| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / વિમતિવિનોદની-ટીકા • Vimativinodanī-ṭīkā |
સાજીવપદભાજનીયવણ્ણના
Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
વિવટ્ટૂપનિસ્સયા સીલાદયો લોકિયેહિ અભિવિસિટ્ઠત્તા અધિસીલાદિવોહારેન વુત્તાતિ દસ્સેતું કતમં પનાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પઞ્ચઙ્ગદસઙ્ગસીલન્તિ અબુદ્ધુપ્પાદકાલે સીલં સન્ધાય વુત્તં તસ્સ વિવટ્ટૂપનિસ્સયત્તાભાવા. યં પન બુદ્ધુપ્પાદે રતનત્તયગુણં તથતો ઞત્વા સાસને સુનિવિટ્ઠસદ્ધાહિ ઉપાસકોપાસિકાહિ ચેવ સામણેરસિક્ખમાનાહિ ચ રક્ખિયમાનં પઞ્ચઙ્ગઅટ્ઠઙ્ગદસઙ્ગસીલં, તમ્પિ અધિસીલમેવ મગ્ગુપ્પત્તિહેતુતો. વિપસ્સનામગ્ગુપ્પત્તિનિમિત્તતાય હિ પાતિમોક્ખસંવરસીલં લોકિયાનં સીલેહિ અધિસીલં જાતં અધિચિત્તં વિય. ન હિ વિપસ્સનામગ્ગનિમિત્તતં મુઞ્ચિત્વા લોકિયચિત્તતો અધિચિત્તસ્સ અઞ્ઞો કોચિ વિસેસો ઉપલબ્ભતિ, તદુભયઞ્ચ અનાદિમતો સંસારવટ્ટસ્સ અત્તાદિસારવિરહિતતાય તિલક્ખણબ્ભાહતત્તં, ‘‘અહં મમા’’તિ આકારેન પવત્તઅવિજ્જાતણ્હાદિદોસમૂલકત્તઞ્ચ, તંદોસમૂલવિદ્ધંસનસમત્થાય સીલચિત્તબલોપત્થદ્ધાય વિપસ્સનાય ઉક્કંસેનેવ તસ્સ સંસારવટ્ટસ્સ વિગમઞ્ચ, તદુપદેસકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સબ્બઞ્ઞુતાદિઅપરિમિતગુણગણયોગેન અવિપરીતસદ્ધમ્મદેસકત્તઞ્ચ યાથાવતો ઞત્વા પટિપન્નેન સમાદાય સિક્ખિતબ્બતાય વિવટ્ટૂપનિસ્સયં જાતં, ન અઞ્ઞેન કારણેન, તઞ્ચ વિવટ્ટૂપનિસ્સયત્તં યદિ સાસને પઞ્ચસીલાદિસ્સાપિ સમાનં, કિમિદં અધિસીલં ન સિયા. પઞ્ચસીલાદિમત્તે ઠિતાનઞ્હિ અનાથપિણ્ડિકાદીનં ગહટ્ઠાનમ્પિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. ન હિ અધિસીલાધિચિત્તં વિના મગ્ગુપ્પત્તિ હોતિ, તઞ્ચ કિઞ્ચાપિ કેસઞ્ચિ અનુપનિસ્સયતાય તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગુપ્પત્તિયા હેતુ ન હોતિ, તથાપિ ભવન્તરે અવસ્સં હોતેવાતિ અધિસીલમેવ કાલં કરોન્તાનં કલ્યાણપુથુજ્જનાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલં વિય, તેનાહ બુદ્ધુપ્પાદેયેવ ચ પવત્તતીતિઆદિ. વિવટ્ટં પત્થેત્વા રક્ખિયમાનમ્પિ પઞ્ચસીલાદિ બુદ્ધુપ્પાદેયેવ પવત્તતિ. ન હિ તં પઞ્ઞત્તિન્તિઆદિ પન ઉક્કટ્ઠવસેન સબ્બં પાતિમોક્ખં સન્ધાય વુત્તં. તદેકદેસભૂતમ્પિ હિ પાણાતિપાતાદિન્નાદાનાદિગહટ્ઠસીલમ્પિ. બુદ્ધાયેવ વિનયે પારાજિકસુત્તવિભઙ્ગાદીસુ આગતવસેન સબ્બસો કાયવચીદ્વારેસુ મગ્ગુપ્પત્તિયા વિબન્ધકઅજ્ઝાચારસોતં વિચ્છિન્દિત્વા મગ્ગુપ્પત્તિયા પદટ્ઠાનભાવેન પઞ્ઞપેતું સક્કોન્તિ, ન અઞ્ઞે. મગ્ગુપ્પત્તિં સન્ધાય હિસ્સ અધિસીલતા વુત્તા. તેનાહ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલ’’ન્તિ. તસ્સેવ હિ અધિસીલન્તિ અબ્યવધાનેન મગ્ગાધિટ્ઠાનાતિ. ઇધ અનધિપ્પેતન્તિ ઇમસ્મિં પઠમપારાજિકવિસયે ‘‘સિક્ખા’’તિ અનધિપ્પેતં.
