| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / মিলিন্দপঞ্হপাল়ি • Milindapañhapāḷi |
৭. সদ্ধম্মন্তরধানপঞ্হো
7. Saddhammantaradhānapañho
৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি 1 সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি। পুন চ পরিনিব্বানসমযে সুভদ্দেন পরিব্বাজকেন পঞ্হং পুট্ঠেন ভগৰতা ভণিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ 2, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি, অসেসৰচনমেতং, নিস্সেসৰচনমেতং, নিপ্পরিযাযৰচনমেতং। যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি, তেন হি ‘অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা। যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি, তেন হি ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা। অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গহনতোপি গহনতরো বলৰতোপি বলৰতরো গণ্ঠিতোপি গণ্ঠিতরো, সো তৰানুপ্পত্তো, তত্থ তে ঞাণবলৰিপ্ফারং দস্সেহি মকরো ৰিয সাগরব্ভন্তরগতো’’তি।
7. ‘‘Bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni 3 saddhammo ṭhassatī’ti. Puna ca parinibbānasamaye subhaddena paribbājakena pañhaṃ puṭṭhena bhagavatā bhaṇitaṃ ‘ime ca, subhadda 4, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti, asesavacanametaṃ, nissesavacanametaṃ, nippariyāyavacanametaṃ. Yadi, bhante nāgasena, tathāgatena bhaṇitaṃ ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti, tena hi ‘asuñño loko arahantehi assā’ti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā. Yadi tathāgatena bhaṇitaṃ ‘asuñño loko arahantehi assā’ti, tena hi ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti tampi vacanaṃ micchā. Ayampi ubhato koṭiko pañho gahanatopi gahanataro balavatopi balavataro gaṇṭhitopi gaṇṭhitaro, so tavānuppatto, tattha te ñāṇabalavipphāraṃ dassehi makaro viya sāgarabbhantaragato’’ti.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি। পরিনিব্বানসমযে চ সুভদ্দস্স পরিব্বাজকস্স ভণিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি। তঞ্চ পন, মহারাজ, ভগৰতো ৰচনং নানত্থঞ্চেৰ হোতি নানাব্যঞ্জনঞ্চ, অযং সাসনপরিচ্ছেদো, অযং পটিপত্তি পরিদীপনাতি দূরং ৰিৰজ্জিতা তে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং। যথা, মহারাজ, নভং পথৰিতো দূরং ৰিৰজ্জিতং , নিরযং সগ্গতো দূরং ৰিৰজ্জিতং, কুসলং অকুসলতো দূরং ৰিৰজ্জিতং, সুখং দুক্খতো দূরং ৰিৰজ্জিতং। এৰমেৰ খো, মহারাজ, তে উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং দূরং ৰিৰজ্জিতা।
‘‘Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti. Parinibbānasamaye ca subhaddassa paribbājakassa bhaṇitaṃ ‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti. Tañca pana, mahārāja, bhagavato vacanaṃ nānatthañceva hoti nānābyañjanañca, ayaṃ sāsanaparicchedo, ayaṃ paṭipatti paridīpanāti dūraṃ vivajjitā te ubho aññamaññaṃ. Yathā, mahārāja, nabhaṃ pathavito dūraṃ vivajjitaṃ , nirayaṃ saggato dūraṃ vivajjitaṃ, kusalaṃ akusalato dūraṃ vivajjitaṃ, sukhaṃ dukkhato dūraṃ vivajjitaṃ. Evameva kho, mahārāja, te ubho aññamaññaṃ dūraṃ vivajjitā.
