| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / জাতক-অট্ঠকথা • Jātaka-aṭṭhakathā |
[৩৪৫] ৫. রাজকুম্ভজাতকৰণ্ণনা
[345] 5. Rājakumbhajātakavaṇṇanā
ৰনং যদগ্গি দহতীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং অলসভিক্খুং আরব্ভ কথেসি। সো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিত্ৰাপি অলসো অহোসি উদ্দেসপরিপুচ্ছাযোনিসোমনসিকারৰত্তপটিৰত্তাদীহি পরিবাহিরো নীৰরণাভিভূতো। নিসিন্নট্ঠানাদীসু ইরিযাপথেসু তথা এৰ হোতি। তস্স তং আলসিযভাৰং আরব্ভ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, অসুকো নাম ভিক্খু এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা আলসিযো কুসীতো নীৰরণাভিভূতো ৰিহরতী’’তি । সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস আলসিযোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি।
Vanaṃ yadaggi dahatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ alasabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvāpi alaso ahosi uddesaparipucchāyonisomanasikāravattapaṭivattādīhi paribāhiro nīvaraṇābhibhūto. Nisinnaṭṭhānādīsu iriyāpathesu tathā eva hoti. Tassa taṃ ālasiyabhāvaṃ ārabbha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā ālasiyo kusīto nīvaraṇābhibhūto viharatī’’ti . Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa ālasiyoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অমচ্চরতনং অহোসি, বারাণসিরাজা আলসিযজাতিকো অহোসি। বোধিসত্তো ‘‘রাজানং পবোধেস্সামী’’তি একং উপমং উপধারেন্তো ৰিচরতি। অথেকদিৰসং রাজা উয্যানং গন্ত্ৰা অমচ্চগণপরিৰুতো তত্থ ৰিচরন্তো একং রাজকুম্ভং নাম আলসিযং পস্সি। তথারূপা কির আলসিযা সকলদিৰসং গচ্ছন্তাপি একদ্ৰঙ্গুলমত্তমেৰ গচ্ছন্তি। রাজা তং দিস্ৰা ‘‘ৰযস্স কো নাম সো’’তি বোধিসত্তং পুচ্ছি। মহাসত্তো ‘‘রাজকুম্ভো নামেস, মহারাজ, আলসিযো। এৰরূপো হি সকলদিৰসং গচ্ছন্তোপি একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলমত্তমেৰ গচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো ‘‘অম্ভো, রাজকুম্ভ, তুম্হাকং দন্ধগমনং ইমস্মিং অরঞ্ঞে দাৰগ্গিম্হি উট্ঠিতে কিং করোথা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amaccaratanaṃ ahosi, bārāṇasirājā ālasiyajātiko ahosi. Bodhisatto ‘‘rājānaṃ pabodhessāmī’’ti ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gantvā amaccagaṇaparivuto tattha vicaranto ekaṃ rājakumbhaṃ nāma ālasiyaṃ passi. Tathārūpā kira ālasiyā sakaladivasaṃ gacchantāpi ekadvaṅgulamattameva gacchanti. Rājā taṃ disvā ‘‘vayassa ko nāma so’’ti bodhisattaṃ pucchi. Mahāsatto ‘‘rājakumbho nāmesa, mahārāja, ālasiyo. Evarūpo hi sakaladivasaṃ gacchantopi ekaṅguladvaṅgulamattameva gacchatī’’ti vatvā tena saddhiṃ sallapanto ‘‘ambho, rājakumbha, tumhākaṃ dandhagamanaṃ imasmiṃ araññe dāvaggimhi uṭṭhite kiṃ karothā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
১৭৩.
173.
‘‘ৰনং যদগ্গি দহতি, পাৰকো কণ্হৰত্তনী।
‘‘Vanaṃ yadaggi dahati, pāvako kaṇhavattanī;
কথং করোসি পচলক, এৰং দন্ধপরক্কমো’’তি॥
Kathaṃ karosi pacalaka, evaṃ dandhaparakkamo’’ti.
তত্থ যদগ্গীতি যদা অগ্গি। পাৰকো কণ্হৰত্তনীতি অগ্গিনো ৰেৰচনং। পচলকাতি তং আলপতি। সো হি চলন্তো চলন্তো গচ্ছতি, নিচ্চং ৰা পচলাযতি, তস্মা ‘‘পচলকো’’তি ৰুচ্চতি। দন্ধপরক্কমোতি গরুৰীরিযো।
Tattha yadaggīti yadā aggi. Pāvako kaṇhavattanīti aggino vevacanaṃ. Pacalakāti taṃ ālapati. So hi calanto calanto gacchati, niccaṃ vā pacalāyati, tasmā ‘‘pacalako’’ti vuccati. Dandhaparakkamoti garuvīriyo.
