Only Dharma. Since 1992

Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / ជាតក-អដ្ឋកថា • Jātaka-aṭṭhakathā

[៥០១] ៥. រោហណមិគជាតកវណ្ណនា

[501] 5. Rohaṇamigajātakavaṇṇanā

ឯតេ យូថា បតិយន្តីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ជីវិតបរិច្ចាគំ អារព្ភ កថេសិ។ សោ បនស្ស ជីវិតបរិច្ចាគោ អសីតិនិបាតេ ចូឡហំសជាតកេ (ជា. ២.២១.១ អាទយោ) ធនបាលទមនេ អាវិ ភវិស្សតិ។ ឯវំ តេនាយស្មតា សត្ថុ អត្ថាយ ជីវិតេ បរិច្ចត្តេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អាយស្មា អានន្ទោ សេក្ខបដិសម្ភិទប្បត្តោ ហុត្វា ទសពលស្សត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជី’’តិ។ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មមត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ។

Eteyūthā patiyantīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṃ ārabbha kathesi. So panassa jīvitapariccāgo asītinipāte cūḷahaṃsajātake (jā. 2.21.1 ādayo) dhanapāladamane āvi bhavissati. Evaṃ tenāyasmatā satthu atthāya jīvite pariccatte dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, āyasmā ānando sekkhapaṭisambhidappatto hutvā dasabalassatthāya jīvitaṃ pariccajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mamatthāya jīvitaṃ pariccajiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ខេមា នាមស្ស អគ្គមហេសី អហោសិ។ តទា ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ មិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ សោភគ្គប្បត្តោ។ កនិដ្ឋោបិស្ស ចិត្តមិគោ នាម សុវណ្ណវណ្ណោវ អហោសិ, កនិដ្ឋភគិនីបិស្ស សុតនា នាម សុវណ្ណវណ្ណាវ អហោសិ។ មហាសត្តោ បន រោហណោ នាម មិគរាជា អហោសិ។ សោ ហិមវន្តេ ទ្វេ បព្ពតរាជិយោ អតិក្កមិត្វា តតិយាយ អន្តរេ រោហណំ នាម សរំ និស្សាយ អសីតិមិគសហស្សបរិវារោ វាសំ កប្បេសិ។ សោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេសិ។ អថេកោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ នេសាទគាមវាសី នេសាទបុត្តោ ហិមវន្តំ បវិដ្ឋោ មហាសត្តំ ទិស្វា អត្តនោ គាមំ អាគន្ត្វា អបរភាគេ កាលំ ករោន្តោ បុត្តស្សារោចេសិ ‘‘តាត, អម្ហាកំ កម្មភូមិយំ អសុកស្មិំ នាម ឋានេ សុវណ្ណវណ្ណោ មិគោ វសតិ, សចេ រាជា បុច្ឆេយ្យ, កថេយ្យាសី’’តិ។

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto himavantapadese migayoniyaṃ nibbattitvā suvaṇṇavaṇṇo ahosi sobhaggappatto. Kaniṭṭhopissa cittamigo nāma suvaṇṇavaṇṇova ahosi, kaniṭṭhabhaginīpissa sutanā nāma suvaṇṇavaṇṇāva ahosi. Mahāsatto pana rohaṇo nāma migarājā ahosi. So himavante dve pabbatarājiyo atikkamitvā tatiyāya antare rohaṇaṃ nāma saraṃ nissāya asītimigasahassaparivāro vāsaṃ kappesi. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Atheko bārāṇasito avidūre nesādagāmavāsī nesādaputto himavantaṃ paviṭṭho mahāsattaṃ disvā attano gāmaṃ āgantvā aparabhāge kālaṃ karonto puttassārocesi ‘‘tāta, amhākaṃ kammabhūmiyaṃ asukasmiṃ nāma ṭhāne suvaṇṇavaṇṇo migo vasati, sace rājā puccheyya, katheyyāsī’’ti.

អថេកទិវសំ ខេមា ទេវី បច្ចូសកាលេ សុបិនំ អទ្ទស។ ឯវរូបោ សុបិនោ អហោសិ – សុវណ្ណវណ្ណោ មិគោ អាគន្ត្វា កញ្ចនបីឋេ និសីទិត្វា សុវណ្ណកិង្កិណិកំ អាកោដេន្តោ វិយ មធុរស្សរេន ទេវិយា ធម្មំ ទេសេតិ, សា សាធុការំ ទត្វា ធម្មំ សុណាតិ។ មិគោ ធម្មកថាយ អនិដ្ឋិតាយ ឯវ ឧដ្ឋាយ គច្ឆតិ, សា ‘‘មិគំ គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ វទន្តីយេវ បពុជ្ឈិ។ បរិចារិកាយោ តស្សា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘បិហិតទ្វារវាតបានំ គេហំ វាតស្សបិ ឱកាសោ នត្ថិ, អយ្យា, ឥមាយ វេលាយ មិគំ គណ្ហាបេតី’’តិ អវហសិំសុ។ សា តស្មិំ ខណេ ‘‘សុបិនោ អយ’’ន្តិ ញត្វា ចិន្តេសិ ‘‘សុបិនោតិ វុត្តេ រាជា អនាទរោ ភវិស្សតិ, ‘ទោហឡោ ឧប្បន្នោ’តិ វុត្តេ បន អាទរេន បរិយេសិស្សតិ, សុវណ្ណវណ្ណស្ស មិគស្ស ធម្មកថំ សុណិស្សាមី’’តិ។ សា គិលានាលយំ កត្វា និបជ្ជិ។ រាជា អាគន្ត្វា ‘‘ភទ្ទេ, កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ។ ‘‘ទេវ, អញ្ញំ នត្ថិ, ទោហឡោ បន មេ ឧប្បន្នោ’’តិ។ ‘‘កិំ ឥច្ឆសិ ទេវី’’តិ? ‘‘សុវណ្ណវណ្ណស្ស ធម្មិកមិគស្ស ធម្មំ សោតុកាមា ទេវា’’តិ។ ‘‘ភទ្ទេ, យំ នត្ថិ, តត្ថ តេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, សុវណ្ណវណ្ណោ នាម មិគោយេវ នត្ថី’’តិ។ សោ ‘‘សចេ ន លភាមិ, ឥធេវ មេ មរណ’’ន្តិ រញ្ញោ បិដ្ឋិំ ទត្វា និបជ្ជិ។

