| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / संयुत्तनिकाय (टीका) • Saṃyuttanikāya (ṭīkā) |
१८. समुद्दवग्गो
18. Samuddavaggo
१. पठमसमुद्दसुत्तवण्णना
1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
२२८. यदि ‘‘दुप्पूरणट्ठेन समुद्दनट्ठेना’’ति इमिना अत्थद्वयेन सागरो ‘‘समुद्दो’’ति वुच्चति, चक्खुस्सेवेतं निप्परियायतो युज्जतीति दस्सेतुं ‘‘यदी’’तिआदि वुत्तं। तत्थ दुप्पूरणट्ठेनाति पूरेतुं असक्कुणेय्यभावेन। समुद्दनट्ठेनाति सब्बसो उपरूपरिपक्खित्तगमनेन। महागङ्गादिमहानदीनं महता उदकोघेन अनुसंवच्छरं अनुपक्खन्दमानोपि हि समुद्दो पारिपूरिं न गच्छति, यञ्च भूमिपदेसं ओत्थरति, तं समुद्दभावं नेति, अभावं वा पापुणाति अपयाते समुद्दोदके, तं वा अनुदकभावपत्तिया अतथमेव होति। कामञ्चेस दुप्पूरणट्ठो समुद्दनट्ठो सागरे लब्भति, तथापि तं द्वयं चक्खुस्मिंयेव विसेसतो लब्भतीति दस्सेन्तो ‘‘तस्स ही’’तिआदिमाह। समोसरन्तन्ति सब्बसो नीलादिभागेहि ओसरन्तं, आपाथं आगच्छन्तन्ति अत्थो। कातुं न सक्कोति दुप्पूरणीयत्ता। सदोसगमनेन गच्छति सत्तसन्तानस्स दुस्सनतो। दुस्सनट्ठता चस्स चक्खुद्वारिकतण्हावसेन वेदितब्बा। यथा समुद्दे अपरापरं परिवत्तमानो ऊमिया वेगो समुद्दस्साति वुच्चति, एवं चक्खुसमुद्दस्स पुरतो अपरापरं परिवत्तमानं नीलादिभेदं रूपारम्मणं चक्खुस्साति वत्तब्बतं अरहति अनञ्ञसाधारणत्ताति वुत्तं ‘‘रूपमयो वेगो’’ति। असमपेक्खितेति सम्मादस्सने रूपे मनापभावं अमनापभावञ्च गहेत्वा, ‘‘इदं नाम मया दिट्ठ’’न्ति अनुपधारेन्तस्स केवलं समूहघनवसेन गण्हन्तस्स गहणं असमपेक्खनं। सहतीति अधिभवति, तंनिमित्तं कञ्चि विकारं नापज्जति।
228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.
ऊमीति वीचियो। आवट्टो आवट्टनवसेन पवत्तं उदकं। गाहरक्खसमकरादयो गाहरक्खसो। यथा समुद्दे ऊमियो उपरूपरि वत्तमाना अत्तनि पतितपुग्गलं अज्झोत्थरित्वा अनयब्यसनं आपादेन्ति, तथा आवट्टगाहरक्खसा। एवमेते रागादयो किलेसा सयं उप्पन्नकसत्ते अज्झोत्थरित्वा अनयब्यसनं आपादेन्ति, किलेसुप्पत्तिनिमित्तताय सत्तानं अनयब्यसनापत्तिहेतुभूतस्स ऊमिभयस्स आरम्मणवसेन चक्खुसमुद्दो ‘‘सऊमिसावट्टो सगाहो सरक्खसो’’ति वुत्तो।
Ūmīti vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.
ऊमिभयन्ति एत्थ भायति एतस्माति भयं, ऊमीव भयं ऊमिभयं। कुज्झनट्ठेन कोधो। स्वेव चित्तस्स च अभिमद्दनवसेनुप्पादनत्थेन दळ्हं आयासनट्ठेन उपायासो। एत्थ च अनेकवारं पवत्तित्वा सत्ते अज्झोत्थरित्वा सीसं उक्खिपितुं अदत्वा अनयब्यसननिप्फादनेन कोधूपायासस्स ऊमिसदिसता दट्ठब्बा। तथा कामगुणा किलेसाभिभूते सत्ते माने विय रूपादिविसयसङ्खाते अत्तनि संसारेत्वा यथा ततो बहिभूते नेक्खम्मे चित्तम्पि न उप्पज्जति, एवं आवट्टेत्वा ब्यसनापादनेन आवट्टसदिसता दट्ठब्बा। यदा पन गाहरक्खसो आरक्खरहितं अत्तनो गोचरभूमिगतं पुरिसं अभिभुय्य गहेत्वा अगोचरे ठितम्पि गोचरं नेत्वा भेरवरूपदस्सनादिना अत्तनो उपक्कमं कातुं असमत्थं कत्वा अन्वाविसित्वा वण्णबलभोगआयुसुखेहि वियोजेत्वा महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामोपि योनिसोमनसिकाररहितं अवीरपुरिसं अत्तनो रूपादीहि पलोभनवसेन अभिभुय्य गहेत्वा वा वीरजातियम्पि इत्थिकुत्तभूतेहि अत्तनो हावभावविलासेहि इत्थिमायाय अन्वाविसित्वा वा अवसं अत्तनो उपकारधम्मे सीलादयो सम्पादेतुं असमत्थं करोन्तो गुणवण्णादीहि वियोजेत्वा महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामस्स गाहरक्खससदिसता दट्ठब्बा। ऊमिभयन्ति लक्खणवचनं । यथा हि ऊमि भायितब्बट्ठेन भयं, एवं आवट्टगाहरक्खसापीति ऊमिआदिभयेन सभयन्ति अत्थो वेदितब्बो। अन्तं अवसानं गतो, एवं पारं निब्बानं गतोति वुच्चति।
Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ . Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.
पठमसमुद्दसुत्तवण्णना निट्ठिता।
Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / संयुत्तनिकाय • Saṃyuttanikāya / १. पठमसमुद्दसुत्तं • 1. Paṭhamasamuddasuttaṃ
अट्ठकथा • Aṭṭhakathā / सुत्तपिटक (अट्ठकथा) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / संयुत्तनिकाय (अट्ठकथा) • Saṃyuttanikāya (aṭṭhakathā) / १. पठमसमुद्दसुत्तवण्णना • 1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
