| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / খুদ্দসিক্খা-মূলসিক্খা • Khuddasikkhā-mūlasikkhā |
১৩. সমণকপ্পনিদ্দেসৰণ্ণনা
13. Samaṇakappaniddesavaṇṇanā
১২৫. সমণকপ্পাতি সমণৰোহারা। ভৰন্তি, অহেসুন্তি ৰা ভূতা, ৰত্তমানে, ভূতে ৰা তপ্পচ্চযো। ৰিরুল়্হমূলাদিভাৰং আপজ্জিত্ৰা ৰড্ঢমানকানং, ৰড্ঢিত্ৰা মহন্তভাৰং পত্তানঞ্চ রুক্খলতাদিসঙ্খাতানং ভূতানং গামো, ভূতা এৰ ৰা গামো সমূহো ভূতগামো। তস্স সমারম্ভো ছেদনফালনাদি, তস্মিং। নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, তংহেতু পাচিত্তিযং হোতীতি অত্থো। কতকপ্পিযং সমণকপ্পিযং ভৰেতি সম্বন্ধো। তত্থ কতং কপ্পিযং যস্সাতি বহুব্বীহি। কেনাতি আহ ‘‘নখেনা’’তিআদি।
125.Samaṇakappāti samaṇavohārā. Bhavanti, ahesunti vā bhūtā, vattamāne, bhūte vā tappaccayo. Viruḷhamūlādibhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānakānaṃ, vaḍḍhitvā mahantabhāvaṃ pattānañca rukkhalatādisaṅkhātānaṃ bhūtānaṃ gāmo, bhūtā eva vā gāmo samūho bhūtagāmo. Tassa samārambho chedanaphālanādi, tasmiṃ. Nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, taṃhetu pācittiyaṃ hotīti attho. Katakappiyaṃ samaṇakappiyaṃ bhaveti sambandho. Tattha kataṃ kappiyaṃ yassāti bahubbīhi. Kenāti āha ‘‘nakhenā’’tiādi.
১২৬. ইদানি যস্স সমারম্ভো, তং ভূতগামং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘স মূলা’’তিআদি আরদ্ধং। সোতি ভূতগামো। ভৰিতুং উপ্পজ্জিতুং পযোজেতীতি কারিতন্তা তপ্পচ্চযো, পভাৰিতো উপ্পাদিতোতি অত্থো। অথ ৰা পভৰনং পভৰো, উপ্পত্তি, সোৰ পভৰো, পভাৰং করোতীতি নামধাতুতো কত্তরি তপ্পচ্চযো, পভাৰিতো উপ্পন্নোতি অত্থো। মূলঞ্চ খন্ধো চ বীজঞ্চ অগ্গঞ্চ ফল়ু চ মূল…পে॰… ফল়ূনি। ফল়ু নাম পব্বং। তানিযেৰ বীজানি, তেহি পভাৰিতো উপ্পাদিতো, অথ ৰা তেহি অৰধিভূতেহি, কারণভূতেহি ৰা পভাৰিতো উপ্পন্নোতি কমেন ৰিকপ্পদ্ৰযে সমাসদ্ৰযং ৰেদিতব্বং। তত্থ মূলবীজং নাম হলিদ্দিসিঙ্গিৰেরাদি।
126. Idāni yassa samārambho, taṃ bhūtagāmaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘sa mūlā’’tiādi āraddhaṃ. Soti bhūtagāmo. Bhavituṃ uppajjituṃ payojetīti kāritantā tappaccayo, pabhāvito uppāditoti attho. Atha vā pabhavanaṃ pabhavo, uppatti, sova pabhavo, pabhāvaṃ karotīti nāmadhātuto kattari tappaccayo, pabhāvito uppannoti attho. Mūlañca khandho ca bījañca aggañca phaḷu ca mūla…pe… phaḷūni. Phaḷu nāma pabbaṃ. Tāniyeva bījāni, tehi pabhāvito uppādito, atha vā tehi avadhibhūtehi, kāraṇabhūtehi vā pabhāvito uppannoti kamena vikappadvaye samāsadvayaṃ veditabbaṃ. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddisiṅgiverādi.