Athekadivasaṃ khemā devī paccūsakāle supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – suvaṇṇavaṇṇo migo āgantvā kañcanapīṭhe nisīditvā suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ ākoṭento viya madhurassarena deviyā dhammaṃ deseti, sā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇāti. Migo dhammakathāya aniṭṭhitāya eva uṭṭhāya gacchati, sā ‘‘migaṃ gaṇhatha gaṇhathā’’ti vadantīyeva pabujjhi. Paricārikāyo tassā saddaṃ sutvā ‘‘pihitadvāravātapānaṃ gehaṃ vātassapi okāso natthi, ayyā, imāya velāya migaṃ gaṇhāpetī’’ti avahasiṃsu. Sā tasmiṃ khaṇe ‘‘supino aya’’nti ñatvā cintesi ‘‘supinoti vutte rājā anādaro bhavissati, ‘dohaḷo uppanno’ti vutte pana ādarena pariyesissati, suvaṇṇavaṇṇassa migassa dhammakathaṃ suṇissāmī’’ti. Sā gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājā āgantvā ‘‘bhadde, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Deva, aññaṃ natthi, dohaḷo pana me uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ icchasi devī’’ti? ‘‘Suvaṇṇavaṇṇassa dhammikamigassa dhammaṃ sotukāmā devā’’ti. ‘‘Bhadde, yaṃ natthi, tattha te dohaḷo uppanno, suvaṇṇavaṇṇo nāma migoyeva natthī’’ti. So ‘‘sace na labhāmi, idheva me maraṇa’’nti rañño piṭṭhiṃ datvā nipajji.

រាជា ‘‘សចេ អត្ថិ, លភិស្សសី’’តិ បរិសមជ្ឈេ និសីទិត្វា មោរជាតកេ (ជា. ១.២.១៧ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ អមច្ចេ ច ព្រាហ្មណេ ច បុច្ឆិត្វា ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា មិគា នាម ហោន្តី’’តិ សុត្វា លុទ្ទកេ សន្និបាតេត្វា ‘‘ឯវរូបោ មិគោ កេន ទិដ្ឋោ, កេន សុតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន នេសាទបុត្តេន បិតុ សន្តិកា សុតនិយាមេន កថិតេ ‘‘សម្ម, តស្ស តេ មិគស្ស អានីតកាលេ មហន្តំ សក្ការំ ករិស្សាមិ, គច្ឆ អានេហិ ន’’ន្តិ វត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា តំ បេសេសិ។ សោបិ ‘‘សចាហំ, ទេវ, តំ អានេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ចម្មមស្ស អានេស្សាមិ, តំ អានេតុំ អសក្កោន្តោ លោមានិបិស្ស អានេស្សាមិ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ វត្វា អត្តនោ និវេសនំ គន្ត្វា បុត្តទារស្ស បរិព្ពយំ ទត្វា តត្ថ គន្ត្វា តំ មិគរាជានំ ទិស្វា ‘‘កស្មិំ នុ ខោ ឋានេ បាសំ ឱឌ្ឌេត្វា ឥមំ មិគរាជានំ គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ វីមំសន្តោ បានីយតិត្ថេ ឱកាសំ បស្សិ។ សោ ទឡ្ហំ ចម្មយោត្តំ វដ្ដេត្វា មហាសត្តស្ស បានីយបិវនដ្ឋានេ យដ្ឋិបាសំ ឱឌ្ឌេសិ។

Rājā ‘‘sace atthi, labhissasī’’ti parisamajjhe nisīditvā morajātake (jā. 1.2.17 ādayo) vuttanayeneva amacce ca brāhmaṇe ca pucchitvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇā migā nāma hontī’’ti sutvā luddake sannipātetvā ‘‘evarūpo migo kena diṭṭho, kena suto’’ti pucchitvā tena nesādaputtena pitu santikā sutaniyāmena kathite ‘‘samma, tassa te migassa ānītakāle mahantaṃ sakkāraṃ karissāmi, gaccha ānehi na’’nti vatvā paribbayaṃ datvā taṃ pesesi. Sopi ‘‘sacāhaṃ, deva, taṃ ānetuṃ na sakkhissāmi, cammamassa ānessāmi, taṃ ānetuṃ asakkonto lomānipissa ānessāmi, tumhe mā cintayitthā’’ti vatvā attano nivesanaṃ gantvā puttadārassa paribbayaṃ datvā tattha gantvā taṃ migarājānaṃ disvā ‘‘kasmiṃ nu kho ṭhāne pāsaṃ oḍḍetvā imaṃ migarājānaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmī’’ti vīmaṃsanto pānīyatitthe okāsaṃ passi. So daḷhaṃ cammayottaṃ vaṭṭetvā mahāsattassa pānīyapivanaṭṭhāne yaṭṭhipāsaṃ oḍḍesi.

បុនទិវសេ មហាសត្តោ អសីតិយា មិគសហស្សេហិ សទ្ធិំ គោចរំ ចរិត្វា ‘‘បកតិតិត្ថេយេវ បានីយំ បិវិស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា ឱតរន្តោយេវ បាសេ ពជ្ឈិ។ សោ ‘‘សចាហំ ឥទានេវ ពទ្ធរវំ រវិស្សាមិ, ញាតិគណា បានីយំ អបិវិត្វាវ ភីតា បលាយិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា យដ្ឋិយំ អល្លីយិត្វា អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា បានីយំ បិវន្តោ វិយ អហោសិ។ អថ អសីតិយា មិគសហស្សានំ បានីយំ បិវិត្វា ឧត្តរិត្វា ឋិតកាលេ ‘‘បាសំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ អាកឌ្ឍិ។ បឋមវារេ ចម្មំ ឆិជ្ជិ, ទុតិយវារេ មំសំ ឆិជ្ជិ, តតិយវារេ ន្ហារុំ ឆិន្ទិត្វា បាសោ អដ្ឋិំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ។ សោ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ ពទ្ធរវំ រវិ, មិគគណា ភាយិត្វា តីហិ ឃដាហិ បលាយិំសុ។ ចិត្តមិគោ តិណ្ណម្បិ ឃដានំ អន្តរេ មហាសត្តំ អទិស្វា ‘‘ឥទំ ភយំ ឧប្បជ្ជមានំ មម ភាតុ ឧប្បន្នំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ពទ្ធំ បស្សិ។ អថ នំ មហាសត្តោ ទិស្វា ‘‘ភាតិក, មា ឥធ តិដ្ឋ, សាសង្កំ ឥទំ ឋាន’’ន្តិ វត្វា ឧយ្យោជេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