Vivaṭṭūpanissayā sīlādayo lokiyehi abhivisiṭṭhattā adhisīlādivohārena vuttāti dassetuṃ katamaṃ panātiādi āraddhaṃ. Tattha pañcaṅgadasaṅgasīlanti abuddhuppādakāle sīlaṃ sandhāya vuttaṃ tassa vivaṭṭūpanissayattābhāvā. Yaṃ pana buddhuppāde ratanattayaguṇaṃ tathato ñatvā sāsane suniviṭṭhasaddhāhi upāsakopāsikāhi ceva sāmaṇerasikkhamānāhi ca rakkhiyamānaṃ pañcaṅgaaṭṭhaṅgadasaṅgasīlaṃ, tampi adhisīlameva magguppattihetuto. Vipassanāmagguppattinimittatāya hi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ lokiyānaṃ sīlehi adhisīlaṃ jātaṃ adhicittaṃ viya. Na hi vipassanāmagganimittataṃ muñcitvā lokiyacittato adhicittassa añño koci viseso upalabbhati, tadubhayañca anādimato saṃsāravaṭṭassa attādisāravirahitatāya tilakkhaṇabbhāhatattaṃ, ‘‘ahaṃ mamā’’ti ākārena pavattaavijjātaṇhādidosamūlakattañca, taṃdosamūlaviddhaṃsanasamatthāya sīlacittabalopatthaddhāya vipassanāya ukkaṃseneva tassa saṃsāravaṭṭassa vigamañca, tadupadesakassa sammāsambuddhassa sabbaññutādiaparimitaguṇagaṇayogena aviparītasaddhammadesakattañca yāthāvato ñatvā paṭipannena samādāya sikkhitabbatāya vivaṭṭūpanissayaṃ jātaṃ, na aññena kāraṇena, tañca vivaṭṭūpanissayattaṃ yadi sāsane pañcasīlādissāpi samānaṃ, kimidaṃ adhisīlaṃ na siyā. Pañcasīlādimatte ṭhitānañhi anāthapiṇḍikādīnaṃ gahaṭṭhānampi maggo uppajjati. Na hi adhisīlādhicittaṃ vinā magguppatti hoti, tañca kiñcāpi kesañci anupanissayatāya tasmiṃ attabhāve magguppattiyā hetu na hoti, tathāpi bhavantare avassaṃ hotevāti adhisīlameva kālaṃ karontānaṃ kalyāṇaputhujjanānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ viya, tenāha buddhuppādeyeva ca pavattatītiādi. Vivaṭṭaṃ patthetvā rakkhiyamānampi pañcasīlādi buddhuppādeyeva pavattati. Na hi taṃ paññattintiādi pana ukkaṭṭhavasena sabbaṃ pātimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadekadesabhūtampi hi pāṇātipātādinnādānādigahaṭṭhasīlampi. Buddhāyeva vinaye pārājikasuttavibhaṅgādīsu āgatavasena sabbaso kāyavacīdvāresu magguppattiyā vibandhakaajjhācārasotaṃ vicchinditvā magguppattiyā padaṭṭhānabhāvena paññapetuṃ sakkonti, na aññe. Magguppattiṃ sandhāya hissa adhisīlatā vuttā. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīla’’nti. Tasseva hi adhisīlanti abyavadhānena maggādhiṭṭhānāti. Idha anadhippetanti imasmiṃ paṭhamapārājikavisaye ‘‘sikkhā’’ti anadhippetaṃ.
લોકિયઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તાનીતિ સાસનસભાવં અજાનન્તેહિ લોકિયજનેહિ સમાપજ્જિતબ્બાનિ અટ્ઠ રૂપારૂપજ્ઝાનસમ્પયુત્તચિત્તાનિ સન્ધાય વુત્તં. ન હિ મહગ્ગતેસુ લોકિયલોકુત્તરભેદો અત્થિ, યેન લોકિયવિસેસનં લોકુત્તરનિવત્તનં સિયા. તસ્મા સાસનિકેહિ સમાપજ્જિતબ્બમહગ્ગતજ્ઝાનનિવત્તનમેવ લોકિયવિસેસનં કતં. યથા ચેત્થ, એવં કામાવચરાનિ પન અટ્ઠ કુસલચિત્તાનીતિ એત્થાપિ લોકિયવિસેસનં કાતબ્બમેવ. અયમેવ હિ અધિચિત્તતો ચિત્તસ્સ ભેદો, યં સાસનં અજાનન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમુપ્પજ્જનં. એવઞ્ચ અબુદ્ધુપ્પાદેપિ સાસનસભાવં જાનન્તાનં પચ્ચેકબુદ્ધાદીનમ્પિ સીલચિત્તાનં અધિસીલાધિચિત્તતા સમત્થિતા હોતિ. ન વિના બુદ્ધુપ્પાદાતિ ઇદં પન અઞ્ઞેસં અભિસમયહેતુભાવેન પચ્ચેકબુદ્ધબોધિસત્તાદીનં દેસનાસામત્થિયાભાવતો વુત્તં. આયતિં વાસનાહેતું પન સીલચિત્તં તેપિ દેસેન્તિયેવ, તઞ્ચ મગ્ગહેતુતાય અધિસીલાધિચિત્તમ્પિ હોન્તં અપ્પકતાય વિપ્ફારિકતાબાહુજઞ્ઞત્તાભાવેન અબ્બોહારિકન્તિ ‘‘બુદ્ધુપ્પાદેયેવા’’તિ અવધારણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ તંસમાપન્નોતિઆદિઅટ્ઠકથાવચનેહિ ઇધ અધિચિત્તનિદ્દેસે, ઉપરિ અધિપઞ્ઞાનિદ્દેસે ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાનમેવ પટિક્ખેપતો લોકિયાધિચિત્તાધિપઞ્ઞાનં ઇધ અધિપ્પેતતા, તં દ્વયં સમાપન્નસ્સાપિ મેથુનધમ્મસમાપજ્જનસભાવો ચ વિઞ્ઞાયતિ, પાળિયં પન ‘‘યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તત્તા લોકિયાપિ અધિચિત્તાધિપઞ્ઞા અનધિપ્પેતાતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો – ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્નમત્તે લોકિયં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞા ચ પરિહાયતિ, અધિસીલં પન ચિત્તુપ્પાદમત્તેન ન પરિહાયતીતિ પાળિયં અધિસીલસિક્ખાવ વુત્તા. અટ્ઠકથાયં પન પટિલદ્ધલોકુત્તરમગ્ગસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘મેથુનં પટિસેવિસ્સામી’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ સબ્બસો અકુપ્પધમ્મત્તા, પુથુજ્જનાનં સમાપત્તિલાભીનમ્પિ કેનચિ કારણેન ઉપ્પજ્જતિ કુપ્પધમ્મત્તાતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ન હિ તંસમાપન્નો’’તિ લોકુત્તરાવ પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બં.
Lokiyaaṭṭhasamāpatticittānīti sāsanasabhāvaṃ ajānantehi lokiyajanehi samāpajjitabbāni aṭṭha rūpārūpajjhānasampayuttacittāni sandhāya vuttaṃ. Na hi mahaggatesu lokiyalokuttarabhedo atthi, yena lokiyavisesanaṃ lokuttaranivattanaṃ siyā. Tasmā sāsanikehi samāpajjitabbamahaggatajjhānanivattanameva lokiyavisesanaṃ kataṃ. Yathā cettha, evaṃ kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittānīti etthāpi lokiyavisesanaṃ kātabbameva. Ayameva hi adhicittato cittassa bhedo, yaṃ sāsanaṃ ajānantassa puggalassa samuppajjanaṃ. Evañca abuddhuppādepi sāsanasabhāvaṃ jānantānaṃ paccekabuddhādīnampi sīlacittānaṃ adhisīlādhicittatā samatthitā hoti. Na vinā buddhuppādāti idaṃ pana aññesaṃ abhisamayahetubhāvena paccekabuddhabodhisattādīnaṃ desanāsāmatthiyābhāvato vuttaṃ. Āyatiṃ vāsanāhetuṃ pana sīlacittaṃ tepi desentiyeva, tañca maggahetutāya adhisīlādhicittampi hontaṃ appakatāya vipphārikatābāhujaññattābhāvena abbohārikanti ‘‘buddhuppādeyevā’’ti avadhāraṇaṃ katanti veditabbaṃ. Na hi taṃsamāpannotiādiaṭṭhakathāvacanehi idha adhicittaniddese, upari adhipaññāniddese ca maggaphalasampayuttaadhicittaadhipaññānameva paṭikkhepato lokiyādhicittādhipaññānaṃ idha adhippetatā, taṃ dvayaṃ samāpannassāpi methunadhammasamāpajjanasabhāvo ca viññāyati, pāḷiyaṃ pana ‘‘yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti vuttattā lokiyāpi adhicittādhipaññā anadhippetāti viññāyati. Tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca evamadhippāyo veditabbo – ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti citte uppannamatte lokiyaṃ adhicittaṃ adhipaññā ca parihāyati, adhisīlaṃ pana cittuppādamattena na parihāyatīti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana paṭiladdhalokuttaramaggassa bhikkhuno ‘‘methunaṃ paṭisevissāmī’’ti cittampi na uppajjati sabbaso akuppadhammattā, puthujjanānaṃ samāpattilābhīnampi kenaci kāraṇena uppajjati kuppadhammattāti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘na hi taṃsamāpanno’’ti lokuttarāva paṭikkhittāti veditabbaṃ.
અત્થિ દિન્નન્તિ એત્થ દિન્નન્તિ દાનચેતના અધિપ્પેતા, તસ્સ દિન્નસ્સ ફલં અત્થીતિ અત્થો. એસ નયો અત્થિ યિટ્ઠન્તિ એત્થાપિ. આદિ-સદ્દેન હુતાદીનં સઙ્ગહો. તત્થ યિટ્ઠન્તિ મહાયાગો સબ્બસાધારણં મહાદાનમેવ. હુતન્તિ પહોનકસક્કારો, અત્તનો વા હોતુ, પરેસં વા દસ અકુસલકમ્મપથા, સબ્બેપિ વા અકુસલા ધમ્મા અનત્થુપ્પાદનતો ન સકં કમ્મં નામ, તબ્બિપરીતા કુસલા ધમ્મા સકં નામ, તદુભયમ્પિ વા કુસલાકુસલં કમ્મસ્સકોમ્હીતિઆદિવચનતો સતિ સંસારપ્પવત્તિયં અધિમુચ્ચનટ્ઠેન સત્તાનં સકન્તિ એવં કમ્મસ્સકતાય સકભાવે અત્તનો સન્તકતાય ઉપ્પજ્જનકઞાણં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણં, ઉપલક્ખણમત્તઞ્ચેતં. સાસનનિસ્સિતા પન સબ્બાપિ વટ્ટગામિનિકુસલપઞ્ઞા કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણે પવિટ્ઠા. સાસનનિસ્સિતા હિ વિવટ્ટગામિની સબ્બાપિ પઞ્ઞા ‘‘સચ્ચાનુલોમિકઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સા એવ ચ અધિપઞ્ઞા તદવસેસં સબ્બં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણન્તિ વેદિતબ્બં, તેનેવ ભગવા ‘‘કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણં સચ્ચાનુલોમિકઞાણં મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણ’’ન્તિ સબ્બમ્પિ ઞાણચતુક્કેયેવ સઙ્ગહેસિ. તિલક્ખણાકારપરિચ્છેદકં પન વિપસ્સનાઞાણન્તિ ઇદં પન મગ્ગસ્સ આસન્નપચ્ચયતાય ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. તદિતરાસઞ્હિ રતનત્તયાનુસ્સરણાદિપઞ્ઞાનમ્પિ મગ્ગહેતુતાય અધિપઞ્ઞતા સમાનાવાતિ ગહેતબ્બં.
Atthi dinnanti ettha dinnanti dānacetanā adhippetā, tassa dinnassa phalaṃ atthīti attho. Esa nayo atthi yiṭṭhanti etthāpi. Ādi-saddena hutādīnaṃ saṅgaho. Tattha yiṭṭhanti mahāyāgo sabbasādhāraṇaṃ mahādānameva. Hutanti pahonakasakkāro, attano vā hotu, paresaṃ vā dasa akusalakammapathā, sabbepi vā akusalā dhammā anatthuppādanato na sakaṃ kammaṃ nāma, tabbiparītā kusalā dhammā sakaṃ nāma, tadubhayampi vā kusalākusalaṃ kammassakomhītiādivacanato sati saṃsārappavattiyaṃ adhimuccanaṭṭhena sattānaṃ sakanti evaṃ kammassakatāya sakabhāve attano santakatāya uppajjanakañāṇaṃ kammassakataññāṇaṃ, upalakkhaṇamattañcetaṃ. Sāsananissitā pana sabbāpi vaṭṭagāminikusalapaññā kammassakataññāṇe paviṭṭhā. Sāsananissitā hi vivaṭṭagāminī sabbāpi paññā ‘‘saccānulomikañāṇa’’nti vuccati. Sā eva ca adhipaññā tadavasesaṃ sabbaṃ kammassakataññāṇanti veditabbaṃ, teneva bhagavā ‘‘kammassakataññāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti sabbampi ñāṇacatukkeyeva saṅgahesi. Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇanti idaṃ pana maggassa āsannapaccayatāya ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Taditarāsañhi ratanattayānussaraṇādipaññānampi maggahetutāya adhipaññatā samānāvāti gahetabbaṃ.
સાજીવપદભાજનીયવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.
Sājīvapadabhājanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.
