| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / মিলিন্দপঞ্হপাল়ি • Milindapañhapāḷi |
২. সব্বঞ্ঞুভাৰপঞ্হো
2. Sabbaññubhāvapañho
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, ভগৰা সব্বঞ্ঞূ, ন চ ভগৰতো সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং, আৰজ্জনপটিবদ্ধং ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৰজ্জিত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি। ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধো অসব্বঞ্ঞূতি। যদি তস্স পরিযেসনায সব্বঞ্ঞুতঞাণং হোতী’’তি। ‘‘ৰাহসতং খো, মহারাজ, ৰীহীনং অড্ঢচূল়ঞ্চ ৰাহা ৰীহিসত্তম্বণানি দ্ৰে চ তুম্বা একচ্ছরাক্খণে পৰত্তচিত্তস্স এত্তকা ৰীহী লক্খং ঠপীযমানা 1 পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্যুং?
2. ‘‘Bhante nāgasena, buddho sabbaññū’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavā sabbaññū, na ca bhagavato satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ, āvajjanapaṭibaddhaṃ bhagavato sabbaññutañāṇaṃ, āvajjitvā yadicchakaṃ jānātī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante nāgasena, buddho asabbaññūti. Yadi tassa pariyesanāya sabbaññutañāṇaṃ hotī’’ti. ‘‘Vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ aḍḍhacūḷañca vāhā vīhisattambaṇāni dve ca tumbā ekaccharākkhaṇe pavattacittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā 2 parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ?
‘‘তত্রিমে সত্তৰিধা চিত্তা পৰত্তন্তি, যে তে, মহারাজ, সরাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৰিতকাযা অভাৰিতসীলা অভাৰিতচিত্তা অভাৰিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? অভাৰিতত্তা চিত্তস্স। যথা, মহারাজ, ৰংসনাল়স্স ৰিততস্স ৰিসালস্স ৰিত্থিণ্ণস্স সংসিব্বিতৰিসিব্বিতস্স সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স গরুকং হোতি আগমনং দন্ধং। কিং কারণা? সংসিব্বিতৰিসিব্বিতত্তা সাখানং। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সরাগা সদোসা সমোহা সকিলেসা অভাৰিতকাযা অভাৰিতসীলা অভাৰিতচিত্তা অভাৰিতপঞ্ঞা, তেসং তং চিত্তং গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? সংসিব্বিতৰিসিব্বিতত্তা কিলেসেহি, ইদং পঠমং চিত্তং।
‘‘Tatrime sattavidhā cittā pavattanti, ye te, mahārāja, sarāgā sadosā samohā sakilesā abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tesaṃ taṃ cittaṃ garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Abhāvitattā cittassa. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa vitatassa visālassa vitthiṇṇassa saṃsibbitavisibbitassa sākhājaṭājaṭitassa ākaḍḍhiyantassa garukaṃ hoti āgamanaṃ dandhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Saṃsibbitavisibbitattā sākhānaṃ. Evameva kho, mahārāja, ye te sarāgā sadosā samohā sakilesā abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tesaṃ taṃ cittaṃ garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Saṃsibbitavisibbitattā kilesehi, idaṃ paṭhamaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং দুতিযং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৰিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি। উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা। যথা, মহারাজ, ৰংসনাল়স্স তিপব্বগণ্ঠিপরিসুদ্ধস্স উপরি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৰ তিপব্বং তাৰ লহুকং এতি, ততো উপরি থদ্ধং। কিং কারণা? হেট্ঠা পরিসুদ্ধত্তা উপরি সাখাজটাজটিতত্তা। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সোতাপন্না পিহিতাপাযা দিট্ঠিপ্পত্তা ৰিঞ্ঞাতসত্থুসাসনা, তেসং তং চিত্তং তীসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? তীসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং দুতিযং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ dutiyaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, sotāpannā pihitāpāyā diṭṭhippattā viññātasatthusāsanā, tesaṃ taṃ cittaṃ tīsu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Tīsu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa tipabbagaṇṭhiparisuddhassa upari sākhājaṭājaṭitassa ākaḍḍhiyantassa yāva tipabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhājaṭājaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te sotāpannā pihitāpāyā diṭṭhippattā viññātasatthusāsanā, tesaṃ taṃ cittaṃ tīsu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Tīsu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ dutiyaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং ততিযং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, সকদাগামিনো, যেসং রাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা। যথা, মহারাজ, ৰংসনাল়স্স পঞ্চপব্বগণ্ঠিপরিসুদ্ধস্স উপরি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৰ পঞ্চপব্বং তাৰ লহুকং এতি, ততো উপরি থদ্ধং। কিং কারণা? হেট্ঠা পরিসুদ্ধত্তা উপরি সাখাজটাজটিতত্তা। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সকদাগামিনো, যেসং রাগদোসমোহা তনুভূতা, তেসং তং চিত্তং পঞ্চসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পঞ্চসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং ততিযং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ tatiyaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, sakadāgāmino, yesaṃ rāgadosamohā tanubhūtā, tesaṃ taṃ cittaṃ pañcasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Pañcasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa pañcapabbagaṇṭhiparisuddhassa upari sākhājaṭājaṭitassa ākaḍḍhiyantassa yāva pañcapabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhājaṭājaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te sakadāgāmino, yesaṃ rāgadosamohā tanubhūtā, tesaṃ taṃ cittaṃ pañcasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Pañcasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ tatiyaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং চতুত্থং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোরম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা। যথা, মহারাজ, ৰংসনাল়স্স দসপব্বগণ্ঠিপরিসুদ্ধস্স উপরি সাখাজটাজটিতস্স আকড্ঢিযন্তস্স যাৰ দসপব্বং তাৰ লহুকং এতি, ততো উপরি থদ্ধং। কিং কারণা? হেট্ঠা পরিসুদ্ধত্তা উপরি সাখাজটাজটিতত্তা। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে অনাগামিনো, যেসং পঞ্চোরম্ভাগিযানি সঞ্ঞোজনানি পহীনানি, তেসং তং চিত্তং দসসু ঠানেসু লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, উপরিভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? দসসু ঠানেসু চিত্তস্স পরিসুদ্ধত্তা উপরি কিলেসানং অপ্পহীনত্তা, ইদং চতুত্থং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ catutthaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, anāgāmino, yesaṃ pañcorambhāgiyāni saññojanāni pahīnāni, tesaṃ taṃ cittaṃ dasasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Dasasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa dasapabbagaṇṭhiparisuddhassa upari sākhājaṭājaṭitassa ākaḍḍhiyantassa yāva dasapabbaṃ tāva lahukaṃ eti, tato upari thaddhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Heṭṭhā parisuddhattā upari sākhājaṭājaṭitattā. Evameva kho, mahārāja, ye te anāgāmino, yesaṃ pañcorambhāgiyāni saññojanāni pahīnāni, tesaṃ taṃ cittaṃ dasasu ṭhānesu lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, uparibhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Dasasu ṭhānesu cittassa parisuddhattā upari kilesānaṃ appahīnattā, idaṃ catutthaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং পঞ্চমং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, অরহন্তো খীণাসৰা ধোতমলা ৰন্তকিলেসা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৰকভূমীসু পরিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৰকৰিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পরিসুদ্ধত্তা সাৰকৰিসযে, অপরিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৰিসযে। যথা, মহারাজ, ৰংসনাল়স্স সব্বপব্বগণ্ঠিপরিসুদ্ধস্স আকড্ঢিযন্তস্স লহুকং হোতি আগমনং অদন্ধং। কিং কারণা? সব্বপব্বগণ্ঠিপরিসুদ্ধত্তা অগহনত্তা ৰংসস্স। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে অরহন্তো খীণাসৰা ধোতমলা ৰন্তকিলেসা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসঞ্ঞোজনা পত্তপটিসম্ভিদা সাৰকভূমীসু পরিসুদ্ধা, তেসং তং চিত্তং সাৰকৰিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, পচ্চেকবুদ্ধভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পরিসুদ্ধত্তা সাৰকৰিসযে, অপরিসুদ্ধত্তা পচ্চেকবুদ্ধৰিসযে, ইদং পঞ্চমং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ pañcamaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, arahanto khīṇāsavā dhotamalā vantakilesā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaññojanā pattapaṭisambhidā sāvakabhūmīsu parisuddhā, tesaṃ taṃ cittaṃ sāvakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, paccekabuddhabhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sāvakavisaye, aparisuddhattā paccekabuddhavisaye. Yathā, mahārāja, vaṃsanāḷassa sabbapabbagaṇṭhiparisuddhassa ākaḍḍhiyantassa lahukaṃ hoti āgamanaṃ adandhaṃ. Kiṃ kāraṇā? Sabbapabbagaṇṭhiparisuddhattā agahanattā vaṃsassa. Evameva kho, mahārāja, ye te arahanto khīṇāsavā dhotamalā vantakilesā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaññojanā pattapaṭisambhidā sāvakabhūmīsu parisuddhā, tesaṃ taṃ cittaṃ sāvakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, paccekabuddhabhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sāvakavisaye, aparisuddhattā paccekabuddhavisaye, idaṃ pañcamaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং ছট্ঠং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচরিযকা একচারিনো খগ্গৰিসাণকপ্পা সকৰিসযে পরিসুদ্ধৰিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৰিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পরিসুদ্ধত্তা সকৰিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰিসযস্স। যথা, মহারাজ, পুরিসো সকৰিসযং পরিত্তং নদিং রত্তিম্পি দিৰাপি যদিচ্ছক অচ্ছম্ভিতো ওতরেয্য, অথ পরতো মহাসমুদ্দং গম্ভীরং ৰিত্থতং অগাধমপারং দিস্ৰা ভাযেয্য, দন্ধাযেয্য ন ৰিসহেয্য ওতরিতুং। কিং কারণা? তিণ্ণত্তা 3 সকৰিসযস্স, মহন্তত্তা চ মহাসমুদ্দস্স। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে পচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভুনো অনাচরিযকা একচারিনো খগ্গৰিসাণকপ্পা সকৰিসযে পরিসুদ্ধৰিমলচিত্তা, তেসং তং চিত্তং সকৰিসযে লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভূমীসু গরুকং উপ্পজ্জতি দন্ধং পৰত্ততি। কিং কারণা? পরিসুদ্ধত্তা সকৰিসযে মহন্তত্তা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৰিসযস্স, ইদং ছট্ঠং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ chaṭṭhaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, paccekabuddhā sayambhuno anācariyakā ekacārino khaggavisāṇakappā sakavisaye parisuddhavimalacittā, tesaṃ taṃ cittaṃ sakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, sabbaññubuddhabhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sakavisaye mahantattā sabbaññubuddhavisayassa. Yathā, mahārāja, puriso sakavisayaṃ parittaṃ nadiṃ rattimpi divāpi yadicchaka acchambhito otareyya, atha parato mahāsamuddaṃ gambhīraṃ vitthataṃ agādhamapāraṃ disvā bhāyeyya, dandhāyeyya na visaheyya otarituṃ. Kiṃ kāraṇā? Tiṇṇattā 4 sakavisayassa, mahantattā ca mahāsamuddassa. Evameva kho, mahārāja, ye te paccekabuddhā sayambhuno anācariyakā ekacārino khaggavisāṇakappā sakavisaye parisuddhavimalacittā, tesaṃ taṃ cittaṃ sakavisaye lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati, sabbaññubuddhabhūmīsu garukaṃ uppajjati dandhaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Parisuddhattā sakavisaye mahantattā sabbaññubuddhavisayassa, idaṃ chaṭṭhaṃ cittaṃ.