‘‘অপি চ, মহারাজ, মা তে পুচ্ছা মোঘা অস্স 5, রসতো তে সংসন্দিত্ৰা কথযিস্সামি ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি যং ভগৰা আহ, তং খযং পরিদীপযন্তো সেসকং পরিচ্ছিন্দি, ৰস্সসহস্সং, আনন্দ, সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য, সচে ভিক্খুনিযো ন পব্বাজেয্যুং। পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতীতি। অপি নু খো, মহারাজ, ভগৰা এৰং ৰদন্তো সদ্ধম্মস্স অন্তরধানং ৰা ৰদেতি অভিসমযং ৰা পটিক্কোসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি। ‘‘নট্ঠং, মহারাজ, পরিকিত্তযন্তো সেসকং পরিদীপযন্তো পরিচ্ছিন্দি। যথা, মহারাজ, পুরিসো নট্ঠাযিকো সব্বসেসকং গহেত্ৰা জনস্স পরিদীপেয্য ‘এত্তকং মে ভণ্ডং নট্ঠং, ইদং সেসক’ন্তি । এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভগৰা নট্ঠং পরিদীপযন্তো সেসকং দেৰমনুস্সানং কথেসি ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি। যং পন, মহারাজ, ভগৰতা ভণিতং ‘পঞ্চেৰ দানি, আনন্দ, ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো ঠস্সতী’তি, সাসনপরিচ্ছেদো এসো।
‘‘Api ca, mahārāja, mā te pucchā moghā assa 6, rasato te saṃsanditvā kathayissāmi ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti yaṃ bhagavā āha, taṃ khayaṃ paridīpayanto sesakaṃ paricchindi, vassasahassaṃ, ānanda, saddhammo tiṭṭheyya, sace bhikkhuniyo na pabbājeyyuṃ. Pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatīti. Api nu kho, mahārāja, bhagavā evaṃ vadanto saddhammassa antaradhānaṃ vā vadeti abhisamayaṃ vā paṭikkosatī’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Naṭṭhaṃ, mahārāja, parikittayanto sesakaṃ paridīpayanto paricchindi. Yathā, mahārāja, puriso naṭṭhāyiko sabbasesakaṃ gahetvā janassa paridīpeyya ‘ettakaṃ me bhaṇḍaṃ naṭṭhaṃ, idaṃ sesaka’nti . Evameva kho, mahārāja, bhagavā naṭṭhaṃ paridīpayanto sesakaṃ devamanussānaṃ kathesi ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti. Yaṃ pana, mahārāja, bhagavatā bhaṇitaṃ ‘pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassatī’ti, sāsanaparicchedo eso.
‘‘যং পন পরিনিব্বানসমযে সুভদ্দস্স পরিব্বাজকস্স সমণে পরিকিত্তযন্তো আহ ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি, পটিপত্তিপরিদীপনা এসা, ত্ৰং পন তং পরিচ্ছেদঞ্চ পরিদীপনঞ্চ একরসং করোসি। যদি পন তে ছন্দো, একরসং কত্ৰা কথযিস্সামি, সাধুকং সুণোহি মনসিকরোহি অৰিক্খিত্তমানসো 7।
‘‘Yaṃ pana parinibbānasamaye subhaddassa paribbājakassa samaṇe parikittayanto āha ‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti, paṭipattiparidīpanā esā, tvaṃ pana taṃ paricchedañca paridīpanañca ekarasaṃ karosi. Yadi pana te chando, ekarasaṃ katvā kathayissāmi, sādhukaṃ suṇohi manasikarohi avikkhittamānaso 8.
