| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / মিলিন্দপঞ্হপাল়ি • Milindapañhapāḷi |
৪. পথৰিচলনপঞ্হো
4. Pathavicalanapañho
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে 1, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’তি। অসেসৰচনং ইদং, নিস্সেসৰচনং ইদং, নিপ্পরিযাযৰচনং ইদং, নত্থঞ্ঞো নৰমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায। যদি, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞো নৰমো হেতু ভৰেয্য মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায, তম্পি হেতুং ভগৰা কথেয্য। যস্মা চ খো, ভন্তে নাগসেন, নত্থঞ্ঞো নৰমো হেতু মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায, তস্মা অনাচিক্খিতো ভগৰতা, অযঞ্চ নৰমো হেতু দিস্সতি মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায, যং ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতাতি। যদি, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠেৰ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰায, তেন হি ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতাতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা। যদি ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, তেন হি অট্ঠেৰ হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযাতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা। অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো সুখুমো দুন্নিৰেঠিযো অন্ধকরণো চেৰ গম্ভীরো চ, সো তৰানুপ্পত্তো, নেসো অঞ্ঞেন ইত্তরপঞ্ঞেন সক্কা ৰিসজ্জেতুং অঞ্ঞত্র তৰাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি।
4. ‘‘Bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā – ‘aṭṭhime, bhikkhave 2, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’ti. Asesavacanaṃ idaṃ, nissesavacanaṃ idaṃ, nippariyāyavacanaṃ idaṃ, natthañño navamo hetu mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Yadi, bhante nāgasena, añño navamo hetu bhaveyya mahato bhūmicālassa pātubhāvāya, tampi hetuṃ bhagavā katheyya. Yasmā ca kho, bhante nāgasena, natthañño navamo hetu mahato bhūmicālassa pātubhāvāya, tasmā anācikkhito bhagavatā, ayañca navamo hetu dissati mahato bhūmicālassa pātubhāvāya, yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitāti. Yadi, bhante nāgasena, aṭṭheva hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya, tena hi vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitāti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā. Yadi vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, tena hi aṭṭheva hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti tampi vacanaṃ micchā. Ayampi ubhato koṭiko pañho sukhumo dunniveṭhiyo andhakaraṇo ceva gambhīro ca, so tavānuppatto, neso aññena ittarapaññena sakkā visajjetuṃ aññatra tavādisena buddhimatā’’ti.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা – ‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’তি। যং ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, তঞ্চ পন অকালিকং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, তস্মা অগণিতং অট্ঠহি হেতূহি।
‘‘Bhāsitampetaṃ, mahārāja, bhagavatā – ‘aṭṭhime, bhikkhave, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’ti. Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi.
‘‘যথা, মহারাজ, লোকে তযো যেৰ মেঘা গণীযন্তি ৰস্সিকো হেমন্তিকো পাৰুসকোতি। যদি তে মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো মেঘো পৰস্সতি, ন সো মেঘো গণীযতি সম্মতেহি মেঘেহি, অকালমেঘোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি। এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি।
‘‘Yathā, mahārāja, loke tayo yeva meghā gaṇīyanti vassiko hemantiko pāvusakoti. Yadi te muñcitvā añño megho pavassati, na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi, akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati. Evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, হিমৰন্তা পব্বতা পঞ্চ নদিসতানি সন্দন্তি, তেসং, মহারাজ, পঞ্চন্নং নদিসতানং দসেৰ নদিযো নদিগণনায গণীযন্তি। সেয্যথীদং, গঙ্গা যমুনা অচিরৰতী সরভূ মহী সিন্ধু সরস্সতী ৰেত্রৰতী ৰীতংসা চন্দভাগাতি, অৰসেসা নদিযো নদিগণনায অগণিতা। কিং কারণা? ন তা নদিযো ধুৰসলিলা। এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি।
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti, tesaṃ, mahārāja, pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathīdaṃ, gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī sindhu sarassatī vetravatī vītaṃsā candabhāgāti, avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā. Kiṃ kāraṇā? Na tā nadiyo dhuvasalilā. Evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, রঞ্ঞো সতম্পি দ্ৰিসতম্পি তিসতম্পি অমচ্চা হোন্তি, তেসং ছ যেৰ জনা অমচ্চগণনায গণীযন্তি। সেয্যথীদং, সেনাপতি পুরোহিতো অক্খদস্সো ভণ্ডাগারিকো ছত্তগ্গাহকো খগ্গগ্গাহকো। এতে যেৰ অমচ্চগণনায গণীযন্তি। কিং কারণা? যুত্তত্তা রাজগুণেহি, অৰসেসা অগণিতা, সব্বে অমচ্চাত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি । এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি।
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti, tesaṃ cha yeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Seyyathīdaṃ, senāpati purohito akkhadasso bhaṇḍāgāriko chattaggāhako khaggaggāhako. Ete yeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti. Kiṃ kāraṇā? Yuttattā rājaguṇehi, avasesā agaṇitā, sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti . Evameva kho, mahārāja, vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā, akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ, na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi.