‘‘তত্রিদং সত্তমং চিত্তং ৰিভত্তমাপজ্জতি – যে তে, মহারাজ, সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধরা চতুৰেসারজ্জৰিসারদা অট্ঠারসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৰরণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি। কিং কারণা? সব্বত্থ পরিসুদ্ধত্তা। অপি নু খো, মহারাজ, নারাচস্স সুধোতস্স ৰিমলস্স নিগ্গণ্ঠিস্স সুখুমধারস্স অজিম্হস্স অৰঙ্কস্স অকুটিলস্স দল়্হচাপসমারূল়্হস্স খোমসুখুমে ৰা কপ্পাসসুখুমে ৰা কম্বলসুখুমে ৰা বলৰনিপাতিতস্স দন্ধাযিতত্তং ৰা লগ্গনং ৰা হোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ‘‘কিং কারণা’’? ‘‘সুখুমত্তা ৰত্থানং সুধোতত্তা নারাচস্স নিপাতস্স চ বলৰত্তা’’তি , এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুনো দসবলধরা চতুৰেসারজ্জৰিসারদা অট্ঠারসহি বুদ্ধধম্মেহি সমন্নাগতা অনন্তজিনা অনাৰরণঞাণা, তেসং তং চিত্তং সব্বত্থ লহুকং উপ্পজ্জতি লহুকং পৰত্ততি। কিং কারণা? সব্বত্থ পরিসুদ্ধত্তা, ইদং সত্তমং চিত্তং।
‘‘Tatridaṃ sattamaṃ cittaṃ vibhattamāpajjati – ye te, mahārāja, sammāsambuddhā sabbaññuno dasabaladharā catuvesārajjavisāradā aṭṭhārasahi buddhadhammehi samannāgatā anantajinā anāvaraṇañāṇā, tesaṃ taṃ cittaṃ sabbattha lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Sabbattha parisuddhattā. Api nu kho, mahārāja, nārācassa sudhotassa vimalassa niggaṇṭhissa sukhumadhārassa ajimhassa avaṅkassa akuṭilassa daḷhacāpasamārūḷhassa khomasukhume vā kappāsasukhume vā kambalasukhume vā balavanipātitassa dandhāyitattaṃ vā lagganaṃ vā hotī’’ti? ‘‘Na hi, bhante, ‘‘kiṃ kāraṇā’’? ‘‘Sukhumattā vatthānaṃ sudhotattā nārācassa nipātassa ca balavattā’’ti , evameva kho, mahārāja, ye te sammāsambuddhā sabbaññuno dasabaladharā catuvesārajjavisāradā aṭṭhārasahi buddhadhammehi samannāgatā anantajinā anāvaraṇañāṇā, tesaṃ taṃ cittaṃ sabbattha lahukaṃ uppajjati lahukaṃ pavattati. Kiṃ kāraṇā? Sabbattha parisuddhattā, idaṃ sattamaṃ cittaṃ.
‘‘তত্র, মহারাজ, যদিদং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং, তং ছন্নম্পি চিত্তানং গণনং অতিক্কমিত্ৰা অসঙ্খ্যেয্যেন গুণেন পরিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ। যস্মা চ ভগৰতো চিত্তং পরিসুদ্ধঞ্চ লহুকঞ্চ, তস্মা, মহারাজ, ভগৰা যমকপাটিহীরং দস্সেতি। যমকপাটিহীরে, মহারাজ, ঞাতব্বং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং চিত্তং এৰং লহুপরিৰত্তন্তি, ন তত্থ সক্কা উত্তরিং কারণং ৰত্তুং, তেপি, মহারাজ, পাটিহীরা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং চিত্তং উপাদায গণনম্পি সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেন্তি, আৰজ্জনপটিবদ্ধং, মহারাজ, ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতি।
‘‘Tatra, mahārāja, yadidaṃ sabbaññubuddhānaṃ cittaṃ, taṃ channampi cittānaṃ gaṇanaṃ atikkamitvā asaṅkhyeyyena guṇena parisuddhañca lahukañca. Yasmā ca bhagavato cittaṃ parisuddhañca lahukañca, tasmā, mahārāja, bhagavā yamakapāṭihīraṃ dasseti. Yamakapāṭihīre, mahārāja, ñātabbaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ cittaṃ evaṃ lahuparivattanti, na tattha sakkā uttariṃ kāraṇaṃ vattuṃ, tepi, mahārāja, pāṭihīrā sabbaññubuddhānaṃ cittaṃ upādāya gaṇanampi saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upenti, āvajjanapaṭibaddhaṃ, mahārāja, bhagavato sabbaññutañāṇaṃ, āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti.
‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো হত্থে ঠপিতং যং কিঞ্চি দুতিযে হত্থে ঠপেয্য ৰিৰটেন মুখেন ৰাচং নিচ্ছারেয্য, মুখগতং ভোজনং গিলেয্য, উম্মীলেত্ৰা ৰা নিমীলেয্য, নিমীলেত্ৰা ৰা উম্মীলেয্য, সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, চিরতরং এতং, মহারাজ, লহুতরং ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞাণং, লহুতরং আৰজ্জনং, আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতি , আৰজ্জনৰিকলমত্তকেন ন তাৰতা বুদ্ধা ভগৰন্তো অসব্বঞ্ঞুনো নাম হোন্তী’’তি।
‘‘Yathā, mahārāja, puriso hatthe ṭhapitaṃ yaṃ kiñci dutiye hatthe ṭhapeyya vivaṭena mukhena vācaṃ nicchāreyya, mukhagataṃ bhojanaṃ gileyya, ummīletvā vā nimīleyya, nimīletvā vā ummīleyya, samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, cirataraṃ etaṃ, mahārāja, lahutaraṃ bhagavato sabbaññutañāṇaṃ, lahutaraṃ āvajjanaṃ, āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti , āvajjanavikalamattakena na tāvatā buddhā bhagavanto asabbaññuno nāma hontī’’ti.
‘‘আৰজ্জনম্পি , ভন্তে নাগসেন, পরিযেসনায কাতব্বং, ইঙ্ঘ মং তত্থ কারণেন সঞ্ঞাপেহী’’তি। ‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসস্স অড্ঢস্স মহদ্ধনস্স মহাভোগস্স পহূতজাতরূপরজতস্স পহূতৰিত্তূপকরণস্স পহূতধনধঞ্ঞস্স সালিৰীহিযৰতণ্ডুলতিলমুগ্গমাসপুব্বণ্ণাপরণ্ণসপ্পিতেলনৰনীতখীরদধিমধুগুল়ফাণিতা চ খল়োপিকুম্ভিপীঠরকোট্ঠভাজনগতা ভৰেয্যুং, তস্স চ পুরিসস্স পাহুনকো আগচ্ছেয্য ভত্তারহো ভত্তাভিকঙ্খী, তস্স চ গেহে যং রন্ধং ভোজনং, তং পরিনিট্ঠিতং ভৰেয্য, কুম্ভিতো তণ্ডুলে নীহরিত্ৰা ভোজনং রন্ধেয্য, অপি চ খো সো, মহারাজ, তাৰতকেন ভোজনৰেকল্লমত্তকেন অধনো নাম কপণো নাম ভৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চক্কৰত্তিরঞ্ঞো ঘরেপি, ভন্তে, অকালে ভোজনৰেকল্লং হোতি, কিং পন গহপতিকস্সা’’তি? ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স আৰজ্জনৰিকলমত্তকং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতি।
‘‘Āvajjanampi , bhante nāgasena, pariyesanāya kātabbaṃ, iṅgha maṃ tattha kāraṇena saññāpehī’’ti. ‘‘Yathā, mahārāja, purisassa aḍḍhassa mahaddhanassa mahābhogassa pahūtajātarūparajatassa pahūtavittūpakaraṇassa pahūtadhanadhaññassa sālivīhiyavataṇḍulatilamuggamāsapubbaṇṇāparaṇṇasappitelanavanītakhīradadhimadhuguḷaphāṇitā ca khaḷopikumbhipīṭharakoṭṭhabhājanagatā bhaveyyuṃ, tassa ca purisassa pāhunako āgaccheyya bhattāraho bhattābhikaṅkhī, tassa ca gehe yaṃ randhaṃ bhojanaṃ, taṃ pariniṭṭhitaṃ bhaveyya, kumbhito taṇḍule nīharitvā bhojanaṃ randheyya, api ca kho so, mahārāja, tāvatakena bhojanavekallamattakena adhano nāma kapaṇo nāma bhaveyyā’’ti? ‘‘Na hi, bhante, cakkavattirañño gharepi, bhante, akāle bhojanavekallaṃ hoti, kiṃ pana gahapatikassā’’ti? ‘‘Evameva kho, mahārāja, tathāgatassa āvajjanavikalamattakaṃ sabbaññutañāṇaṃ āvajjetvā yadicchakaṃ jānāti.