তং সুত্ৰা রাজকুম্ভো দুতিযং গাথমাহ –
Taṃ sutvā rājakumbho dutiyaṃ gāthamāha –
১৭৪.
174.
‘‘বহূনি রুক্খছিদ্দানি, পথব্যা ৰিৰরানি চ।
‘‘Bahūni rukkhachiddāni, pathabyā vivarāni ca;
তানি চে নাভিসম্ভোম, হোতি নো কালপরিযাযো’’তি॥
Tāni ce nābhisambhoma, hoti no kālapariyāyo’’ti.
তস্সত্থো – পণ্ডিত, অম্হাকং ইতো উত্তরিগমনং নাম নত্থি। ইমস্মিং পন অরঞ্ঞে রুক্খছিদ্দানি পথৰিযং ৰিৰরানি চ বহূনি। যদি তানি ন পাপুণাম, হোতি নো কালপরিযাযোতি মরণমেৰ নো হোতীতি।
Tassattho – paṇḍita, amhākaṃ ito uttarigamanaṃ nāma natthi. Imasmiṃ pana araññe rukkhachiddāni pathaviyaṃ vivarāni ca bahūni. Yadi tāni na pāpuṇāma, hoti no kālapariyāyoti maraṇameva no hotīti.
তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ইতরা দ্ৰে গাথা অভাসি –
Taṃ sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi –
১৭৫.
175.
‘‘যো দন্ধকালে তরতি, তরণীযে চ দন্ধতি।
‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati;
সুক্খপণ্ণংৰ অক্কম্ম, অত্থং ভঞ্জতি অত্তনো॥
Sukkhapaṇṇaṃva akkamma, atthaṃ bhañjati attano.
১৭৬.
176.
‘‘যো দন্ধকালে দন্ধেতি, তরণীযে চ তারযি।
‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tārayi;
সসীৰ রত্তিং ৰিভজং, তস্সত্থো পরিপূরতী’’তি॥
Sasīva rattiṃ vibhajaṃ, tassattho paripūratī’’ti.
তত্থ দন্ধকালেতি তেসং তেসং কম্মানং সণিকং কত্তব্বকালে। তরতীতি তুরিততুরিতো ৰেগেন তানি কম্মানি করোতি। সুক্খপণ্ণংৰাতি যথা ৰাতাতপসুক্খং তালপণ্ণং বলৰা পুরিসো অক্কমিত্ৰা ভঞ্জেয্য, তত্থেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণং করেয্য, এৰং সো অত্তনো অত্থং ৰুদ্ধিং ভঞ্জতি। দন্ধেতীতি দন্ধযতি দন্ধকাতব্বানি কম্মানি দন্ধমেৰ করোতি। তারযীতি তুরিতকাতব্বানি কম্মানি তুরিতোৰ করোতি। সসীৰ রত্তিং ৰিভজন্তি যথা চন্দো জুণ্হপক্খং রত্তিং জোতযমানো কাল়পক্খরত্তিতো রত্তিং ৰিভজন্তো দিৰসে দিৰসে পরিপূরতি, এৰং তস্স পুরিসস্স অত্থো পরিপূরতীতি ৰুত্তং হোতি।
Tattha dandhakāleti tesaṃ tesaṃ kammānaṃ saṇikaṃ kattabbakāle. Taratīti turitaturito vegena tāni kammāni karoti. Sukkhapaṇṇaṃvāti yathā vātātapasukkhaṃ tālapaṇṇaṃ balavā puriso akkamitvā bhañjeyya, tattheva cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyya, evaṃ so attano atthaṃ vuddhiṃ bhañjati. Dandhetīti dandhayati dandhakātabbāni kammāni dandhameva karoti. Tārayīti turitakātabbāni kammāni turitova karoti. Sasīva rattiṃ vibhajanti yathā cando juṇhapakkhaṃ rattiṃ jotayamāno kāḷapakkharattito rattiṃ vibhajanto divase divase paripūrati, evaṃ tassa purisassa attho paripūratīti vuttaṃ hoti.
রাজা বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা ততো পট্ঠায অনলসো জাতো।
Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā tato paṭṭhāya analaso jāto.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজকুম্ভো আলসিযভিক্খু অহোসি, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি।
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājakumbho ālasiyabhikkhu ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
রাজকুম্ভজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা।
Rājakumbhajātakavaṇṇanā pañcamā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / জাতকপাল়ি • Jātakapāḷi / ৩৪৫. গজকুম্ভজাতকং • 345. Gajakumbhajātakaṃ