Punadivase mahāsatto asītiyā migasahassehi saddhiṃ gocaraṃ caritvā ‘‘pakatitittheyeva pānīyaṃ pivissāmī’’ti tattha gantvā otarantoyeva pāse bajjhi. So ‘‘sacāhaṃ idāneva baddharavaṃ ravissāmi, ñātigaṇā pānīyaṃ apivitvāva bhītā palāyissantī’’ti cintetvā yaṭṭhiyaṃ allīyitvā attano vase vattetvā pānīyaṃ pivanto viya ahosi. Atha asītiyā migasahassānaṃ pānīyaṃ pivitvā uttaritvā ṭhitakāle ‘‘pāsaṃ chindissāmī’’ti tikkhattuṃ ākaḍḍhi. Paṭhamavāre cammaṃ chijji, dutiyavāre maṃsaṃ chijji, tatiyavāre nhāruṃ chinditvā pāso aṭṭhiṃ āhacca aṭṭhāsi. So chindituṃ asakkonto baddharavaṃ ravi, migagaṇā bhāyitvā tīhi ghaṭāhi palāyiṃsu. Cittamigo tiṇṇampi ghaṭānaṃ antare mahāsattaṃ adisvā ‘‘idaṃ bhayaṃ uppajjamānaṃ mama bhātu uppannaṃ bhavissatī’’ti cintetvā tassa santikaṃ gantvā baddhaṃ passi. Atha naṃ mahāsatto disvā ‘‘bhātika, mā idha tiṭṭha, sāsaṅkaṃ idaṃ ṭhāna’’nti vatvā uyyojento paṭhamaṃ gāthamāha –

១០៤.

104.

‘‘ឯតេ យូថា បតិយន្តិ, ភីតា មរណស្ស ចិត្តក;

‘‘Ete yūthā patiyanti, bhītā maraṇassa cittaka;

គច្ឆ តុវម្បិ មាកង្ខិ, ជីវិស្សន្តិ តយា សហា’’តិ។

Gaccha tuvampi mākaṅkhi, jīvissanti tayā sahā’’ti.

តត្ថ ឯតេតិ ចក្ខុបថំ អតិក្កមិត្វា ទូរគតេ សន្ធាយាហ។ បតិយន្តីតិ បតិគច្ឆន្តិ, បលាយន្តីតិ អត្ថោ។ ចិត្តកាតិ តំ អាលបតិ។ តយា សហាតិ ត្វំ ឯតេសំ មម ឋានេ ឋត្វា រាជា ហោហិ, ឯតេ តយា សទ្ធិំ ជីវិស្សន្តីតិ។

Tattha eteti cakkhupathaṃ atikkamitvā dūragate sandhāyāha. Patiyantīti patigacchanti, palāyantīti attho. Cittakāti taṃ ālapati. Tayā sahāti tvaṃ etesaṃ mama ṭhāne ṭhatvā rājā hohi, ete tayā saddhiṃ jīvissantīti.

តតោ ឧភិន្នម្បិ តិស្សោ ឯកន្តរិកគាថាយោ ហោន្តិ –

Tato ubhinnampi tisso ekantarikagāthāyo honti –

១០៥.

105.

‘‘នាហំ រោហណ គច្ឆាមិ, ហទយំ មេ អវកស្សតិ;

‘‘Nāhaṃ rohaṇa gacchāmi, hadayaṃ me avakassati;

ន តំ អហំ ជហិស្សាមិ, ឥធ ហិស្សាមិ ជីវិតំ។

Na taṃ ahaṃ jahissāmi, idha hissāmi jīvitaṃ.

១០៦.

106.

‘‘តេ ហិ នូន មរិស្សន្តិ, អន្ធា អបរិណាយកា;

‘‘Te hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā;

គច្ឆ តុវម្បិ មាកង្ខិ, ជីវិស្សន្តិ តយា សហ។

Gaccha tuvampi mākaṅkhi, jīvissanti tayā saha.

១០៧.

107.

‘‘នាហំ រោហណ គច្ឆាមិ, ហទយំ មេ អវកស្សតិ;

‘‘Nāhaṃ rohaṇa gacchāmi, hadayaṃ me avakassati;

ន តំ ពទ្ធំ ជហិស្សាមិ, ឥធ ហិស្សាមិ ជីវិត’’ន្តិ។

Na taṃ baddhaṃ jahissāmi, idha hissāmi jīvita’’nti.

តត្ថ រោហណាតិ មហាសត្តំ នាមេនាលបតិ។ អវកស្សតីតិ កឌ្ឍយតិ, សោកេន វា កឌ្ឍីយតិ ។ តេ ហិ នូនាតិ តេ អម្ហាកំ មាតាបិតរោ ឯកំសេនេវ ទ្វីសុបិ អម្ហេសុ ឥធ មតេសុ អបរិណាយកា ហុត្វា អប្បដិជគ្គិយមានា សុស្សិត្វា មរិស្សន្តិ, តស្មា ភាតិក ចិត្តក, គច្ឆ តុវំ, តយា សហ តេ ជីវិស្សន្តីតិ អត្ថោ។ ឥធ ហិស្សាមីតិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ជីវិតំ ជហិស្សាមីតិ។

Tattha rohaṇāti mahāsattaṃ nāmenālapati. Avakassatīti kaḍḍhayati, sokena vā kaḍḍhīyati . Te hi nūnāti te amhākaṃ mātāpitaro ekaṃseneva dvīsupi amhesu idha matesu apariṇāyakā hutvā appaṭijaggiyamānā sussitvā marissanti, tasmā bhātika cittaka, gaccha tuvaṃ, tayā saha te jīvissantīti attho. Idha hissāmīti imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmīti.

ឥតិ វត្វា ពោធិសត្តស្ស ទក្ខិណបស្សំ និស្សាយ តំ សន្ធារេត្វា អស្សាសេន្តោ អដ្ឋាសិ។ សុតនាបិ មិគបោតិកា បលាយិត្វា មិគានំ អន្តរេ ឧភោ ភាតិកេ អបស្សន្តី ‘‘ឥទំ ភយំ មម ភាតិកានំ ឧប្បន្នំ ភវិស្សតី’’តិ និវត្តិត្វា តេសំ សន្តិកំ អាគតា។ នំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា មហាសត្តោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

Iti vatvā bodhisattassa dakkhiṇapassaṃ nissāya taṃ sandhāretvā assāsento aṭṭhāsi. Sutanāpi migapotikā palāyitvā migānaṃ antare ubho bhātike apassantī ‘‘idaṃ bhayaṃ mama bhātikānaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti nivattitvā tesaṃ santikaṃ āgatā. Naṃ āgacchantiṃ disvā mahāsatto pañcamaṃ gāthamāha –

១០៨.

108.

‘‘គច្ឆ ភីរុ បលាយស្សុ, កូដេ ពទ្ធោស្មិ អាយសេ;

‘‘Gaccha bhīru palāyassu, kūṭe baddhosmi āyase;

គច្ឆ តុវម្បិ មាកង្ខិ, ជីវិស្សន្តិ តយា សហា’’តិ។

Gaccha tuvampi mākaṅkhi, jīvissanti tayā sahā’’ti.