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, রুক্খো অস্স ফলিতো ওণতৰিনতো পিণ্ডিভারভরিতো, ন কিঞ্চি তত্থ পতিতং ফলং ভৰেয্য, অপি নু খো সো, মহারাজ, রুক্খো তাৰতকেন পতিতফলৰেকল্লমত্তকেন অফলো নাম ভৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পতনপটিবদ্ধানি তানি রুক্খফলানি, পতিতে যদিচ্ছকং লভতী’’তি। ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স আৰজ্জনপটিবদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞাণং আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি।
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, rukkho assa phalito oṇatavinato piṇḍibhārabharito, na kiñci tattha patitaṃ phalaṃ bhaveyya, api nu kho so, mahārāja, rukkho tāvatakena patitaphalavekallamattakena aphalo nāma bhaveyyā’’ti? ‘‘Na hi, bhante, patanapaṭibaddhāni tāni rukkhaphalāni, patite yadicchakaṃ labhatī’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, tathāgatassa āvajjanapaṭibaddhaṃ sabbaññutañāṇaṃ āvajjetvā yadicchakaṃ jānātī’’ti.
‘‘ভন্তে নাগসেন, আৰজ্জেত্ৰা আৰজ্জেত্ৰা বুদ্ধো যদিচ্ছকং জানাতী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, ভগৰা আৰজ্জেত্ৰা আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি।
‘‘Bhante nāgasena, āvajjetvā āvajjetvā buddho yadicchakaṃ jānātī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavā āvajjetvā āvajjetvā yadicchakaṃ jānātī’’ti.
‘‘যথা, মহারাজ, চক্কৰত্তী রাজা যদা চক্করতনং সরতি ‘উপেতু মে চক্করতন’ন্তি, সরিতে চক্করতনং উপেতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো আৰজ্জেত্ৰা আৰজ্জেত্ৰা যদিচ্ছকং জানাতী’’তি। ‘‘দল়্হং, ভন্তে নাগসেন, কারণং, বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ, সম্পটিচ্ছাম বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ’’তি।
‘‘Yathā, mahārāja, cakkavattī rājā yadā cakkaratanaṃ sarati ‘upetu me cakkaratana’nti, sarite cakkaratanaṃ upeti, evameva kho, mahārāja, tathāgato āvajjetvā āvajjetvā yadicchakaṃ jānātī’’ti. ‘‘Daḷhaṃ, bhante nāgasena, kāraṇaṃ, buddho sabbaññū, sampaṭicchāma buddho sabbaññū’’ti.
বুদ্ধসব্বঞ্ঞুভাৰপঞ্হো দুতিযো।
Buddhasabbaññubhāvapañho dutiyo.
Footnotes:
