| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / থেরগাথা-অট্ঠকথা • Theragāthā-aṭṭhakathā |
৯. পিলিন্দৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা
9. Pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā
স্ৰাগতন্তি আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছত্থেরস্স গাথা। কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং দেৰতানং পিযমনাপভাৰেন অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ভগৰতি পরিনিব্বুতে সত্থু থূপস্স পূজং কত্ৰা সঙ্ঘে চ মহাদানং পৰত্তেত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু এৰ সংসরন্তো অনুপ্পন্নে বুদ্ধে চক্কৰত্তী রাজা হুত্ৰা মহাজনং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা সগ্গপরাযণং অকাসি। সো অনুপ্পন্নেযেৰ অম্হাকং ভগৰতি সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণগেহে নিব্বত্তি। ‘‘পিলিন্দো’’তিস্স নামং অকংসু। ৰচ্ছোতি পন গোত্তং । তেন সো অপরভাগে ‘‘পিলিন্দৰচ্ছো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ। সংসারে পন সংৰেগবহুলতায পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা চূল়গন্ধারং নাম ৰিজ্জং সাধেত্ৰা তায ৰিজ্জায আকাসচারী পরচিত্তৰিদূ চ হুত্ৰা রাজগহে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো পটিৰসতি।
Svāgatanti āyasmato pilindavacchattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto heṭṭhā vuttanayeneva satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ devatānaṃ piyamanāpabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle manussaloke nibbattitvā bhagavati parinibbute satthu thūpassa pūjaṃ katvā saṅghe ca mahādānaṃ pavattetvā tato cuto devamanussesu eva saṃsaranto anuppanne buddhe cakkavattī rājā hutvā mahājanaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā saggaparāyaṇaṃ akāsi. So anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇagehe nibbatti. ‘‘Pilindo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Vacchoti pana gottaṃ . Tena so aparabhāge ‘‘pilindavaccho’’ti paññāyittha. Saṃsāre pana saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā tāya vijjāya ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggappatto paṭivasati.
অথ যদা অম্হাকং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা অনুক্কমেন রাজগহং উপগতো, ততো পট্ঠায বুদ্ধানুভাৰেন তস্স সা ৰিজ্জা ন সম্পজ্জতি, অত্তনো কিচ্চং ন সাধেতি। সো চিন্তেসি – ‘‘সুতং খো পন মেতং আচরিযপাচরিযানং ভাসমানানং ‘যত্থ মহাগন্ধারৰিজ্জা ধরতি, তত্থ চূল়গন্ধারৰিজ্জা ন সম্পজ্জতী’তি, সমণস্স পন গোতমস্স আগতকালতো পট্ঠায নাযং মম ৰিজ্জা সম্পজ্জতি, নিস্সংসযং সমণো গোতমো মহাগন্ধারৰিজ্জং জানাতি, যংনূনাহং তং পযিরুপাসিত্ৰা তস্স সন্তিকে তং ৰিজ্জং পরিযাপুণেয্য’’ন্তি। সো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘‘অহং, মহাসমণ, তৰ সন্তিকে একং ৰিজ্জং পরিযাপুণিতুকামো, ওকাসং মে করোহী’’তি। ভগৰা ‘‘তেন হি পব্বজা’’তি আহ। সো ‘‘ৰিজ্জায পরিকম্মং পব্বজ্জা’’তি মঞ্ঞমানো পব্বজি। তস্স ভগৰা ধম্মং কথেত্ৰা চরিতানুকূলং কম্মট্ঠানং অদাসি। সো উপনিস্সযসম্পন্নতায নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি। যা পন পুরিমজাতিযং তস্সোৰাদে ঠত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তা দেৰতা, তং কতঞ্ঞুতং নিস্সায সঞ্জাতবহুমানা সাযং পাতং থেরং পযিরুপাসিত্ৰা গচ্ছন্তি। তস্মা থেরো দেৰতানং পিযমনাপতায অগ্গতং পত্তো। তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ॰ থের ১.২.৫৫-৬৭) –
Atha yadā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato, tato paṭṭhāya buddhānubhāvena tassa sā vijjā na sampajjati, attano kiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti, samaṇassa pana gotamassa āgatakālato paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yaṃnūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike taṃ vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. Bhagavā ‘‘tena hi pabbajā’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbaji. Tassa bhagavā dhammaṃ kathetvā caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi. So upanissayasampannatāya nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Yā pana purimajātiyaṃ tassovāde ṭhatvā sagge nibbattā devatā, taṃ kataññutaṃ nissāya sañjātabahumānā sāyaṃ pātaṃ theraṃ payirupāsitvā gacchanti. Tasmā thero devatānaṃ piyamanāpatāya aggataṃ patto. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.55-67) –
‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, সুমেধে অগ্গপুগ্গলে।
‘‘Nibbute lokanāthamhi, sumedhe aggapuggale;
পসন্নচিত্তো সুমনো, থূপপূজং অকাসহং॥
Pasannacitto sumano, thūpapūjaṃ akāsahaṃ.
‘‘যে চ খীণাসৰা তত্থ, ছল়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা।
‘‘Ye ca khīṇāsavā tattha, chaḷabhiññā mahiddhikā;
তেহং তত্থ সমানেত্ৰা, সঙ্ঘভত্তং অকাসহং॥
Tehaṃ tattha samānetvā, saṅghabhattaṃ akāsahaṃ.
‘‘সুমেধস্স ভগৰতো, উপট্ঠাকো তদা অহু।
‘‘Sumedhassa bhagavato, upaṭṭhāko tadā ahu;
সুমেধো নাম নামেন, অনুমোদিত্থ সো তদা॥
Sumedho nāma nāmena, anumodittha so tadā.
‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, ৰিমানং উপপজ্জহং।
‘‘Tena cittappasādena, vimānaṃ upapajjahaṃ;
ছল়াসীতিসহস্সানি, অচ্ছরাযো রমিংসু মে॥
Chaḷāsītisahassāni, accharāyo ramiṃsu me.
‘‘মমেৰ অনুৰত্তন্তি, সব্বকামেহি তা সদা।
‘‘Mameva anuvattanti, sabbakāmehi tā sadā;
অঞ্ঞে দেৰে অভিভোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং॥
Aññe deve abhibhomi, puññakammassidaṃ phalaṃ.
‘‘পঞ্চৰীসম্হি কপ্পম্হি, ৰরুণো নাম খত্তিযো।
‘‘Pañcavīsamhi kappamhi, varuṇo nāma khattiyo;
ৰিসুদ্ধভোজনো আসিং, চক্কৰত্তী অহং তদা॥
Visuddhabhojano āsiṃ, cakkavattī ahaṃ tadā.
‘‘ন তে বীজং পৰপ্পন্তি, নপি নীযন্তি নঙ্গলা।
‘‘Na te bījaṃ pavappanti, napi nīyanti naṅgalā;
অকট্ঠপাকিমং সালিং, পরিভুঞ্জন্তি মানুসা॥
Akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ, paribhuñjanti mānusā.
‘‘তত্থ রজ্জং করিত্ৰান, দেৰত্তং পুন গচ্ছহং।
‘‘Tattha rajjaṃ karitvāna, devattaṃ puna gacchahaṃ;
তদাপি এদিসা ময্হং, নিব্বত্তা ভোগসম্পদা॥
Tadāpi edisā mayhaṃ, nibbattā bhogasampadā.
‘‘ন মং মিত্তা অমিত্তা ৰা, হিংসন্তি সব্বপাণিনো।
‘‘Na maṃ mittā amittā vā, hiṃsanti sabbapāṇino;
সব্বেসম্পি পিযো হোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং॥
Sabbesampi piyo homi, puññakammassidaṃ phalaṃ.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি , যং দানমদদিং তদা।
‘‘Tiṃsakappasahassamhi , yaṃ dānamadadiṃ tadā;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, গন্ধালেপস্সিদং ফলং॥
Duggatiṃ nābhijānāmi, gandhālepassidaṃ phalaṃ.
‘‘ইমস্মিং ভদ্দকে কপ্পে, একো আসিং জনাধিপো।
‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, eko āsiṃ janādhipo;
মহানুভাৰো রাজাহং, চক্কৰত্তী মহব্বলো॥
Mahānubhāvo rājāhaṃ, cakkavattī mahabbalo.
‘‘সোহং পঞ্চসু সীলেসু, ঠপেত্ৰা জনতং বহুং।
‘‘Sohaṃ pañcasu sīlesu, ṭhapetvā janataṃ bahuṃ;
পাপেত্ৰা সুগতিংযেৰ, দেৰতানং পিযো অহুং॥
Pāpetvā sugatiṃyeva, devatānaṃ piyo ahuṃ.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে॰… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি॥
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
তথা দেৰতাহি অতিৰিয পিযাযিতব্বভাৰতো ইমং থেরং ভগৰা দেৰতানং পিযমনাপভাৰেন অগ্গট্ঠানে ঠপেসি – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং দেৰতানং পিযমনাপানং যদিদং পিলিন্দৰচ্ছো’’তি (অ॰ নি॰ ১.২০৯, ২১৫) সো একদিৰসং ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো অত্তনো গুণে পচ্চৰেক্খিত্ৰা তেসং কারণভূতং ৰিজ্জানিমিত্তং ভগৰতো সন্তিকে আগমনং পসংসন্তো ‘‘স্ৰাগতং নাপগত’’ন্তি গাথং অভাসি।
Tathā devatāhi ativiya piyāyitabbabhāvato imaṃ theraṃ bhagavā devatānaṃ piyamanāpabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ devatānaṃ piyamanāpānaṃ yadidaṃ pilindavaccho’’ti (a. ni. 1.209, 215) so ekadivasaṃ bhikkhusaṅghamajjhe nisinno attano guṇe paccavekkhitvā tesaṃ kāraṇabhūtaṃ vijjānimittaṃ bhagavato santike āgamanaṃ pasaṃsanto ‘‘svāgataṃ nāpagata’’nti gāthaṃ abhāsi.
৯. তত্থ স্ৰাগতন্তি সুন্দরং আগমনং, ইদং মমাতি সম্বন্ধো। অথ ৰা স্ৰাগতন্তি সুট্ঠু আগতং, মযাতি ৰিভত্তি ৰিপরিণামেতব্বা। নাপগতন্তি ন অপগতং হিতাভিৰুদ্ধিতো ন অপেতং। নযিদং দুমন্তিতং মমাতি ইদং মম দুট্ঠু কথিতং, দুট্ঠু ৰা ৰীমংসিতং ন হোতি। ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ভগৰতো সন্তিকে মমাগমনং, যং ৰা মযা তত্থ আগতং, তং স্ৰাগতং, স্ৰাগতত্তাযেৰ ন দুরাগতং। যং ‘‘ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি মম মন্তিতং গদিতং কথিতং, চিত্তেন ৰা ৰীমংসিতং ইদম্পি ন দুম্মন্তিন্তি। ইদানি তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘সংৰিভত্তেসূ’’তিআদিমাহ। সংৰিভত্তেসূতি পকারতো ৰিভত্তেসু। ধম্মেসূতি ঞেয্যধম্মেসু সমথধম্মেসু ৰা, নানাতিত্থিযেহি পকতিআদিৰসেন, সম্মাসম্বুদ্ধেহি দুক্খাদিৰসেন সংৰিভজিত্ৰা ৰুত্তধম্মেসু। যং সেট্ঠং তদুপাগমিন্তি যং তত্থ সেট্ঠং, তং চতুসচ্চধম্মং, তস্স ৰা বোধকং সাসনধম্মং উপাগমিং, ‘‘অযং ধম্মো অযং ৰিনযো’’তি উপগচ্ছিং। সম্মাসম্বুদ্ধেহি এৰ ৰা কুসলাদিৰসেন খন্ধাদিৰসেন যথাসভাৰতো সংৰিভত্তেসু সভাৰধম্মেসু যং তত্থ সেট্ঠং উত্তমং পৰরং, তং মগ্গফলনিব্বানধম্মং উপাগমিং, অত্তপচ্চক্খতো উপগচ্ছিং সচ্ছাকাসিং, তস্মা স্ৰাগতং মম ন অপগতং সুমন্তিতং ন দুম্মন্তিতন্তি যোজনা।
9. Tattha svāgatanti sundaraṃ āgamanaṃ, idaṃ mamāti sambandho. Atha vā svāgatanti suṭṭhu āgataṃ, mayāti vibhatti vipariṇāmetabbā. Nāpagatanti na apagataṃ hitābhivuddhito na apetaṃ. Nayidaṃ dumantitaṃ mamāti idaṃ mama duṭṭhu kathitaṃ, duṭṭhu vā vīmaṃsitaṃ na hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ bhagavato santike mamāgamanaṃ, yaṃ vā mayā tattha āgataṃ, taṃ svāgataṃ, svāgatattāyeva na durāgataṃ. Yaṃ ‘‘bhagavato santike dhammaṃ sutvā pabbajissāmī’’ti mama mantitaṃ gaditaṃ kathitaṃ, cittena vā vīmaṃsitaṃ idampi na dummantinti. Idāni tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘saṃvibhattesū’’tiādimāha. Saṃvibhattesūti pakārato vibhattesu. Dhammesūti ñeyyadhammesu samathadhammesu vā, nānātitthiyehi pakatiādivasena, sammāsambuddhehi dukkhādivasena saṃvibhajitvā vuttadhammesu. Yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgaminti yaṃ tattha seṭṭhaṃ, taṃ catusaccadhammaṃ, tassa vā bodhakaṃ sāsanadhammaṃ upāgamiṃ, ‘‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo’’ti upagacchiṃ. Sammāsambuddhehi eva vā kusalādivasena khandhādivasena yathāsabhāvato saṃvibhattesu sabhāvadhammesu yaṃ tattha seṭṭhaṃ uttamaṃ pavaraṃ, taṃ maggaphalanibbānadhammaṃ upāgamiṃ, attapaccakkhato upagacchiṃ sacchākāsiṃ, tasmā svāgataṃ mama na apagataṃ sumantitaṃ na dummantitanti yojanā.
পিলিন্দৰচ্ছত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
তিপিটক (মূল) • Tipiṭaka (Mūla) / সুত্তপিটক • Suttapiṭaka / খুদ্দকনিকায • Khuddakanikāya / থেরগাথাপাল়ি • Theragāthāpāḷi / ৯. পিলিন্দৰচ্ছত্থেরগাথা • 9. Pilindavacchattheragāthā