តត្ថ ភីរូតិ មាតុគាមោ នាម អប្បមត្តកេនបិ ភាយតិ, តេន នំ ឯវំ អាលបតិ។ កូដេតិ បដិច្ឆន្នបាសេ។ អាយសេតិ សោ ហិ អន្តោឧទកេ អយក្ខន្ធំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ សារទារុំ យដ្ឋិំ ពន្ធិត្វា ឱឌ្ឌិតោ, តស្មា ឯវមាហ។ តយា សហាតិ តេ អសីតិសហស្សា មិគា តយា សទ្ធិំ ជីវិស្សន្តីតិ។

Tattha bhīrūti mātugāmo nāma appamattakenapi bhāyati, tena naṃ evaṃ ālapati. Kūṭeti paṭicchannapāse. Āyaseti so hi antoudake ayakkhandhaṃ koṭṭetvā tattha sāradāruṃ yaṭṭhiṃ bandhitvā oḍḍito, tasmā evamāha. Tayā sahāti te asītisahassā migā tayā saddhiṃ jīvissantīti.

តតោ បរំ បុរិមនយេនេវ តិស្សោ គាថា ហោន្តិ –

Tato paraṃ purimanayeneva tisso gāthā honti –

១០៩.

109.

‘‘នាហំ រោហណ គច្ឆាមិ, ហទយំ មេ អវកស្សតិ;

‘‘Nāhaṃ rohaṇa gacchāmi, hadayaṃ me avakassati;

ន តំ អហំ ជហិស្សាមិ, ឥធ ហិស្សាមិ ជីវិតំ។

Na taṃ ahaṃ jahissāmi, idha hissāmi jīvitaṃ.

១១០.

110.

‘‘តេ ហិ នូន មរិស្សន្តិ, អន្ធា អបរិណាយកា;

‘‘Te hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā;

គច្ឆ តុវម្បិ មាកង្ខិ, ជីវិស្សន្តិ តយា សហ។

Gaccha tuvampi mākaṅkhi, jīvissanti tayā saha.

១១១.

111.

‘‘នាហំ រោហណ គច្ឆាមិ, ហទយំ មេ អវកស្សតិ;

‘‘Nāhaṃ rohaṇa gacchāmi, hadayaṃ me avakassati;

ន តំ ពទ្ធំ ជហិស្សាមិ, ឥធ ហិស្សាមិ ជីវិត’’ន្តិ។

Na taṃ baddhaṃ jahissāmi, idha hissāmi jīvita’’nti.

តត្ថ តេ ហិ នូនាតិ ឥធាបិ មាតាបិតរោយេវ សន្ធាយាហ។

Tattha te hi nūnāti idhāpi mātāpitaroyeva sandhāyāha.

សាបិ តថេវ បដិក្ខិបិត្វា មហាសត្តស្ស វាមបស្សំ និស្សាយ អស្សាសយមានា អដ្ឋាសិ។ លុទ្ទោបិ តេ មិគេ បលាយន្តេ ទិស្វា ពទ្ធរវញ្ច សុត្វា ‘‘ពទ្ធោ ភវិស្សតិ មិគរាជា’’តិ ទឡ្ហំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា មិគមារណសត្តិំ អាទាយ វេគេនាគច្ឆិ។ មហាសត្តោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា នវមំ គាថមាហ –

Sāpi tatheva paṭikkhipitvā mahāsattassa vāmapassaṃ nissāya assāsayamānā aṭṭhāsi. Luddopi te mige palāyante disvā baddharavañca sutvā ‘‘baddho bhavissati migarājā’’ti daḷhaṃ kacchaṃ bandhitvā migamāraṇasattiṃ ādāya vegenāgacchi. Mahāsatto taṃ āgacchantaṃ disvā navamaṃ gāthamāha –

១១២.

112.

‘‘អយំ សោ លុទ្ទកោ ឯតិ, លុទ្ទរូបោ សហាវុធោ;

‘‘Ayaṃ so luddako eti, luddarūpo sahāvudho;

យោ នោ វធិស្សតិ អជ្ជ, ឧសុនា សត្តិយា អបី’’តិ។

Yo no vadhissati ajja, usunā sattiyā apī’’ti.

តត្ថ លុទ្ទរូបោតិ ទារុណជាតិកោ។ សត្តិយា អបីតិ សត្តិយាបិ នោ បហរិត្វា វធិស្សតិ, តស្មា យាវ សោ នាគច្ឆតិ, តាវ បលាយថាតិ។

Tattha luddarūpoti dāruṇajātiko. Sattiyā apīti sattiyāpi no paharitvā vadhissati, tasmā yāva so nāgacchati, tāva palāyathāti.

តំ ទិស្វាបិ ចិត្តមិគោ ន បលាយិ។ សុតនា បន សកភាវេន សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី មរណភយភីតា ថោកំ បលាយិត្វា – ‘‘អហំ ទ្វេ ភាតិកេ បហាយ កុហិំ បលាយិស្សាមី’’តិ អត្តនោ ជីវិតំ ជហិត្វា នលាដេន មច្ចុំ អាទាយ បុនាគន្ត្វា ភាតុ វាមបស្សេ អដ្ឋាសិ។ តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា ទសមំ គាថមាហ –

Taṃ disvāpi cittamigo na palāyi. Sutanā pana sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontī maraṇabhayabhītā thokaṃ palāyitvā – ‘‘ahaṃ dve bhātike pahāya kuhiṃ palāyissāmī’’ti attano jīvitaṃ jahitvā nalāṭena maccuṃ ādāya punāgantvā bhātu vāmapasse aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā dasamaṃ gāthamāha –

១១៣.

113.

‘‘សា មុហុត្តំ បលាយិត្វា, ភយដ្ដា ភយតជ្ជិតា;

‘‘Sā muhuttaṃ palāyitvā, bhayaṭṭā bhayatajjitā;

សុទុក្ករំ អករា ភីរុ, មរណាយូបនិវត្តថា’’តិ។

Sudukkaraṃ akarā bhīru, maraṇāyūpanivattathā’’ti.

តត្ថ មរណាយូបនិវត្តថាតិ មរណត្ថាយ ឧបនិវត្តិ។

Tattha maraṇāyūpanivattathāti maraṇatthāya upanivatti.