‘‘ইধ, মহারাজ, তল়াকো ভৰেয্য নৰসলিলসম্পুণ্ণো সম্মুখমুত্তরিযমানো পরিচ্ছিন্নো পরিৰটুমকতো, অপরিযাদিণ্ণে যেৰ তস্মিং তল়াকে উদকূপরি মহামেঘো অপরাপরং অনুপ্পবন্ধো অভিৰস্সেয্য, অপি নু খো, মহারাজ, তস্মিং তল়াকে উদকং পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি। ‘‘কেন কারণেন মহারাজা’’তি? ‘‘মেঘস্স, ভন্তে, অনুপ্পবন্ধতাযা’’তি। ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, জিনসাসনৰরসদ্ধম্মতল়াকো আচারসীলগুণৰত্তপটিপত্তিৰিমলনৰসলিলসম্পুণ্ণো উত্তরিযমানো ভৰগ্গমভিভৰিত্ৰা ঠিতো। যদি তত্থ বুদ্ধপুত্তা আচারসীলগুণৰত্তপটিপত্তিমেঘৰস্সং অপরাপরং অনুপ্পবন্ধাপেয্যুং অভিৰস্সাপেয্যুং। এৰমিদং জিনসাসনৰরসদ্ধম্মতল়াকো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অরহন্তেহি লোকো অসুঞ্ঞো ভৰেয্য, ইমমত্থং ভগৰতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি।
‘‘Idha, mahārāja, taḷāko bhaveyya navasalilasampuṇṇo sammukhamuttariyamāno paricchinno parivaṭumakato, apariyādiṇṇe yeva tasmiṃ taḷāke udakūpari mahāmegho aparāparaṃ anuppabandho abhivasseyya, api nu kho, mahārāja, tasmiṃ taḷāke udakaṃ parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Kena kāraṇena mahārājā’’ti? ‘‘Meghassa, bhante, anuppabandhatāyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, jinasāsanavarasaddhammataḷāko ācārasīlaguṇavattapaṭipattivimalanavasalilasampuṇṇo uttariyamāno bhavaggamabhibhavitvā ṭhito. Yadi tattha buddhaputtā ācārasīlaguṇavattapaṭipattimeghavassaṃ aparāparaṃ anuppabandhāpeyyuṃ abhivassāpeyyuṃ. Evamidaṃ jinasāsanavarasaddhammataḷāko ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya, arahantehi loko asuñño bhaveyya, imamatthaṃ bhagavatā sandhāya bhāsitaṃ ‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti.
‘‘ইধ পন, মহারাজ, মহতি মহাঅগ্গিক্খন্ধে জলমানে অপরাপরং সুক্খতিণকট্ঠগোমযানি উপসংহরেয্যুং, অপি নু খো সো, মহারাজ, অগ্গিক্খন্ধো নিব্বাযেয্যা’’তি ? ‘‘ন হি, ভন্তে, ভিয্যো ভিয্যো সো অগ্গিক্খন্ধো জলেয্য, ভিয্যো ভিয্যো পভাসেয্যা’’তি। ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, দসসহস্সিযা 9 লোকধাতুযা জিনসাসনৰরম্পি আচারসীলগুণৰত্তপটিপত্তিযা জলতি পভাসতি। যদি পন, মহারাজ, তদুত্তরিং বুদ্ধপুত্তা পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতা সততমপ্পমত্তা পদহেয্যুং, তীসু সিক্খাসু ছন্দজাতা সিক্খেয্যুং, চারিত্তঞ্চ সীলং সমত্তং পরিপূরেয্যুং, এৰমিদং জিনসাসনৰরং ভিয্যো ভিয্যো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সাতি ইমমত্থং ভগৰতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি।
‘‘Idha pana, mahārāja, mahati mahāaggikkhandhe jalamāne aparāparaṃ sukkhatiṇakaṭṭhagomayāni upasaṃhareyyuṃ, api nu kho so, mahārāja, aggikkhandho nibbāyeyyā’’ti ? ‘‘Na hi, bhante, bhiyyo bhiyyo so aggikkhandho jaleyya, bhiyyo bhiyyo pabhāseyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, dasasahassiyā 10 lokadhātuyā jinasāsanavarampi ācārasīlaguṇavattapaṭipattiyā jalati pabhāsati. Yadi pana, mahārāja, taduttariṃ buddhaputtā pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā satatamappamattā padaheyyuṃ, tīsu sikkhāsu chandajātā sikkheyyuṃ, cārittañca sīlaṃ samattaṃ paripūreyyuṃ, evamidaṃ jinasāsanavaraṃ bhiyyo bhiyyo ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya, asuñño loko arahantehi assāti imamatthaṃ bhagavatā sandhāya bhāsitaṃ ‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti.
‘‘ইধ পন, মহারাজ, সিনিদ্ধসমসুমজ্জিতসপ্পভাসৰিমলাদাসং 11 সণ্হসুখুমগেরুকচুণ্ণেন অপরাপরং মজ্জেয্যুং, অপি নু খো, মহারাজ, তস্মিং আদাসে মলকদ্দমরজোজল্লং জাযেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অঞ্ঞদত্থু ৰিমলতরং যেৰ ভৰেয্যা’’তি। ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, জিনসাসনৰরং পকতিনিম্মলং ব্যপগতকিলেসমলরজোজল্লং, যদি তং বুদ্ধপুত্তা আচারসীলগুণৰত্তপটিপত্তিসল্লেখধুতগুণেন জিনসাসনৰরং সল্লক্খেয্যুং 12, এৰমিদং জিনসাসনৰরং চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য, অসুঞ্ঞো চ লোকো অরহন্তেহি অস্সাতি ইমমত্থং ভগৰতা সন্ধায ভাসিতং ‘ইমে চ, সুভদ্দ, ভিক্খূ সম্মা ৰিহরেয্যুং, অসুঞ্ঞো লোকো অরহন্তেহি অস্সা’তি। পটিপত্তিমূলকং, মহারাজ, সত্থুসাসনং পটিপত্তিকারণং পটিপত্তিযা অনন্তরহিতায তিট্ঠতী’’তি।
‘‘Idha pana, mahārāja, siniddhasamasumajjitasappabhāsavimalādāsaṃ 13 saṇhasukhumagerukacuṇṇena aparāparaṃ majjeyyuṃ, api nu kho, mahārāja, tasmiṃ ādāse malakaddamarajojallaṃ jāyeyyā’’ti? ‘‘Na hi, bhante, aññadatthu vimalataraṃ yeva bhaveyyā’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, jinasāsanavaraṃ pakatinimmalaṃ byapagatakilesamalarajojallaṃ, yadi taṃ buddhaputtā ācārasīlaguṇavattapaṭipattisallekhadhutaguṇena jinasāsanavaraṃ sallakkheyyuṃ 14, evamidaṃ jinasāsanavaraṃ ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭheyya, asuñño ca loko arahantehi assāti imamatthaṃ bhagavatā sandhāya bhāsitaṃ ‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’ti. Paṭipattimūlakaṃ, mahārāja, satthusāsanaṃ paṭipattikāraṇaṃ paṭipattiyā anantarahitāya tiṭṭhatī’’ti.
‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সদ্ধম্মন্তরধান’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং সদ্ধম্মন্তরধান’’ন্তি? ‘‘তীণিমানি, মহারাজ, সাসনন্তরধানানি। কতমানি তীণি? অধিগমন্তরধানং পটিপত্তন্তরধানং লিঙ্গন্তরধানং , অধিগমে, মহারাজ, অন্তরহিতে সুপ্পটিপন্নস্সাপি ধম্মাভিসমযো ন হোতি, পটিপত্তিযা অন্তরহিতায সিক্খাপদপঞ্ঞত্তি অন্তরধাযতি, লিঙ্গংযেৰ তিট্ঠতি, লিঙ্গে অন্তরহিতে পৰেণুপচ্ছেদো হোতি, ইমানি খো, মহারাজ, তীণি অন্তরধানানী’’তি।
‘‘Bhante nāgasena, ‘saddhammantaradhāna’nti yaṃ vadesi, katamaṃ taṃ saddhammantaradhāna’’nti? ‘‘Tīṇimāni, mahārāja, sāsanantaradhānāni. Katamāni tīṇi? Adhigamantaradhānaṃ paṭipattantaradhānaṃ liṅgantaradhānaṃ , adhigame, mahārāja, antarahite suppaṭipannassāpi dhammābhisamayo na hoti, paṭipattiyā antarahitāya sikkhāpadapaññatti antaradhāyati, liṅgaṃyeva tiṭṭhati, liṅge antarahite paveṇupacchedo hoti, imāni kho, mahārāja, tīṇi antaradhānānī’’ti.
‘‘সুৰিঞ্ঞাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, গম্ভীরো উত্তানীকতো, গণ্ঠি ভিন্নো, নট্ঠা পরৰাদা ভগ্গা নিপ্পভা কতা, ত্ৰং গণিৰরৰসভমাসজ্জাতি।
‘‘Suviññāpito, bhante nāgasena, pañho, gambhīro uttānīkato, gaṇṭhi bhinno, naṭṭhā paravādā bhaggā nippabhā katā, tvaṃ gaṇivaravasabhamāsajjāti.
সদ্ধম্মন্তরধানপঞ্হো সত্তমো।
Saddhammantaradhānapañho sattamo.
Footnotes:
