| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / খুদ্দসিক্খা-মূলসিক্খা • Khuddasikkhā-mūlasikkhā |
৩৪. পথৰীনিদ্দেসৰণ্ণনা
34. Pathavīniddesavaṇṇanā
২৪২. জাতাজাতাতি দুৰিধাতি জাতা পথৰী অজাতা পথৰীতি পথৰী দুৰিধাতি অত্থো। ইমিনা জাতপথৰিঞ্চ অজাতপথৰিঞ্চ দস্সেতি। তাসং ৰিভাগং দস্সেতি ‘‘সুদ্ধা’’তিআদিনা। সুদ্ধমত্তিকপংসুকা চ অদড্ঢা চ বহুমত্তিকপংসুকা চ চাতুমাসাধিকোৰট্ঠপংসুমত্তিকরাসি চ জাতা পথৰীতি সম্বন্ধো। মত্তিকা চ পংসু চাতি দ্ৰন্দো। সুদ্ধা অপ্পসক্খরাদিতায মত্তিকা পংসৰো যস্সাতি বাহিরত্থো। অদড্ঢাতি উদ্ধনপচনাদিৰসেন তথা তথা অদড্ঢা। সা পন ৰিসুং নত্থি, সুদ্ধমত্তিকাদীসু অঞ্ঞতরাৰ ৰেদিতব্বা। চত্তারো মাসা, তেহি সহিতো অতিরেকো কালো, তস্মিং ওৰট্ঠোতি সমাসো। ওৰট্ঠোতি যেন কেনচি উদকেন ওৰট্ঠো। বুধা পন ‘‘আকাসতো ৰুট্ঠউদকেনেৰ, ন অঞ্ঞত্থ পহরিত্ৰা পতিতবিন্দুনা’’তি ৰদন্তি, ‘‘ওৰট্ঠো’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা চ ‘‘পোক্খরণিযা ঠিততনুকদ্দমো ৰট্টতি, বহলো তু ন ৰট্টতী’’তি (পাচি॰ অট্ঠ॰ ৮৬) ৰুত্তত্তা চ ‘‘ৰিনযৰিনিচ্ছযে সম্পত্তে গরুকে ঠাতব্ব’’ন্তি ৰিনযলক্খণতো চ ন তং যুজ্জতীতি অম্হাকং খন্তি। পংসুমত্তিকানং রাসি পংসুমত্তিকরাসি। চতু…পে॰… ৰট্ঠো পংসুমত্তিকরাসি যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, কম্মধারযো ৰা।
242.Jātājātātiduvidhāti jātā pathavī ajātā pathavīti pathavī duvidhāti attho. Iminā jātapathaviñca ajātapathaviñca dasseti. Tāsaṃ vibhāgaṃ dasseti ‘‘suddhā’’tiādinā. Suddhamattikapaṃsukā ca adaḍḍhā ca bahumattikapaṃsukā ca cātumāsādhikovaṭṭhapaṃsumattikarāsi ca jātā pathavīti sambandho. Mattikā ca paṃsu cāti dvando. Suddhā appasakkharāditāya mattikā paṃsavo yassāti bāhirattho. Adaḍḍhāti uddhanapacanādivasena tathā tathā adaḍḍhā. Sā pana visuṃ natthi, suddhamattikādīsu aññatarāva veditabbā. Cattāro māsā, tehi sahito atireko kālo, tasmiṃ ovaṭṭhoti samāso. Ovaṭṭhoti yena kenaci udakena ovaṭṭho. Budhā pana ‘‘ākāsato vuṭṭhaudakeneva, na aññattha paharitvā patitabindunā’’ti vadanti, ‘‘ovaṭṭho’’ti sāmaññena vuttattā ca ‘‘pokkharaṇiyā ṭhitatanukaddamo vaṭṭati, bahalo tu na vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 86) vuttattā ca ‘‘vinayavinicchaye sampatte garuke ṭhātabba’’nti vinayalakkhaṇato ca na taṃ yujjatīti amhākaṃ khanti. Paṃsumattikānaṃ rāsi paṃsumattikarāsi. Catu…pe… vaṭṭho paṃsumattikarāsi yassāti aññapadattho, kammadhārayo vā.
২৪৩. ৰালুকা চ দড্ঢা চ যেভুয্যসক্খরাদিমহীপি চ চাতুমাসোমৰট্ঠকো ৰুত্তরাসি চ দুতিযা ভূমীতি সম্বন্ধো সক্খরা চ পাসাণা চ মরুম্বা চ কথলা চ ৰালুকা চাতি দ্ৰন্দো। সুদ্ধা সক্খর…পে॰… ৰালুকা যস্সাতি ৰিগ্গহো। হত্থমুট্ঠিনা গহেতব্বপ্পমাণা সক্খরা, ততো উপরি পাসাণা, কটসক্খরা মরুম্বা, কপালখণ্ডানি কথলাতি ৰেদিতব্বা। দুতিযাতি অজাতা। ৰুত্তরাসীতি ৰুত্তো মত্তিকপংসুসিরা।
243. Vālukā ca daḍḍhā ca yebhuyyasakkharādimahīpi ca cātumāsomavaṭṭhako vuttarāsi ca dutiyā bhūmīti sambandho sakkharā ca pāsāṇā ca marumbā ca kathalā ca vālukā cāti dvando. Suddhā sakkhara…pe… vālukā yassāti viggaho. Hatthamuṭṭhinā gahetabbappamāṇā sakkharā, tato upari pāsāṇā, kaṭasakkharā marumbā, kapālakhaṇḍāni kathalāti veditabbā. Dutiyāti ajātā. Vuttarāsīti vutto mattikapaṃsusirā.
২৪৪. কীদিসী যেভুযুমত্তিকাদীতি আহ ‘‘দ্ৰে ভাগা’’তিআদি। যস্স ভূমিযাতি যস্সা ভূমিযা। সেসেসুপীতি যেভুয্যপংসুযেভুয্যসক্খরযেভুয্যপাসাণাদীসু।
244. Kīdisī yebhuyumattikādīti āha ‘‘dve bhāgā’’tiādi. Yassa bhūmiyāti yassā bhūmiyā. Sesesupīti yebhuyyapaṃsuyebhuyyasakkharayebhuyyapāsāṇādīsu.
২৪৫. ‘‘পাচিত্তী’’তিআদিনা তত্থ ৰিনিচ্ছযং দস্সেতি। জাতে জাতসঞ্ঞিস্স খণনে পাচিত্তীতি সম্বন্ধো। জাতেতি জাতে ভূমিভাগে, লিঙ্গৰিপল্লাসো ৰা, জাতাযাতি ৰুত্তং হোতি। জাতে দ্ৰেল়্হস্স ৰিমতিস্স দুক্কটন্তি সম্বন্ধো। জাতে অজাতসঞ্ঞিস্স অনাপত্তি। তথা আণাপনে অনাপত্তীতি যোজনা। অজাতসঞ্ঞিস্সাতি অজাতাতি সঞ্ঞা অজাতসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি অজাতসঞ্ঞী, তস্স।
245.‘‘Pācittī’’tiādinā tattha vinicchayaṃ dasseti. Jāte jātasaññissa khaṇane pācittīti sambandho. Jāteti jāte bhūmibhāge, liṅgavipallāso vā, jātāyāti vuttaṃ hoti. Jāte dveḷhassa vimatissa dukkaṭanti sambandho. Jāte ajātasaññissa anāpatti. Tathā āṇāpane anāpattīti yojanā. Ajātasaññissāti ajātāti saññā ajātasaññā, sā assa atthīti ajātasaññī, tassa.
২৪৬. একাযাণত্তিযা একাতি সচে সকিং আণত্তো দিৰসম্পি খণতি, আণাপকস্স একা এৰ আপত্তীতি অত্থো। ৰাচসো আপত্তীতি সম্বন্ধো। ৰাচসোতি ৰিচ্ছাযং সো, ৰাচায ৰাচাযাতি অত্থো।
246.Ekāyāṇattiyā ekāti sace sakiṃ āṇatto divasampi khaṇati, āṇāpakassa ekā eva āpattīti attho. Vācaso āpattīti sambandho. Vācasoti vicchāyaṃ so, vācāya vācāyāti attho.
২৪৭. ‘‘ইমং ঠানং খণ ৰা’’তিআদিনা যোজেতব্বং। ‘‘এত্থ অগ্গিং জালেহি ৰা’’তি যোজনা । ‘‘ৰত্তু’’ন্তি ইদং ‘‘ন ৰট্টতী’’তি ইমস্স কত্তুপদৰচনন্তি অত্থো। অথ ৰা ‘‘ইমং ঠানং খণা’’তিআদিপ্পকারো ৰচনায ন ৰট্টতীতি অত্থো। নিযমেত্ৰাতি ইমিনা ‘‘আৰাটং খণ, কন্দং খণা’’তিআদিনা অনিযমেত্ৰা ৰত্তুং ৰট্টতীতি দীপেতি।
247. ‘‘Imaṃ ṭhānaṃ khaṇa vā’’tiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Ettha aggiṃ jālehi vā’’ti yojanā . ‘‘Vattu’’nti idaṃ ‘‘na vaṭṭatī’’ti imassa kattupadavacananti attho. Atha vā ‘‘imaṃ ṭhānaṃ khaṇā’’tiādippakāro vacanāya na vaṭṭatīti attho. Niyametvāti iminā ‘‘āvāṭaṃ khaṇa, kandaṃ khaṇā’’tiādinā aniyametvā vattuṃ vaṭṭatīti dīpeti.
২৪৮. ‘‘ইমস্স থম্ভস্স আৰাটং জান ৰা, কপ্পিযং করোহি ৰা’’তি চ ‘‘মত্তিকং জান ৰা, মত্তিকং আহর ৰা, মত্তিকং কপ্পিযং করোহি ৰা’’তি চ এদিসং ৰচনং ৰট্টতীতি সম্বন্ধো। এতং ৰিয দিস্সতীতি এদিসং, কিং তং? ‘‘মত্তিকং দেহী’’তিআদিকং উপমেয্যং। ‘‘মত্তিকং জানা’’তিআদিকং পন উপমানং, তেসং উপমানোপমেয্যানং যা কপ্পিযসঙ্খাতা সমানধম্মতা, সা উপমা। তথা চ ৰুত্তং অম্হেহি সুবোধালঙ্কারে ‘‘উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযোপমা’’তি। অঞ্ঞথা উপমানভূতঅক্খরাৰল়িসদিসীযেৰ, অক্খরাৰল়ি উপমেয্যং সিযা। ৰাক্যে ৰিয-সদ্দোযেৰ পন উপমানং জোতেতীতি ৰেদিতব্বং।
248. ‘‘Imassa thambhassa āvāṭaṃ jāna vā, kappiyaṃ karohi vā’’ti ca ‘‘mattikaṃ jāna vā, mattikaṃ āhara vā, mattikaṃ kappiyaṃ karohi vā’’ti ca edisaṃ vacanaṃ vaṭṭatīti sambandho. Etaṃ viya dissatīti edisaṃ, kiṃ taṃ? ‘‘Mattikaṃ dehī’’tiādikaṃ upameyyaṃ. ‘‘Mattikaṃ jānā’’tiādikaṃ pana upamānaṃ, tesaṃ upamānopameyyānaṃ yā kappiyasaṅkhātā samānadhammatā, sā upamā. Tathā ca vuttaṃ amhehi subodhālaṅkāre ‘‘upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyopamā’’ti. Aññathā upamānabhūtaakkharāvaḷisadisīyeva, akkharāvaḷi upameyyaṃ siyā. Vākye viya-saddoyeva pana upamānaṃ jotetīti veditabbaṃ.
২৪৯. পথৰিযা অসম্বদ্ধং সুক্খকদ্দমআদিকঞ্চ তনুকং উস্সিঞ্চনীযকদ্দমঞ্চ কোপেতুং লব্ভন্তি সম্বন্ধো। কদ্দমআদিকন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন উদকেন গতট্ঠানে উদকপপ্পটকো নাম হোতি, যং ৰাতপ্পহারেন চলতি, তং সঙ্গণ্হাতি। উস্সিঞ্চনীযকদ্দমন্তি ঘটেহি উস্সিঞ্চিতুং সক্কুণেয্যকদ্দমং।
249. Pathaviyā asambaddhaṃ sukkhakaddamaādikañca tanukaṃ ussiñcanīyakaddamañca kopetuṃ labbhanti sambandho. Kaddamaādikanti ettha ādi-saddena udakena gataṭṭhāne udakapappaṭako nāma hoti, yaṃ vātappahārena calati, taṃ saṅgaṇhāti. Ussiñcanīyakaddamanti ghaṭehi ussiñcituṃ sakkuṇeyyakaddamaṃ.
২৫০. ‘‘চাতুমাসাধিকোৰট্ঠং গণ্ডুপ্পাদ’’ন্তিআদিনা সম্বন্ধিতব্বং। গণ্ডং পথৰিযা গণ্ডসদিসং মত্তিকরাসিং উপ্পাদেন্তীতি গণ্ডুপ্পাদা। ইধ পন তেহি উট্ঠাপিতো গূথো ‘‘গণ্ডুপ্পাদ’’ন্তি নিদ্দিট্ঠো। পোত্থকেসু পন ‘‘গণ্ডুপ্পাদো’’তি পাঠো দিস্সতি। তং ‘‘ন কোপযে’’তি এত্থ কম্মেন ভৰিতব্বন্তি ন যুজ্জতি। মূসিকুক্কিরন্তি মূসিকানং উক্কিরো খণিত্ৰা বহি কতং পংসুরাসি মূসিকুক্কিরোতি। লেড্ডাদিন্তি এত্থ লেড্ডুন্তি কসিতট্ঠানে নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডং। আদি-সদ্দেন গাৰীনং খুরচ্ছিন্নং কদ্দমং সঙ্গণ্হাতি।
250. ‘‘Cātumāsādhikovaṭṭhaṃ gaṇḍuppāda’’ntiādinā sambandhitabbaṃ. Gaṇḍaṃ pathaviyā gaṇḍasadisaṃ mattikarāsiṃ uppādentīti gaṇḍuppādā. Idha pana tehi uṭṭhāpito gūtho ‘‘gaṇḍuppāda’’nti niddiṭṭho. Potthakesu pana ‘‘gaṇḍuppādo’’ti pāṭho dissati. Taṃ ‘‘na kopaye’’ti ettha kammena bhavitabbanti na yujjati. Mūsikukkiranti mūsikānaṃ ukkiro khaṇitvā bahi kataṃ paṃsurāsi mūsikukkiroti. Leḍḍādinti ettha leḍḍunti kasitaṭṭhāne naṅgalacchinnamattikāpiṇḍaṃ. Ādi-saddena gāvīnaṃ khuracchinnaṃ kaddamaṃ saṅgaṇhāti.
২৫১-২. উদকসন্তিকে পতিতে ৰাপিআদীনং কূলে চ পাসাণে লগ্গে রজে চ নৰসোণ্ডিযা পতিতে রজে চ অব্ভোকাসুট্ঠিতে ৰম্মিকে চ মত্তিকাকুট্টে চ তথাতি সম্বন্ধো। তথাতি ইমিনা কূলাদিকে চাতুমাসাধিকোৰট্ঠং ৰা সব্বং ন কোপযেতি ইদং অতিদিসতি। ইট্ঠককুট্টকো ৰট্টতীতি আহ ‘‘যেভুয্যা’’তিআদি। যেভুয্যেন কথলা এত্থাতি যেভুয্যকথলা, ভূমি , তিট্ঠতি এত্থাতি ঠানং , যেভুয্যকথলায ঠানং, তস্মিং। ইট্ঠককুট্টকো যেভুয্যকথলা ৰিয হোতীতি অধিপ্পাযো। কুট্টকং কোপেন্তস্স অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো। ইট্ঠকায কতো কুট্টকোতি সমাসো।
251-2. Udakasantike patite vāpiādīnaṃ kūle ca pāsāṇe lagge raje ca navasoṇḍiyā patite raje ca abbhokāsuṭṭhite vammike ca mattikākuṭṭe ca tathāti sambandho. Tathāti iminā kūlādike cātumāsādhikovaṭṭhaṃ vā sabbaṃ na kopayeti idaṃ atidisati. Iṭṭhakakuṭṭako vaṭṭatīti āha ‘‘yebhuyyā’’tiādi. Yebhuyyena kathalā etthāti yebhuyyakathalā, bhūmi , tiṭṭhati etthāti ṭhānaṃ, yebhuyyakathalāya ṭhānaṃ, tasmiṃ. Iṭṭhakakuṭṭako yebhuyyakathalā viya hotīti adhippāyo. Kuṭṭakaṃ kopentassa anāpattīti adhippāyo. Iṭṭhakāya kato kuṭṭakoti samāso.
২৫৩-৫. সঞ্চালেত্ৰা ভূমিং ৰিকোপযং থম্ভাদিং গণ্হিতুং ৰাতি সম্বন্ধো। তত্থ ৰিকোপযন্তি করণত্থে পচ্চত্তৰচনং, ৰিকোপযতাতি অত্থো। অঞ্ঞথা কথমেত্থ পঠমাপসঙ্গো। পঠমা হি ‘‘ভৰ’’ন্তি ৰুত্তে সিযা, ন চ ‘‘গণ্হিতু’’ন্তিআদীসু তুং-পচ্চযেহি ৰুত্তো কোচি অত্থি, যদা ভাৰে তুং-পচ্চযো, তদা ন কিঞ্চি ৰুত্তং হোতীতি, ‘‘ন কপ্পতী’’তি পধানকিরিযাযপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেন কত্তা অঞ্ঞোযেৰাতি এৰং সব্বত্থ। ততিযত্থে তু সতি ইতো চিতো সঞ্চালেত্ৰা ভূমিং ৰিকোপযতা থম্ভাদিং গণ্হিতুং ন কপ্পতীতি অতীৰ যুজ্জতি। ধারাযাতি পস্সাৰধারায। ৰিসমং সমং কাতুং সম্মুঞ্জনীহি ঘংসিতুং ৰাতি যোজনা। ৰিসমন্তি ৰিসমট্ঠানং। ‘‘পদং দস্সেস্সামী’’তি ভূমিং ভিন্দন্তো চঙ্কমিতুং ৰাতি সম্বন্ধো। ভিন্দন্তোতি ভিন্দতা। কণ্ডুরোগী ৰা তটাদীসু অঙ্গপচ্চঙ্গং ঘংসিতুন্তি যোজনা। কণ্ডুরোগীতি কণ্ডুরোগিনা। চ-সদ্দো অৰধারণে।
253-5. Sañcāletvā bhūmiṃ vikopayaṃ thambhādiṃ gaṇhituṃ vāti sambandho. Tattha vikopayanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, vikopayatāti attho. Aññathā kathamettha paṭhamāpasaṅgo. Paṭhamā hi ‘‘bhava’’nti vutte siyā, na ca ‘‘gaṇhitu’’ntiādīsu tuṃ-paccayehi vutto koci atthi, yadā bhāve tuṃ-paccayo, tadā na kiñci vuttaṃ hotīti, ‘‘na kappatī’’ti padhānakiriyāyapi heṭṭhā vuttanayena kattā aññoyevāti evaṃ sabbattha. Tatiyatthe tu sati ito cito sañcāletvā bhūmiṃ vikopayatā thambhādiṃ gaṇhituṃ na kappatīti atīva yujjati. Dhārāyāti passāvadhārāya. Visamaṃ samaṃ kātuṃ sammuñjanīhi ghaṃsituṃ vāti yojanā. Visamanti visamaṭṭhānaṃ. ‘‘Padaṃ dassessāmī’’ti bhūmiṃ bhindanto caṅkamituṃ vāti sambandho. Bhindantoti bhindatā. Kaṇḍurogī vā taṭādīsu aṅgapaccaṅgaṃ ghaṃsitunti yojanā. Kaṇḍurogīti kaṇḍuroginā. Ca-saddo avadhāraṇe.
২৫৬-৭. সুদ্ধচিত্তস্সাতি পথৰিভেদাধিপ্পাযৰিরহেন পরিসুদ্ধচিত্তস্স।
256-7.Suddhacittassāti pathavibhedādhippāyavirahena parisuddhacittassa.
২৫৮. অগ্গিস্স অনুপাদানে কপালে ৰা অনুপাদানায ইট্ঠকায ৰা অগ্গিং পাতেতুং ৰা অৰসে সতি ভূমিযং পাতেতুং ৰা লব্ভতেতি সম্বন্ধো। উপাদানং ইন্ধনং, ন উপাদানং অনুপাদানং, তস্মিং। ৰসো পভুত্তং। ‘‘ৰসো পভুত্তে আযত্তে’’তি হি নিঘণ্ডু। ন ৰসো অৰসো, তস্মিং অপভুত্তেতি অত্থো। পতিতট্ঠানেযেৰ উপাদানং দত্ৰা অগ্গিং কাতুং ৰট্টতি। সুক্খখাণুকসুক্খরুক্খাদীসু চ অগ্গিং দাতুং ন ৰট্টতি। সচে পন ‘‘পথৰিং অপ্পত্তমেৰ নিব্বাপেত্ৰা গমিস্সামী’’তি দেতি, ৰট্টতি, পচ্ছা নিব্বাপেতুং ন সক্কোতি, অৰিসযত্তা অনাপত্তি। ‘‘ভূমিযং পাতেহী’’তি এৰম্পি ৰত্তুং ন ৰট্টতীতি।
258. Aggissa anupādāne kapāle vā anupādānāya iṭṭhakāya vā aggiṃ pātetuṃ vā avase sati bhūmiyaṃ pātetuṃ vā labbhateti sambandho. Upādānaṃ indhanaṃ, na upādānaṃ anupādānaṃ, tasmiṃ. Vaso pabhuttaṃ. ‘‘Vaso pabhutte āyatte’’ti hi nighaṇḍu. Na vaso avaso, tasmiṃ apabhutteti attho. Patitaṭṭhāneyeva upādānaṃ datvā aggiṃ kātuṃ vaṭṭati. Sukkhakhāṇukasukkharukkhādīsu ca aggiṃ dātuṃ na vaṭṭati. Sace pana ‘‘pathaviṃ appattameva nibbāpetvā gamissāmī’’ti deti, vaṭṭati, pacchā nibbāpetuṃ na sakkoti, avisayattā anāpatti. ‘‘Bhūmiyaṃ pātehī’’ti evampi vattuṃ na vaṭṭatīti.
পথৰীনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।
Pathavīniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