លុទ្ទោបិ អាគន្ត្វា តេ តយោ ជនេ ឯកតោ ឋិតេ ទិស្វា មេត្តចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឯកកុច្ឆិយំ និព្ពត្តភាតរោ វិយ តេ មញ្ញមានោ ចិន្តេសិ ‘‘មិគរាជា, តាវ បាសេ ពទ្ធោ, ឥមេ បន ទ្វេ ជនា ហិរោត្តប្បពន្ធនេន ពទ្ធា, កិំ នុ ខោ ឥមេ ឯតស្ស ហោន្តី’’តិ? អថ នំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

Luddopi āgantvā te tayo jane ekato ṭhite disvā mettacittaṃ uppādetvā ekakucchiyaṃ nibbattabhātaro viya te maññamāno cintesi ‘‘migarājā, tāva pāse baddho, ime pana dve janā hirottappabandhanena baddhā, kiṃ nu kho ime etassa hontī’’ti? Atha naṃ pucchanto gāthamāha –

១១៤.

114.

‘‘កិំ នុ តេមេ មិគា ហោន្តិ, មុត្តា ពទ្ធំ ឧបាសរេ;

‘‘Kiṃ nu teme migā honti, muttā baddhaṃ upāsare;

ន តំ ចជិតុមិច្ឆន្តិ, ជីវិតស្សបិ ការណា’’តិ។

Na taṃ cajitumicchanti, jīvitassapi kāraṇā’’ti.

តត្ថ កិំ នុ តេមេតិ កិំ នុ តេ ឥមេ។ ឧបាសរេតិ ឧបាសន្តិ។

Tattha kiṃ nu temeti kiṃ nu te ime. Upāsareti upāsanti.

អថស្ស ពោធិសត្តោ អាចិក្ខិ –

Athassa bodhisatto ācikkhi –

១១៥.

115.

‘‘ភាតរោ ហោន្តិ មេ លុទ្ទ, សោទរិយា ឯកមាតុកា;

‘‘Bhātaro honti me ludda, sodariyā ekamātukā;

ន មំ ចជិតុមិច្ឆន្តិ, ជីវិតស្សបិ ការណា’’តិ។

Na maṃ cajitumicchanti, jīvitassapi kāraṇā’’ti.

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ មុទុចិត្តោ អហោសិ។ ចិត្តមិគរាជា តស្ស មុទុចិត្តភាវំ ញត្វា ‘‘សម្ម លុទ្ទក, មា ត្វំ ឯតំ មិគរាជានំ ‘មិគមត្តោយេវា’តិ មញ្ញិត្ថ, អយញ្ហិ អសីតិយា មិគសហស្សានំ រាជា សីលាចារសម្បន្នោ សព្ពសត្តេសុ មុទុចិត្តោ មហាបញ្ញោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតិ។ សចេ ត្វំ ឯវរូបំ ធម្មិកំ មិគំ មារេសិ, ឯតំ មារេន្តោ មាតាបិតរោ ច នោ មញ្ច ភគិនិញ្ច មេតិ អម្ហេ បញ្ចបិ ជនេ មារេសិយេវ។ មយ្ហំ បន ភាតុ ជីវិតំ ទេន្តោ បញ្ចន្នម្បិ ជនានំ ជីវិតទាយកោសី’’តិ វត្វា គាថមាហ –

So tassa vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya muducitto ahosi. Cittamigarājā tassa muducittabhāvaṃ ñatvā ‘‘samma luddaka, mā tvaṃ etaṃ migarājānaṃ ‘migamattoyevā’ti maññittha, ayañhi asītiyā migasahassānaṃ rājā sīlācārasampanno sabbasattesu muducitto mahāpañño andhe jiṇṇe mātāpitaro poseti. Sace tvaṃ evarūpaṃ dhammikaṃ migaṃ māresi, etaṃ mārento mātāpitaro ca no mañca bhaginiñca meti amhe pañcapi jane māresiyeva. Mayhaṃ pana bhātu jīvitaṃ dento pañcannampi janānaṃ jīvitadāyakosī’’ti vatvā gāthamāha –

១១៦.

116.

‘‘តេ ហិ នូន មរិស្សន្តិ, អន្ធា អបរិណាយកា;

‘‘Te hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā;

បញ្ចន្នំ ជីវិតំ ទេហិ, ភាតរំ មុញ្ច លុទ្ទកា’’តិ។

Pañcannaṃ jīvitaṃ dehi, bhātaraṃ muñca luddakā’’ti.

សោ តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘មា ភាយិ សាមី’’តិ វត្វា អនន្តរំ គាថមាហ –

So tassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto ‘‘mā bhāyi sāmī’’ti vatvā anantaraṃ gāthamāha –

១១៧.

117.

‘‘សោ វោ អហំ បមោក្ខាមិ, មាតាបេត្តិភរំ មិគំ;

‘‘So vo ahaṃ pamokkhāmi, mātāpettibharaṃ migaṃ;

នន្ទន្តុ មាតាបិតរោ, មុត្តំ ទិស្វា មហាមិគ’’ន្តិ។

Nandantu mātāpitaro, muttaṃ disvā mahāmiga’’nti.

តត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ។ មុត្តន្តិ ពន្ធនា មុត្តំ បស្សិត្វា។

Tattha voti nipātamattaṃ. Muttanti bandhanā muttaṃ passitvā.

ឯវញ្ច បន វត្វា ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញា ទិន្នយសោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សតិ, សចាហំ ឥមំ មិគរាជានំ វធិស្សាមិ, អយំ វា មេ បថវី ភិជ្ជិត្វា វិវរំ ទស្សតិ, អសនិ វា មេ មត្ថកេ បតិស្សតិ, វិស្សជ្ជេស្សាមិ ន’’ន្តិ។ សោ មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា យដ្ឋិំ បាតេត្វា ចម្មយោត្តំ ឆិន្ទិត្វា មិគរាជានំ អាលិង្គិត្វា ឧទកបរិយន្តេ និបជ្ជាបេត្វា មុទុចិត្តេន សណិកំ បាសា មោចេត្វា ន្ហារូហិ ន្ហារុំ, មំសេន មំសំ, ចម្មេន ចម្មំ សមោធានេត្វា ឧទកេន លោហិតំ ធោវិត្វា មេត្តចិត្តេន បុនប្បុនំ បរិមជ្ជិ។ តស្ស មេត្តានុភាវេនេវ មហាសត្តស្ស បារមិតានុភាវេន ច សព្ពានិ ន្ហារុមំសចម្មានិ សន្ធីយិំសុ, បាទោ សញ្ឆន្នឆវិ សញ្ឆន្នលោមោ អហោសិ, អសុកដ្ឋានេ ពទ្ធោ អហោសីតិបិ ន បញ្ញាយិ។ មហាសត្តោ សុខប្បត្តោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ។ តំ ទិស្វា ចិត្តមិគោ សោមនស្សជាតោ លុទ្ទស្ស អនុមោទនំ ករោន្តោ គាថមាហ –

Evañca pana vatvā cintesi ‘‘raññā dinnayaso mayhaṃ kiṃ karissati, sacāhaṃ imaṃ migarājānaṃ vadhissāmi, ayaṃ vā me pathavī bhijjitvā vivaraṃ dassati, asani vā me matthake patissati, vissajjessāmi na’’nti. So mahāsattaṃ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṃ pātetvā cammayottaṃ chinditvā migarājānaṃ āliṅgitvā udakapariyante nipajjāpetvā muducittena saṇikaṃ pāsā mocetvā nhārūhi nhāruṃ, maṃsena maṃsaṃ, cammena cammaṃ samodhānetvā udakena lohitaṃ dhovitvā mettacittena punappunaṃ parimajji. Tassa mettānubhāveneva mahāsattassa pāramitānubhāvena ca sabbāni nhārumaṃsacammāni sandhīyiṃsu, pādo sañchannachavi sañchannalomo ahosi, asukaṭṭhāne baddho ahosītipi na paññāyi. Mahāsatto sukhappatto hutvā aṭṭhāsi. Taṃ disvā cittamigo somanassajāto luddassa anumodanaṃ karonto gāthamāha –

១១៨.

118.

‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

‘‘Evaṃ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi;

យថាហមជ្ជ នន្ទាមិ, មុត្តំ ទិស្វា មហាមិគ’’ន្តិ។

Yathāhamajja nandāmi, muttaṃ disvā mahāmiga’’nti.

អថ មហាសត្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯស លុទ្ទោ មំ គណ្ហន្តោ អត្តនោ កាមេន គណ្ហិ, ឧទាហុ អញ្ញស្ស អាណត្តិយា’’តិ ចិន្តេត្វា គហិតការណំ បុច្ឆិ។ លុទ្ទបុត្តោ អាហ – ‘‘សាមិ, ន មយ្ហំ តុម្ហេហិ កម្មំ អត្ថិ, រញ្ញោ បន អគ្គមហេសី ខេមា នាម តុម្ហាកំ ធម្មកថំ សោតុកាមា, តទត្ថាយ រញ្ញោ អាណត្តិយា ត្វំ មយា គហិតោ’’តិ។ សម្ម, ឯវំ សន្តេ មំ វិស្សជ្ជេន្តោ អតិទុក្ករំ ករោសិ, ឯហិ មំ នេត្វា រញ្ញោ ទស្សេហិ, ទេវិយា ធម្មំ កថេស្សាមីតិ។ សាមិ, រាជានោ នាម កក្ខឡា, កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតិ, មយ្ហំ រញ្ញា ទិន្នយសេន កម្មំ នត្ថិ, គច្ឆ ត្វំ យថាសុខន្តិ។ បុន មហាសត្តោ ‘‘ឥមិនា មំ វិស្សជ្ជេន្តេន អតិទុក្ករំ កតំ, យសបដិលាភស្ស ឧបាយមស្ស ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សម្ម, បិដ្ឋិំ តាវ មេ ហត្ថេន បរិមជ្ជា’’តិ អាហ។ ‘‘សោ បរិមជ្ជិ, ហត្ថោ សុវណ្ណវណ្ណេហិ លោមេហិ បូរិ’’។ ‘‘សាមិ, ឥមេហិ លោមេហិ កិំ ការោមី’’តិ។ ‘‘សម្ម, ឥមានិ ហរិត្វា រញ្ញោ ច ទេវិយា ច ទស្សេត្វា ‘ឥមានិ តស្ស សុវណ្ណវណ្ណមិគស្ស លោមានី’តិ វត្វា មម ឋានេ ឋត្វា ឥមាហិ គាថាហិ ទេវិយា ធម្មំ ទេសេហិ, តំ សុត្វាយេវ ចស្សា ទោហឡោ បដិប្បស្សម្ភិស្សតី’’តិ ។ ‘‘ធម្មំ ចរ មហារាជា’’តិ ទស ធម្មចរិយគាថា ឧគ្គណ្ហាបេត្វា បញ្ច សីលានិ ទត្វា អប្បមាទេន ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេសិ។ លុទ្ទបុត្តោ មហាសត្តំ អាចរិយដ្ឋានេ ឋបេត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា លោមានិ បទុមិនិបត្តេន គហេត្វា បក្កាមិ។ តេបិ តយោ ជនា ថោកំ អនុគន្ត្វា មុខេន គោចរញ្ច បានីយញ្ច គហេត្វា មាតាបិតូនំ សន្តិកំ គមិំសុ។ មាតាបិតរោ ‘‘តាត រោហណ, ត្វំ កិរ បាសេ ពទ្ធោ កថំ មុត្តោសី’’តិ បុច្ឆន្តា គាថមាហំសុ –

Atha mahāsatto ‘‘kiṃ nu kho esa luddo maṃ gaṇhanto attano kāmena gaṇhi, udāhu aññassa āṇattiyā’’ti cintetvā gahitakāraṇaṃ pucchi. Luddaputto āha – ‘‘sāmi, na mayhaṃ tumhehi kammaṃ atthi, rañño pana aggamahesī khemā nāma tumhākaṃ dhammakathaṃ sotukāmā, tadatthāya rañño āṇattiyā tvaṃ mayā gahito’’ti. Samma, evaṃ sante maṃ vissajjento atidukkaraṃ karosi, ehi maṃ netvā rañño dassehi, deviyā dhammaṃ kathessāmīti. Sāmi, rājāno nāma kakkhaḷā, ko jānāti, kiṃ bhavissati, mayhaṃ raññā dinnayasena kammaṃ natthi, gaccha tvaṃ yathāsukhanti. Puna mahāsatto ‘‘iminā maṃ vissajjentena atidukkaraṃ kataṃ, yasapaṭilābhassa upāyamassa karissāmī’’ti cintetvā ‘‘samma, piṭṭhiṃ tāva me hatthena parimajjā’’ti āha. ‘‘So parimajji, hattho suvaṇṇavaṇṇehi lomehi pūri’’. ‘‘Sāmi, imehi lomehi kiṃ kāromī’’ti. ‘‘Samma, imāni haritvā rañño ca deviyā ca dassetvā ‘imāni tassa suvaṇṇavaṇṇamigassa lomānī’ti vatvā mama ṭhāne ṭhatvā imāhi gāthāhi deviyā dhammaṃ desehi, taṃ sutvāyeva cassā dohaḷo paṭippassambhissatī’’ti . ‘‘Dhammaṃ cara mahārājā’’ti dasa dhammacariyagāthā uggaṇhāpetvā pañca sīlāni datvā appamādena ovaditvā uyyojesi. Luddaputto mahāsattaṃ ācariyaṭṭhāne ṭhapetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā lomāni paduminipattena gahetvā pakkāmi. Tepi tayo janā thokaṃ anugantvā mukhena gocarañca pānīyañca gahetvā mātāpitūnaṃ santikaṃ gamiṃsu. Mātāpitaro ‘‘tāta rohaṇa, tvaṃ kira pāse baddho kathaṃ muttosī’’ti pucchantā gāthamāhaṃsu –

១១៩.

119.

‘‘កថំ ត្វំ បមោក្ខោ អាសិ, ឧបនីតស្មិ ជីវិតេ;

‘‘Kathaṃ tvaṃ pamokkho āsi, upanītasmi jīvite;

កថំ បុត្ត អមោចេសិ, កូដបាសម្ហ លុទ្ទកោ’’តិ។

Kathaṃ putta amocesi, kūṭapāsamha luddako’’ti.

តត្ថ ឧបនីតស្មីតិ តវ ជីវិតេ មរណសន្តិកំ ឧបនីតេ កថំ បមោក្ខោ អាសិ។

Tattha upanītasmīti tava jīvite maraṇasantikaṃ upanīte kathaṃ pamokkho āsi.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

Taṃ sutvā bodhisatto tisso gāthā abhāsi –

១២០.

120.

‘‘ភណំ កណ្ណសុខំ វាចំ, ហទយង្គំ ហទយស្សិតំ;

‘‘Bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ, hadayaṅgaṃ hadayassitaṃ;

សុភាសិតាហិ វាចាហិ, ចិត្តកោ មំ អមោចយិ។

Subhāsitāhi vācāhi, cittako maṃ amocayi.

១២១.

121.

‘‘ភណំ កណ្ណសុខំ វាចំ, ហទយង្គំ ហទយស្សិតំ;

‘‘Bhaṇaṃ kaṇṇasukhaṃ vācaṃ, hadayaṅgaṃ hadayassitaṃ;

សុភាសិតាហិ វាចាហិ, សុតនា មំ អមោចយិ។

Subhāsitāhi vācāhi, sutanā maṃ amocayi.

១២២.

122.

‘‘សុត្វា កណ្ណសុខំ វាចំ, ហទយង្គំ ហទយស្សិតំ;

‘‘Sutvā kaṇṇasukhaṃ vācaṃ, hadayaṅgaṃ hadayassitaṃ;

សុភាសិតានិ សុត្វាន, លុទ្ទកោ មំ អមោចយី’’តិ។

Subhāsitāni sutvāna, luddako maṃ amocayī’’ti.

តត្ថ ភណន្តិ ភណន្តោ។ ហទយង្គន្តិ ហទយង្គមំ។ ទុតិយគាថាយ ភណន្តិ ភណមានា។ សុត្វាតិ សោ ឥមេសំ ឧភិន្នំ វាចំ សុត្វា។

Tattha bhaṇanti bhaṇanto. Hadayaṅganti hadayaṅgamaṃ. Dutiyagāthāya bhaṇanti bhaṇamānā. Sutvāti so imesaṃ ubhinnaṃ vācaṃ sutvā.

អថស្ស មាតាបិតរោ អនុមោទន្តា អាហំសុ –

Athassa mātāpitaro anumodantā āhaṃsu –

១២៣.

123.

‘‘ឯវំ អានន្ទិតោ ហោតុ, សហ ទារេហិ លុទ្ទកោ;

‘‘Evaṃ ānandito hotu, saha dārehi luddako;

យថា មយជ្ជ នន្ទាម, ទិស្វា រោហណមាគត’’ន្តិ។

Yathā mayajja nandāma, disvā rohaṇamāgata’’nti.

លុទ្ទោបិ អរញ្ញា និក្ខមិត្វា រាជកុលំ គន្ត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ។ តំ ទិស្វា រាជា គាថមាហ –

Luddopi araññā nikkhamitvā rājakulaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā rājā gāthamāha –

១២៤.

124.

‘‘ននុ ត្វំ អវច លុទ្ទ, ‘មិគចម្មានិ អាហរិំ’;

‘‘Nanu tvaṃ avaca ludda, ‘migacammāni āhariṃ’;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, មិគចម្មានិ នាហរី’’តិ។

Atha kena nu vaṇṇena, migacammāni nāharī’’ti.

តត្ថ មិគចម្មានីតិ មិគំ វា ចម្មំ វា។ អាហរិន្តិ អាហរិស្សាមិ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ភោ លុទ្ទ, ននុ ត្វំ ឯវំ អវច ‘‘មិគំ អានេតុំ អសក្កោន្តោ ចម្មំ អាហរិស្សាមិ, តំ អសក្កោន្តោ លោមានី’’តិ, សោ ត្វំ កេន ការណេន នេវ មិគំ, ន មិគចម្មំ អាហរីតិ?

Tattha migacammānīti migaṃ vā cammaṃ vā. Āharinti āharissāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti – ambho ludda, nanu tvaṃ evaṃ avaca ‘‘migaṃ ānetuṃ asakkonto cammaṃ āharissāmi, taṃ asakkonto lomānī’’ti, so tvaṃ kena kāraṇena neva migaṃ, na migacammaṃ āharīti?

តំ សុត្វា លុទ្ទោ គាថមាហ –

Taṃ sutvā luddo gāthamāha –

១២៥.

125.

‘‘អាគមា ចេវ ហត្ថត្ថំ, កូដបាសញ្ច សោ មិគោ;

‘‘Āgamā ceva hatthatthaṃ, kūṭapāsañca so migo;

អពជ្ឈិ តំ មិគរាជំ, តញ្ច មុត្តា ឧបាសរេ។

Abajjhi taṃ migarājaṃ, tañca muttā upāsare.

១២៦.

126.

‘‘តស្ស មេ អហុ សំវេគោ, អព្ភុតោ លោមហំសនោ;

‘‘Tassa me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano;

ឥមញ្ចាហំ មិគំ ហញ្ញេ, អជ្ជ ហិស្សាមិ ជីវិត’’ន្តិ។

Imañcāhaṃ migaṃ haññe, ajja hissāmi jīvita’’nti.

