| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा • Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā |
७. धम्मचक्ककथा
7. Dhammacakkakathā
१. सच्चवारवण्णना
1. Saccavāravaṇṇanā
३९. पुन धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तमेव पुब्बङ्गमं कत्वा कथिताय धम्मचक्ककथाय अपुब्बत्थानुवण्णना। तत्थ दुक्खवत्थुकाति एकाभिसमयवसेन दुक्खं वत्थु एतेसन्ति दुक्खवत्थुका। तदेव दुक्खं विसेसेत्वा सच्चवत्थुकातिआदिमाह। तत्थ सच्चं आरम्मणं उपत्थम्भो एतेसन्ति सच्चारम्मणा। सच्चं गोचरो विसयो एतेसन्ति सच्चगोचरा। सच्चसङ्गहिताति मग्गसच्चेन सङ्गहिता। सच्चपरियापन्नाति मग्गसच्चायत्ता। सच्चे समुदागताति दुक्खपरिजाननेन दुक्खसच्चे समुप्पन्ना। तथा तत्थेव ठिता पतिट्ठिता च।
39. Puna dhammacakkappavattanasuttantameva pubbaṅgamaṃ katvā kathitāya dhammacakkakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha dukkhavatthukāti ekābhisamayavasena dukkhaṃ vatthu etesanti dukkhavatthukā. Tadeva dukkhaṃ visesetvā saccavatthukātiādimāha. Tattha saccaṃ ārammaṇaṃ upatthambho etesanti saccārammaṇā. Saccaṃ gocaro visayo etesanti saccagocarā. Saccasaṅgahitāti maggasaccena saṅgahitā. Saccapariyāpannāti maggasaccāyattā. Sacce samudāgatāti dukkhaparijānanena dukkhasacce samuppannā. Tathā tattheva ṭhitā patiṭṭhitā ca.
४०. इदानि ‘‘पवत्तिते च भगवता धम्मचक्के’’ति वुत्तं धम्मचक्कं निद्दिसितुकामो धम्मचक्कन्तिआदिमाह। तत्थ दुविधं धम्मचक्कं पटिवेधधम्मचक्कं देसनाधम्मचक्कञ्च। पटिवेधधम्मचक्कं बोधिपल्लङ्के, देसनाधम्मचक्कं इसिपतने। धम्मञ्च पवत्तेति चक्कञ्चाति पटिवेधधम्मचक्कं वुत्तं, चक्कञ्च पवत्तेति धम्मञ्चाति देसनाधम्मचक्कं। कथं? भगवा हि बोधिपल्लङ्के निसिन्नो मग्गक्खणे इन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गादिभेदं धम्मञ्च पवत्तेति, सोयेव च धम्मो किलेससत्तुघाताय पवत्तनतो पहरणचक्कं वियाति चक्कञ्च। धम्मं पवत्तेन्तोयेव भगवा तं चक्कं पवत्तेति नाम। एतेन धम्मोयेव चक्कन्ति कम्मधारयसमासता वुत्ता होति। इसिपतने निसिन्नो भगवा धम्मदेसनक्खणे वेनेय्यसन्ताने किलेससत्तुघाताय पवत्तनतो पहरणचक्कसदिसं देसनाचक्कञ्च पवत्तेति, वेनेय्यसन्ताने इन्द्रियबलबोज्झङ्गमग्गङ्गादिभेदं धम्मचक्कञ्च पवत्तेति। एतेन धम्मो च चक्कञ्च धम्मचक्कन्ति द्वन्दसमासता वुत्ता होति। यस्मा पन पवत्तके सति पवत्तना नाम होति, तस्मा सब्बत्थापि ‘‘पवत्तेती’’ति वुत्तं, पवत्तनट्ठेन पन ‘‘चक्क’’न्ति वुत्तं होतीति वेदितब्बं। धम्मेन पवत्तेतीति धम्मचक्कन्तिआदीनि देसनाधम्मचक्कमेव सन्धाय वुत्तानीति वेदितब्बानि।
40. Idāni ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ dhammacakkaṃ niddisitukāmo dhammacakkantiādimāha. Tattha duvidhaṃ dhammacakkaṃ paṭivedhadhammacakkaṃ desanādhammacakkañca. Paṭivedhadhammacakkaṃ bodhipallaṅke, desanādhammacakkaṃ isipatane. Dhammañca pavatteti cakkañcāti paṭivedhadhammacakkaṃ vuttaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti desanādhammacakkaṃ. Kathaṃ? Bhagavā hi bodhipallaṅke nisinno maggakkhaṇe indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammañca pavatteti, soyeva ca dhammo kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkaṃ viyāti cakkañca. Dhammaṃ pavattentoyeva bhagavā taṃ cakkaṃ pavatteti nāma. Etena dhammoyeva cakkanti kammadhārayasamāsatā vuttā hoti. Isipatane nisinno bhagavā dhammadesanakkhaṇe veneyyasantāne kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkasadisaṃ desanācakkañca pavatteti, veneyyasantāne indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammacakkañca pavatteti. Etena dhammo ca cakkañca dhammacakkanti dvandasamāsatā vuttā hoti. Yasmā pana pavattake sati pavattanā nāma hoti, tasmā sabbatthāpi ‘‘pavattetī’’ti vuttaṃ, pavattanaṭṭhena pana ‘‘cakka’’nti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Dhammena pavattetīti dhammacakkantiādīni desanādhammacakkameva sandhāya vuttānīti veditabbāni.