‘‘সুয্যতি নু খো, মহারাজ, এতরহি জিনসাসনে কতাধিকারানং দিট্ঠধম্মসুখৰেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৰমনুস্সেসূ’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যতি এতরহি জিনসাসনে কতাধিকারানং দিট্ঠধম্মসুখৰেদনীযকম্মং, কিত্তি চ যেসং অব্ভুগ্গতা দেৰমনুস্সেসু সত্ত জনাতি’’। ‘‘কে চ তে, মহারাজা’’তি? ‘‘সুমনো চ, ভন্তে, মালাকারো, একসাটকো চ ব্রাহ্মণো, পুণ্ণো চ ভতকো, মল্লিকা চ দেৰী, গোপালমাতা চ দেৰী, সুপ্পিযা চ উপাসিকা, পুণ্ণা চ দাসীতি ইমে সত্ত দিট্ঠধম্মসুখৰেদনীযা সত্তা, কিত্তি চ ইমেসং অব্ভুগ্গতা দেৰমনুস্সেসূ’’তি।
‘‘Suyyati nu kho, mahārāja, etarahi jinasāsane katādhikārānaṃ diṭṭhadhammasukhavedanīyakammaṃ, kitti ca yesaṃ abbhuggatā devamanussesū’’ti? ‘‘Āma, bhante, suyyati etarahi jinasāsane katādhikārānaṃ diṭṭhadhammasukhavedanīyakammaṃ, kitti ca yesaṃ abbhuggatā devamanussesu satta janāti’’. ‘‘Ke ca te, mahārājā’’ti? ‘‘Sumano ca, bhante, mālākāro, ekasāṭako ca brāhmaṇo, puṇṇo ca bhatako, mallikā ca devī, gopālamātā ca devī, suppiyā ca upāsikā, puṇṇā ca dāsīti ime satta diṭṭhadhammasukhavedanīyā sattā, kitti ca imesaṃ abbhuggatā devamanussesū’’ti.
‘‘অপরেপি সুয্যন্তি নু খো অতীতে মানুসকেনেৰ সরীরদেহেন তিদসভৰনং গতা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সুয্যন্তী’’তি। ‘‘কে চ তে, মহারাজা’’তি? ‘‘গুত্তিলো চ গন্ধব্বো, সাধীনো চ রাজা, নিমি চ রাজা, মন্ধাতা চ রাজাতি ইমে চতুরো জনা সুয্যন্তি, তেনেৰ মানুসকেন সরীরদেহেন তিদসভৰনং গতা’’তি। ‘‘সুচিরম্পি কতং সুয্যতি সুকতদুক্কটন্তি? সুতপুব্বং পন তযা, মহারাজ, অতীতে ৰা অদ্ধানে ৰত্তমানে ৰা অদ্ধানে ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা মহাপথৰী কম্পিতা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি। ‘‘অত্থি মে, মহারাজ, আগমো অধিগমো পরিযত্তি সৰনং সিক্খাবলং সুস্সূসা পরিপুচ্ছা আচরিযুপাসনং, মযাপি ন সুতপুব্বং ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা মহাপথৰী কম্পিতা’তি ঠপেত্ৰা ৰেস্সন্তরস্স রাজৰসভস্স দানৰরং । ভগৰতো চ, মহারাজ, কস্সপস্স, ভগৰতো চ সক্যমুনিনোতি দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং অন্তরে গণনপথং ৰীতিৰত্তা ৰস্সকোটিযো অতিক্কন্তা, তত্থপি মে সৰনং নত্থি ‘ইত্থন্নামস্স দানে দীযমানে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তিক্খত্তুং ৰা মহাপথৰী কম্পিতা’তি। ন, মহারাজ, তাৰতকেন ৰীরিযেন তাৰতকেন পরক্কমেন মহাপথৰী কম্পতি, গুণভারভরিতা, মহারাজ, সব্বসোচেয্যকিরিযগুণভারভরিতা ধারেতুং ন ৰিসহন্তী মহাপথৰী চলতি কম্পতি পৰেধতি।
‘‘Aparepi suyyanti nu kho atīte mānusakeneva sarīradehena tidasabhavanaṃ gatā’’ti? ‘‘Āma, bhante, suyyantī’’ti. ‘‘Ke ca te, mahārājā’’ti? ‘‘Guttilo ca gandhabbo, sādhīno ca rājā, nimi ca rājā, mandhātā ca rājāti ime caturo janā suyyanti, teneva mānusakena sarīradehena tidasabhavanaṃ gatā’’ti. ‘‘Sucirampi kataṃ suyyati sukatadukkaṭanti? Sutapubbaṃ pana tayā, mahārāja, atīte vā addhāne vattamāne vā addhāne itthannāmassa dāne dīyamāne sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā mahāpathavī kampitā’’ti? ‘‘Na hi bhante’’ti. ‘‘Atthi me, mahārāja, āgamo adhigamo pariyatti savanaṃ sikkhābalaṃ sussūsā paripucchā ācariyupāsanaṃ, mayāpi na sutapubbaṃ ‘itthannāmassa dāne dīyamāne sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā mahāpathavī kampitā’ti ṭhapetvā vessantarassa rājavasabhassa dānavaraṃ . Bhagavato ca, mahārāja, kassapassa, bhagavato ca sakyamuninoti dvinnaṃ buddhānaṃ antare gaṇanapathaṃ vītivattā vassakoṭiyo atikkantā, tatthapi me savanaṃ natthi ‘itthannāmassa dāne dīyamāne sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā mahāpathavī kampitā’ti. Na, mahārāja, tāvatakena vīriyena tāvatakena parakkamena mahāpathavī kampati, guṇabhārabharitā, mahārāja, sabbasoceyyakiriyaguṇabhārabharitā dhāretuṃ na visahantī mahāpathavī calati kampati pavedhati.
‘‘যথা, মহারাজ, সকটস্স অতিভারভরিতস্স নাভিযো চ নেমিযো চ ফলন্তি অক্খো ভিজ্জতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সব্বসোচেয্যকিরিযগুণভারভরিতা মহাপথৰী ধারেতুং ন ৰিসহন্তী চলতি কম্পতি পৰেধতি।
‘‘Yathā, mahārāja, sakaṭassa atibhārabharitassa nābhiyo ca nemiyo ca phalanti akkho bhijjati, evameva kho, mahārāja, sabbasoceyyakiriyaguṇabhārabharitā mahāpathavī dhāretuṃ na visahantī calati kampati pavedhati.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, গগনং অনিলজলৰেগসঞ্ছাদিতং উস্সন্নজলভারভরিতং অতিৰাতেন ফুটিতত্তা নদতি রৰতি গল়গল়াযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, মহাপথৰী রঞ্ঞো ৰেস্সন্তরস্স দানবলৰিপুলউস্সন্নভারভরিতা ধারেতুং ন ৰিসহন্তী চলতি কম্পতি পৰেধতি। ন হি, মহারাজ, রঞ্ঞো ৰেস্সন্তরস্স চিত্তং রাগৰসেন পৰত্ততি, ন দোসৰসেন পৰত্ততি, ন মোহৰসেন পৰত্ততি, ন মানৰসেন পৰত্ততি, ন দিট্ঠিৰসেন পৰত্ততি, ন কিলেসৰসেন পৰত্ততি, ন ৰিতক্কৰসেন পৰত্ততি, ন অরতিৰসেন পৰত্ততি, অথ খো দানৰসেন বহুলং পৰত্ততি ‘কিন্তি অনাগতা যাচকা মম সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, আগতা চ যাচকা যথাকামং লভিত্ৰা অত্তমনা ভৰেয্যু’ন্তি সততং সমিতং দানং পতি মানসং ঠপিতং হোতি। রঞ্ঞো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরস্স সততং সমিতং দসসু ঠানেসু মানসং ঠপিতং হোতি দমে সমে খন্তিযং সংৰরে যমে নিযমে অক্কোধে অৰিহিংসাযং সচ্চে সোচেয্যে। রঞ্ঞো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরস্স কামেসনা পহীনা, ভৰেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা, ব্রহ্মচরিযেসনায যেৰ উস্সুক্কং আপন্নো, রঞ্ঞো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরস্স অত্তরক্খা 3 পহীনা, সব্বসত্তরক্খায উস্সুক্কং আপন্নো ‘কিন্তি ইমে সত্তা সমগ্গা অস্সু অরোগা সধনা দীঘাযুকা’তি বহুলং যেৰ মানসং পৰত্ততি। দদমানো চ, মহারাজ, ৰেস্সন্তরো রাজা তং দানং ন ভৰসম্পত্তিহেতু দেতি, ন ধনহেতু দেতি, ন পটিদানহেতু দেতি, ন উপলাপনহেতু দেতি, ন আযুহেতু দেতি, ন ৰণ্ণহেতু দেতি, ন সুখহেতু দেতি, ন বলহেতু দেতি, ন যসহেতু দেতি, ন পুত্তহেতু দেতি, ন ধীতুহেতু দেতি, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞাণহেতু সব্বঞ্ঞুতঞাণরতনস্স কারণা এৰরূপে অতুলৰিপুলানুত্তরে দানৰরে অদাসি, সব্বঞ্ঞুতং পত্তো চ ইমং গাথং অভাসি –
‘‘Yathā vā pana, mahārāja, gaganaṃ anilajalavegasañchāditaṃ ussannajalabhārabharitaṃ ativātena phuṭitattā nadati ravati gaḷagaḷāyati, evameva kho, mahārāja, mahāpathavī rañño vessantarassa dānabalavipulaussannabhārabharitā dhāretuṃ na visahantī calati kampati pavedhati. Na hi, mahārāja, rañño vessantarassa cittaṃ rāgavasena pavattati, na dosavasena pavattati, na mohavasena pavattati, na mānavasena pavattati, na diṭṭhivasena pavattati, na kilesavasena pavattati, na vitakkavasena pavattati, na arativasena pavattati, atha kho dānavasena bahulaṃ pavattati ‘kinti anāgatā yācakā mama santike āgaccheyyuṃ, āgatā ca yācakā yathākāmaṃ labhitvā attamanā bhaveyyu’nti satataṃ samitaṃ dānaṃ pati mānasaṃ ṭhapitaṃ hoti. Rañño, mahārāja, vessantarassa satataṃ samitaṃ dasasu ṭhānesu mānasaṃ ṭhapitaṃ hoti dame same khantiyaṃ saṃvare yame niyame akkodhe avihiṃsāyaṃ sacce soceyye. Rañño, mahārāja, vessantarassa kāmesanā pahīnā, bhavesanā paṭippassaddhā, brahmacariyesanāya yeva ussukkaṃ āpanno, rañño, mahārāja, vessantarassa attarakkhā 4 pahīnā, sabbasattarakkhāya ussukkaṃ āpanno ‘kinti ime sattā samaggā assu arogā sadhanā dīghāyukā’ti bahulaṃ yeva mānasaṃ pavattati. Dadamāno ca, mahārāja, vessantaro rājā taṃ dānaṃ na bhavasampattihetu deti, na dhanahetu deti, na paṭidānahetu deti, na upalāpanahetu deti, na āyuhetu deti, na vaṇṇahetu deti, na sukhahetu deti, na balahetu deti, na yasahetu deti, na puttahetu deti, na dhītuhetu deti, atha kho sabbaññutañāṇahetu sabbaññutañāṇaratanassa kāraṇā evarūpe atulavipulānuttare dānavare adāsi, sabbaññutaṃ patto ca imaṃ gāthaṃ abhāsi –
‘‘‘জালিং কণ্হাজিনং ধীতং, মদ্দিদেৰিং পতিব্বতং।
‘‘‘Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddideviṃ patibbataṃ;
চজমানো ন চিন্তেসিং, বোধিযা যেৰ কারণা’তি॥
Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyā yeva kāraṇā’ti.
‘‘ৰেস্সন্তরো, মহারাজ, রাজা অক্কোধেন কোধং জিনাতি, অসাধুং সাধুনা জিনাতি, কদরিযং দানেন জিনাতি, অলিকৰাদিনং সচ্চেন জিনাতি, সব্বং অকুসলং কুসলেন জিনাতি। তস্স এৰং দদমানস্স ধম্মানুগতস্স ধম্মসীসকস্স 5 দাননিস্সন্দবলৰ 6 ৰীরিযৰিপুলৰিপ্ফারেন হেট্ঠা মহাৰাতা সঞ্চলন্তি সণিকং সণিকং সকিং সকিং আকুলাকুলা ৰাযন্তি ওনমন্তি উন্নমন্তি ৰিনমন্তি, ছিন্নপত্তপাদপা 7 পপতন্তি, গুম্বং গুম্বং ৰলাহকা গগনে সন্ধাৰন্তি, রজোসঞ্চিতা ৰাতা দারুণা হোন্তি, গগনং উপ্পীল়িতা ৰাতা ৰাযন্তি, সহসা ধমধমাযন্তি, মহাভীমো সদ্দো নিচ্ছরতি, তেসু ৰাতেসু কুপিতেসু উদকং সণিকং সণিকং চলতি, উদকে চলিতে খুব্ভন্তি মচ্ছকচ্ছপা, যমকযমকা ঊমিযো জাযন্তি, জলচরা সত্তা তসন্তি, জলৰীচি যুগনদ্ধো ৰত্ততি, ৰীচিনাদো পৰত্ততি, ঘোরা বুব্বুল়া 8 উট্ঠহন্তি, ফেণমালা ভৰন্তি, উত্তরতি মহাসমুদ্দো, দিসাৰিদিসং ধাৰতি উদকং, উদ্ধংসোতপটিসোতমুখা সন্দন্তি সলিলধারা, তসন্তি অসুরা গরুল়া নাগা যক্খা, উব্বিজ্জন্তি ‘কিং নু খো, কথং নু খো, সাগরো ৰিপরিৰত্ততী’তি, গমনপথমেসন্তি ভীতচিত্তা, খুভিতে লুল়িতে জলধারে পকম্পতি মহাপথৰী সনগা সসাগরা , পরিৰত্ততি সিনেরুগিরি কূটসেলসিখরো ৰিনমমানো হোতি, ৰিমনা হোন্তি অহিনকুলবিল়ারকোট্ঠুকসূকরমিগপক্খিনো, রুদন্তি যক্খা অপ্পেসক্খা, হসন্তি যক্খা মহেসক্খা কম্পমানায মহাপথৰিযা।
‘‘Vessantaro, mahārāja, rājā akkodhena kodhaṃ jināti, asādhuṃ sādhunā jināti, kadariyaṃ dānena jināti, alikavādinaṃ saccena jināti, sabbaṃ akusalaṃ kusalena jināti. Tassa evaṃ dadamānassa dhammānugatassa dhammasīsakassa 9 dānanissandabalava 10 vīriyavipulavipphārena heṭṭhā mahāvātā sañcalanti saṇikaṃ saṇikaṃ sakiṃ sakiṃ ākulākulā vāyanti onamanti unnamanti vinamanti, chinnapattapādapā 11 papatanti, gumbaṃ gumbaṃ valāhakā gagane sandhāvanti, rajosañcitā vātā dāruṇā honti, gaganaṃ uppīḷitā vātā vāyanti, sahasā dhamadhamāyanti, mahābhīmo saddo niccharati, tesu vātesu kupitesu udakaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ calati, udake calite khubbhanti macchakacchapā, yamakayamakā ūmiyo jāyanti, jalacarā sattā tasanti, jalavīci yuganaddho vattati, vīcinādo pavattati, ghorā bubbuḷā 12 uṭṭhahanti, pheṇamālā bhavanti, uttarati mahāsamuddo, disāvidisaṃ dhāvati udakaṃ, uddhaṃsotapaṭisotamukhā sandanti saliladhārā, tasanti asurā garuḷā nāgā yakkhā, ubbijjanti ‘kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho, sāgaro viparivattatī’ti, gamanapathamesanti bhītacittā, khubhite luḷite jaladhāre pakampati mahāpathavī sanagā sasāgarā , parivattati sinerugiri kūṭaselasikharo vinamamāno hoti, vimanā honti ahinakulabiḷārakoṭṭhukasūkaramigapakkhino, rudanti yakkhā appesakkhā, hasanti yakkhā mahesakkhā kampamānāya mahāpathaviyā.
‘‘যথা, মহারাজ, মহতি মহাপরিযোগে উদ্ধনগতে উদকসম্পুণ্ণে আকিণ্ণতণ্ডুলে হেট্ঠতো অগ্গি জলমানো পঠমং তাৰ পরিযোগং সন্তাপেতি, পরিযোগো সন্তত্তো উদকং সন্তাপেতি, উদকং সন্তত্তং তণ্ডুলং সন্তাপেতি, তণ্ডুলং সন্তত্তং উম্মুজ্জতি নিমুজ্জতি, বুব্বুল়কজাতং হোতি, ফেণমালা উত্তরতি; এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরো রাজা যং লোকে দুচ্চজং, তং চজি, তস্স তং দুচ্চজং চজন্তস্স দানস্স সভাৰনিস্সন্দেন হেট্ঠা মহাৰাতা ধারেতুং ন ৰিসহন্তা পরিকুপ্পিংসু 13, মহাৰাতেসু পরিকুপিতেসু 14 উদকং কম্পি, উদকে কম্পিতে মহাপথৰী কম্পি, ইতি তদা মহাৰাতা চ উদকঞ্চ মহাপথৰী চাতি ইমে তযো একমনা ৰিয অহেসুং মহাদাননিস্সন্দেন ৰিপুলবলৰীরিযেন নত্থেদিসো, মহারাজ, অঞ্ঞস্স দানানুভাৰো, যথা ৰেস্সন্তরস্স রঞ্ঞো মহাদানানুভাৰো। যথা, মহারাজ, মহিযা বহুৰিধা মণযো ৰিজ্জন্তি। সেয্যথীদং, ইন্দনীলো মহানীলো জোতিরসো ৰেল়ুরিযো উম্মাপুপ্ফো সিরীসপুপ্ফো মনোহরো সূরিযকন্তো চন্দকন্তো ৰজিরো খজ্জোপনকো ফুস্সরাগো লোহিতঙ্গো মসারগল্লোতি, এতে সব্বে অতিক্কম্ম চক্কৰত্তিমণি অগ্গমক্খাযতি, চক্কৰত্তিমণি, মহারাজ, সমন্তা যোজনং ওভাসেতি। এৰমেৰ খো, মহারাজ, যং কিঞ্চি মহিযা দানং ৰিজ্জতি অপি অসদিসদানং পরমং, তং সব্বং অতিক্কম্ম ৰেস্সন্তরস্স রঞ্ঞো মহাদানং অগ্গমক্খাযতি, ৰেস্সন্তরস্স, মহারাজ, রঞ্ঞো মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা’’তি।
‘‘Yathā, mahārāja, mahati mahāpariyoge uddhanagate udakasampuṇṇe ākiṇṇataṇḍule heṭṭhato aggi jalamāno paṭhamaṃ tāva pariyogaṃ santāpeti, pariyogo santatto udakaṃ santāpeti, udakaṃ santattaṃ taṇḍulaṃ santāpeti, taṇḍulaṃ santattaṃ ummujjati nimujjati, bubbuḷakajātaṃ hoti, pheṇamālā uttarati; evameva kho, mahārāja, vessantaro rājā yaṃ loke duccajaṃ, taṃ caji, tassa taṃ duccajaṃ cajantassa dānassa sabhāvanissandena heṭṭhā mahāvātā dhāretuṃ na visahantā parikuppiṃsu 15, mahāvātesu parikupitesu 16 udakaṃ kampi, udake kampite mahāpathavī kampi, iti tadā mahāvātā ca udakañca mahāpathavī cāti ime tayo ekamanā viya ahesuṃ mahādānanissandena vipulabalavīriyena natthediso, mahārāja, aññassa dānānubhāvo, yathā vessantarassa rañño mahādānānubhāvo. Yathā, mahārāja, mahiyā bahuvidhā maṇayo vijjanti. Seyyathīdaṃ, indanīlo mahānīlo jotiraso veḷuriyo ummāpuppho sirīsapuppho manoharo sūriyakanto candakanto vajiro khajjopanako phussarāgo lohitaṅgo masāragalloti, ete sabbe atikkamma cakkavattimaṇi aggamakkhāyati, cakkavattimaṇi, mahārāja, samantā yojanaṃ obhāseti. Evameva kho, mahārāja, yaṃ kiñci mahiyā dānaṃ vijjati api asadisadānaṃ paramaṃ, taṃ sabbaṃ atikkamma vessantarassa rañño mahādānaṃ aggamakkhāyati, vessantarassa, mahārāja, rañño mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā’’ti.
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, যং তথাগতো বোধিসত্তো সমানো অসমো লোকেন এৰংখন্তি এৰংচিত্তো এৰংঅধিমুত্তি এৰংঅধিপ্পাযো, বোধিসত্তানং, ভন্তে নাগসেন, পরক্কমো দক্খাপিতো, পারমী চ জিনানং ভিয্যো ওভাসিতা, চরিযং চরতোপি তাৰ তথাগতস্স সদেৰকে লোকে সেট্ঠভাৰো অনুদস্সিতো। সাধু, ভন্তে নাগসেন, থোমিতং জিনসাসনং, জোতিতা জিনপারমী, ছিন্নো তিত্থিযানং ৰাদগণ্ঠি, ভিন্নো পরাপৰাদকুম্ভো 17, পঞ্হো গম্ভীরো উত্তানীকতো, গহনং অগহনং কতং, সম্মা লদ্ধং জিনপুত্তানং নিব্বাহনং 18, এৰমেতং গণিৰরপৰর তথা সম্পটিচ্ছামা’’তি।
‘‘Acchariyaṃ, bhante nāgasena, buddhānaṃ, abbhutaṃ, bhante nāgasena, buddhānaṃ, yaṃ tathāgato bodhisatto samāno asamo lokena evaṃkhanti evaṃcitto evaṃadhimutti evaṃadhippāyo, bodhisattānaṃ, bhante nāgasena, parakkamo dakkhāpito, pāramī ca jinānaṃ bhiyyo obhāsitā, cariyaṃ caratopi tāva tathāgatassa sadevake loke seṭṭhabhāvo anudassito. Sādhu, bhante nāgasena, thomitaṃ jinasāsanaṃ, jotitā jinapāramī, chinno titthiyānaṃ vādagaṇṭhi, bhinno parāpavādakumbho 19, pañho gambhīro uttānīkato, gahanaṃ agahanaṃ kataṃ, sammā laddhaṃ jinaputtānaṃ nibbāhanaṃ 20, evametaṃ gaṇivarapavara tathā sampaṭicchāmā’’ti.
পথৰিচলনপঞ্হো চতুত্থো।
Pathavicalanapañho catuttho.
Footnotes:
