. Catukkavasena pana desanāya āgatattā viññāṇūpāyanti na vuttaṃ. Evaṃ vuccamāne ca ‘‘katamaṃ nu kho ettha kammaviññāṇaṃ, katamaṃ vipākaviññāṇa’’nti sammoho bhaveyya, tasmāpi na vuttaṃ. Agatigamanāni vitthāritāneva.
চীৰরহেতূতি তত্থ মনাপং চীৰরং লভিস্সামীতি চীৰরকারণা উপ্পজ্জতি। ইতি ভৰাভৰহেতূতি এত্থ ইতীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো। যথা চীৰরাদিহেতু, এৰং ভৰাভৰহেতূপীতি অত্থো। ভৰাভৰোতি চেত্থ পণীতপণীততরানি তেলমধুফাণিতাদীনি অধিপ্পেতানি। ইমেসং পন চতুন্নং তণ্হুপ্পাদানং পহানত্থায পটিপাটিযাৰ চত্তারো অরিযৰংসা দেসিতাতি ৰেদিতব্বা। পটিপদাচতুক্কং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ। অক্খমাদীসু পধানকরণকালে সীতাদীনি ন খমতীতি অক্খমা। খমতীতি খমা। ইন্দ্রিযদমনং দমা। ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা নযেন ৰিতক্কসমনং সমা।
Cīvarahetūti tattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmīti cīvarakāraṇā uppajjati. Iti bhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetūpīti attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā. Paṭipadācatukkaṃ heṭṭhā vuttameva. Akkhamādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni na khamatīti akkhamā. Khamatīti khamā. Indriyadamanaṃ damā. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena vitakkasamanaṃ samā.
ধম্মপদানীতি ধম্মকোট্ঠাসানি। অনভিজ্ঝা ধম্মপদং নাম অলোভো ৰা অলোভসীসেন অধিগতজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি ৰা। অব্যাপাদো ধম্মপদং নাম অকোপো ৰা মেত্তাসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৰা। সম্মাসতি ধম্মপদং নাম সুপ্পট্ঠিতসতি ৰা সতিসীসেন অধিগতজ্ঝানাদীনি ৰা। সম্মাসমাধি ধম্মপদং নাম সমাপত্তি ৰা অট্ঠসমাপত্তিৰসেন অধিগতজ্ঝানৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি ৰা। দসাসুভৰসেন ৰা অধিগতজ্ঝানাদীনি অনভিজ্ঝা ধম্মপদং। চতুব্রহ্মৰিহারৰসেন অধিগতানি অব্যাপাদো ধম্মপদং। দসানুস্সতিআহারেপটিকূলসঞ্ঞাৰসেন অধিগতানি সম্মাসতি ধম্মপদং। দসকসিণআনাপানৰসেন অধিগতানি সম্মাসমাধি ধম্মপদন্তি।
Dhammapadānīti dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma suppaṭṭhitasati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma samāpatti vā aṭṭhasamāpattivasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Dasāsubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti.
ধম্মসমাদানেসু পঠমং অচেলকপটিপদা। দুতিযং তিব্বকিলেসস্স অরহত্তং গহেতুং অসক্কোন্তস্স অস্সুমুখস্সাপি রুদতো পরিসুদ্ধব্রহ্মচরিযচরণং। ততিযং কামেসু পাতব্যতা। চতুত্থং চত্তারো পচ্চযে অলভমানস্সাপি ঝানৰিপস্সনাৰসেন সুখসমঙ্গিনো সাসনব্রহ্মচরিযং।
Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā. Dutiyaṃ tibbakilesassa arahattaṃ gahetuṃ asakkontassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ. Tatiyaṃ kāmesu pātabyatā. Catutthaṃ cattāro paccaye alabhamānassāpi jhānavipassanāvasena sukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyaṃ.
ধম্মক্খন্ধাতি এত্থ গুণট্ঠো খন্ধট্ঠো। সীলক্খন্ধোতি সীলগুণো। এত্থ চ ফলসীলং অধিপ্পেতং। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। ইতি চতূসুপি ঠানেসু ফলমেৰ ৰুত্তং।
Dhammakkhandhāti ettha guṇaṭṭho khandhaṭṭho. Sīlakkhandhoti sīlaguṇo. Ettha ca phalasīlaṃ adhippetaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Iti catūsupi ṭhānesu phalameva vuttaṃ.
বলানীতি উপত্থম্ভনট্ঠেন অকম্পিযট্ঠেন চ বলানি। তেসং পটিপক্খেহি কোসজ্জাদীহি অকম্পনিযতা ৰেদিতব্বা। সব্বানিপি সমথৰিপস্সনামগ্গৰসেন লোকিযলোকুত্তরানেৰ কথিতানি।
Balānīti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena ca balāni. Tesaṃ paṭipakkhehi kosajjādīhi akampaniyatā veditabbā. Sabbānipi samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāneva kathitāni.
অধিট্ঠানানীতি এত্থ অধীতি উপসগ্গমত্তং। অত্থতো পন তেন ৰা তিট্ঠন্তি, তত্থ ৰা তিট্ঠন্তি, ঠানমেৰ ৰা তংতংগুণাধিকানং পুরিসানং অধিট্ঠানং, পঞ্ঞাৰ অধিট্ঠানং পঞ্ঞাধিট্ঠানং। এত্থ চ পঠমেন অগ্গফলপঞ্ঞা। দুতিযেন ৰচীসচ্চং। ততিযেন আমিসপরিচ্চাগো। চতুত্থেন কিলেসূপসমো কথিতোতি ৰেদিতব্বো। পঠমেন চ কম্মস্সকতপঞ্ঞং ৰিপস্সনাপঞ্ঞং ৰা আদিং কত্ৰা ফলপঞ্ঞা কথিতা। দুতিযেন ৰচীসচ্চং আদিং কত্ৰা পরমত্থসচ্চং নিব্বানং। ততিযেন আমিসপরিচ্চাগং আদিং কত্ৰা অগ্গমগ্গেন কিলেসপরিচ্চাগো। চতুত্থেন সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতে কিলেসে আদিং কত্ৰা অগ্গমগ্গেন কিলেসৰূপসমো। পঞ্ঞাধিট্ঠানেন ৰা একেন অরহত্তফলপঞ্ঞা কথিতা। সেসেহি পরমত্থসচ্চং। সচ্চাধিট্ঠানেন ৰা একেন পরমত্থসচ্চং কথিতং। সেসেহি অরহত্তপঞ্ঞাতি মূসিকাভযত্থেরো আহ।
Adhiṭṭhānānīti ettha adhīti upasaggamattaṃ. Atthato pana tena vā tiṭṭhanti, tattha vā tiṭṭhanti, ṭhānameva vā taṃtaṃguṇādhikānaṃ purisānaṃ adhiṭṭhānaṃ, paññāva adhiṭṭhānaṃ paññādhiṭṭhānaṃ. Ettha ca paṭhamena aggaphalapaññā. Dutiyena vacīsaccaṃ. Tatiyena āmisapariccāgo. Catutthena kilesūpasamo kathitoti veditabbo. Paṭhamena ca kammassakatapaññaṃ vipassanāpaññaṃ vā ādiṃ katvā phalapaññā kathitā. Dutiyena vacīsaccaṃ ādiṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Tatiyena āmisapariccāgaṃ ādiṃ katvā aggamaggena kilesapariccāgo. Catutthena samāpattivikkhambhite kilese ādiṃ katvā aggamaggena kilesavūpasamo. Paññādhiṭṭhānena vā ekena arahattaphalapaññā kathitā. Sesehi paramatthasaccaṃ. Saccādhiṭṭhānena vā ekena paramatthasaccaṃ kathitaṃ. Sesehi arahattapaññāti mūsikābhayatthero āha.
পঞ্হব্যাকরণাদিচতুক্কৰণ্ণনা
Pañhabyākaraṇādicatukkavaṇṇanā
৩১২. পঞ্হব্যাকরণানি মহাপদেসকথায ৰিত্থারিতানেৰ।
312.Pañhabyākaraṇāni mahāpadesakathāya vitthāritāneva.
কণ্হন্তি কাল়কং দসঅকুসলকম্মপথকম্মং। কণ্হৰিপাকন্তি অপাযে নিব্বত্তনতো কাল়কৰিপাকং। সুক্কন্তি পণ্ডরং কুসলকম্মপথকম্মং। সুক্কৰিপাকন্তি সগ্গে নিব্বত্তনতো পণ্ডরৰিপাকং। কণ্হসুক্কন্তি মিস্সককম্মং। কণ্হসুক্কৰিপাকন্তি সুখদুক্খৰিপাকং। মিস্সককম্মঞ্হি কত্ৰা অকুসলেন তিরচ্ছানযোনিযং মঙ্গলহত্থিট্ঠানাদীসু উপ্পন্নো কুসলেন পৰত্তে সুখং ৰেদযতি। কুসলেন রাজকুলেপি নিব্বত্তো অকুসলেন পৰত্তে দুক্খং ৰেদযতি। অকণ্হঅসুক্কন্তি কম্মক্খযকরং চতুমগ্গঞাণং অধিপ্পেতং। তঞ্হি যদি কণ্হং ভৰেয্য, কণ্হৰিপাকং দদেয্য। যদি সুক্কং ভৰেয্য, সুক্কৰিপাকং দদেয্য। উভযৰিপাকস্স পন অদানতো অকণ্হাসুক্কৰিপাকত্তা অকণ্হং অসুক্কন্তি অযমেত্থ অত্থো।
Kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ kusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti missakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vedayati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vedayati. Akaṇhaasukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā akaṇhaṃ asukkanti ayamettha attho.
সচ্ছিকরণীযাতি পচ্চক্খকরণেন চেৰ পটিলাভেন চ সচ্ছিকাতব্বা। চক্খুনাতি দিব্বচক্খুনা। কাযেনাতি সহজাতনামকাযেন। পঞ্ঞাযাতি অরহত্তফলঞাণেন।
Sacchikaraṇīyāti paccakkhakaraṇena ceva paṭilābhena ca sacchikātabbā. Cakkhunāti dibbacakkhunā. Kāyenāti sahajātanāmakāyena. Paññāyāti arahattaphalañāṇena.
ওঘাতি ৰট্টস্মিং সত্তে ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা। তত্থ পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামোঘো। রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ভৰোঘো। তথা ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহগতো চ রাগো। দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠোঘো।
Oghāti vaṭṭasmiṃ satte ohananti osīdāpentīti oghā. Tattha pañcakāmaguṇiko rāgo kāmogho. Rūpārūpabhavesu chandarāgo bhavogho. Tathā jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho.
ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা। তে ওঘা ৰিয ৰেদিতব্বা।
Vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Te oghā viya veditabbā.
ৰিসংযোজেন্তীতি ৰিসঞ্ঞোগা। তত্থ অসুভজ্ঝানং কামযোগৰিসংযোগো। তং পাদকং কত্ৰা অধিগতো অনাগামিমগ্গো একন্তেনেৰ কামযোগৰিসঞ্ঞোগো নাম। অরহত্তমগ্গো ভৰযোগৰিসঞ্ঞোগো নাম। সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিযোগৰিসঞ্ঞোগো নাম। অরহত্তমগ্গো অৰিজ্জাযোগৰিসঞ্ঞোগো নাম।
Visaṃyojentīti visaññogā. Tattha asubhajjhānaṃ kāmayogavisaṃyogo. Taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva kāmayogavisaññogo nāma. Arahattamaggo bhavayogavisaññogo nāma. Sotāpattimaggo diṭṭhiyogavisaññogo nāma. Arahattamaggo avijjāyogavisaññogo nāma.
গন্থনৰসেন গন্থা। ৰট্টস্মিং নামকাযঞ্চেৰ রূপকাযঞ্চ গন্থতি বন্ধতি পলিবুন্ধতীতি কাযগন্থো। ইদংসচ্চাভিনিৰেসোতি ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞন্তি এৰং পৰত্তো দিট্ঠাভিনিৰেসো।
Ganthanavasena ganthā. Vaṭṭasmiṃ nāmakāyañceva rūpakāyañca ganthati bandhati palibundhatīti kāyagantho.Idaṃsaccābhinivesoti idameva saccaṃ, moghamaññanti evaṃ pavatto diṭṭhābhiniveso.
উপাদানানীতি আদানগ্গহণানি। কামোতি রাগো, সোযেৰ গহণট্ঠেন উপাদানন্তি কামুপাদানং। দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠি, সাপি গহণট্ঠেন উপাদানন্তি দিট্ঠুপাদানং। ইমিনা সুদ্ধীতি এৰং সীলৰতানং গহণং সীলব্বতুপাদানং। অত্তাতি এতেন ৰদতি চেৰ উপাদিযতি চাতি অত্তৰাদুপাদানং।
Upādānānīti ādānaggahaṇāni. Kāmoti rāgo, soyeva gahaṇaṭṭhena upādānanti kāmupādānaṃ. Diṭṭhīti micchādiṭṭhi, sāpi gahaṇaṭṭhena upādānanti diṭṭhupādānaṃ. Iminā suddhīti evaṃ sīlavatānaṃ gahaṇaṃ sīlabbatupādānaṃ. Attāti etena vadati ceva upādiyati cāti attavādupādānaṃ.
যোনিযোতি কোট্ঠাসা। অণ্ডে জাতাতি অণ্ডজা। জলাবুম্হি জাতাতি জলাবুজা। সংসেদে জাতাতি সংসেদজা। সযনস্মিং পূতিমচ্ছাদীসু চ নিব্বত্তানমেতং অধিৰচনং। ৰেগেন আগন্ত্ৰা উপপতিতা ৰিযাতি ওপপাতিকা। তত্থ দেৰমনুস্সেসু সংসেদজওপপাতিকানং অযং ৰিসেসো। সংসেদজা মন্দা দহরা হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি। ওপপাতিকা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা হুত্ৰা। মনুস্সেসু হি ভুম্মদেৰেসু চ ইমা চতস্সোপি যোনিযো লব্ভন্তি। তথা তিরচ্ছানেসু সুপণ্ণনাগাদীসু। ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তত্থ, ভিক্খৰে, অণ্ডজা সুপণ্ণা অণ্ডজেৰ নাগে হরন্তি, ন জলাবুজে ন সংসেদজে ন ওপপাতিকে’’তি (সং॰ নি॰ ৩.৩৯৩)। চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায উপরিদেৰা ওপপাতিকাযেৰ । তথা নেরযিকা। পেতেসু চতস্সোপি লব্ভন্তি। গব্ভাৰক্কন্তিযো সম্পসাদনীযে কথিতা এৰ।
Yoniyoti koṭṭhāsā. Aṇḍe jātāti aṇḍajā. Jalābumhi jātāti jalābujā. Saṃsede jātāti saṃsedajā. Sayanasmiṃ pūtimacchādīsu ca nibbattānametaṃ adhivacanaṃ. Vegena āgantvā upapatitā viyāti opapātikā. Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ viseso. Saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti. Opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā. Manussesu hi bhummadevesu ca imā catassopi yoniyo labbhanti. Tathā tiracchānesu supaṇṇanāgādīsu. Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje na saṃsedaje na opapātike’’ti (saṃ. ni. 3.393). Cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāyeva . Tathā nerayikā. Petesu catassopi labbhanti. Gabbhāvakkantiyo sampasādanīye kathitā eva.
অত্তভাৰপটিলাভেসু পঠমো খিড্ডাপদোসিকৰসেন ৰেদিতব্বো। দুতিযো ওরব্ভিকাদীহি ঘাতিযমানউরব্ভাদিৰসেন। ততিযো মনোপদোসিকাৰসেন। চতুত্থো চাতুমহারাজিকে উপাদায উপরিসেসদেৰতাৰসেন। তে হি দেৰা নেৰ অত্তসঞ্চেতনায মরন্তি, ন পরসঞ্চেতনায।
Attabhāvapaṭilābhesu paṭhamo khiḍḍāpadosikavasena veditabbo. Dutiyo orabbhikādīhi ghātiyamānaurabbhādivasena. Tatiyo manopadosikāvasena. Catuttho cātumahārājike upādāya uparisesadevatāvasena. Te hi devā neva attasañcetanāya maranti, na parasañcetanāya.
দক্খিণাৰিসুদ্ধাদিচতুক্কৰণ্ণনা
Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā
৩১৩. দক্খিণাৰিসুদ্ধিযোতি দানসঙ্খাতা দক্খিণা ৰিসুজ্ঝন্তি মহপ্ফলা হোন্তি এতাহীতি দক্খিণাৰিসুদ্ধিযো।
313.Dakkhiṇāvisuddhiyoti dānasaṅkhātā dakkhiṇā visujjhanti mahapphalā honti etāhīti dakkhiṇāvisuddhiyo.
দাযকতো ৰিসুজ্ঝতি, নো পটিগ্গাহকতোতি যত্থ দাযকো সীলৰা হোতি, ধম্মেনুপ্পন্নং দেয্যধম্মং দেতি, পটিগ্গাহকো দুস্সীলো। অযং দক্খিণা ৰেস্সন্তরমহারাজস্স দক্খিণাসদিসা। পটিগ্গাহকতো ৰিসুজ্ঝতি, নো দাযকতোতি যত্থ পটিগ্গাহকো সীলৰা হোতি, দাযকো দুস্সীলো, অধম্মেনুপ্পন্নং দেতি, অযং দক্খিণা চোরঘাতকস্স দক্খিণাসদিসা। নেৰ দাযকতো ৰিসুজ্ঝতি, নো পটিগ্গাহকতোতি যত্থ উভোপি দুস্সীলা দেয্যধম্মোপি অধম্মেন নিব্বত্তো। ৰিপরিযাযেন চতুত্থা ৰেদিতব্বা।
Dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha dāyako sīlavā hoti, dhammenuppannaṃ deyyadhammaṃ deti, paṭiggāhako dussīlo. Ayaṃ dakkhiṇā vessantaramahārājassa dakkhiṇāsadisā. Paṭiggāhakatovisujjhati, no dāyakatoti yattha paṭiggāhako sīlavā hoti, dāyako dussīlo, adhammenuppannaṃ deti, ayaṃ dakkhiṇā coraghātakassa dakkhiṇāsadisā. Neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha ubhopi dussīlā deyyadhammopi adhammena nibbatto. Vipariyāyena catutthā veditabbā.
সঙ্গহৰত্থূনীতি সঙ্গহকারণানি। তানি হেট্ঠা ৰিভত্তানেৰ।
Saṅgahavatthūnīti saṅgahakāraṇāni. Tāni heṭṭhā vibhattāneva.
অনরিযৰোহারাতি অনরিযানং লামকানং ৰোহারা।
Anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā.
অরিযৰোহারাতি অরিযানং সপ্পুরিসানং ৰোহারা।
Ariyavohārāti ariyānaṃ sappurisānaṃ vohārā.
দিট্ঠৰাদিতাতি দিট্ঠং মযাতি এৰং ৰাদিতা। এত্থ চ তংতংসমুট্ঠাপকচেতনাৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো।
Diṭṭhavāditāti diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo.
অত্তন্তপাদিচতুক্কৰণ্ণনা
Attantapādicatukkavaṇṇanā
৩১৪. অত্তন্তপাদীসু পঠমো অচেলকো। দুতিযো ওরব্ভিকাদীসু অঞ্ঞতরো। ততিযো যঞ্ঞযাজকো। চতুত্থো সাসনে সম্মাপটিপন্নো।
314.Attantapādīsu paṭhamo acelako. Dutiyo orabbhikādīsu aññataro. Tatiyo yaññayājako. Catuttho sāsane sammāpaṭipanno.
অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু পঠমো যো সযং সীলাদিসম্পন্নো, পরং সীলাদীসু ন সমাদপেতি আযস্মা ৰক্কলিত্থেরো ৰিয। দুতিযো যো অত্তনা ন সীলাদিসম্পন্নো, পরং সীলাদীসু সমাদপেতি আযস্মা উপনন্দো ৰিয। ততিযো যো নেৰত্তনা সীলাদিসম্পন্নো, পরং সীলাদীসু ন সমাদপেতি দেৰদত্তো ৰিয। চতুত্থো যো অত্তনা চ সীলাদিসম্পন্নো পরঞ্চ সীলাদীসু সমাদপেতি আযস্মা মহাকস্সপো ৰিয।
Attahitāya paṭipannādīsu paṭhamo yo sayaṃ sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti āyasmā vakkalitthero viya. Dutiyo yo attanā na sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu samādapeti āyasmā upanando viya. Tatiyo yo nevattanā sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti devadatto viya. Catuttho yo attanā ca sīlādisampanno parañca sīlādīsu samādapeti āyasmā mahākassapo viya.
তমাদীসু তমোতি অন্ধকারভূতো। তমপরাযণোতি তমমেৰ পরং অযনং গতি অস্সাতি তমপরাযণো। এৰং সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো। এত্থ চ পঠমো নীচে চণ্ডালাদিকুলে দুজ্জীৰিতে হীনত্তভাৰে নিব্বত্তিত্ৰা তীণি দুচ্চরিতানি পরিপূরেতি। দুতিযো তথাৰিধো হুত্ৰা তীণি সুচরিতানি পরিপূরেতি। ততিযো উল়ারে খত্তিযকুলে বহুঅন্নপানে সম্পন্নত্তভাৰে নিব্বত্তিত্ৰা তীণি দুচ্চরিতানি পরিপূরেতি। চতুত্থো তাদিসোৰ হুত্ৰা তীণি সুচরিতানি পরিপূরেতি।
Tamādīsu tamoti andhakārabhūto. Tamaparāyaṇoti tamameva paraṃ ayanaṃ gati assāti tamaparāyaṇo. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca paṭhamo nīce caṇḍālādikule dujjīvite hīnattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Dutiyo tathāvidho hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti. Tatiyo uḷāre khattiyakule bahuannapāne sampannattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Catuttho tādisova hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti.
সমণমচলোতি সমণঅচলো। ম-কারো পদসন্ধিমত্তং। সো সোতাপন্নো ৰেদিতব্বো। সোতাপন্নো হি চতূহি ৰাতেহি ইন্দখীলো ৰিয পরপ্পৰাদেহি অকম্পিযো। অচলসদ্ধায সমন্নাগতোতি সমণমচলো। ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমণমচলো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা’’তি (পু॰ প॰ ১৯০) ৰিত্থারো। রাগদোসানং পন তনুভূতত্তা সকদাগামী সমণপদুমো নাম। তেনাহ – ‘‘কতমো পন পুগ্গলো সমণপদুমো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমণপদুমো’’তি (পু॰ প॰ ১৯০)। রাগদোসানং অভাৰা খিপ্পমেৰ পুপ্ফিস্সতীতি অনাগামী সমণপুণ্ডরীকো নাম। তেনাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমণপুণ্ডরীকো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং…পে॰… অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমণপুণ্ডরীকো’’তি (পু॰ প॰ ১৯০)। অরহা পন সব্বেসম্পি গন্থকারকিলেসানং অভাৰা সমণেসু সমণসুখুমালো নাম। তেনাহ – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সমণেসু সমণসুখুমালো? ইধেকচ্চো আসৰানং খযা…পে॰… উপসম্পজ্জ ৰিহরতি। অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমণেসু সমণসুখুমালো’’তি।
Samaṇamacaloti samaṇaacalo. Ma-kāro padasandhimattaṃ. So sotāpanno veditabbo. Sotāpanno hi catūhi vātehi indakhīlo viya parappavādehi akampiyo. Acalasaddhāya samannāgatoti samaṇamacalo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti (pu. pa. 190) vitthāro. Rāgadosānaṃ pana tanubhūtattā sakadāgāmī samaṇapadumo nāma. Tenāha – ‘‘katamo pana puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo samaṇapadumo’’ti (pu. pa. 190). Rāgadosānaṃ abhāvā khippameva pupphissatīti anāgāmī samaṇapuṇḍarīko nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… ayaṃ vuccati puggalo samaṇapuṇḍarīko’’ti (pu. pa. 190). Arahā pana sabbesampi ganthakārakilesānaṃ abhāvā samaṇesu samaṇasukhumālo nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.
‘‘ইমে খো , আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি সমপঞ্ঞাসায চতুক্কানং ৰসেন দ্ৰেপঞ্হসতানি কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho , āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samapaññāsāya catukkānaṃ vasena dvepañhasatāni kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
চতুক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Catukkavaṇṇanā niṭṭhitā.
পঞ্চকৰণ্ণনা
Pañcakavaṇṇanā
৩১৫. ইতি চতুক্কৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি পঞ্চকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ পঞ্চসু খন্ধেসু রূপক্খন্ধো লোকিযো। সেসা লোকিযলোকুত্তরা। উপাদানক্খন্ধা লোকিযাৰ। ৰিত্থারতো পন খন্ধকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা। কামগুণা হেট্ঠা ৰিত্থারিতাৰ।
315. Iti catukkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni pañcakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha pañcasu khandhesu rūpakkhandho lokiyo. Sesā lokiyalokuttarā. Upādānakkhandhā lokiyāva. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. Kāmaguṇā heṭṭhā vitthāritāva.
সুকতদুক্কটাদীহি গন্তব্বাতি গতিযো। নিরযোতি নিরস্সাদো। সহোকাসেন খন্ধা কথিতা। ততো পরেসু তীসু নিব্বত্তা খন্ধাৰ ৰুত্তা। চতুত্থে ওকাসোপি।
Sukatadukkaṭādīhi gantabbāti gatiyo. Nirayoti nirassādo. Sahokāsena khandhā kathitā. Tato paresu tīsu nibbattā khandhāva vuttā. Catutthe okāsopi.
আৰাসে মচ্ছরিযং আৰাসমচ্ছরিযং। তেন সমন্নাগতো ভিক্খু আগন্তুকং দিস্ৰা ‘‘এত্থ চেতিযস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা পরিক্খারো ঠপিতো’’তিআদীনি ৰত্ৰা সঙ্ঘিকম্পি আৰাসং নিৰারেতি। সো কালঙ্কত্ৰা পেতো ৰা অজগরো ৰা হুত্ৰা নিব্বত্ততি। কুলে মচ্ছরিযং কুলমচ্ছরিযং। তেন সমন্নাগতো ভিক্খু তেহি কারণেহি অত্তনো উপট্ঠাককুলে অঞ্ঞেসং পৰেসনম্পি নিৰারেতি। লাভে মচ্ছরিযং লাভমচ্ছরিযং। তেন সমন্নাগতো ভিক্খু সঙ্ঘিকম্পি লাভং মচ্ছরাযন্তো যথা অঞ্ঞে ন লভন্তি, এৰং করোতি। ৰণ্ণে মচ্ছরিযং ৰণ্ণমচ্ছরিযং। ৰণ্ণোতি চেত্থ সরীরৰণ্ণোপি গুণৰণ্ণোপি ৰেদিতব্বো। পরিযত্তিধম্মে মচ্ছরিযং ধম্মমচ্ছরিযং। তেন সমন্নাগতো ভিক্খু ‘‘ইমং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা এসো মং অভিভৰিস্সতী’’তি অঞ্ঞস্স ন দেতি। যো পন ধম্মানুগ্গহেন ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ৰা ন দেতি, ন তং মচ্ছরিযং।
Āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikampi āvāsaṃ nivāreti. So kālaṅkatvā peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati. Kule macchariyaṃ kulamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu tehi kāraṇehi attano upaṭṭhākakule aññesaṃ pavesanampi nivāreti. Lābhe macchariyaṃ lābhamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti. Vaṇṇe macchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi veditabbo. Pariyattidhamme macchariyaṃ dhammamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana dhammānuggahena vā puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ.
চিত্তং নিৰারেন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণানি। কামচ্ছন্দো নীৰরণপত্তো অরহত্তমগ্গৰজ্ঝো। কামরাগানুসযো কামরাগসংযোজনপত্তো অনাগামিমগ্গৰজ্ঝো। থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং । মিদ্ধং খন্ধত্তযগেলঞ্ঞং। উভযম্পি অরহত্তমগ্গৰজ্ঝং। তথা উদ্ধচ্চং। কুক্কুচ্চং অনাগামিমগ্গৰজ্ঝং। ৰিচিকিচ্ছা পঠমমগ্গৰজ্ঝা।
Cittaṃ nivārenti pariyonandhantīti nīvaraṇāni. Kāmacchando nīvaraṇapatto arahattamaggavajjho. Kāmarāgānusayo kāmarāgasaṃyojanapatto anāgāmimaggavajjho. Thinaṃ cittagelaññaṃ . Middhaṃ khandhattayagelaññaṃ. Ubhayampi arahattamaggavajjhaṃ. Tathā uddhaccaṃ. Kukkuccaṃ anāgāmimaggavajjhaṃ. Vicikicchā paṭhamamaggavajjhā.
সংযোজনানীতি বন্ধনানি। তেহি পন বদ্ধেসু পুগ্গলেসু রূপারূপভৰে নিব্বত্তা সোতাপন্নসকদাগামিনো অন্তোবদ্ধা বহিসযিতা নাম। তেসঞ্হি কামভৰে বন্ধনং। কামভৰে অনাগামিনো বহিবদ্ধা অন্তোসযিতা নাম। তেসঞ্হি রূপারূপভৰে বন্ধনং। কামভৰে সোতাপন্নসকদাগামিনো অন্তোবদ্ধা অন্তোসযিতা নাম। রূপারূপভৰে অনাগামিনো বহিবদ্ধা বহিসযিতা নাম। খীণাসৰো সব্বত্থ অবন্ধনো।
Saṃyojanānīti bandhanāni. Tehi pana baddhesu puggalesu rūpārūpabhave nibbattā sotāpannasakadāgāmino antobaddhā bahisayitā nāma. Tesañhi kāmabhave bandhanaṃ. Kāmabhave anāgāmino bahibaddhā antosayitā nāma. Tesañhi rūpārūpabhave bandhanaṃ. Kāmabhave sotāpannasakadāgāmino antobaddhā antosayitā nāma. Rūpārūpabhave anāgāmino bahibaddhā bahisayitā nāma. Khīṇāsavo sabbattha abandhano.
সিক্খিতব্বং পদং সিক্খাপদং, সিক্খাকোট্ঠাসোতি অত্থো। সিক্খায ৰা পদং সিক্খাপদং, অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খায অধিগমুপাযোতি অত্থো। অযমেত্থ সঙ্খেপো। ৰিত্থারতো পন সিক্খাপদকথা ৰিভঙ্গপ্পকরণে সিক্খাপদৰিভঙ্গে আগতা এৰ।
Sikkhitabbaṃ padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhākoṭṭhāsoti attho. Sikkhāya vā padaṃ sikkhāpadaṃ, adhicittaadhipaññāsikkhāya adhigamupāyoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana sikkhāpadakathā vibhaṅgappakaraṇe sikkhāpadavibhaṅge āgatā eva.
অভব্বট্ঠানাদিপঞ্চকৰণ্ণনা
Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā
৩১৬. ‘‘অভব্বো, আৰুসো, খীণাসৰো ভিক্খু সঞ্চিচ্চ পাণ’’ন্তিআদি দেসনাসীসমেৰ, সোতাপন্নাদযোপি পন অভব্বা। পুথুজ্জনখীণাসৰানং নিন্দাপসংসত্থম্পি এৰং ৰুত্তং। পুথুজ্জনো নাম গারয্হো, মাতুঘাতাদীনিপি করোতি । খীণাসৰো পন পাসংসো, কুন্থকিপিল্লিকঘাতাদীনিপি ন করোতীতি।
316. ‘‘Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇa’’ntiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbā. Puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho, mātughātādīnipi karoti . Khīṇāsavo pana pāsaṃso, kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti.
ব্যসনেসু ৰিযস্সতীতি ব্যসনং, হিতসুখং খিপতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো। ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং, চোররোগভযাদীহি ঞাতিৰিনাসোতি অত্থো। ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং, রাজচোরাদিৰসেন ভোগৰিনাসোতি অত্থো। রোগো এৰ ব্যসনং রোগব্যসনং। রোগো হি আরোগ্যং ব্যসতি ৰিনাসেতীতি ব্যসনং, সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং। দুস্সীল্যস্সেতং নামং। সম্মাদিট্ঠিং ৰিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠি এৰ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং। এত্থ চ ঞাতিব্যসনাদীনি তীণি নেৰ অকুসলানি ন তিলক্খণাহতানি। সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৰযং অকুসলং তিলক্খণাহতং। তেনেৰ ‘‘নাৰুসো, সত্তা ঞাতিব্যসনহেতু ৰা’’তিআদিমাহ।
Byasanesu viyassatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho. Bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ. Dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca ñātibyasanādīni tīṇi neva akusalāni na tilakkhaṇāhatāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ tilakkhaṇāhataṃ. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā’’tiādimāha.
ঞাতিসম্পদাতি ঞাতীনং সম্পদা পারিপূরী বহুভাৰো। ভোগসম্পদাযপি এসেৰ নযো। আরোগ্যস্স সম্পদা আরোগ্যসম্পদা। পারিপূরী দীঘরত্তং অরোগতা। সীলদিট্ঠিসম্পদাসুপি এসেৰ নযো । ইধাপি ঞাতিসম্পদাদযো নো কুসলা, ন তিলক্খণাহতা। সীলদিট্ঠিসম্পদা কুসলা, তিলক্খণাহতা। তেনেৰ ‘‘নাৰুসো, সত্তা ঞাতিসম্পদাহেতু ৰা’’তিআদিমাহ।
Ñātisampadāti ñātīnaṃ sampadā pāripūrī bahubhāvo. Bhogasampadāyapi eseva nayo. Ārogyassa sampadā ārogyasampadā. Pāripūrī dīgharattaṃ arogatā. Sīladiṭṭhisampadāsupi eseva nayo . Idhāpi ñātisampadādayo no kusalā, na tilakkhaṇāhatā. Sīladiṭṭhisampadā kusalā, tilakkhaṇāhatā. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā’’tiādimāha.
সীলৰিপত্তিসীলসম্পত্তিকথা মহাপরিনিব্বানে ৰিত্থারিতাৰ।
Sīlavipattisīlasampattikathā mahāparinibbāne vitthāritāva.
চোদকেনাতি ৰত্থুসংসন্দস্সনা, আপত্তিসংসন্দস্সনা, সংৰাসপ্পটিক্খেপো, সামীচিপ্পটিক্খেপোতি চতূহি চোদনাৰত্থূহি চোদযমানেন। কালেন ৰক্খামি নো অকালেনাতি এত্থ চুদিতকস্স কালো কথিতো, ন চোদকস্স। পরং চোদেন্তেন হি পরিসমজ্ঝে ৰা উপোসথপৰারণগ্গে ৰা আসনসালাভোজনসালাদীসু ৰা ন চোদেতব্বং। দিৰাট্ঠানে নিসিন্নকালে ‘‘করোতাযস্মা ওকাসং, অহং আযস্মন্তং ৰত্তুকামো’’তি এৰং ওকাসং কারেত্ৰা চোদেতব্বং। পুগ্গলং পন উপপরিক্খিত্ৰা যো লোলপুগ্গলো অভূতং ৰত্ৰা ভিক্খূনং অযসং আরোপেতি, সো ওকাসকম্মং ৰিনাপি চোদেতব্বো। ভূতেনাতি তচ্ছেন সভাৰেন। সণ্হেনাতি মট্ঠেন মুদুকেন। অত্থসঞ্হিতেনাতি অত্থকামতায হিতকামতায উপেতেন।
Codakenāti vatthusaṃsandassanā, āpattisaṃsandassanā, saṃvāsappaṭikkhepo, sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbaṃ. Divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbaṃ. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasañhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena.
পধানিযঙ্গপঞ্চকৰণ্ণনা
Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā
৩১৭. পধানিযঙ্গানীতি পধানং ৰুচ্চতি পদহনং, পধানমস্স অত্থীতি পধানিযো, পধানিযস্স ভিক্খুনো অঙ্গানি পধানিযঙ্গানি। সদ্ধোতি সদ্ধায সমন্নাগতো। সদ্ধা পনেসা আগমনসদ্ধা, অধিগমনসদ্ধা, ওকপ্পনসদ্ধা, পসাদসদ্ধাতি চতুব্বিধা। তত্থ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং সদ্ধা অভিনীহারতো আগতত্তা আগমনসদ্ধা নাম। অরিযসাৰকানং পটিৰেধেন অধিগতত্তা অধিগমনসদ্ধা নাম। বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ৰুত্তে অচলভাৰেন ওকপ্পনং ওকপ্পনসদ্ধা নাম। পসাদুপ্পত্তি পসাদসদ্ধা নাম। ইধ ওকপ্পনসদ্ধা অধিপ্পেতা। বোধিন্তি চতুত্থমগ্গঞাণং। তং সুপ্পটিৰিদ্ধং তথাগতেনাতি সদ্দহতি। দেসনাসীসমেৰ চেতং, ইমিনা পন অঙ্গেন তীসুপি রতনেসু সদ্ধা অধিপ্পেতা। যস্স হি বুদ্ধাদীসু পসাদো বলৰা, তস্স পধানৰীরিযং ইজ্ঝতি। অপ্পাবাধোতি অরোগো। অপ্পাতঙ্কোতি নিদ্দুক্খো। সমৰেপাকিনিযাতি সমৰিপাচনীযা। গহণিযাতি কম্মজতেজোধাতুযা। নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযাতি অতিসীতগহণিকো সীতভীরূ হোতি, অচ্চুণ্হগহণিকো উণ্হভীরূ হোতি, তেসং পধানং ন ইজ্ঝতি। মজ্ঝিমগহণিকস্স ইজ্ঝতি। তেনাহ – ‘‘মজ্ঝিমায পধানক্খমাযা’’তি। যথাভূতং অত্তানং আৰিকত্তাতি যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা। উদযত্থগামিনিযাতি উদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ গন্তুং পরিচ্ছিন্দিতুং সমত্থায, এতেন পঞ্ঞাসলক্খণপরিগ্গাহকং উদযব্বযঞাণং ৰুত্তং । অরিযাযাতি পরিসুদ্ধায। নিব্বেধিকাযাতি অনিব্বিদ্ধপুব্বে লোভক্খন্ধাদযো নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থায। সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি তদঙ্গৰসেন কিলেসানং পহীনত্তা যং যং দুক্খং খীযতি, তস্স তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযা। ইতি সব্বেহি ইমেহি পদেহি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাৰ কথিতা। দুপ্পঞ্ঞস্স হি পধানং ন ইজ্ঝতি।
317.Padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanaṃ, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgāni padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamanasaddhā, adhigamanasaddhā, okappanasaddhā, pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato āgatattā āgamanasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā adhigamanasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catutthamaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati. Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācanīyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū hoti, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha – ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthaṅgamañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ . Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.
সুদ্ধাৰাসাদিপঞ্চকৰণ্ণনা
Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā
৩১৮. সুদ্ধাৰাসাতি সুদ্ধা ইধ আৰসিংসু আৰসন্তি আৰসিস্সন্তি ৰাতি সুদ্ধাৰাসা। সুদ্ধাতি কিলেসমলরহিতা অনাগামিখীণাসৰা। অৰিহাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং মহাপদানে ৰুত্তমেৰ।
318.Suddhāvāsāti suddhā idha āvasiṃsu āvasanti āvasissanti vāti suddhāvāsā. Suddhāti kilesamalarahitā anāgāmikhīṇāsavā. Avihātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.
অনাগামীসু আযুনো মজ্ঝং অনতিক্কমিত্ৰা অন্তরাৰ কিলেসপরিনিব্বানং অরহত্তং পত্তো অন্তরাপরিনিব্বাযী নাম। মজ্ঝং উপহচ্চ অতিক্কমিত্ৰা পত্তো উপহচ্চপরিনিব্বাযী নাম। অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন অকিলমন্তো সুখেন পত্তো অসঙ্খারপরিনিব্বাযী নাম। সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো দুক্খেন পত্তো সসঙ্খারপরিনিব্বাযী নাম। ইমে চত্তারো পঞ্চসুপি সুদ্ধাৰাসেসু লব্ভন্তি। উদ্ধংসোতোঅকনিট্ঠগামীতি এত্থ পন চতুক্কং ৰেদিতব্বং। যো হি অৰিহাতো পট্ঠায চত্তারো দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম। যো অৰিহাতো দুতিযং ৰা ততিযং ৰা চতুত্থং ৰা দেৰলোকং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নাম। যো কামভৰতো অকনিট্ঠেসু নিব্বত্তিত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম। যো হেট্ঠা চতূসু দেৰলোকেসু তত্থ তত্থেৰ নিব্বত্তিত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো ন অকনিট্ঠগামী নামাতি।
Anāgāmīsu āyuno majjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānaṃ arahattaṃ patto antarāparinibbāyī nāma. Majjhaṃ upahacca atikkamitvā patto upahaccaparinibbāyī nāma. Asaṅkhārena appayogena akilamanto sukhena patto asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena patto sasaṅkhāraparinibbāyī nāma. Ime cattāro pañcasupi suddhāvāsesu labbhanti. Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmīti ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihāto paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo avihāto dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato akaniṭṭhesu nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti.
চেতোখিলপঞ্চকৰণ্ণনা
Cetokhilapañcakavaṇṇanā
৩১৯. চেতোখিলাতি চিত্তস্স থদ্ধভাৰা। সত্থরি কঙ্খতীতি সত্থু সরীরে ৰা গুণে ৰা কঙ্খতি। সরীরে কঙ্খমানো ‘‘দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসৰরলক্খণপটিমণ্ডিতং নাম সরীরং অত্থি নু খো নত্থী’’তি কঙ্খতি। গুণে কঙ্খমানো ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞাণং অত্থি নু খো নত্থী’’তি কঙ্খতি। আতপ্পাযাতি ৰীরিযকরণত্থায। অনুযোগাযাতি পুনপ্পুনং যোগায। সাতচ্চাযাতি সততকিরিযায। পধানাযাতি পদহনত্থায। অযং পঠমো চেতোখিলোতি অযং সত্থরি ৰিচিকিচ্ছাসঙ্খাতো পঠমো চিত্তস্স থদ্ধভাৰো। ধম্মেতি পরিযত্তিধম্মে চ পটিৰেধধম্মে চ। পরিযত্তিধম্মে কঙ্খমানো ‘‘তেপিটকং বুদ্ধৰচনং চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি ৰদন্তি, অত্থি নু খো এতং নত্থী’’তি কঙ্খতি। পটিৰেধধম্মে কঙ্খমানো ‘‘ৰিপস্সনানিস্সন্দো মগ্গো নাম, মগ্গনিস্সন্দো ফলং নাম, সব্বসঙ্খারপটিনিস্সগ্গো নিব্বানং নামাতি ৰদন্তি, তং অত্থি নু খো নত্থী’’তি কঙ্খতি। সঙ্ঘে কঙ্খতীতি ‘‘উজুপ্পটিপন্নোতিআদীনং পদানং ৰসেন এৰরূপং পটিপদং পটিপন্নো চত্তারো মগ্গট্ঠা চত্তারো ফলট্ঠাতি অট্ঠন্নং পুগ্গলানং সমূহভূতো সঙ্ঘো নাম অত্থি নু খো নত্থী’’তি কঙ্খতি। সিক্খায কঙ্খমানো ‘‘অধিসীলসিক্খা নাম, অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খা নামাতি ৰদন্তি , সা অত্থি নু খো নত্থী’’তি কঙ্খতি। অযং পঞ্চমোতি অযং সব্রহ্মচারীসু কোপসঙ্খাতো পঞ্চমো চিত্তস্স থদ্ধভাৰো কচৰরভাৰো খাণুকভাৰো।
319.Cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsamahāpurisavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ātappāyāti vīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo. Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma, adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti , sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.
চেতসোৰিনিবন্ধাদিপঞ্চকৰণ্ণনা
Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā
৩২০. চেতসোৰিনিবন্ধাতি চিত্তং বন্ধিত্ৰা মুট্ঠিযং কত্ৰা ৰিয গণ্হন্তীতি চেতসোৰিনিবন্ধা। কামেতি ৰত্থুকামেপি কিলেসকামেপি। কাযেতি অত্তনো কাযে। রূপেতি বহিদ্ধারূপে। যাৰদত্থন্তি যত্তকং ইচ্ছতি, তত্তকং। উদরাৰদেহকন্তি উদরপূরং। তঞ্হি উদরং অৰদেহনতো ‘‘উদরাৰদেহক’’ন্তি ৰুচ্চতি। সেয্যসুখন্তি মঞ্চপীঠসুখং। পস্সসুখন্তি যথা সম্পরিৰত্তকং সযন্তস্স দক্খিণপস্সৰামপস্সানং সুখং হোতি, এৰং উপ্পন্নং সুখং। মিদ্ধসুখন্তি নিদ্দাসুখং। অনুযুত্তোতি যুত্তপ্পযুত্তো ৰিহরতি। পণিধাযাতি পত্থযিত্ৰা। ব্রহ্মচরিযেনাতি মেথুনৰিরতিব্রহ্মচরিযেন। দেৰো ৰা ভৰিস্সামীতি মহেসক্খদেৰো ৰা ভৰিস্সামি। দেৰঞ্ঞতরো ৰাতি অপ্পেসক্খদেৰেসু ৰা অঞ্ঞতরো।
320.Cetasovinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato ‘‘udarāvadehaka’’nti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannaṃ sukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Brahmacariyenāti methunaviratibrahmacariyena. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataro.
ইন্দ্রিযেসু পঠমপঞ্চকে লোকিযানেৰ কথিতানি। দুতিযপঞ্চকে পঠমদুতিযচতুত্থানি লোকিযানি, ততিযপঞ্চমানি লোকিযলোকুত্তরানি। ততিযপঞ্চকে সমথৰিপস্সনামগ্গৰসেন লোকিযলোকুত্তরানি।
Indriyesu paṭhamapañcake lokiyāneva kathitāni. Dutiyapañcake paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni, tatiyapañcamāni lokiyalokuttarāni. Tatiyapañcake samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāni.
নিস্সরণিযপঞ্চকৰণ্ণনা
Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā
৩২১. নিস্সরণিযাতি নিস্সটা ৰিসঞ্ঞুত্তা। ধাতুযোতি অত্তসুঞ্ঞসভাৰা। কামে মনসিকরোতোতি কামে মনসিকরোন্তস্স, অসুভজ্ঝানতো ৰুট্ঠায অগদং গহেত্ৰা ৰিসং ৰীমংসন্তো ৰিয ৰীমংসনত্থং কামাভিমুখং চিত্তং পেসেন্তস্সাতি অত্থো। ন পক্খন্দতীতি ন পৰিসতি। ন পসীদতীতি পসাদং নাপজ্জতি। ন সন্তিট্ঠতীতি ন পতিট্ঠতি। ন ৰিমুচ্চতীতি নাধিমুচ্চতি। যথা পন কুক্কুটপত্তং ৰা ন্হারুদদ্দুলং ৰা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৰত্ততি ন সম্পসারিযতি; এৰং পতিলীযতি ন পসারিযতি। নেক্খম্মং খো পনাতি ইধ নেক্খম্মং নাম দসসু অসুভেসু পঠমজ্ঝানং, তদস্স মনসিকরোতো চিত্তং পক্খন্দতি। তস্স তং চিত্তন্তি তস্স তং অসুভজ্ঝানচিত্তং। সুগতন্তি গোচরে গতত্তা সুট্ঠু গতং। সুভাৰিতন্তি অহানভাগিযত্তা সুট্ঠু ভাৰিতং। সুৰুট্ঠিতন্তি কামতো সুট্ঠু ৰুট্ঠিতং। সুৰিমুত্তন্তি কামেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তং। কামপচ্চযা আসৰা নাম কামহেতুকা চত্তারো আসৰা। ৰিঘাতাতি দুক্খা। পরিল়াহাতি কামরাগপরিল়াহা। ন সো তং ৰেদনং ৰেদেতীতি সো তং কামৰেদনং ৰিঘাতপরিল়াহৰেদনঞ্চ ন ৰেদযতি। ইদমক্খাতং কামানং নিস্সরণন্তি ইদং অসুভজ্ঝানং কামেহি নিস্সটত্তা কামানং নিস্সরণন্তি অক্খাতং। যো পন তং ঝানং পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো ততিযং মগ্গং পত্ৰা অনাগামিফলেন নিব্বানং দিস্ৰা পুন কামা নাম নত্থীতি জানাতি, তস্স চিত্তং অচ্চন্তনিস্সরণমেৰ। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো।
321.Nissaraṇiyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāme manasikarototi kāme manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti na pavisati. Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Nasantiṭṭhatīti na patiṭṭhati. Na vimuccatīti nādhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati; evaṃ patilīyati na pasāriyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma dasasu asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato suṭṭhu vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vedetīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vedayati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyaṃ maggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā puna kāmā nāma natthīti jānāti, tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.
অযং পন ৰিসেসো, দুতিযৰারে মেত্তাঝানানি ব্যাপাদস্স নিস্সরণং নাম। ততিযৰারে করুণাঝানানি ৰিহিংসায নিস্সরণং নাম। চতুত্থৰারে অরূপজ্ঝানানি রূপানং নিস্সরণং নাম। অচ্চন্তনিস্সরণে চেত্থ অরহত্তফলং যোজেতব্বং।
Ayaṃ pana viseso, dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ.
পঞ্চমৰারে সক্কাযং মনসিকরোতোতি সুদ্ধসঙ্খারে পরিগ্গণ্হিত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স সুক্খৰিপস্সকস্স ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ৰীমংসনত্থং পঞ্চুপাদানক্খন্ধাভিমুখং চিত্তং পেসেন্তস্স। ইদমক্খাতং সক্কাযনিস্সরণন্তি ইদং অরহত্তমগ্গেন চ ফলেন চ নিব্বানং দিস্ৰা ঠিতস্স ভিক্খুনো পুন সক্কাযো নত্থীতি উপ্পন্নং অরহত্তফলসমাপত্তিচিত্তং সক্কাযস্স নিস্সরণন্তি অক্খাতং।
Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyanissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno puna sakkāyo natthīti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ.
ৰিমুত্তাযতনপঞ্চকৰণ্ণনা
Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā
৩২২. ৰিমুত্তাযতনানীতি ৰিমুচ্চনকারণানি। অত্থপটিসংৰেদিনোতি পাল়িঅত্থং জানন্তস্স। ধম্মপটিসংৰেদিনোতি পাল়িং জানন্তস্স। পামোজ্জন্তি তরুণপীতি। পীতীতি তুট্ঠাকারভূতা বলৰপীতি। কাযোতি নামকাযো পটিপস্সম্ভতি। সুখং ৰেদযতীতি সুখং পটিলভতি। চিত্তং সমাধিযতীতি অরহত্তফলসমাধিনা সমাধিযতি। অযঞ্হি তং ধম্মং সুণন্তো আগতাগতট্ঠানে ঝানৰিপস্সনামগ্গফলানি জানাতি, তস্স এৰং জানতো পীতি উপ্পজ্জতি। সো তস্সা পীতিযা অন্তরা ওসক্কিতুং ন দেন্তো উপচারকম্মট্ঠানিকো হুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি। তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘চিত্তং সমাধিযতী’’তি। সেসেসুপি এসেৰ নযো । অযং পন ৰিসেসো, সমাধিনিমিত্তন্তি অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু অঞ্ঞতরো সমাধিযেৰ সমাধিনিমিত্তং। সুগ্গহিতং হোতীতিআদীসু আচরিযসন্তিকে কম্মট্ঠানং উগ্গণ্হন্তেন সুট্ঠু গহিতং হোতি। সুট্ঠু মনসিকতন্তি সুট্ঠু উপধারিতং। সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞাযাতি পঞ্ঞায সুট্ঠু পচ্চক্খং কতং। তস্মিং ধম্মেতি তস্মিং কম্মট্ঠানপাল়িধম্মে।
322.Vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo paṭipassambhati. Sukhaṃ vedayatīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo . Ayaṃ pana viseso, samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādīsu ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Suṭṭhu manasikatanti suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme.
ৰিমুত্তিপরিপাচনীযাতি ৰিমুত্তি ৰুচ্চতি অরহত্তং, তং পরিপাচেন্তীতি ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা। অনিচ্চসঞ্ঞাতি অনিচ্চানুপস্সনাঞাণে উপ্পন্নসঞ্ঞা। অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞাতি দুক্খানুপস্সনাঞাণে উপ্পন্নসঞ্ঞা। দুক্খে অনত্তসঞ্ঞাতি অনত্তানুপস্সনাঞাণে উপ্পন্নসঞ্ঞা। পহানসঞ্ঞাতি পহানানুপস্সনাঞাণে উপ্পন্নসঞ্ঞা। ৰিরাগসঞ্ঞাতি ৰিরাগানুপস্সনাঞাণে উপ্পন্নসঞ্ঞা।
Vimuttiparipācanīyāti vimutti vuccati arahattaṃ, taṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā.
‘‘ইমে খো আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি ছব্বীসতিযা পঞ্চকানং ৰসেন তিংসসতপঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti chabbīsatiyā pañcakānaṃ vasena tiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
পঞ্চকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Pañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.
ছক্কৰণ্ণনা
Chakkavaṇṇanā
৩২৩. ইতি পঞ্চকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি ছক্কৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ অজ্ঝত্তিকানীতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তিকানি। বাহিরানীতি ততো অজ্ঝত্তজ্ঝত্ততো বহিভূতানি। ৰিত্থারতো পন আযতনকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাৰ। ৰিঞ্ঞাণকাযাতি ৰিঞ্ঞাণসমূহা। চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি চক্খুপসাদনিস্সিতং কুসলাকুসলৰিপাকৰিঞ্ঞাণং। এস নযো সব্বত্থ। চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুনিস্সিতো সম্ফস্সো। সোতসম্ফস্সাদীসুপি এসেৰ নযো। মনোসম্ফস্সোতি ইমে দস সম্ফস্সে ঠপেত্ৰা সেসো সব্বো মনোসম্ফস্সো নাম। ৰেদনাছক্কম্পি এতেনেৰ নযেন ৰেদিতব্বং। রূপসঞ্ঞাতি রূপং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না সঞ্ঞা। এতেনুপাযেন সেসাপি ৰেদিতব্বা। চেতনাছক্কেপি এসেৰ নযো। তথা তণ্হাছক্কে।
323. Iti pañcakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni chakkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ajjhattikānīti ajjhattajjhattikāni. Bāhirānīti tato ajjhattajjhattato bahibhūtāni. Vitthārato pana āyatanakathā visuddhimagge kathitāva. Viññāṇakāyāti viññāṇasamūhā. Cakkhuviññāṇanti cakkhupasādanissitaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphassoti cakkhunissito samphasso. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Manosamphassoti ime dasa samphasse ṭhapetvā seso sabbo manosamphasso nāma. Vedanāchakkampi eteneva nayena veditabbaṃ. Rūpasaññāti rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannā saññā. Etenupāyena sesāpi veditabbā. Cetanāchakkepi eseva nayo. Tathā taṇhāchakke.
অগারৰোতি গারৰৰিরহিতো। অপ্পতিস্সোতি অপ্পতিস্সযো অনীচৰুত্তি। এত্থ পন যো ভিক্খু সত্থরি ধরমানে তীসু কালেসু উপট্ঠানং ন যাতি। সত্থরি অনুপাহনে চঙ্কমন্তে সউপাহনো চঙ্কমতি, নীচে চঙ্কমন্তে উচ্চে চঙ্কমতি, হেট্ঠা ৰসন্তে উপরি ৰসতি, সত্থুদস্সনট্ঠানে উভো অংসে পারুপতি, ছত্তং ধারেতি, উপাহনং ধারেতি, নহাযতি, উচ্চারং ৰা পস্সাৰং ৰা করোতি। পরিনিব্বুতে পন চেতিযং ৰন্দিতুং ন গচ্ছতি, চেতিযস্স পঞ্ঞাযনট্ঠানে সত্থুদস্সনট্ঠানে ৰুত্তং সব্বং করোতি, অযং সত্থরি অগারৰো নাম। যো পন ধম্মস্সৰনে সংঘুট্ঠে সক্কচ্চং ন গচ্ছতি, সক্কচ্চং ধম্মং ন সুণাতি, সমুল্লপন্তো নিসীদতি, সক্কচ্চং ন গণ্হাতি, ন ৰাচেতি, অযং ধম্মে অগারৰো নাম। যো পন থেরেন ভিক্খুনা অনজ্ঝিট্ঠো ধম্মং দেসেতি, নিসীদতি, পঞ্হং কথেতি, ৰুড্ঢে ভিক্খূ ঘট্টেন্তো গচ্ছতি, তিট্ঠতি, নিসীদতি, দুস্সপল্লত্থিকং ৰা হত্থপল্লত্থিকং ৰা করোতি, সঙ্ঘমজ্ঝে উভো অংসে পারুপতি, ছত্তুপাহনং ধারেতি, অযং সঙ্ঘে অগারৰো নাম। একভিক্খুস্মিম্পি হি অগারৰে কতে সঙ্ঘে অগারৰো কতোৰ হোতি। তিস্সো সিক্খা পন অপূরযমানোৰ সিক্খায অগারৰো নাম। অপ্পমাদলক্খণং অননুব্রূহযমানো অপ্পমাদে অগারৰো নাম। দুৰিধম্পি পটিসন্থারং অকরোন্তো পটিসন্থারে অগারৰো নাম। ছ গারৰা ৰুত্তপ্পটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বা।
Agāravoti gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti. Satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkamante ucce caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti. Parinibbute pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, ayaṃ satthari agāravo nāma. Yo pana dhammassavane saṃghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti, na vāceti, ayaṃ dhamme agāravo nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova sikkhāya agāravo nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno appamāde agāravo nāma. Duvidhampi paṭisanthāraṃ akaronto paṭisanthāre agāravo nāma. Cha gāravā vuttappaṭipakkhavasena veditabbā.
সোমনস্সূপৰিচারাতি সোমনস্সসম্পযুত্তা ৰিচারা। সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সকারণভূতং। উপৰিচরতীতি ৰিতক্কেন ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেন পরিচ্ছিন্দতি। এস নযো সব্বত্থ। দোমনস্সূপৰিচারাপি এৰমেৰ ৰেদিতব্বা। তথা উপেক্খূপৰিচারা। সারণীযধম্মা হেট্ঠা ৰিত্থারিতা। দিট্ঠিসামঞ্ঞগতোতি ইমিনা পন পদেন কোসম্বকসুত্তে পঠমমগ্গো কথিতো। ইধ চত্তারোপি মগ্গা।
Somanassūpavicārāti somanassasampayuttā vicārā. Somanassaṭṭhāniyanti somanassakāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti vitakkena vitakketvā vicārena paricchindati. Esa nayo sabbattha. Domanassūpavicārāpi evameva veditabbā. Tathā upekkhūpavicārā. Sāraṇīyadhammā heṭṭhā vitthāritā. Diṭṭhisāmaññagatoti iminā pana padena kosambakasutte paṭhamamaggo kathito. Idha cattāropi maggā.
ৰিৰাদমূলছক্কৰণ্ণনা
Vivādamūlachakkavaṇṇanā
৩২৫. ৰিৰাদমূলানীতি ৰিৰাদস্স মূলানি। কোধনোতি কুজ্ঝনলক্খণেন কোধেন সমন্নাগতো। উপনাহীতি ৰেরঅপ্পটিনিস্সগ্গলক্খণেন উপনাহেন সমন্নাগতো। অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানন্তি দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো কথং দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততি। কোসম্বকক্খন্ধকে ৰিয দ্ৰীসু ভিক্খূসু ৰিৰাদং আপন্নেসু তস্মিং ৰিহারে তেসং অন্তেৰাসিকা ৰিৰদন্তি। তেসং ওৰাদং গণ্হন্তো ভিক্খুনিসঙ্ঘো ৰিৰদতি। ততো তেসং উপট্ঠাকা ৰিৰদন্তি। অথ মনুস্সানং আরক্খদেৰতা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি। তত্থ ধম্মৰাদীনং আরক্খদেৰতা ধম্মৰাদিনিযো হোন্তি অধম্মৰাদীনং অধম্মৰাদিনিযো। ততো আরক্খদেৰতানং মিত্তা ভুম্মা দেৰতা ভিজ্জন্তি। এৰং পরম্পরা যাৰ ব্রহ্মলোকা ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে সব্বে দেৰমনুস্সা দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি। ধম্মৰাদীহি পন অধম্মৰাদিনোৰ বহুতরা হোন্তি। ততো ‘‘যং বহুকেহি গহিতং, তং তচ্ছ’’ন্তি ধম্মং ৰিস্সজ্জেত্ৰা বহুতরাৰ অধম্মং গণ্হন্তি। তে অধম্মং পুরক্খত্ৰা ৰদন্তা অপাযেসু নিব্বত্তন্তি। এৰং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং ৰিৰাদো দেৰমনুস্সানং অহিতায দুক্খায হোতি।
325.Vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati. Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti. Tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummā devatā bhijjanti. Evaṃ paramparā yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato ‘‘yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ taccha’’nti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā vadantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti.
অজ্ঝত্তং ৰাতি তুম্হাকং অব্ভন্তরপরিসায। বহিদ্ধা ৰাতি পরেসং পরিসায।
Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya.
মক্খীতি পরেসং গুণমক্খনলক্খণেন মক্খেন সমন্নাগতো। পল়াসীতি যুগগ্গাহলক্খণেন পল়াসেন সমন্নাগতো। ইস্সুকীতি পরসক্কারাদীনি ইস্সাযনলক্খণায ইস্সায সমন্নাগতো। মচ্ছরীতি আৰাসমচ্ছরিযাদীহি সমন্নাগতো। সঠোতি কেরাটিকো। মাযাৰীতি কতপাপপটিচ্ছাদকো। পাপিচ্ছোতি অসন্তসম্ভাৰনিচ্ছকো দুস্সীলো। মিচ্ছাদিট্ঠীতি নত্থিকৰাদী অহেতুকৰাদী অকিরিযৰাদী। সন্দিট্ঠিপরামাসীতি সযং দিট্ঠিমেৰ পরামসতি। আধানগ্গাহীতি দল়্হগ্গাহী। দুপ্পটিনিস্সগ্গীতি ন সক্কা হোতি গহিতং ৰিস্সজ্জাপেতুং।
Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parasakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapāpapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ.
পথৰীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু। আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু। তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু। ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু। আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু। ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰিজাননধাতু।
Pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu.
নিস্সরণিযছক্কৰণ্ণনা
Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā
৩২৬. নিস্সরণিযা ধাতুযোতি নিস্সটধাতুযোৰ। পরিযাদায তিট্ঠতীতি পরিযাদিযিত্ৰা হাপেত্ৰা তিট্ঠতি। ‘মা হেৰন্তিস্স ৰচনীযো’তি যস্মা অভূতং ব্যাকরণং ব্যাকরোতি, তস্মা মা এৰং ভণীতি ৰত্তব্বো। যদিদং মেত্তাচেতোৰিমুত্তীতি যা অযং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, ইদং নিস্সরণং ব্যাপাদস্স, ব্যাপাদতো নিস্সটাতি অত্থো। যো পন মেত্তায তিকচতুক্কজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতো সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা ততিযমগ্গং পত্ৰা ‘‘পুন ব্যাপাদো নত্থী’’তি ততিযফলেন নিব্বানং পস্সতি, তস্স চিত্তং অচ্চন্তং নিস্সরণং ব্যাপাদস্স। এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো।
326.Nissaraṇiyā dhātuyoti nissaṭadhātuyova. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā hāpetvā tiṭṭhati. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti yasmā abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti, tasmā mā evaṃ bhaṇīti vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.
অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তীতি অরহত্তফলসমাপত্তি। সা হি রাগনিমিত্তাদীনঞ্চেৰ রূপনিমিত্তাদীনঞ্চ নিচ্চনিমিত্তাদীনঞ্চ অভাৰা ‘‘অনিমিত্তা’’তি ৰুত্তা। নিমিত্তানুসারীতি ৰুত্তপ্পভেদং নিমিত্তং অনুসরতীতি নিমিত্তানুসারী।
Animittācetovimuttīti arahattaphalasamāpatti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā ‘‘animittā’’ti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaratīti nimittānusārī.
অস্মীতি অস্মিমানো। অযমহমস্মীতি পঞ্চসু খন্ধেসু অযং নাম অহং অস্মীতি এত্তাৰতা অরহত্তং ব্যাকতং হোতি। ৰিচিকিচ্ছাকথংকথাসল্লন্তি ৰিচিকিচ্ছাভূতং কথংকথাসল্লং। ‘মা হেৰন্তিস্স ৰচনীযো’তি সচে তে পঠমমগ্গৰজ্ঝা ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, অরহত্তব্যাকরণং মিচ্ছা হোতি, তস্মা মা অভূতং ভণীতি ৰারেতব্বো। অস্মিমানসমুগ্ঘাতোতি অরহত্তমগ্গো। অরহত্তমগ্গফলৰসেন হি নিব্বানে দিট্ঠে পুন অস্মিমানো নত্থীতি অরহত্তমগ্গো অস্মিমানসমুগ্ঘাতোতি ৰুত্তো।
Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā mā abhūtaṃ bhaṇīti vāretabbo. Asmimānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo asmimānasamugghātoti vutto.
অনুত্তরিযাদিছক্কৰণ্ণনা
Anuttariyādichakkavaṇṇanā
৩২৭. অনুত্তরিযানীতি অনুত্তরানি জেট্ঠকানি। দস্সনেসু অনুত্তরিযং দস্সনানুত্তরিযং। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। তত্থ হত্থিরতনাদীনং দস্সনং ন দস্সনানুত্তরিযং, নিৰিট্ঠসদ্ধস্স পন নিৰিট্ঠপেমৰসেন দসবলস্স ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰা কসিণাসুভনিমিত্তাদীনং ৰা অঞ্ঞতরস্স দস্সনং দস্সনানুত্তরিযং নাম। খত্তিযাদীনং গুণকথাসৰনং ন সৰনানুত্তরিযং, নিৰিট্ঠসদ্ধস্স পন নিৰিট্ঠপেমৰসেন তিণ্ণং ৰা রতনানং গুণকথাসৰনং তেপিটকবুদ্ধৰচনসৰনং ৰা সৰনানুত্তরিযং নাম। মণিরতনাদিলাভো ন লাভানুত্তরিযং, সত্তৰিধঅরিযধনলাভো পন লাভানুত্তরিযং নাম। হত্থিসিপ্পাদিসিক্খনং ন সিক্খানুত্তরিযং, সিক্খত্তযপূরণং পন সিক্খানুত্তরিযং নাম। খত্তিযাদীনং পারিচরিযা ন পারিচরিযানুত্তরিযং, তিণ্ণং পন রতনানং পারিচরিযা পারিচরিযানুত্তরিযং নাম। খত্তিযাদীনং গুণানুস্সরণং নানুস্সতানুত্তরিযং, তিণ্ণং পন রতনানং গুণানুস্সরণং অনুস্সতানুত্তরিযং নাম।
327.Anuttariyānīti anuttarāni jeṭṭhakāni. Dassanesu anuttariyaṃ dassanānuttariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha hatthiratanādīnaṃ dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇāsubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādilābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhattayapūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ nānussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma.
অনুস্সতিযোৰ অনুস্সতিট্ঠানানি নাম। বুদ্ধানুস্সতীতি বুদ্ধস্স গুণানুস্সরণং। এৰং অনুস্সরতো হি পীতি উপ্পজ্জতি। সো তং পীতিং খযতো ৰযতো পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি। উপচারকম্মট্ঠানং নামেতং গিহীনম্পি লব্ভতি, এস নযো সব্বত্থ। ৰিত্থারকথা পনেত্থ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা।
Anussatiyova anussatiṭṭhānāni nāma. Buddhānussatīti buddhassa guṇānussaraṇaṃ. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati. So taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati, esa nayo sabbattha. Vitthārakathā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.
সততৰিহারছক্কৰণ্ণনা
Satatavihārachakkavaṇṇanā
৩২৮. সততৰিহারাতি খীণাসৰস্স নিচ্চৰিহারা। চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খুদ্ৰারারম্মণে আপাথগতে তং রূপং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিস্ৰা জৰনক্খণে ইট্ঠে অরজ্জন্তো নেৰ সুমনো হোতি, অনিট্ঠে অদুস্সন্তো ন দুম্মনো। অসমপেক্খনে মোহং অনুপ্পাদেন্তো উপেক্খকো ৰিহরতি মজ্ঝত্তো, সতিযা যুত্তত্তা সতো, সম্পজঞ্ঞেন যুত্তত্তা সম্পজানো। সেসপদেসুপি এসেৰ নযো। ইতি ছসুপি দ্ৰারেসু উপেক্খকো ৰিহরতীতি ইমিনা ছল়ঙ্গুপেক্খা কথিতা। সম্পজানোতি ৰচনতো পন চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি। সততৰিহারাতি ৰচনতো অট্ঠপি মহাচিত্তানি লব্ভন্তি অরজ্জন্তো অদুস্সন্তোতি ৰচনতো দসপি চিত্তানি লব্ভন্তি। সোমনস্সং কথং লব্ভতীতি চে আসেৰনতো লব্ভতি।
328.Satatavihārāti khīṇāsavassa niccavihārā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhudvārārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā javanakkhaṇe iṭṭhe arajjanto neva sumano hoti, aniṭṭhe adussanto na dummano. Asamapekkhane mohaṃ anuppādento upekkhako viharati majjhatto, satiyā yuttattā sato, sampajaññena yuttattā sampajāno. Sesapadesupi eseva nayo. Iti chasupi dvāresu upekkhako viharatīti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. Sampajānoti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. Satatavihārāti vacanato aṭṭhapi mahācittāni labbhanti arajjanto adussantoti vacanato dasapi cittāni labbhanti. Somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce āsevanato labbhati.
অভিজাতিছক্কৰণ্ণনা
Abhijātichakkavaṇṇanā
৩২৯. অভিজাতিযোতি জাতিযো। কণ্হাভিজাতিকো সমানোতি কণ্হে নীচকুলে জাতো হুত্ৰা। কণ্হং ধম্মং অভিজাযতীতি কাল়কং দসদুস্সীল্যধম্মং পসৰতি করোতি। সো তং অভিজাযিত্ৰা নিরযে নিব্বত্ততি। সুক্কং ধম্মন্তি অহং পুব্বেপি পুঞ্ঞানং অকতত্তা নীচকুলে নিব্বত্তো। ইদানি পুঞ্ঞং করোমীতি পুঞ্ঞসঙ্খাতং পণ্ডরং ধম্মং অভিজাযতি। সো তেন সগ্গে নিব্বত্ততি। অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানন্তি নিব্বানঞ্হি সচে কণ্হং ভৰেয্য, কণ্হৰিপাকং দদেয্য। সচে সুক্কং, সুক্কৰিপাকং দদেয্য। দ্ৰিন্নম্পি অপ্পদানতো পন ‘‘অকণ্হং অসুক্ক’’ন্তি ৰুত্তং। নিব্বানঞ্চ নাম ইমস্মিং অত্থে অরহত্তং অধিপ্পেতং। তঞ্হি কিলেসনিব্বানন্তে জাতত্তা নিব্বানং নাম। তং এস অভিজাযতি পসৰতি করোতি। সুক্কাভিজাতিকো সমানোতি সুক্কে উচ্চকুলে জাতো হুত্ৰা। সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।
329.Abhijātiyoti jātiyo. Kaṇhābhijātiko samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ pasavati karoti. So taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. Sukkaṃ dhammanti ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto. Idāni puññaṃ karomīti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati. So tena sagge nibbattati. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. Sukkābhijātiko samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
নিব্বেধভাগিযছক্কৰণ্ণনা
Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā
নিব্বেধভাগিযাতি নিব্বেধো ৰুচ্চতি নিব্বানং, তং ভজন্তি উপগচ্ছন্তীতি নিব্বেধভাগিযা। অনিচ্চসঞ্ঞাদযো পঞ্চকে ৰুত্তা। নিরোধানুপস্সনাঞাণে সঞ্ঞা নিরোধসঞ্ঞা নাম।
Nibbedhabhāgiyāti nibbedho vuccati nibbānaṃ, taṃ bhajanti upagacchantīti nibbedhabhāgiyā. Aniccasaññādayo pañcake vuttā. Nirodhānupassanāñāṇe saññā nirodhasaññā nāma.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি দ্ৰাৰীসতিযা ছক্কানং ৰসেন বাত্তিংসসতপঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti dvāvīsatiyā chakkānaṃ vasena bāttiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
ছক্কৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Chakkavaṇṇanā niṭṭhitā.
সত্তকৰণ্ণনা
Sattakavaṇṇanā
৩৩০. ইতি ছক্কৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি সত্তকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি।
330. Iti chakkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni sattakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi.
তত্থ সম্পত্তিপটিলাভট্ঠেন সদ্ধাৰ ধনং সদ্ধাধনং। এস নযো সব্বত্থ। পঞ্ঞাধনং পনেত্থ সব্বসেট্ঠং। পঞ্ঞায হি ঠত্ৰা তীণি সুচরিতানি পঞ্চসীলানি দসসীলানি পূরেত্ৰা সগ্গূপগা হোন্তি, সাৰকপারমীঞাণং, পচ্চেকবোধিঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তি। ইমাসং সম্পত্তীনং পটিলাভকারণতো পঞ্ঞা ‘‘ধন’’ন্তি ৰুত্তা। সত্তপি চেতানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানেৰ কথিতানি। বোজ্ঝঙ্গকথা কথিতাৰ।
Tattha sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhāva dhanaṃ saddhādhanaṃ. Esa nayo sabbattha. Paññādhanaṃ panettha sabbaseṭṭhaṃ. Paññāya hi ṭhatvā tīṇi sucaritāni pañcasīlāni dasasīlāni pūretvā saggūpagā honti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇañca paṭivijjhanti. Imāsaṃ sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato paññā ‘‘dhana’’nti vuttā. Sattapi cetāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Bojjhaṅgakathā kathitāva.
সমাধিপরিক্খারাতি সমাধিপরিৰারা। সম্মাদিট্ঠাদীনি ৰুত্তত্থানেৰ। ইমেপি সত্ত পরিক্খারা লোকিযলোকুত্তরাৰ কথিতা।
Samādhiparikkhārāti samādhiparivārā. Sammādiṭṭhādīni vuttatthāneva. Imepi satta parikkhārā lokiyalokuttarāva kathitā.
অসতং ধম্মা অসন্তা ৰা ধম্মা লামকা ধম্মাতি অসদ্ধম্মা। ৰিপরিযাযেন সদ্ধম্মা ৰেদিতব্বা। সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ। সদ্ধম্মেসু পন সদ্ধাদযো সব্বেপি ৰিপস্সকস্সেৰ কথিতা। তেসুপি পঞ্ঞা লোকিযলোকুত্তরা। অযং ৰিসেসো।
Asataṃ dhammā asantā vā dhammā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā. Sesamettha uttānatthameva. Saddhammesu pana saddhādayo sabbepi vipassakasseva kathitā. Tesupi paññā lokiyalokuttarā. Ayaṃ viseso.
সপ্পুরিসানং ধম্মাতি সপ্পুরিসধম্মা। তত্থ সুত্তগেয্যাদিকং ধম্মং জানাতীতি ধম্মঞ্ঞূ। তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতীতি অত্থঞ্ঞূ। ‘‘এত্তকোম্হি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞাযা’’তি এৰং অত্তানং জানাতীতি অত্তঞ্ঞূ। পটিগ্গহণপরিভোগেসু মত্তং জানাতীতি মত্তঞ্ঞূ। অযং কালো উদ্দেসস্স, অযং কালো পরিপুচ্ছায, অযং কালো যোগস্স অধিগমাযাতি এৰং কালং জানাতীতি কালঞ্ঞূ। এত্থ চ পঞ্চ ৰস্সানি উদ্দেসস্স কালো। দস পরিপুচ্ছায। ইদং অতিসম্বাধং। দস ৰস্সানি পন উদ্দেসস্স কালো। ৰীসতি পরিপুচ্ছায। ততো পরং যোগে কম্মং কাতব্বং। অট্ঠৰিধং পরিসং জানাতীতি পরিসঞ্ঞূ। সেৰিতব্বাসেৰিতব্বং পুগ্গলং জানাতীতি পুগ্গলঞ্ঞূ।
Sappurisānaṃ dhammāti sappurisadhammā. Tattha suttageyyādikaṃ dhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyāti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Ettha ca pañca vassāni uddesassa kālo. Dasa paripucchāya. Idaṃ atisambādhaṃ. Dasa vassāni pana uddesassa kālo. Vīsati paripucchāya. Tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti puggalaññū.
৩৩১. নিদ্দসৰত্থূনীতি নিদ্দসাদিৰত্থূনি। নিদ্দসো ভিক্খু, নিব্বীসো, নিত্তিংসো, নিচ্চত্তালীসো, নিপ্পঞ্ঞাসো ভিক্খূতি এৰং ৰচনকারণানি। অযং কির পঞ্হো তিত্থিযসমযে উপ্পন্নো। তিত্থিযা হি দসৰস্সকালে মতং নিগণ্ঠং নিদ্দসোতি ৰদন্তি। সো কির পুন দসৰস্সো ন হোতি। ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সোৰ। নৰৰস্সোপি…পে॰… একৰস্সোপি ন হোতি। এতেনেৰ নযেন ৰীসতিৰস্সাদিকালেপি মতং নিব্বীসো, নিত্তিংসো, নিচ্চত্তালীসো, নিপ্পঞ্ঞাসোতি ৰদন্তি। আযস্মা আনন্দো গামে ৰিচরন্তো তং কথং সুত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰতো আরোচেসি। ভগৰা আহ –
331.Niddasavatthūnīti niddasādivatthūni. Niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso bhikkhūti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova. Navavassopi…pe… ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāsoti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha –
‘‘ন ইদং, আনন্দ, তিত্থিযানং অধিৰচনং মম সাসনে খীণাসৰস্সেতং অধিৰচনং। খীণাসৰো হি দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো পুন দসৰস্সো ন হোতি। ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সোৰ, নৰৰস্সোপি…পে॰… একৰস্সোপি। ন কেৰলঞ্চ একৰস্সোৰ, দসমাসিকোপি…পে॰… একমাসিকোপি। একদিৰসিকোপি। একমুহুত্তোপি ন হোতি এৰ। কস্মা? পুন পটিসন্ধিযা অভাৰা। নিব্বীসাদীসুপি এসেৰ নযো। ইতি ভগৰা মম সাসনে খীণাসৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি –
‘‘Na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, dasamāsikopi…pe… ekamāsikopi. Ekadivasikopi. Ekamuhuttopi na hoti eva. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti –
ৰত্ৰা যেহি কারণেহি সো নিদ্দসো হোতি, তানি দস্সেতুং সত্ত নিদ্দসৰত্থূনি দেসেতি। থেরোপি তমেৰ দেসনং উদ্ধরিত্ৰা সত্ত নিদ্দসৰত্থূনি ইধাৰুসো, ভিক্খু, সিক্খাসমাদানেতিআদিমাহ। তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সাসনে। সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতীতি সিক্খত্তযপূরণে বহলচ্ছন্দো হোতি। আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৰিগতপেমোতি অনাগতে পুনদিৰসাদীসুপি সিক্খাপূরণে অৰিগতপেমেন সমন্নাগতো হোতি। ধম্মনিসন্তিযাতি ধম্মনিসামনায। ৰিপস্সনাযেতং অধিৰচনং। ইচ্ছাৰিনযেতি তণ্হাৰিনযনে। পটিসল্লানেতি একীভাৰে। ৰীরিযারম্ভেতি কাযিকচেতসিকস্স ৰীরিযস্স পূরণে। সতিনেপক্কেতি সতিযঞ্চেৰ নেপক্কভাৰে চ। দিট্ঠিপটিৰেধেতি মগ্গদস্সনে। সেসং সব্বত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং।
Vatvā yehi kāraṇehi so niddaso hoti, tāni dassetuṃ satta niddasavatthūni deseti. Theropi tameva desanaṃ uddharitvā satta niddasavatthūni idhāvuso, bhikkhu, sikkhāsamādānetiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhattayapūraṇe bahalacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemena samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinayane. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nepakkabhāve ca. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.
সঞ্ঞাসু অসুভানুপস্সনাঞাণে সঞ্ঞা অসুভসঞ্ঞা। আদীনৰানুপস্সনাঞাণে সঞ্ঞা আদীনৰসঞ্ঞা নাম। সেসা হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ। বলসত্তকৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তকপুগ্গলসত্তকানি ৰুত্তনযানেৰ । অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযন্তীতি অনুসযা। থামগতো কামরাগো কামরাগানুসযো। এস নযো সব্বত্থ। সংযোজনসত্তকং উত্তানত্থমেৰ।
Saññāsu asubhānupassanāñāṇe saññā asubhasaññā. Ādīnavānupassanāñāṇe saññā ādīnavasaññā nāma. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Balasattakaviññāṇaṭṭhitisattakapuggalasattakāni vuttanayāneva . Appahīnaṭṭhena anusayantīti anusayā. Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo. Esa nayo sabbattha. Saṃyojanasattakaṃ uttānatthameva.
অধিকরণসমথসত্তকৰণ্ণনা
Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā
অধিকরণসমথেসু অধিকরণানি সমেন্তি ৰূপসমেন্তীতি অধিকরণসমথা। উপ্পন্নুপ্পন্নানন্তি উপ্পন্নানং উপ্পন্নানং। অধিকরণানন্তি ৰিৰাদাধিকরণং অনুৰাদাধিকরণং আপত্তাধিকরণং কিচ্চাধিকরণন্তি ইমেসং চতুন্নং। সমথায ৰূপসমাযাতি সমথত্থঞ্চেৰ ৰূপসমনত্থঞ্চ। সম্মুখাৰিনযো দাতব্বো…পে॰… তিণৰত্থারকোতি ইমে সত্ত সমথা দাতব্বা।
Adhikaraṇasamathesu adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.
তত্রাযং ৰিনিচ্ছযনযো। অধিকরণেসু তাৰ ধম্মোতি ৰা অধম্মোতি ৰা অট্ঠারসহি ৰত্থূহি ৰিৰদন্তানং ভিক্খূনং যো ৰিৰাদো, ইদং ৰিৰাদাধিকরণং নাম। সীলৰিপত্তিযা ৰা আচারদিট্ঠিআজীৰৰিপত্তিযা ৰা অনুৰদন্তানং অনুৰাদো উপৰদনা চেৰ চোদনা চ, ইদং অনুৰাদাধিকরণং নাম। মাতিকায আগতা পঞ্চ, ৰিভঙ্গে দ্ৰেতি সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা, ইদং আপত্তাধিকরণং নাম। সঙ্ঘস্স অপলোকনাদীনং চতুন্নং কম্মানং করণং, ইদং কিচ্চাধিকরণং নাম।
Tatrāyaṃ vinicchayanayo. Adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.
তত্থ ৰিৰাদাধিকরণং দ্ৰীহি সমথেহি সম্মতি সম্মুখাৰিনযেন চ যেভুয্যসিকায চ। সম্মুখাৰিনযেনেৰ সম্মমানং যস্মিং ৰিহারে উপ্পন্নং তস্মিংযেৰ ৰা অঞ্ঞত্থ ৰূপসমেতুং গচ্ছন্তানং অন্তরামগ্গে ৰা যত্থ গন্ত্ৰা সঙ্ঘস্স নিয্যাতিতং তত্থ সঙ্ঘেন ৰা সঙ্ঘে ৰূপসমেতুং অসক্কোন্তে তত্থেৰ উব্বাহিকায সম্মতপুগ্গলেহি ৰা ৰিনিচ্ছিতং সম্মতি। এৰং সম্মমানে চ পনেতস্মিং যা সঙ্ঘসম্মুখতা ধম্মসম্মুখতা ৰিনযসম্মুখতা পুগ্গলসম্মুখতা, অযং সম্মুখাৰিনযো নাম।
Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva vā aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ tattha saṅghena vā saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma.
তত্থ চ কারকসঙ্ঘস্স সঙ্ঘসামগ্গিৰসেন সম্মুখীভাৰো সঙ্ঘসম্মুখতা। সমেতব্বস্স ৰত্থুনো ভূততা ধম্মসম্মুখতা। যথা তং সমেতব্বং, তথেৰ সম্মনং ৰিনযসম্মুখতা। যো চ ৰিৰদতি, যেন চ ৰিৰদতি, তেসং উভিন্নং অত্থপচ্চত্থিকানং সম্মুখীভাৰো পুগ্গলসম্মুখতা। উব্বাহিকায ৰূপসমে পনেত্থ সঙ্ঘসম্মুখতা পরিহাযতি। এৰং তাৰ সম্মুখাৰিনযেনেৰ সম্মতি।
Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva sammanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.
সচে পনেৰম্পি ন সম্মতি, অথ নং উব্বাহিকায সম্মতা ভিক্খূ ‘‘ন মযং সক্কোম ৰূপসমেতু’’ন্তি সঙ্ঘস্সেৰ নিয্যাতেন্তি, ততো সঙ্ঘো পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং ভিক্খুং সলাকগ্গাহাপকং সম্মন্নতি। তেন গুল়্হকৰিৰটকসকণ্ণজপ্পকেসু তীসু সলাকগ্গাহেসু অঞ্ঞতরৰসেন সলাকং গাহাপেত্ৰা সন্নিপতিতপরিসায ধম্মৰাদীনং যেভুয্যতায যথা তে ধম্মৰাদিনো ৰদন্তি, এৰং ৰূপসন্তং অধিকরণং সম্মুখাৰিনযেন চ যেভুয্যসিকায চ ৰূপসন্তং হোতি।
Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati. Tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti.
তত্থ সম্মুখাৰিনযো ৰুত্তনযো এৰ। যং পন যেভুয্যসিকাকম্মস্স করণং, অযং যেভুয্যসিকা নাম। এৰং ৰিৰাদাধিকরণং দ্ৰীহি সমথেহি সম্মতি। অনুৰাদাধিকরণং চতূহি সমথেহি সম্মতি – সম্মুখাৰিনযেন চ সতিৰিনযেন চ অমূল়্হৰিনযেন চ তস্সপাপিযসিকায চ। সম্মুখাৰিনযেনেৰ সম্মমানং যো চ অনুৰদতি, যঞ্চ অনুৰদতি, তেসং ৰচনং সুত্ৰা সচে কাচি আপত্তি নত্থি, উভো খমাপেত্ৰা, সচে অত্থি, অযং নামেত্থ আপত্তীতি এৰং ৰিনিচ্ছিতং ৰূপসম্মতি। তত্থ সম্মুখাৰিনযলক্খণং ৰুত্তনযমেৰ। যদা পন খীণাসৰস্স ভিক্খুনো অমূলিকায সীলৰিপত্তিযা অনুদ্ধংসিতস্স সতিৰিনযং যাচমানস্স সঙ্ঘো ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন সতিৰিনযং দেতি, তদা সম্মুখাৰিনযেন চ সতিৰিনযেন চ ৰূপসন্তং হোতি। দিন্নে পন সতিৰিনযে পুন তস্মিং পুগ্গলে কস্সচি অনুৰাদো ন রুহতি।
Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati – sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.
যদা উম্মত্তকো ভিক্খু উম্মাদৰসেন অস্সামণকে অজ্ঝাচারে ‘‘সরতাযস্মা এৰরূপিং আপত্তি’’ন্তি ভিক্খূহি চোদিযমানো ‘‘উম্মত্তকেন মে , আৰুসো, এতং কতং, নাহং তং সরামী’’তি ভণন্তোপি ভিক্খূহি চোদিযমানোৰ পুন অচোদনত্থায অমূল়্হৰিনযং যাচতি, সঙ্ঘো চস্স ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন অমূল়্হৰিনযং দেতি, তদা সম্মুখাৰিনযেন চ অমূল়্হৰিনযেন চ ৰূপসন্তং হোতি। দিন্নে পন অমূল়্হৰিনযে পুন তস্মিং পুগ্গলে কস্সচি তপ্পচ্চযা অনুৰাদো ন রুহতি।
Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me , āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.
যদা পন পারাজিকেন ৰা পারাজিকসামন্তেন ৰা চোদিযমানস্স অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরতো পাপুস্সন্নতায পাপিযস্স পুগ্গলস্স ‘‘সচাযং অচ্ছিন্নমূলো ভৰিস্সতি, সম্মা ৰত্তিত্ৰা ওসারণং লভিস্সতি। সচে ছিন্নমূলো অযমেৰস্স নাসনা ভৰিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো সঙ্ঘো ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন তস্সপাপিযসিকং করোতি, তদা সম্মুখাৰিনযেন চ তস্সপাপিযসিকায চ ৰূপসন্তং হোতীতি। এৰং অনুৰাদাধিকরণং চতূহি সমথেহি সম্মতি। আপত্তাধিকরণং তীহি সমথেহি সম্মতি সম্মুখাৰিনযেন চ পটিঞ্ঞাতকরণেন চ তিণৰত্থারকেন চ। তস্স সম্মুখাৰিনযেনেৰ ৰূপসমো নত্থি। যদা পন একস্স ৰা ভিক্খুনো সন্তিকে সঙ্ঘগণমজ্ঝেসু ৰা ভিক্খু লহুকং আপত্তিং দেসেতি, তদা আপত্তাধিকরণং সম্মুখাৰিনযেন চ পটিঞ্ঞাতকরণেন চ ৰূপসম্মতি।
Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati.
তত্থ সম্মুখাৰিনযে তাৰ যো চ দেসেতি, যস্স চ দেসেতি, তেসং সম্মুখীভাৰো পুগ্গলসম্মুখতা। সেসং ৰুত্তনযমেৰ।
Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva.
পুগ্গলস্স গণস্স চ দেসনাকালে সঙ্ঘসম্মুখতা পরিহাযতি। যা পনেত্থ অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোতি চ আম, পস্সামীতি চ পটিঞ্ঞা, তায পটিঞ্ঞায ‘‘আযতিং সংৰরেয্যাসী’’তি করণং, তং পটিঞ্ঞাতকরণং নাম। সঙ্ঘাদিসেসে হি পরিৰাসাদিযাচনা পটিঞ্ঞা। পরিৰাসাদীনং দানং পটিঞ্ঞাতকরণং নাম। দ্ৰে পক্খজাতা পন ভণ্ডনকারকা ভিক্খূ বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচরিত্ৰা পুন লজ্জিধম্মে উপ্পন্নে সচে মযং ইমাহি আপত্তীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং কারেস্সাম, সিযাপি তং অধিকরণং কক্খল়ত্তায সংৰত্তেয্যাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং আপত্তিযা কারাপনে দোসং দিস্ৰা যদা তিণৰত্থারককম্মং করোন্তি, তদা আপত্তাধিকরণং সম্মুখাৰিনযেন চ তিণৰত্থারকেন চ সম্মতি।
Puggalassa gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yā panettha ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpannoti ca āma, passāmīti ca paṭiññā, tāya paṭiññāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese hi parivāsādiyācanā paṭiññā. Parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dve pakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācaritvā puna lajjidhamme uppanne sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyāti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati.
তত্থ হি যত্তকা হত্থপাসূপগতা ‘‘ন মেতং খমতী’’তি এৰং দিট্ঠাৰিকম্মং অকত্ৰা নিদ্দম্পি ওক্কন্তা হোন্তি, সব্বেসং ঠপেত্ৰা থুল্লৰজ্জঞ্চ গিহিপটিসংযুত্তঞ্চ সব্বাপত্তিযো ৰুট্ঠহন্তি, এৰং আপত্তাধিকরণং তীহি সমথেহি সম্মতি। কিচ্চাধিকরণং একেন সমথেন সম্মতি সম্মুখাৰিনযেনেৰ। ইমানি চত্তারি অধিকরণানি যথানুরূপং ইমেহি সত্তহি সমথেহি সম্মন্তি। তেন ৰুত্তং – উপ্পন্নুপ্পন্নানং অধিকরণানং সমথায ৰূপসমায সম্মুখাৰিনযো দাতব্বো…পে॰… তিণৰত্থারকোতি। অযমেত্থ ৰিনিচ্ছযনযো। ৰিত্থারো পন সমথক্খন্ধকে আগতোযেৰ। ৰিনিচ্ছযোপিস্স সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তো।
Tattha hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti. Ayamettha vinicchayanayo. Vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি চুদ্দসন্নং সত্তকানং ৰসেন অট্ঠনৰুতি পঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti cuddasannaṃ sattakānaṃ vasena aṭṭhanavuti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
সত্তকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Sattakavaṇṇanā niṭṭhitā.
অট্ঠকৰণ্ণনা
Aṭṭhakavaṇṇanā
৩৩৩. ইতি সত্তকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি অট্ঠকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ মিচ্ছত্তাতি অযাথাৰা মিচ্ছাসভাৰা। সম্মত্তাতি যাথাৰা সম্মাসভাৰা।
333. Iti sattakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni aṭṭhakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha micchattāti ayāthāvā micchāsabhāvā. Sammattāti yāthāvā sammāsabhāvā.
৩৩৪. কুসীতৰত্থূনীতি কুসীতস্স অলসস্স ৰত্থূনি পতিট্ঠা কোসজ্জকারণানীতি অত্থো। কম্মং কত্তব্বং হোতীতি চীৰরৰিচারণাদিকম্মং কাতব্বং হোতি। ন ৰীরিযং আরভতীতি দুৰিধম্পি ৰীরিযং নারভতি। অপ্পত্তস্সাতি ঝানৰিপস্সনামগ্গফলধম্মস্স অপ্পত্তস্স পত্তিযা। অনধিগতস্সাতি তস্সেৰ অনধিগতস্স অধিগমত্থায। অসচ্ছিকতস্সাতি তস্সেৰ অপচ্চক্খকতস্স সচ্ছিকরণত্থায। ইদং পঠমন্তি ইদং হন্দাহং নিপজ্জামীতি এৰং ওসীদনং পঠমং কুসীতৰত্থু। ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো। ‘‘মাসাচিতং মঞ্ঞে’’তি এত্থ পন মাসাচিতং নাম তিন্তমাসো। যথা তিন্তমাসো গরুকো হোতি, এৰং গরুকোতি অধিপ্পাযো। গিলানা ৰুট্ঠিতো হোতীতি গিলানো হুত্ৰা পচ্ছা ৰুট্ঠিতো হোতি।
334.Kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tasseva apaccakkhakatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ handāhaṃ nipajjāmīti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. ‘‘Māsācitaṃ maññe’’ti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.
৩৩৫. আরম্ভৰত্থূনীতি ৰীরিযকারণানি। তেসম্পি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো।
335.Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo.
৩৩৬. দানৰত্থূনীতি দানকারণানি। আসজ্জ দানং দেতীতি পত্ৰা দানং দেতি। আগতং দিস্ৰাৰ মুহুত্তংযেৰ নিসীদাপেত্ৰা সক্কারং কত্ৰা দানং দেতি, দস্সামি দস্সামীতি ন কিলমেতি। ইতি এত্থ আসাদনং দানকারণং নাম হোতি। ভযা দানং দেতীতিআদীসুপি ভযাদীনি দানকারণানীতি ৰেদিতব্বানি। তত্থ ভযং নাম অযং অদাযকো অকারকোতি গরহাভযং ৰা অপাযভযং ৰা। অদাসি মেতি ময্হং পুব্বে এস ইদং নাম অদাসীতি দেতি। দস্সতি মেতি অনাগতে ইদং নাম দস্সতীতি দেতি। সাহু দানন্তি দানং নাম সাধু সুন্দরং, বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পসত্থন্তি দেতি। চিত্তালঙ্কারচিত্তপরিক্খারত্থং দানং দেতীতি সমথৰিপস্সনাচিত্তস্স অলঙ্কারত্থঞ্চেৰ পরিৰারত্থঞ্চ দেতি। দানঞ্হি চিত্তং মুদুকং করোতি। যেন লদ্ধং হোতি, সোপি লদ্ধং মেতি মুদুচিত্তো হোতি, যেন দিন্নং, সোপি দিন্নং মযাতি মুদুচিত্তো হোতি, ইতি উভিন্নম্পি চিত্তং মুদুকং করোতি, তেনেৰ ‘‘অদন্তদমনং দান’’ন্তি ৰুচ্চতি। যথাহ –
336.Dānavatthūnīti dānakāraṇāni. Āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvāva muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmi dassāmīti na kilameti. Iti ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāma hoti. Bhayā dānaṃ detītiādīsupi bhayādīni dānakāraṇānīti veditabbāni. Tattha bhayaṃ nāma ayaṃ adāyako akārakoti garahābhayaṃ vā apāyabhayaṃ vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parivāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ mudukaṃ karoti. Yena laddhaṃ hoti, sopi laddhaṃ meti muducitto hoti, yena dinnaṃ, sopi dinnaṃ mayāti muducitto hoti, iti ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karoti, teneva ‘‘adantadamanaṃ dāna’’nti vuccati. Yathāha –
‘‘অদন্তদমনং দানং, অদানং দন্তদূসকং।
‘‘Adantadamanaṃ dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;
দানেন পিযৰাচায, উন্নমন্তি নমন্তি চা’’তি॥
Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.
ইমেসু পন অট্ঠসু দানেসু চিত্তালঙ্কারদানমেৰ উত্তমং।
Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamaṃ.
৩৩৭. দানূপপত্তিযোতি দানপচ্চযা উপপত্তিযো। দহতীতি ঠপেতি। অধিট্ঠাতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং। ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি। হীনে ৰিমুত্তন্তি হীনেসু পঞ্চকামগুণেসু ৰিমুত্তং। উত্তরি অভাৰিতন্তি ততো উত্তরি মগ্গফলত্থায অভাৰিতং। তত্রূপপত্তিযা সংৰত্ততীতি যং পত্থেত্ৰা কুসলং কতং, তত্থ তত্থ নিব্বত্তনত্থায সংৰত্ততি।
337.Dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcakāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttari maggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha tattha nibbattanatthāya saṃvattati.
ৰীতরাগস্সাতি মগ্গেন ৰা সমুচ্ছিন্নরাগস্স সমাপত্তিযা ৰা ৰিক্খম্ভিতরাগস্স। দানমত্তেনেৰ হি ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিতুং ন সক্কা। দানং পন সমাধিৰিপস্সনাচিত্তস্স অলঙ্কারো পরিৰারো হোতি। ততো দানেন মুদুচিত্তো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি। তেন ৰুত্তং ‘‘ৰীতরাগস্স নো সরাগস্সা’’তি।
Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā. Dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāro parivāro hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.
খত্তিযানং পরিসা খত্তিযপরিসা, সমূহোতি অত্থো। এস নযো সব্বত্থ।
Khattiyānaṃ parisā khattiyaparisā, samūhoti attho. Esa nayo sabbattha.
লোকস্স ধম্মা লোকধম্মা। এতেহি মুত্তো নাম নত্থি, বুদ্ধানম্পি হোন্তিযেৰ। ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি, লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততী’’তি (অ॰ নি॰ ৮.৫)। লাভো অলাভোতি লাভে আগতে অলাভো আগতো এৰাতি ৰেদিতব্বো। যসাদীসুপি এসেৰ নযো।
Lokassa dhammā lokadhammā. Etehi mutto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.5). Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgato evāti veditabbo. Yasādīsupi eseva nayo.
৩৩৮. অভিভাযতনৰিমোক্খকথা হেট্ঠা কথিতা এৰ।
338. Abhibhāyatanavimokkhakathā heṭṭhā kathitā eva.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি একাদসন্নং অট্ঠকানং ৰসেন অট্ঠাসীতি পঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti ekādasannaṃ aṭṭhakānaṃ vasena aṭṭhāsīti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
অট্ঠকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Aṭṭhakavaṇṇanā niṭṭhitā.
নৰকৰণ্ণনা
Navakavaṇṇanā
৩৪০. ইতি অট্ঠকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি নৰকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ আঘাতৰত্থূনীতি আঘাতকারণানি। আঘাতং বন্ধতীতি কোপং বন্ধতি করোতি উপ্পাদেতি।
340. Iti aṭṭhakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni navakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti.
তং কুতেত্থ লব্ভাতি তং অনত্থচরণং মা অহোসীতি এতস্মিং পুগ্গলে কুতো লব্ভা, কেন কারণেন সক্কা লদ্ধুং ? পরো নাম পরস্স অত্তনো চিত্তরুচিযা অনত্থং করোতীতি এৰং চিন্তেত্ৰা আঘাতং পটিৰিনোদেতি। অথ ৰা সচাহং পটিকোপং করেয্যং, তং কোপকরণং এত্থ পুগ্গলে কুতো লব্ভা, কেন কারণেন লদ্ধব্বন্তি অত্থো। কুতো লাভাতিপি পাঠো, সচাহং এত্থ কোপং করেয্যং, তস্মিং মে কোপকরণে কুতো লাভা, লাভা নাম কে সিযুন্তি অত্থো। ইমস্মিঞ্চ অত্থে তন্তি নিপাতমত্তমেৰ হোতি।
Taṃ kutettha labbhāti taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosīti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ ? Paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotīti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivinodeti. Atha vā sacāhaṃ paṭikopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho, sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā, lābhā nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti.
৩৪১. সত্তাৰাসাতি সত্তানং আৰাসা, ৰসনট্ঠানানীতি অত্থো। তত্থ সুদ্ধাৰাসাপি সত্তাৰাসোৰ, অসব্বকালিকত্তা পন ন গহিতা। সুদ্ধাৰাসা হি বুদ্ধানং খন্ধাৰারসদিসা। অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে বুদ্ধেসু অনিব্বত্তন্তেসু তং ঠানং সুঞ্ঞং হোতীতি অসব্বকালিকত্তা ন গহিতা। সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ।
341.Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvārasadisā. Asaṅkhyeyyakappe buddhesu anibbattantesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hotīti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.
৩৪২. অক্খণেসু ধম্মো চ দেসিযতীতি চতুসচ্চধম্মো দেসিযতি। ওপসমিকোতি কিলেসূপসমকরো। পরিনিব্বানিকোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বানাৰহো। সম্বোধগামীতি চতুমগ্গঞাণপটিৰেধগামী। অঞ্ঞতরন্তি অসঞ্ঞভৰং ৰা অরূপভৰং ৰা।
342. Akkhaṇesu dhammo ca desiyatīti catusaccadhammo desiyati. Opasamikoti kilesūpasamakaro. Parinibbānikoti kilesaparinibbānena parinibbānāvaho. Sambodhagāmīti catumaggañāṇapaṭivedhagāmī. Aññataranti asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā.
৩৪৩. অনুপুব্বৰিহারাতি অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বৰিহারা।
343.Anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā.
৩৪৪. অনুপুব্বনিরোধাতি অনুপটিপাটিযা নিরোধা।
344.Anupubbanirodhāti anupaṭipāṭiyā nirodhā.
‘‘ইমে, খো আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি ছন্নং নৰকানং ৰসেন চতুপণ্ণাস পঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime, kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ navakānaṃ vasena catupaṇṇāsa pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
নৰকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Navakavaṇṇanā niṭṭhitā.
দসকৰণ্ণনা
Dasakavaṇṇanā
৩৪৫. ইতি নৰকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি দসকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি। তত্থ নাথকরণাতি ‘‘সনাথা, ভিক্খৰে, ৰিহরথ মা অনাথা, দস ইমে, ভিক্খৰে, ধম্মা নাথকরণা’’তি (অ॰ নি॰ ১০.১৮) এৰং অক্খাতা অত্তনো পতিট্ঠাকরা ধম্মা।
345. Iti navakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dasakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāthakaraṇāti ‘‘sanāthā, bhikkhave, viharatha mā anāthā, dasa ime, bhikkhave, dhammā nāthakaraṇā’’ti (a. ni. 10.18) evaṃ akkhātā attano patiṭṭhākarā dhammā.
কল্যাণমিত্তোতিআদীসু সীলাদিগুণসম্পন্না কল্যাণা অস্স মিত্তাতি কল্যাণমিত্তো। তে চস্স ঠাননিসজ্জাদীসু সহ অযনতো সহাযাতি কল্যাণসহাযো। চিত্তেন চেৰ কাযেন চ কল্যাণমিত্তেসু এৰ সম্পৰঙ্কো ওনতোতি কল্যাণসম্পৰঙ্কো। সুৰচো হোতীতি সুখেন ৰত্তব্বো হোতি সুখেন অনুসাসিতব্বো। খমোতি গাল়্হেন ফরুসেন কক্খল়েন ৰুচ্চমানো খমতি, ন কুপ্পতি। পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিন্তি যথা একচ্চো ওৰদিযমানো ৰামতো গণ্হাতি, পটিপ্ফরতি ৰা অসুণন্তো ৰা গচ্ছতি, এৰং অকত্ৰা ‘‘ওৰদথ, ভন্তে , অনুসাসথ, তুম্হেসু অনোৰদন্তেসু কো অঞ্ঞো ওৰদিস্সতী’’তি পদক্খিণং গণ্হাতি।
Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā assa mittāti kalyāṇamitto. Te cassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesu eva sampavaṅko onatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvacohotīti sukhena vattabbo hoti sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vuccamāno khamati, na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā asuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha, bhante , anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.
উচ্চাৰচানীতি উচ্চানি চ অৰচানি চ। কিং করণীযানীতি কিং করোমীতি এৰং ৰত্ৰা কত্তব্বকম্মানি। তত্থ উচ্চকম্মানি নাম চীৰরস্স করণং রজনং চেতিযে সুধাকম্মং উপোসথাগারচেতিযঘরবোধিযঘরেসু কত্তব্বন্তি এৰমাদি। অৰচকম্মং নাম পাদধোৰনমক্খনাদিখুদ্দককম্মং। তত্রুপাযাযাতি তত্রুপগমনীযা। অলং কাতুন্তি কাতুং সমত্থো হোতি। অলং সংৰিধাতুন্তি ৰিচারেতুং সমত্থো।
Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca. Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhiyagharesu kattabbanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrupāyāyāti tatrupagamanīyā. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho.
ধম্মে অস্স কামো সিনেহোতি ধম্মকামো, তেপিটকং বুদ্ধৰচনং পিযাযতীতি অত্থো। পিযসমুদাহারোতি পরস্মিং কথেন্তে সক্কচ্চং সুণাতি, সযঞ্চ পরেসং দেসেতুকামো হোতীতি অত্থো। ‘‘অভিধম্মে অভিৰিনযে’’তি এত্থ ধম্মো অভিধম্মো, ৰিনযো অভিৰিনযোতি চতুক্কং ৰেদিতব্বং। তত্থ ধম্মোতি সুত্তন্তপিটকং। অভিধম্মোতি সত্ত পকরণানি। ৰিনযোতি উভতোৰিভঙ্গা। অভিৰিনযোতি খন্ধকপরিৰারা। অথ ৰা সুত্তন্তপিটকম্পি অভিধম্মপিটকম্পি ধম্মো এৰ। মগ্গফলানি অভিধম্মো। সকলং ৰিনযপিটকং ৰিনযো। কিলেসৰূপসমকারণং অভিৰিনযো। ইতি সব্বস্মিম্পি এত্থ ধম্মে অভিধম্মে ৰিনযে অভিৰিনযে চ। উল়ারপামোজ্জোতি বহুলপামোজ্জো হোতীতি অত্থো।
Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. ‘‘Abhidhamme abhivinaye’’ti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgā. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva. Maggaphalāni abhidhammo. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ vinayo. Kilesavūpasamakāraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme abhidhamme vinaye abhivinaye ca. Uḷārapāmojjoti bahulapāmojjo hotīti attho.
কুসলেসু ধম্মেসূতি কারণত্থে ভুম্মং, চতুভূমককুসলধম্মকারণা, তেসং অধিগমত্থায অনিক্খিত্তধুরো হোতীতি অত্থো।
Kusalesudhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, catubhūmakakusaladhammakāraṇā, tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.
৩৪৬. কসিণদসকে সকলট্ঠেন কসিণানি। তদারম্মণানং ধম্মানং খেত্তট্ঠেন ৰা অধিট্ঠানট্ঠেন ৰা আযতনানি। উদ্ধন্তি উপরি গগনতলাভিমুখং। অধোতি হেট্ঠা ভূমিতলাভিমুখং। তিরিযন্তি খেত্তমণ্ডলমিৰ সমন্তা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা। একচ্চো হি উদ্ধমেৰ কসিণং ৰড্ঢেতি, একচ্চো অধো, একচ্চো সমন্ততো। তেন তেন ৰা কারণেন এৰং পসারেতি আলোকমিৰ রূপদস্সনকামো। তেন ৰুত্তং ‘‘পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিয’’ন্তি। অদ্ৰযন্তি ইদং পন একস্স অঞ্ঞভাৰানুপগমনত্থং ৰুত্তং। যথা হি উদকং পৰিট্ঠস্স সব্বদিসাসু উদকমেৰ হোতি, ন অঞ্ঞং, এৰমেৰ পথৰীকসিণং পথৰীকসিণমেৰ হোতি , নত্থি তস্স অঞ্ঞো কসিণসম্ভেদোতি। এস নযো সব্বত্থ। অপ্পমাণন্তি ইদং তস্স তস্স ফরণঅপ্পমাণৰসেন ৰুত্তং। তঞ্হি চেতসা ফরন্তো সকলমেৰ ফরতি, ন ‘‘অযমস্স আদি, ইদং মজ্ঝ’’ন্তি পমাণং গণ্হাতীতি। ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি চেত্থ কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণং। তত্থ কসিণৰসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৰসেন তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণে উদ্ধং অধো তিরিযতা ৰেদিতব্বা। অযমেত্থ সঙ্খেপো। কম্মট্ঠানভাৰনানযেন পনেতানি পথৰীকসিণাদীনি ৰিত্থারতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তানেৰ।
346. Kasiṇadasake sakalaṭṭhena kasiṇāni. Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena vā adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti, na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti , natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, na ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃ adho tiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva.
অকুসলকম্মপথদসকৰণ্ণনা
Akusalakammapathadasakavaṇṇanā
৩৪৭. কম্মপথেসু কম্মানেৰ সুগতিদুগ্গতীনং পথভূতত্তা কম্মপথা নাম। তেসু পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং মুসাৰাদাদযো চ চত্তারো ব্রহ্মজালে ৰিত্থারিতা এৰ। কামেসুমিচ্ছাচারোতি এত্থ পন কামেসূতি মেথুনসমাচারেসু মেথুনৰত্থূসু ৰা। মিচ্ছাচারোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো। লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো।
347. Kammapathesu kammāneva sugatiduggatīnaṃ pathabhūtattā kammapathā nāma. Tesu pāṇātipāto adinnādānaṃ musāvādādayo ca cattāro brahmajāle vitthāritā eva. Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu methunavatthūsu vā. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.
তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা, পিতুরক্খিতা, মাতাপিতুরক্খিতা, ভাতুরক্খিতা, ভগিনিরক্খিতা, ঞাতিরক্খিতা, গোত্তরক্খিতা, ধম্মরক্খিতা, সারক্খা, সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস। ধনক্কীতা, ছন্দৰাসিনী, ভোগৰাসিনী, পটৰাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভতচুম্বটা, দাসী চ ভরিযা চ, কম্মকারী চ ভরিযা চ, ধজাহটা, মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি। ইত্থীসু পন দ্ৰিন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা। ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম। সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো। সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো। তস্স চত্তারো সম্ভারা অগমনীযৰত্থু, তস্মিং সেৰনচিত্তং, সেৰনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপ্পটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি। একো পযোগো সাহত্থিকো এৰ।
Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa. Dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhatacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo. Sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.
অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো। সা ‘‘অহো ৰত ইদং মমস্সা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ। তস্সা দ্ৰে সম্ভারা পরভণ্ডং, অত্তনো পরিণামনঞ্চ। পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতীদং মমস্সা’’তি অত্তনো ন পরিণামেতি।
Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatīdaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.
হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো। সো পরং ৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো ফরুসাৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ। তস্স দ্ৰে সম্ভারা পরসত্তো চ, তস্স ৰিনাসচিন্তা চ। পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্ঝেয্য ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৰিনাসং ন চিন্তেতি।
Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. So paraṃ vināsāya manopadosalakkhaṇo pharusāvācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa vināsacintā ca. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjheyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.
যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি। সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা। সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ। অপিচ অনিযতা অপ্পসাৰজ্জা, নিযতা মহাসাৰজ্জা। তস্সা দ্ৰে সম্ভারা ৰত্থুনো চ গহিতাকারৰিপরীততা, যথা চ তং গণ্হাতি, তথাভাৰেন তস্সূপট্ঠানন্তি।
Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti.
ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আরম্মণতো ৰেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকারেহি ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো।
Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.
তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৰ হোন্তি। অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা।
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti. Abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.
কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৰ হোন্তি, নো মূলানি। অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৰ মূলানি চ। অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা লোভো অকুসলমূলং হোতি। ব্যাপাদো দোসো অকুসলমূলং হোতি।
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṃ hoti.
আরম্মণতোতি পাণাতিপাতো জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণতো সঙ্খারারম্মণো হোতি। অদিন্নাদানং সত্তারম্মণং ৰা সঙ্খারারম্মণং ৰা, মিচ্ছাচারো ফোট্ঠব্বৰসেন সঙ্খারারম্মণো। ‘‘সত্তারম্মণো’’তিপি একে। মুসাৰাদো সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা, তথা পিসুণৰাচা। ফরুসৰাচা সত্তারম্মণাৰ। সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতৰসেন সত্তারম্মণো ৰা সঙ্খারারম্মণো ৰা। তথা অভিজ্ঝা। ব্যাপাদো সত্তারম্মণোৰ। মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৰসেন সঙ্খারারম্মণা।
Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo. ‘‘Sattārammaṇo’’tipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.
ৰেদনাতোতি পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনো হোতি। কিঞ্চাপি হি রাজানো চোরং দিস্ৰা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’’তি ৰদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন দুক্খসম্পযুত্তাৰ হোতি। অদিন্নাদানং তিৰেদনং। মিচ্ছাচারো সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনো। সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৰেদনো ন হোতি। মুসাৰাদো তিৰেদনো। তথা পিসুণৰাচা। ফরুসৰাচা দুক্খৰেদনা। সম্ফপ্পলাপো তিৰেদনো। অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৰসেন দ্ৰিৰেদনা তথা মিচ্ছাদিট্ঠি। ব্যাপাদো দুক্খৰেদনো।
Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.
মূলতোতি পাণাতিপাতো দোসমোহৰসেন দ্ৰিমূলকো হোতি। অদিন্নাদানং দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা। মিচ্ছাচারো লোভমোহৰসেন। মুসাৰাদো দোসমোহৰসেন ৰা লোভমোহৰসেন ৰা তথা পিসুণৰাচা সম্ফপ্পলাপো চ। ফরুসৰাচা দোসমোহৰসেন। অভিজ্ঝা মোহৰসেন একমূলা। তথা ব্যাপাদো। মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৰসেন দ্ৰিমূলাতি।
Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā. Tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.
কুসলকম্মপথদসকৰণ্ণনা
Kusalakammapathadasakavaṇṇanā
পাণাতিপাতা ৰেরমণিআদীনি সমাদানসম্পত্তসমুচ্ছেদৰিরতিৰসেন ৰেদিতব্বানি।
Pāṇātipātā veramaṇiādīni samādānasampattasamucchedavirativasena veditabbāni.
ধম্মতো পন এতেসুপি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৰত্তন্তি ৰিরতিযোপি। অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৰ।
Dhammato pana etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vattanti viratiyopi. Ante tayo cetanāsampayuttāva.
কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৰ, নো মূলানি। অন্তে তযো কম্মপথা চেৰ মূলানি চ। অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৰা অলোভো কুসলমূলং হোতি। অব্যাপাদো অদোসো কুসলমূলং। সম্মাদিট্ঠি অমোহো কুসলমূলং।
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.
আরম্মণতোতি পাণাতিপাতাদীনং আরম্মণানেৰ এতেসং আরম্মণানি। ৰীতিক্কমিতব্বতোযেৰ হি ৰেরমণী নাম হোতি। যথা পন নিব্বানারম্মণো অরিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৰং জীৰিতিন্দ্রিযাদিআরম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি ৰেদিতব্বা।
Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.
ৰেদনাতোতি সব্বে সুখৰেদনা হোন্তি মজ্ঝত্তৰেদনা ৰা। কুসলং পত্ৰা হি দুক্খৰেদনা নাম নত্থি।
Vedanātoti sabbe sukhavedanā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.
মূলতোতি পটিপাটিযা সত্ত ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৰসেন তিমূলানি হোন্তি, ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলানি। অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৰিরমন্তস্স দ্ৰিমূলা, ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তেন একমূলা। অলোভো পন অত্তনাৰ অত্তনো মূলং ন হোতি। অব্যাপাদেপি এসেৰ নযো। সম্মাদিট্ঠি অলোভাদোসৰসেন দ্ৰিমূলা এৰাতি।
Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāni honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlāni. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlā evāti.
অরিযৰাসদসকৰণ্ণনা
Ariyavāsadasakavaṇṇanā
৩৪৮. অরিযৰাসাতি অরিযা এৰ ৰসিংসু ৰসন্তি ৰসিস্সন্তি এতেসূতি অরিযৰাসা। পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনোতি পঞ্চহি অঙ্গেহি ৰিপ্পযুত্তোৰ হুত্ৰা খীণাসৰো অৰসি ৰসতি ৰসিস্সতীতি তস্মা অযং পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতা, অরিযস্স ৰাসত্তা অরিযৰাসোতি ৰুত্তো। এস নযো সব্বত্থ।
348.Ariyavāsāti ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissanti etesūti ariyavāsā. Pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayuttova hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissatīti tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā, ariyassa vāsattā ariyavāsoti vutto. Esa nayo sabbattha.
এৰং খো, আৰুসো, ভিক্খু ছল়ঙ্গসমন্নাগতো হোতীতি ছল়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো হোতি। ছল়ঙ্গুপেক্খা নাম কেতি? ঞাণাদযো। ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তে কিরিযতো চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি। ‘‘সততৰিহারো’’তি ৰুত্তে অট্ঠ মহাচিত্তানি। ‘‘রজ্জনদুস্সনং নত্থী’’তি ৰুত্তে দস চিত্তানি লব্ভন্তি। সোমনস্সং আসেৰনৰসেন লব্ভতি।
Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. ‘‘Satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni. ‘‘Rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati.
সতারক্খেন চেতসাতি খীণাসৰস্স হি তীসু দ্ৰারেসু সব্বকালং সতি আরক্খকিচ্চং সাধেতি । তেনেৰস্স ‘‘চরতো চ তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগরস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং হোতী’’তি ৰুচ্চতি।
Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakālaṃ sati ārakkhakiccaṃ sādheti . Tenevassa ‘‘carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotī’’ti vuccati.
পুথুসমণব্রাহ্মণানন্তি বহূনং সমণব্রাহ্মণানং। এত্থ চ সমণাতি পব্বজ্জুপগতা। ব্রাহ্মণাতি ভোৰাদিনো। পুথুপচ্চেকসচ্চানীতি বহূনি পাটেক্কসচ্চানি, ইদমেৰ দস্সনং সচ্চং, ইদমেৰ দস্সনং সচ্চন্তি এৰং পাটিযেক্কং গহিতানি বহূনি সচ্চানীতি অত্থো। নুন্নানীতি নিহতানি। পণুন্নানীতি সুট্ঠু নিহতানি। চত্তানীতি ৰিস্সট্ঠানি। ৰন্তানীতি ৰমিতানি। মুত্তানীতি ছিন্নবন্ধনানি কতানি। পহীনানীতি পজহিতানি। পটিনিস্সট্ঠানীতি যথা ন পুন চিত্তং আরুহন্তি, এৰং পটিনিস্সজ্জিতানি। সব্বানেৰ তানি গহিতগ্গহণস্স ৰিস্সট্ঠভাৰৰেৰচনানি।
Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca samaṇāti pabbajjupagatā. Brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni, idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva dassanaṃ saccanti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nunnānīti nihatāni. Paṇunnānīti suṭṭhu nihatāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ āruhanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.
সমৰযসট্ঠেসনোতি এত্থ অৰযাতি অনূনা। সট্ঠাতি ৰিস্সট্ঠা। সম্মা অৰযা সট্ঠা এসনা অস্সাতি সমৰযসট্ঠেসনো। সম্মা ৰিস্সট্ঠসব্বএসনোতি অত্থো। রাগা চিত্তং ৰিমুত্তন্তিআদীহি মগ্গস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি কথিতা।
Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā. Saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano. Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā.
রাগো মে পহীনোতিআদীহি পচ্চৰেক্খণায ফলং কথিতং।
Rāgome pahīnotiādīhi paccavekkhaṇāya phalaṃ kathitaṃ.
অসেক্খধম্মদসকৰণ্ণনা
Asekkhadhammadasakavaṇṇanā
অসেক্খা সম্মাদিট্ঠীতিআদযো সব্বেপি ফলসম্পযুত্তধম্মা এৰ। এত্থ চ সম্মাদিট্ঠি, সম্মাঞাণন্তি দ্ৰীসু ঠানেসু পঞ্ঞাৰ কথিতা। সম্মাৰিমুত্তীতি ইমিনা পদেন ৰুত্তাৰসেসা। ফলসমাপত্তিধম্মা সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা।
Asekkhā sammādiṭṭhītiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca sammādiṭṭhi, sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā. Sammāvimuttīti iminā padena vuttāvasesā. Phalasamāpattidhammā saṅgahitāti veditabbā.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং। ইতি ছন্নং দসকানং ৰসেন সমসট্ঠি পঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি।
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ dasakānaṃ vasena samasaṭṭhi pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
দসকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā.
পঞ্হসমোধানৰণ্ণনা
Pañhasamodhānavaṇṇanā
৩৪৯. ইধ পন ঠত্ৰা পঞ্হা সমোধানেতব্বা। ইমস্মিঞ্হি সুত্তে এককৰসেন দ্ৰে পঞ্হা কথিতা। দুকৰসেন সত্ততি। তিকৰসেন অসীতিসতং। চতুক্কৰসেন দ্ৰেসতানি। পঞ্চকৰসেন তিংসসতং। ছক্কৰসেন বাত্তিংসসতং। সত্তকৰসেন অট্ঠনৰুতি। অট্ঠকৰসেন অট্ঠাসীতি। নৰকৰসেন চতুপণ্ণাস। দসকৰসেন সমসট্ঠীতি এৰং সহস্সং চুদ্দস পঞ্হা কথিতা।
349. Idha pana ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Imasmiñhi sutte ekakavasena dve pañhā kathitā. Dukavasena sattati. Tikavasena asītisataṃ. Catukkavasena dvesatāni. Pañcakavasena tiṃsasataṃ. Chakkavasena bāttiṃsasataṃ. Sattakavasena aṭṭhanavuti. Aṭṭhakavasena aṭṭhāsīti. Navakavasena catupaṇṇāsa. Dasakavasena samasaṭṭhīti evaṃ sahassaṃ cuddasa pañhā kathitā.
ইমঞ্হি সুত্তন্তং ঠপেত্ৰা তেপিটকে বুদ্ধৰচনে অঞ্ঞো সুত্তন্তো এৰং বহুপঞ্হপটিমণ্ডিতো নত্থি। ভগৰা ইমং সুত্তন্তং আদিতো পট্ঠায সকলং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তো বুদ্ধবলং দীপেত্ৰা অপ্পটিৰত্তিযং সীহনাদং নদতি। সাৰকভাসিতোতি ৰুত্তে ওকপ্পনা ন হোতি, জিনভাসিতোতি ৰুত্তে হোতি, তস্মা জিনভাসিতং কত্ৰা দেৰমনুস্সানং ওকপ্পনং ইমস্মিং সুত্তন্তে উপ্পাদেস্সামী’’তি। ততো ৰুট্ঠায সাধুকারং অদাসি। তেন ৰুত্তং ‘‘অথ খো ভগৰা ৰুট্ঠহিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি, সাধু, সাধু, সারিপুত্ত, সাধু খো ত্ৰং সারিপুত্ত, ভিক্খূনং সঙ্গীতিপরিযাযং অভাসী’’তি।
Imañhi suttantaṃ ṭhapetvā tepiṭake buddhavacane añño suttanto evaṃ bahupañhapaṭimaṇḍito natthi. Bhagavā imaṃ suttantaṃ ādito paṭṭhāya sakalaṃ sutvā cintesi – ‘‘dhammasenāpati sāriputto buddhabalaṃ dīpetvā appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati. Sāvakabhāsitoti vutte okappanā na hoti, jinabhāsitoti vutte hoti, tasmā jinabhāsitaṃ katvā devamanussānaṃ okappanaṃ imasmiṃ suttante uppādessāmī’’ti. Tato vuṭṭhāya sādhukāraṃ adāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi, sādhu, sādhu, sāriputta, sādhu kho tvaṃ sāriputta, bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī’’ti.
তত্থ সঙ্গীতিপরিযাযন্তি সামগ্গিযা কারণং। ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সাধু, খো ত্ৰং, সারিপুত্ত, মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সংসন্দিত্ৰা ভিক্খূনং সামগ্গিরসং অভাসী’’তি। সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসীতি অনুমোদনেন সমনুঞ্ঞো অহোসি। এত্তকেন অযং সুত্তন্তো জিনভাসিতো নাম জাতো। দেসনাপরিযোসানে ইমং সুত্তন্তং মনসিকরোন্তা তে ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসূতি।
Tattha saṅgītipariyāyanti sāmaggiyā kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sādhu, kho tvaṃ, sāriputta, mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā bhikkhūnaṃ sāmaggirasaṃ abhāsī’’ti. Samanuñño satthā ahosīti anumodanena samanuñño ahosi. Ettakena ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto. Desanāpariyosāne imaṃ suttantaṃ manasikarontā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.
সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Saṅgītisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / দীঘনিকায • Dīghanikāya / ১০. সঙ্গীতিসুত্তং • 10. Saṅgītisuttaṃ
টীকা • Tīkā / সুত্তপিটক (টীকা) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / দীঘনিকায (টীকা) • Dīghanikāya (ṭīkā) / ১০. সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনা • 10. Saṅgītisuttavaṇṇanā