तत्थ धम्मेन पवत्तेतीति यथासभावत्ता धम्मेन पवत्तं चक्कन्ति धम्मचक्कन्ति वुत्तं होति। धम्मचरियाय पवत्तेतीति वेनेय्यसन्ताने धम्मत्थाय पवत्तं चक्कन्ति धम्मचक्कन्ति वुत्तं होति। धम्मे ठितोतिआदीहि भगवतो धम्मभूतता धम्मस्सामिता च वुत्ता होति। यथाह – ‘‘सो हावुसो, भगवा जानं जानाति पस्सं पस्सति चक्खुभूतो ञाणभूतो धम्मभूतो ब्रह्मभूतो वत्ता पवत्ता अत्थस्स निन्नेता अमतस्स दाता धम्मस्सामी तथागतो’’ति (म॰ नि॰ १.२०३)। तस्मा तेहि धम्मस्स चक्कन्ति धम्मचक्कन्ति वुत्तं होति। ठितोति विसयीभावेन ठितो। पतिट्ठितोति अचलभावेन पतिट्ठितो। वसिप्पत्तोति इस्सरभावं पत्तो। पारमिप्पत्तोति कोटिप्पत्तो। वेसारज्जप्पत्तोति विसारदभावं पत्तो। धम्मे पतिट्ठापेन्तोतिआदीहि वेनेय्यसन्तानमपेक्खित्वा वुत्तेहि पन वचनेहि धम्मस्सामिताय च धम्मत्थाय चक्कन्ति वुत्तं होति। धम्मं सक्करोन्तोतिहआदीहि धम्मत्थाय चक्कन्ति वुत्तं होति। यो हि धम्मं सक्कारादिवसेन पवत्तेति, सो धम्मत्थं पवत्तेति। धम्मं सक्करोन्तोति यथा कतो सो धम्मो सुकतो होति, एवमेव नं करोन्तो। धम्मं गरुं करोन्तोति तस्मिं गारवुप्पत्तिया तं गरुं करोन्तो। धम्मं मानेन्तोति धम्मं पियञ्च भावनीयञ्च कत्वा विहरन्तो। धम्मं पूजेन्तोति तं अपदिसित्वा देसनापटिपत्तिपूजाय पूजं करोन्तो। धम्मं अपचायमानोति तस्सेव धम्मस्स सक्कारगरुकारेहि नीचवुत्तितं करोन्तो। धम्मद्धजो धम्मकेतूति तं धम्मं धजमिव पुरक्खत्वा केतुमिव च उक्खिपित्वा पवत्तिया धम्मद्धजो धम्मकेतु च हुत्वाति अत्थो। धम्माधिपतेय्योति धम्माधिपतितो आगतो भावनाधम्मवसेनेव च सब्बकिरियानं करणेन धम्माधिपतेय्यो हुत्वा। तं खो पन धम्मचक्कं अप्पटिवत्तियन्ति केनचि निवत्तेतुं असक्कुणेय्यताय अप्पटिहतपवत्तिता वुत्ता। तस्मा सो धम्मो पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति वुत्तं होति।
Tattha dhammena pavattetīti yathāsabhāvattā dhammena pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhammacariyāya pavattetīti veneyyasantāne dhammatthāya pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhamme ṭhitotiādīhi bhagavato dhammabhūtatā dhammassāmitā ca vuttā hoti. Yathāha – ‘‘so hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203). Tasmā tehi dhammassa cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Ṭhitoti visayībhāvena ṭhito. Patiṭṭhitoti acalabhāvena patiṭṭhito. Vasippattoti issarabhāvaṃ patto. Pāramippattoti koṭippatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Dhamme patiṭṭhāpentotiādīhi veneyyasantānamapekkhitvā vuttehi pana vacanehi dhammassāmitāya ca dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ sakkarontotihaādīhi dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Yo hi dhammaṃ sakkārādivasena pavatteti, so dhammatthaṃ pavatteti. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo sukato hoti, evameva naṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā desanāpaṭipattipūjāya pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa sakkāragarukārehi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatito āgato bhāvanādhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyanti kenaci nivattetuṃ asakkuṇeyyatāya appaṭihatapavattitā vuttā. Tasmā so dhammo pavattanaṭṭhena cakkanti vuttaṃ hoti.
सद्धिन्द्रियं धम्मो, तं धम्मं पवत्तेतीति वेनेय्यसन्ताने मग्गसम्पयुत्तसद्धिन्द्रियुप्पादनेन तं सद्धिन्द्रियं धम्मं पवत्तेतीति अत्थो। एसेव नयो सेसेसुपि। सच्चाति सच्चञाणानि। विपस्सना च विज्जा च मग्गञाणमेव। अनुप्पादे ञाणन्ति अरहत्तफले ञाणं। तम्पि वेनेय्यसन्ताने पवत्तेतियेव, निब्बानञ्च पटिवेधं करोन्तो पवत्तेतियेव नाम।
Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti veneyyasantāne maggasampayuttasaddhindriyuppādanena taṃ saddhindriyaṃ dhammaṃ pavattetīti attho. Eseva nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Vipassanā ca vijjā ca maggañāṇameva. Anuppāde ñāṇanti arahattaphale ñāṇaṃ. Tampi veneyyasantāne pavattetiyeva, nibbānañca paṭivedhaṃ karonto pavattetiyeva nāma.
समुदयवारादीसु समुदयवत्थुका निरोधवत्थुका मग्गवत्थुकाति विसेसपदं दस्सेत्वा सङ्खित्ता। एत्थापि वुत्तसदिसं पठमं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
Samudayavārādīsu samudayavatthukā nirodhavatthukā maggavatthukāti visesapadaṃ dassetvā saṅkhittā. Etthāpi vuttasadisaṃ paṭhamaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / पटिसम्भिदामग्गपाळि • Paṭisambhidāmaggapāḷi / १. सच्चवारो • 1. Saccavāro