খন্ধবীজং নাম অস্সত্থনিগ্রোধাদি। বীজবীজং নাম পুব্বণ্ণাপরণ্ণাদি। অগ্গবীজং নাম হিরিৰেরাদি। ফল়ুবীজং নাম উচ্ছুনল়াদি। তত্থ মূলবীজাদীনি পঞ্চ বীজগামো। তন্নিব্বত্তো রুক্খলতাদি ভূতগামো।
Khandhabījaṃ nāma assatthanigrodhādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇāparaṇṇādi. Aggabījaṃ nāma hiriverādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchunaḷādi. Tattha mūlabījādīni pañca bījagāmo. Tannibbatto rukkhalatādi bhūtagāmo.
ইদানি তেসু বীজগামসমারম্ভে দুক্কটং দস্সেতি অপরদ্ধেন। ভূতগামৰিযোজিতং বীজং আরম্ভে দুক্কটন্তি সম্বন্ধো। ভূতগামতো ৰিযোজিতন্তি তপ্পুরিসো। বীজন্তি ভূমিযং রোপিতমরোপিতম্পি নিগ্গতৰিদত্থিমত্তপত্তৰট্টিপি মূলবীজানি। ‘‘আরম্ভে’’তি কিতকপচ্চযস্স যোগে অৰুত্তে কম্মনি ছট্ঠুপ্পত্তিযং ৰিকপ্পেন উভযত্থ দুতিযা। আরম্ভেতি সমারম্ভে। তস্মা ‘‘ইমং পুপ্ফং ফলং ৰা জান, ইমং কপ্পিযং করোহী’’তিআদিনা কপ্পিযৰচনেন ভূতগামতো ৰিযোজিতং বীজজাতং বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারাপেত্ৰা পরিভুঞ্জিভব্বং। ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতুং অগ্গিপরিজিতং সত্থপরিজিতং নখপরিজিতং অবীজং নিব্বত্তবীজঞ্ঞেৰ পঞ্চম’’ন্তি (চূল়ৰ॰ ২৫০) ৰুত্তেসু পঞ্চসু নখপরিজিতাদীনি তীণি দস্সিতানি।
Idāni tesu bījagāmasamārambhe dukkaṭaṃ dasseti aparaddhena. Bhūtagāmaviyojitaṃ bījaṃ ārambhe dukkaṭanti sambandho. Bhūtagāmato viyojitanti tappuriso. Bījanti bhūmiyaṃ ropitamaropitampi niggatavidatthimattapattavaṭṭipi mūlabījāni. ‘‘Ārambhe’’ti kitakapaccayassa yoge avutte kammani chaṭṭhuppattiyaṃ vikappena ubhayattha dutiyā. Ārambheti samārambhe. Tasmā ‘‘imaṃ pupphaṃ phalaṃ vā jāna, imaṃ kappiyaṃ karohī’’tiādinā kappiyavacanena bhūtagāmato viyojitaṃ bījajātaṃ bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kārāpetvā paribhuñjibhabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ aggiparijitaṃ satthaparijitaṃ nakhaparijitaṃ abījaṃ nibbattabījaññeva pañcama’’nti (cūḷava. 250) vuttesu pañcasu nakhaparijitādīni tīṇi dassitāni.
১২৭. ইদানি অৰসিট্ঠানি দ্ৰে দস্সেতুং ‘‘নিব্বত্তবীজ’’ন্তিআদিকং পঠমদ্ধং আহ। তত্থ নিব্বত্তবীজন্তি নিব্বত্তনিযন্তি নিব্বত্তং, নিপুব্ব ৰতু ৰত্তনেতিমস্মা তপ্পচ্চযো, নিব্বত্তং বীজং যস্স তং নিব্বত্তবীজং, বীজং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিসুং কত্ৰা পরিভুঞ্জিতব্বং অম্বপনসাদি। নোবীজং নাম তরুণম্বফলাদি। ইদানি বীজগামভূতগামেসু কপ্পিযকরণপ্পকারাদিৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘কটাহা’’তিআদিমাহ। তত্থ কটাহেন বদ্ধং বীজং যেসন্তি বাহিরত্থো।
127. Idāni avasiṭṭhāni dve dassetuṃ ‘‘nibbattabīja’’ntiādikaṃ paṭhamaddhaṃ āha. Tattha nibbattabījanti nibbattaniyanti nibbattaṃ, nipubba vatu vattanetimasmā tappaccayo, nibbattaṃ bījaṃ yassa taṃ nibbattabījaṃ, bījaṃ nibbattetvā visuṃ katvā paribhuñjitabbaṃ ambapanasādi. Nobījaṃ nāma taruṇambaphalādi. Idāni bījagāmabhūtagāmesu kappiyakaraṇappakārādivisesaṃ dassento ‘‘kaṭāhā’’tiādimāha. Tattha kaṭāhena baddhaṃ bījaṃ yesanti bāhirattho.
১২৮. ভাজনে ভূমিযম্পি ৰা একাবদ্ধেসু বীজেসু একস্মিঞ্চ কপ্পিযে কতেতি যোজনা। বীজেসূতি বীজগামভূতগামেসু । ভূতগামোপি হি ইধ ‘‘বীজ’’ন্তি রুল়্হীৰসেন ৰুচ্চতি।
128. Bhājane bhūmiyampi vā ekābaddhesu bījesu ekasmiñca kappiye kateti yojanā. Bījesūti bījagāmabhūtagāmesu . Bhūtagāmopi hi idha ‘‘bīja’’nti ruḷhīvasena vuccati.
১২৯. নিক্খিত্তেতি ঠপিতে। কপ্পিযং পুন করেয্যাতি জাতমূলপণ্ণভাৰতো ভূতগামত্তা ভূতগামতো পরিমোচিতং বীজগামপরিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কারেয্যাতি অত্থো। তেনাহ ‘‘ভূতগামো হি সো তদা’’তি। হি-সদ্দো হেতুম্হি। তদাতি মূলে চ পণ্ণে চ জাতকালে সচে মূলমত্তং সঞ্জাযতি, উপরিভাগে সচে অঙ্কুরো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৰট্টতি। মূলমত্তেসু ৰা পন পণ্ণমত্তেসু ৰা নিগ্গতেসু সচেপি রতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামসঙ্গহিতা হোন্তি।
129.Nikkhitteti ṭhapite. Kappiyaṃ puna kareyyāti jātamūlapaṇṇabhāvato bhūtagāmattā bhūtagāmato parimocitaṃ bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāreyyāti attho. Tenāha ‘‘bhūtagāmo hi so tadā’’ti. Hi-saddo hetumhi. Tadāti mūle ca paṇṇe ca jātakāle sace mūlamattaṃ sañjāyati, uparibhāge sace aṅkuro jāyati, heṭṭhābhāge chindituṃ vaṭṭati. Mūlamattesu vā pana paṇṇamattesu vā niggatesu sacepi ratanappamāṇāpi sākhā nikkhamanti, bījagāmasaṅgahitā honti.
১৩০. উদকসম্ভৰো সেৰালো চ চেতিযাদীসু সেৰালো চ ভূতগামোৰাতি সম্বন্ধো। আদি-সদ্দেন পাকারাদিগ্গহণং। যদি দ্ৰে তীণি পণ্ণানি ন জাযন্তি, অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি। সুক্খো পন সম্মজ্জিতব্বো। মূলপণ্ণে ৰিনিগ্গতে বীজোপি ভূতগামোৰাতি সম্বন্ধো। পণ্ণেতি ইমিনা অঙ্কুরমত্তং পটিক্খিপতি।
130. Udakasambhavo sevālo ca cetiyādīsu sevālo ca bhūtagāmovāti sambandho. Ādi-saddena pākārādiggahaṇaṃ. Yadi dve tīṇi paṇṇāni na jāyanti, aggabījasaṅgahaṃ gacchati. Sukkho pana sammajjitabbo. Mūlapaṇṇe viniggate bījopi bhūtagāmovāti sambandho. Paṇṇeti iminā aṅkuramattaṃ paṭikkhipati.
১৩১. ঘটাদিপিট্ঠে সেৰালো চ অহিছত্তকমকুল়ঞ্চ দুক্কটস্সেৰ ৰত্থূনীতি সম্বন্ধো। পিট্ঠেতি ইমিনা অন্তো অব্বোহারিকোতি দস্সেতি। ফুল্লন্তি ফুল্লিতং অহিছত্তকং। অব্যৰহারিকন্তি আপত্তিৰোহারযোগ্গং ন হোতীতি অত্থো।
131. Ghaṭādipiṭṭhe sevālo ca ahichattakamakuḷañca dukkaṭasseva vatthūnīti sambandho. Piṭṭheti iminā anto abbohārikoti dasseti. Phullanti phullitaṃ ahichattakaṃ. Abyavahārikanti āpattivohārayoggaṃ na hotīti attho.
১৩২. অল্লরুক্খে লাখানিয্যাসছত্তানি ৰিকোপিয গণ্হতো তত্থ অক্খরং ছিন্দতো ৰাপি পাচিত্তীতি সম্বন্ধো। তত্থাতি অল্লরুক্খে। ‘‘ৰিকোপয’’ন্তি পোত্থকেসু পাঠো দিস্সতি, সো অপাঠো পঠমন্ততায কারণাভাৰতো। ‘‘ৰিকোপিযা’’তি পন পাঠো গহেতব্বো। ৰিকোপিযাতি ইমিনা অৰিকোপেত্ৰা গহণে অনাপত্তীতি দীপেতি।
132. Allarukkhe lākhāniyyāsachattāni vikopiya gaṇhato tattha akkharaṃ chindato vāpi pācittīti sambandho. Tatthāti allarukkhe. ‘‘Vikopaya’’nti potthakesu pāṭho dissati, so apāṭho paṭhamantatāya kāraṇābhāvato. ‘‘Vikopiyā’’ti pana pāṭho gahetabbo. Vikopiyāti iminā avikopetvā gahaṇe anāpattīti dīpeti.
১৩৩. দারুমক্কটকাদিনাতি আণিং কোট্টেত্ৰা দারুযন্তং কত্ৰা তত্থ কণ্টকং ওলম্বেন্তি, এতং দারুমক্কটকং নাম। আদি-সদ্দেন কণ্টকবন্ধনাদীনং গহণং। তিণাদিং ছিন্দিতুং, গণ্ঠিকং কাতুঞ্চ ন কপ্পতীতি যোজনা। ছিন্দিতুন্তি ছিন্দনং।
133.Dārumakkaṭakādināti āṇiṃ koṭṭetvā dāruyantaṃ katvā tattha kaṇṭakaṃ olambenti, etaṃ dārumakkaṭakaṃ nāma. Ādi-saddena kaṇṭakabandhanādīnaṃ gahaṇaṃ. Tiṇādiṃ chindituṃ, gaṇṭhikaṃ kātuñca na kappatīti yojanā. Chinditunti chindanaṃ.
১৩৪. ভূতগামং ৰাতি ভূতগামং ৰা। বীজং ৰাতি বীজগামং ৰা। ‘‘ছিন্দ ৰা’’তিআদিনা সব্বত্থ ৰা-সদ্দো যোজেতব্বো। পচ ৰাতি পচনং করোহীতি ৰা। ‘‘পট’’ ইতি ৰা পাঠো, তস্স উপ্পাদেহীতি অত্থো। ‘‘ইমং রুক্খং ছিন্দাহী’’তিআদিনা পন অৰত্ৰা ‘‘রুক্খং ছিন্দা’’তিআদিনা অনিযমেত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি।
134.Bhūtagāmaṃ vāti bhūtagāmaṃ vā. Bījaṃ vāti bījagāmaṃ vā. ‘‘Chinda vā’’tiādinā sabbattha vā-saddo yojetabbo. Paca vāti pacanaṃ karohīti vā. ‘‘Paṭa’’ iti vā pāṭho, tassa uppādehīti attho. ‘‘Imaṃ rukkhaṃ chindāhī’’tiādinā pana avatvā ‘‘rukkhaṃ chindā’’tiādinā aniyametvā vattuṃ vaṭṭati.
১৩৫. ইমন্তি এতং রুক্খাদিং। ইমং সোধেহীতি এত্থ ইতি-সদ্দং কত্ৰা অত্থো ৰত্তব্বোতি।
135.Imanti etaṃ rukkhādiṃ. Imaṃ sodhehīti ettha iti-saddaṃ katvā attho vattabboti.
সমণকপ্পনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Samaṇakappaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