តត្ថ អាគមាតិ មហារាជ, សោ មិគោ មម ហត្ថត្ថំ ហត្ថបាសញ្ចេវ មយា ឱឌ្ឌិតំ កូដបាសញ្ច អាគតោ, តស្មិញ្ច កូដបាសេ អពជ្ឈិ។ តញ្ច មុត្តា ឧបាសរេតិ តញ្ច ពទ្ធំ អបរេ មុត្តា អពទ្ធាវ ទ្វេ មិគា អស្សាសេន្តា តំ និស្សាយ អដ្ឋំសុ។ អព្ភុតោតិ បុព្ពេ អភូតបុព្ពោ។ ឥមញ្ចាហន្តិ អថ មេ សំវិគ្គស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សចេ អហំ ឥមំ មិគំ ហនិស្សាមិ, អជ្ជេវ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ជីវិតំ ជហិស្សាមី’’តិ។

Tattha āgamāti mahārāja, so migo mama hatthatthaṃ hatthapāsañceva mayā oḍḍitaṃ kūṭapāsañca āgato, tasmiñca kūṭapāse abajjhi. Tañca muttā upāsareti tañca baddhaṃ apare muttā abaddhāva dve migā assāsentā taṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Abbhutoti pubbe abhūtapubbo. Imañcāhanti atha me saṃviggassa etadahosi ‘‘sace ahaṃ imaṃ migaṃ hanissāmi, ajjeva imasmiṃyeva ṭhāne jīvitaṃ jahissāmī’’ti.

តំ សុត្វា រាជា អាហ –

Taṃ sutvā rājā āha –

១២៧.

127.

‘‘កីទិសា តេ មិគា លុទ្ទ, កីទិសា ធម្មិកា មិគា;

‘‘Kīdisā te migā ludda, kīdisā dhammikā migā;

កថំវណ្ណា កថំសីលា, ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសី’’តិ។

Kathaṃvaṇṇā kathaṃsīlā, bāḷhaṃ kho ne pasaṃsasī’’ti.

ឥទំ សោ រាជា វិម្ហយវសេន បុនប្បុនំ បុច្ឆតិ។ តំ សុត្វា លុទ្ទោ គាថមាហ –

Idaṃ so rājā vimhayavasena punappunaṃ pucchati. Taṃ sutvā luddo gāthamāha –

១២៨.

128.

‘‘ឱទាតសិង្គា សុចិវាលា, ជាតរូបតចូបមា;

‘‘Odātasiṅgā sucivālā, jātarūpatacūpamā;

បាទា លោហិតកា តេសំ, អញ្ជិតក្ខា មនោរមា’’តិ។

Pādā lohitakā tesaṃ, añjitakkhā manoramā’’ti.

តត្ថ ឱទាតសិង្គាតិ រជតទាមសទិសសិង្គា។ សុចិវាលាតិ ចាមរិវាលសទិសេន សុចិនា វាលេន សមន្នាគតា។ លោហិតកាតិ រត្តនខា បវាឡសទិសា។ បាទាតិ ខុរបរិយន្តា។ អញ្ជិតក្ខាតិ អញ្ជិតេហិ វិយ វិសុទ្ធបញ្ចបសាទេហិ អក្ខីហិ សមន្នាគតា។

Tattha odātasiṅgāti rajatadāmasadisasiṅgā. Sucivālāti cāmarivālasadisena sucinā vālena samannāgatā. Lohitakāti rattanakhā pavāḷasadisā. Pādāti khurapariyantā. Añjitakkhāti añjitehi viya visuddhapañcapasādehi akkhīhi samannāgatā.

ឥតិ សោ កថេន្តោវ មហាសត្តស្ស សុវណ្ណវណ្ណានិ លោមានិ រញ្ញោ ហត្ថេ ឋបេត្វា តេសំ មិគានំ សរីរវណ្ណំ បកាសេន្តោ គាថមាហ –

Iti so kathentova mahāsattassa suvaṇṇavaṇṇāni lomāni rañño hatthe ṭhapetvā tesaṃ migānaṃ sarīravaṇṇaṃ pakāsento gāthamāha –

១២៩.

129.

‘‘ឯទិសា តេ មិគា ទេវ, ឯទិសា ធម្មិកា មិគា;

‘‘Edisā te migā deva, edisā dhammikā migā;

មាតាបេត្តិភរា ទេវ, ន តេ សោ អភិហារិតុ’’ន្តិ។

Mātāpettibharā deva, na te so abhihāritu’’nti.

តត្ថ មាតាបេត្តិភរាតិ ជិណ្ណេ អន្ធេ មាតាបិតរោ បោសេន្តិ, ឯតាទិសា នេសំ ធម្មិកតា។ ន តេ សោ អភិហារិតុន្តិ សោ មិគរាជា ន សក្កា កេនចិ តវ បណ្ណាការត្ថាយ អភិហរិតុន្តិ អត្ថោ។ ‘‘អភិហារយិ’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ អហំ តំ តេ បណ្ណាការត្ថាយ នាភិហារយិំ ន អាហរិន្តិ អត្ថោ។

Tattha mātāpettibharāti jiṇṇe andhe mātāpitaro posenti, etādisā nesaṃ dhammikatā. Na te so abhihāritunti so migarājā na sakkā kenaci tava paṇṇākāratthāya abhiharitunti attho. ‘‘Abhihārayi’’ntipi pāṭho, so ahaṃ taṃ te paṇṇākāratthāya nābhihārayiṃ na āharinti attho.

ឥតិ សោ មហាសត្តស្ស ច ចិត្តមិគស្ស ច សុតនាយ មិគបោតិកាយ ច គុណំ កថេត្វា ‘‘មហារាជ, អហំ តេន មិគរញ្ញា ‘អត្តនោ លោមានិ ទស្សេត្វា មម ឋានេ ឋត្វា ទសហិ រាជធម្មចរិយគាថាហិ ទេវិយា ធម្មំ កថេយ្យាសី’តិ ឧគ្គណ្ហាបិតោ អាណត្តោ’’តិ អាហ។ តំ សុត្វា រាជា នំ ន្ហាបេត្វា អហតវត្ថានិ និវាសេត្វា សត្តរតនខចិតេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា សយំ ទេវិយា សទ្ធិំ នីចាសនេ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា តំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាចតិ។ សោ ធម្មំ ទេសេន្តោ អាហ –

Iti so mahāsattassa ca cittamigassa ca sutanāya migapotikāya ca guṇaṃ kathetvā ‘‘mahārāja, ahaṃ tena migaraññā ‘attano lomāni dassetvā mama ṭhāne ṭhatvā dasahi rājadhammacariyagāthāhi deviyā dhammaṃ katheyyāsī’ti uggaṇhāpito āṇatto’’ti āha. Taṃ sutvā rājā naṃ nhāpetvā ahatavatthāni nivāsetvā sattaratanakhacite pallaṅke nisīdāpetvā sayaṃ deviyā saddhiṃ nīcāsane ekamantaṃ nisīditvā taṃ añjaliṃ paggayha yācati. So dhammaṃ desento āha –

‘‘ធម្មំ ចរ មហារាជ, មាតាបិតូសុ ខត្តិយ;

‘‘Dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya;