| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា • Vinayavinicchaya-ṭīkā |
ភិក្ខុវិភង្គោ
Bhikkhuvibhaṅgo
បារាជិកកថា
Pārājikakathā
បឋមបារាជិកកថាវណ្ណនា
Paṭhamapārājikakathāvaṇṇanā
៦. ឯវំ បញ្ចហិ គាថាហិ រតនត្តយបណាមាទិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថាបដិញ្ញាតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តិវិធេ’’តិអាទិ។ តត្ថ ‘‘តិវិធេ’’តិអាទិនា បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ។ តិវិធេតិ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គានំ វសេន តិប្បការេ មគ្គេតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ តិលមត្តម្បីតិ តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតន្តិ សម្ពន្ធោ។ មគ្គេតិ វច្ចបស្សាវានំ និក្ខមនទ្វារតាយ, អន្នបានបិត្តសេម្ហាទីនំ បវេសននិក្ខមនទ្វារតាយ ច មគ្គវោហារគតេ សរីរប្បទេសេ, អល្លោកាសេតិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘មគ្គេសុ តិលមត្តម្បិ, តីសុ សេវនចេតនោ’’តិ វត្តព្ពេបិ ‘‘តិវិធេ’’តិ បការវាចិវិធសទ្ទោបាទានេន សជាតិសង្គហវសេន តីហិ រាសីហិ សង្គហេត្វា បភេទវសេន តិំសវិធោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ។
6. Evaṃ pañcahi gāthāhi ratanattayapaṇāmādiṃ dassetvā idāni yathāpaṭiññātavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘tividhe’’tiādi. Tattha ‘‘tividhe’’tiādinā paṭhamapārājikasikkhāpadavinicchayaṃ dasseti. Tividheti vaccapassāvamukhamaggānaṃ vasena tippakāre maggeti iminā sambandho. Tilamattampīti tilabījamattampi aṅgajātanti sambandho. Maggeti vaccapassāvānaṃ nikkhamanadvāratāya, annapānapittasemhādīnaṃ pavesananikkhamanadvāratāya ca maggavohāragate sarīrappadese, allokāseti sambandho. ‘‘Maggesu tilamattampi, tīsu sevanacetano’’ti vattabbepi ‘‘tividhe’’ti pakāravācividhasaddopādānena sajātisaṅgahavasena tīhi rāsīhi saṅgahetvā pabhedavasena tiṃsavidho maggo dassito hoti.
សេយ្យថិទំ? បារាជិកវត្ថុភូតមុខាទិមគ្គានំ និស្សយភូតេ សត្តេ ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ មនុស្សិត្ថី អមនុស្សិត្ថី តិរច្ឆានគតិត្ថី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន បាឡិយំ ទស្សិតមនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ បច្ចេកំ តិណ្ណំ មគ្គានំ វសេន នវ មគ្គា, តថេវ ទស្សិតានំ តិណ្ណំ ឧភតោព្យញ្ជនកានំ វសេន នវ មគ្គា, តិណ្ណំ បន បណ្ឌកានំ មុខមគ្គវច្ចមគ្គានំ វសេន បច្ចេកំ ទ្វេ ទ្វេ មគ្គាតិ ឆ មគ្គា, តថា តិណ្ណំ បន បុរិសានន្តិ ឯវំ តិំសវិធោ ហោតិ។
Seyyathidaṃ? Pārājikavatthubhūtamukhādimaggānaṃ nissayabhūte satte dassetuṃ ‘‘tisso itthiyo manussitthī amanussitthī tiracchānagatitthī’’tiādinā (pārā. 56) nayena pāḷiyaṃ dassitamanussāmanussatiracchānagatitthīnaṃ paccekaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena nava maggā, tatheva dassitānaṃ tiṇṇaṃ ubhatobyañjanakānaṃ vasena nava maggā, tiṇṇaṃ pana paṇḍakānaṃ mukhamaggavaccamaggānaṃ vasena paccekaṃ dve dve maggāti cha maggā, tathā tiṇṇaṃ pana purisānanti evaṃ tiṃsavidho hoti.
សេវនចេតនោតិ សេវនេ មេថុនបយោគេ ចេតនា អស្សាតិ វិគ្គហោ, មេថុនរាគូបសំហិតាយ ចេតនាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ។ អល្លោកាសេតិ តិំសមគ្គានមញ្ញតរេ មគ្គេ បកតិវាតេន អសំផុដ្ឋេ អល្លបទេសេ, ឥមិនា ពាហិរំ បារាជិកក្ខេត្តំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ។ វិសេសនស្ស វិសេសាបេក្ខត្តា ទុតិយគាថាយ ‘‘សសិក្ខោ សោ’’តិ បទទ្វយំ អាហរិត្វា ‘‘សេវនចេតនោ សសិក្ខោ សោ ភិក្ខូ’’តិ យោជេតព្ពំ។
Sevanacetanoti sevane methunapayoge cetanā assāti viggaho, methunarāgūpasaṃhitāya cetanāya samannāgatoti attho. Allokāseti tiṃsamaggānamaññatare magge pakativātena asaṃphuṭṭhe allapadese, iminā bāhiraṃ pārājikakkhettaṃ na hotīti dīpeti. Visesanassa visesāpekkhattā dutiyagāthāya ‘‘sasikkho so’’ti padadvayaṃ āharitvā ‘‘sevanacetano sasikkho so bhikkhū’’ti yojetabbaṃ.
អង្គេ សរីរេ ជាតន្តិ អង្គជាតំ, បុរិសនិមិត្តំ។ សតិបិ អវសេសសរីរាវយវានំ តថាភាវេ រុឡ្ហិវសេន តទេវ តថា វុត្តំ។ បវេសេន្តោតិ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិសង្ខាតកាយិកកិរិយំ និប្ផាទេន្តោ។ បរាជិតោតិ ទុល្លភាយ ខណសម្បត្តិយា លទ្ធព្ពតោ ទុល្លភា លោកិយលោកុត្តរគុណសម្បត្តិសុខតោ បរិហាបេត្វា កិលេសសបត្តេហិ បរាជយមាបាទិតោតិ អត្ថោ។
Aṅge sarīre jātanti aṅgajātaṃ, purisanimittaṃ. Satipi avasesasarīrāvayavānaṃ tathābhāve ruḷhivasena tadeva tathā vuttaṃ. Pavesentoti dvayaṃdvayasamāpattisaṅkhātakāyikakiriyaṃ nipphādento. Parājitoti dullabhāya khaṇasampattiyā laddhabbato dullabhā lokiyalokuttaraguṇasampattisukhato parihāpetvā kilesasapattehi parājayamāpāditoti attho.
អយមេត្ថ យោជនា – សសិក្ខោ សេវនចេតនោ តិវិធេ មគ្គេ អល្លោកាសេ អង្គជាតំ តិលមត្តម្បិ បវេសេន្តោ សោ ភិក្ខុ បរាជិតោ ហោតីតិ។ ឯត្តាវតា –
Ayamettha yojanā – sasikkho sevanacetano tividhe magge allokāse aṅgajātaṃ tilamattampi pavesento so bhikkhu parājito hotīti. Ettāvatā –
‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបិ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) –
‘‘Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatāyapi, pārājiko hoti asaṃvāso’’ti (pārā. 44) –
ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Bhagavatā paññattasikkhāpadaṃ saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ.
៧. ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ អត្តូបក្កមមូលកំ បារាជិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា មនុស្សិត្ថិំ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ អានេត្វា វច្ចមគ្គេន (បារា. ៥៨) អង្គជាតេ អភិនិសីទេន្តី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ បរោបក្កមមូលកំ បារាជិកញ្ច ទស្សេតុមាហ ‘‘បវេសន’’ន្តិអាទិ។ តត្ថ បវេសនន្តិ ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ សុត្តបមត្តាទិមនុស្សិត្ថិអាទីនមញ្ញតរំ អានេត្វា យថាវុត្តមគ្គានមញ្ញតរំ មគ្គំ យថា បវិសតិ, តថា ភិក្ខុនោ អង្គជាតេ អភិនិសីទាបនេ សម្ភវន្តំ មគ្គប្បវេសនមាហ។ បវេសនំ សាទិយន្តោ សសិក្ខោ សោតិ យោជនា។ ឯត្ថ ‘‘បវេសនំ សាទិយតិ អធិវាសេតិ, តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៨) អដ្ឋកថាវចនតោ អគ្គតោ យាវ មូលំ បវេសេន្តេសុ អស្សាទចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ តង្ខណេយេវ សាសនតោ ចុតោតិ អត្ថោ។ បវិដ្ឋន្តិអាទីសុ បទេសុបិ ឯវមេវ យោជនា។
7. Evaṃ imissā gāthāya attūpakkamamūlakaṃ pārājikaṃ dassetvā idāni ‘‘bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena (pārā. 58) aṅgajāte abhinisīdentī’’tiādinayappavattaṃ paropakkamamūlakaṃ pārājikañca dassetumāha ‘‘pavesana’’ntiādi. Tattha pavesananti bhikkhupaccatthikehi suttapamattādimanussitthiādīnamaññataraṃ ānetvā yathāvuttamaggānamaññataraṃ maggaṃ yathā pavisati, tathā bhikkhuno aṅgajāte abhinisīdāpane sambhavantaṃ maggappavesanamāha. Pavesanaṃ sādiyanto sasikkho soti yojanā. Ettha ‘‘pavesanaṃ sādiyati adhivāseti, tasmiṃ khaṇe sevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.58) aṭṭhakathāvacanato aggato yāva mūlaṃ pavesentesu assādacittaṃ upaṭṭhāpento taṅkhaṇeyeva sāsanato cutoti attho. Paviṭṭhantiādīsu padesupi evameva yojanā.
បវិដ្ឋន្តិ បវិដ្ឋក្ខណោ។ ‘‘បវិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា តាយ តាយ កិរិយាយ ឧបលក្ខិតោ ខណោ គហេតព្ពោ។ តេនេវេត្ថ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ។ ឋិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ’’តិ អដ្ឋកថាវចនស្ស សព្ពថា ព្យាបាររហិតំ កាលំ សន្ធាយ វុត្តត្តា សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយោបិ គហេតព្ពោ។ តេនេវ គណ្ឋិបទេ វុត្តនយេន បវិដ្ឋស្ស ច យាវ ឧទ្ធរណារម្ភោ, តាវ សម្ភវន្តោ ឋិតកាលោបិ គហេតព្ពោ។ ឧទ្ធរណន្តិ នីហរណកាលោ។
Paviṭṭhanti paviṭṭhakkhaṇo. ‘‘Paviṭṭha’’ntiādinā tāya tāya kiriyāya upalakkhito khaṇo gahetabbo. Tenevettha accantasaṃyoge upayogavacanaṃ kataṃ. Ṭhitanti ettha ‘‘sukkavissaṭṭhisamaye’’ti aṭṭhakathāvacanassa sabbathā byāpārarahitaṃ kālaṃ sandhāya vuttattā sukkavissaṭṭhisamayopi gahetabbo. Teneva gaṇṭhipade vuttanayena paviṭṭhassa ca yāva uddharaṇārambho, tāva sambhavanto ṭhitakālopi gahetabbo. Uddharaṇanti nīharaṇakālo.
វាតិ វិកប្បេ, អបីតិ សមុច្ចយេ, សោ វា-សទ្ទេន វិកប្បិតានំ បក្ខានំ តុល្យពលតំ ជោតេតិ។ ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិបិ ‘‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ សាទិយតី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៨) បាឡិយំ អាគតនយេន លព្ភមានំ បវេសនាទិឯកក្ខណម្បិ សាទិយនបច្ចយា អាបជ្ជមានំ បារាជិកំ ទស្សេតិ។ សសិក្ខោតិ សិក្ខាយ សហ វត្តតីតិ សសិក្ខោ, អបច្ចក្ខាតសិក្ខោតិ អត្ថោ។ សាទិយន្តោតិ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ។ សោ ភិក្ខុ។ ឋបេត្វា កិរិយន្តិ អត្តូបក្កមនំ វិនា។ ចុតោតិ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ កតមិទំ, ន មយា’’តិ លេសេន ន មុច្ចតិ, សាទិយនចិត្តេ សតិ សាសនតោ ចុតោយេវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ។
Vāti vikappe, apīti samuccaye, so vā-saddena vikappitānaṃ pakkhānaṃ tulyabalataṃ joteti. Iti imehi dvīhipi ‘‘so ce pavesanaṃ sādiyati, paviṭṭhaṃ sādiyatī’’tiādinā (pārā. 58) pāḷiyaṃ āgatanayena labbhamānaṃ pavesanādiekakkhaṇampi sādiyanapaccayā āpajjamānaṃ pārājikaṃ dasseti. Sasikkhoti sikkhāya saha vattatīti sasikkho, apaccakkhātasikkhoti attho. Sādiyantoti sevanacittaṃ upaṭṭhāpento. So bhikkhu. Ṭhapetvā kiriyanti attūpakkamanaṃ vinā. Cutoti ‘‘bhikkhupaccatthikehi katamidaṃ, na mayā’’ti lesena na muccati, sādiyanacitte sati sāsanato cutoyeva hotīti adhippāyo.
ឯត្ថ ច សសិក្ខោតិ ឥទំ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ (បារា. ៤៤) សិក្ខាបទបាឋស្ស អត្ថទស្សនវសេន និទ្ទិដ្ឋំ។ តស្ស បទភាជនេ (បារា. ៤៥), តទដ្ឋកថាយ ច វិភត្តំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ សង្ខេបតោ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា វទន្តស្ស។ ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Ettha ca sasikkhoti idaṃ ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti (pārā. 44) sikkhāpadapāṭhassa atthadassanavasena niddiṭṭhaṃ. Tassa padabhājane (pārā. 45), tadaṭṭhakathāya ca vibhattaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ saṅkhepato evaṃ veditabbaṃ – cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā vadantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
តថា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, សង្ឃំ បច្ចក្ខាមិ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចតុទ្ទសន្នំ, ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោ, តិត្ថិយោ, តិត្ថិយសាវកោ, អស្សមណោ, អសក្យបុត្តិយោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ពាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំ កិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំ កិញ្ចិ វទតោ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន រុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តស្ស។ ឯវំ ខេត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ catuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, assamaṇo, asakyaputtiyoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ bāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃ kiñci vattukāmassa yaṃ kiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā sikkhaṃ paccakkhantassa. Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិ ច ‘‘មំ ធារេហី’’តិ ចាតិ វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ ‘‘អលំ មេ’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា ‘‘មំ ធារេស្សតី’’តិ វា ‘‘យំ នូនាហំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស។ ឯវំ វត្តមានកាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca ‘‘maṃ dhārehī’’ti cāti vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘maṃ dhāressatī’’ti vā ‘‘yaṃ nūnāhaṃ paccakkheyya’’nti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ ច វាចសិកោ ច។ តត្ថ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយបយោគំ ករោន្តស្ស។ ឯវំ វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Payogo pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
បុគ្គលោ បន ទុវិធោ យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ។ តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ។ យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ, សម្មុខីភូតោ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ។ ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ។ ឯវំ យថាវុត្តស្ស បុគ្គលស្ស វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។
Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanaṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttassa puggalassa vasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.
វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ។ តត្ថ យស្ស, យេសំ វា និយមេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ឥមេសំ វា អារោចេមី’’តិ វទតិ។ សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ តស្ស ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន សិក្ខាបច្ចក្ខានភាវំ ជានន្តិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។ ឯវំ វិជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន។ យោ បន អន្តមសោ ទវាយបិ បច្ចក្ខាតិ, តេន អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា។
Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa, yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa, imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati. Sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, apaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti, tena apaccakkhātāva hoti sikkhā.
ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វសេន អបច្ចក្ខាតសិក្ខោ ‘‘សសិក្ខោ’’តិ វុត្តោ។
Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vasena apaccakkhātasikkho ‘‘sasikkho’’ti vutto.
៨-១០. ‘‘ឥទានិ សន្ថតេន សន្ថតស្ស ឃដ្ដនេ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនាភាវតោ ទោសោ នត្ថី’’តិ បាបភិក្ខូនំ លេសកប្បនំ បដិក្ខិបិតុំ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា មនុស្សិត្ថិំ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ អានេត្វា វច្ចមគ្គេន, បស្សាវមគ្គេន, មុខេន អង្គជាតំ អភិនិសីទេន្តិ សន្ថតាយ អសន្ថតស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៦១) នយេន បាឡិយំ វុត្តសន្ថតវារានមត្ថំ សង្គណ្ហន្តោ អាហ ‘‘សន្ថតេនា’’តិអាទិ។ តត្ថ សន្ថតេនាតិ ចម្មចោឡតិបុបដ្ដាទីហិ បដិច្ឆាទិតេន។ ‘‘បវេសេន្តោ’’តិ ឥមិនា សន្ថតវារស្ស បរោបក្កមំ និស្សាយ ទស្សនមុបលក្ខណន្តិ អត្តូបក្កមេបិ យោជេតព្ពតំ ទស្សេតិ, តស្ស វក្ខមានេន ‘‘បរាជិតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា បវេសេន្តោតិអាទិប្បការំ បរាមសតិ។
8-10. ‘‘Idāni santhatena santhatassa ghaṭṭane upādinnakaghaṭṭanābhāvato doso natthī’’ti pāpabhikkhūnaṃ lesakappanaṃ paṭikkhipituṃ ‘‘bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena, passāvamaggena, mukhena aṅgajātaṃ abhinisīdenti santhatāya asanthatassā’’tiādinā (pārā. 61) nayena pāḷiyaṃ vuttasanthatavārānamatthaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘santhatenā’’tiādi. Tattha santhatenāti cammacoḷatipupaṭṭādīhi paṭicchāditena. ‘‘Pavesento’’ti iminā santhatavārassa paropakkamaṃ nissāya dassanamupalakkhaṇanti attūpakkamepi yojetabbataṃ dasseti, tassa vakkhamānena ‘‘parājito’’ti iminā sambandho. ‘‘Tathevā’’ti iminā pavesentotiādippakāraṃ parāmasati.
ឯវំ បវេសេន្តោ កទា បរាជិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបាទិន្នេនា’’តិអាទិ។ ឯត្ថ ឧបាទិន្នេនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អត្តនោ ផលភាវេនេវ អាទិន្នំ គហិតន្តិ ឧបាទិន្នំ, ឯតេន អត្តនោ អង្គជាតស្ស, វត្ថុបុគ្គលានំ មគ្គស្ស ច ឃដ្ដនដ្ឋានគតំ កាយប្បសាទំ ទស្សេតិ។ ឥមិនាវ អង្គជាតគតំ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ ចម្មខិលំ, បិឡកាទិ ច គហេតព្ពំ។ ‘‘ឧបាទិន្នកំ នាម កាយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ។ តព្ពិបរិយាយេន ‘‘អនុបាទិន្នក’’ន្តិ តប្បដិច្ឆាទកំ ចោឡាទិ វុត្តំ។ ឧបាទិន្នេន ឧបាទិន្នេ, អនុបាទិន្នេ វា បារាជិកក្ខេត្តេ ឃដ្ដិតេ, អនុបាទិន្នកេន វា ឧបាទិន្នេ អនុបាទិន្នេ វា បារាជិកក្ខេត្តេ ឃដ្ដិតេតិ យោជនា។ ឯត្ថ ច ករណវចនន្តានិ បទានិ ‘‘អង្គជាតេនា’’តិ ឥមស្ស វិសេសនានិ។
Evaṃ pavesento kadā parājito hotīti āha ‘‘upādinnenā’’tiādi. Ettha upādinnenāti taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāveneva ādinnaṃ gahitanti upādinnaṃ, etena attano aṅgajātassa, vatthupuggalānaṃ maggassa ca ghaṭṭanaṭṭhānagataṃ kāyappasādaṃ dasseti. Imināva aṅgajātagataṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ cammakhilaṃ, piḷakādi ca gahetabbaṃ. ‘‘Upādinnakaṃ nāma kāyindriya’’nti gaṇṭhipade vuttaṃ. Tabbipariyāyena ‘‘anupādinnaka’’nti tappaṭicchādakaṃ coḷādi vuttaṃ. Upādinnena upādinne, anupādinne vā pārājikakkhette ghaṭṭite, anupādinnakena vā upādinne anupādinne vā pārājikakkhette ghaṭṭiteti yojanā. Ettha ca karaṇavacanantāni padāni ‘‘aṅgajātenā’’ti imassa visesanāni.
ឯត្តាវតា សន្ថតចតុក្កវសេន អត្តូបក្កមេ សតិ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរូបក្កមេបិ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ។ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិកប្បេសុ។ បារាជិកក្ខេត្តេ បវិដ្ឋេ តូតិ ឯត្ថ តុ-សទ្ទេន បវេសនដ្ឋិតុទ្ធារក្ខណត្តយំ សមុច្ចិនោតិ។ យំតំ-សទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធត្តា ហិ ‘‘សោ’’តិ តំ-សទ្ទោបាទានេ ‘‘យោ’’តិ យំ-សទ្ទោបិ អជ្ឈាហរិតព្ពោ, សាមត្ថិយេន សម្បិណ្ឌនត្ថោ អបិសទ្ទោ ច។ អយមេត្ថ អត្ថយោជនា – ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ អានេត្វា ភិក្ខុនោ អង្គជាតេ អភិនិសីទាបិតមនុស្សិត្ថិអាទីនំ តីសុ មគ្គេសុ អញ្ញតរមគ្គសង្ខាតំ បារាជិកក្ខេត្តំ បវិដ្ឋេ វា តុ-សទ្ទេន សម្បិណ្ឌិតបវេសនដ្ឋិតុទ្ធារានមញ្ញតរក្ខណេ វា សចេ យោ សាទិយតិ, សប្បមុខាទិប្បវេសនកាលេ វិយ អនុត្តសិត្វា កាមរាគបិបាសាភិភូតោ យទិ សាទិយតិ, សោបិ ភិក្ខុ បរាជិតោ ហោតីតិ យោជនា។ ‘‘សចេ សាទិយតី’’តិ ឥមិនា សាសង្កវចនេន ន សាទិយតិ, អនាបត្តីតិ សូចិតំ ហោតិ។
Ettāvatā santhatacatukkavasena attūpakkame sati pārājikakkhette pārājikaṃ dassetvā idāni parūpakkamepi dassetumāha ‘‘sace’’tiādi. Etthāti etesu catūsu vikappesu. Pārājikakkhette paviṭṭhe tūti ettha tu-saddena pavesanaṭṭhituddhārakkhaṇattayaṃ samuccinoti. Yaṃtaṃ-saddānaṃ niccasambandhattā hi ‘‘so’’ti taṃ-saddopādāne ‘‘yo’’ti yaṃ-saddopi ajjhāharitabbo, sāmatthiyena sampiṇḍanattho apisaddo ca. Ayamettha atthayojanā – bhikkhupaccatthikehi ānetvā bhikkhuno aṅgajāte abhinisīdāpitamanussitthiādīnaṃ tīsu maggesu aññataramaggasaṅkhātaṃ pārājikakkhettaṃ paviṭṭhe vā tu-saddena sampiṇḍitapavesanaṭṭhituddhārānamaññatarakkhaṇe vā sace yo sādiyati, sappamukhādippavesanakāle viya anuttasitvā kāmarāgapipāsābhibhūto yadi sādiyati, sopi bhikkhu parājito hotīti yojanā. ‘‘Sace sādiyatī’’ti iminā sāsaṅkavacanena na sādiyati, anāpattīti sūcitaṃ hoti.
‘‘បារាជិកក្ខេត្តេ’’តិ ឥមិនា ព្យវច្ឆិន្នេ អញ្ញស្មិំ ឋានេ វីតិក្កមន្តស្ស ឥមស្មិំយេវ វិកប្បេ សម្ភវន្តិយោ ឥតរាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ខេត្តេ’’តិអាទិ។ ‘‘ឯត្ថា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធនីយំ។ ‘‘ខេត្តេ’’តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេបិ ហេដ្ឋា ‘‘បារាជិកក្ខេត្តេ’’តិ វិសេសិតត្តា, ឧបរិថុល្លច្ចយាទីនញ្ច វិធីយមានត្តា អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណាយ សាមត្ថិយា ថុល្លច្ចយទុក្កដានំ ខេត្តេតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ។ ‘‘កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាសូ’’តិអាទិនា នយេន វក្ខមានេសុ ជីវមានកសរីរគតថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសូតិ វុត្តំ ហោតិ។
‘‘Pārājikakkhette’’ti iminā byavacchinne aññasmiṃ ṭhāne vītikkamantassa imasmiṃyeva vikappe sambhavantiyo itarāpattiyo dassetumāha ‘‘khette’’tiādi. ‘‘Etthā’’ti ānetvā sambandhanīyaṃ. ‘‘Khette’’ti sāmaññaniddesepi heṭṭhā ‘‘pārājikakkhette’’ti visesitattā, uparithullaccayādīnañca vidhīyamānattā aññathānupapattilakkhaṇāya sāmatthiyā thullaccayadukkaṭānaṃ khetteti ayamattho labbhati. ‘‘Kaṇṇacchiddakkhināsāsū’’tiādinā nayena vakkhamānesu jīvamānakasarīragatathullaccayadukkaṭakkhettesūti vuttaṃ hoti.
ឥមេសុ ទ្វីសុ ខេត្តេសុ ‘‘សន្ថតាទិនា សន្ថតាទិំ បវេសេន្តស្ស ឧបាទិន្នាទីហិ ឧបាទិន្នាទីនំ ឃដ្ដនេ អធិវាសេន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ វត្តុមសក្កុណេយ្យតាយ បារាជិកក្ខេត្តេ វុត្តសព្ពវិកប្បេ ឯត្ថ យោជេន្តេហិ ឯវំ យោជេតព្ពំ – ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា សន្ថតេន វា អសន្ថតេន វា អង្គជាតេន សេវន្តស្ស ឧបាទិន្នេ វា អនុបាទិន្នេ វា ឧបាទិន្នេន, តថា អនុបាទិន្នេន វា ឃដ្ដិតេ ថុល្លច្ចយំ តស្ស វិនិទ្ទិសេតិ។ ឯវំ ទុក្កដក្ខេត្តេ សន្ថតេ វា…បេ.… ឃដ្ដិតេ ទុក្កដញ្ច តស្ស វិនិទ្ទិសេតិ យោជេតព្ពំ។
Imesu dvīsu khettesu ‘‘santhatādinā santhatādiṃ pavesentassa upādinnādīhi upādinnādīnaṃ ghaṭṭane adhivāsentassa anāpattī’’ti vattumasakkuṇeyyatāya pārājikakkhette vuttasabbavikappe ettha yojentehi evaṃ yojetabbaṃ – thullaccayakkhette santhate vā asanthate vā santhatena vā asanthatena vā aṅgajātena sevantassa upādinne vā anupādinne vā upādinnena, tathā anupādinnena vā ghaṭṭite thullaccayaṃ tassa viniddiseti. Evaṃ dukkaṭakkhette santhate vā…pe… ghaṭṭite dukkaṭañca tassa viniddiseti yojetabbaṃ.
ឥហ សព្ពត្ថ តីសុបិ ខេត្តេសុ ឧបាទិន្ន-សទ្ទេន អនដ្ឋកាយប្បសាទំ អង្គជាតញ្ច តត្ថជាតចម្មខិលបិឡកា ច គយ្ហន្តិ, ទុក្កដក្ខេត្តេ បន អង្គុលិអាទិឥតរាវយវាបិ។ តីសុបិ ខេត្តេសុ អនុបាទិន្ន-សទ្ទេន អង្គជាតាទិបដិច្ឆាទិតវត្ថាទយោ ច គយ្ហន្តិ, ទុក្កដក្ខេត្តេ បន និមិត្តេ នដ្ឋកាយប្បសាទចម្មខិលបិឡករោមាទីនិ។ ឥមានិ ច អនុបាទិន្នានិ។ អង្គជាតេតរោបាទិន្នាវយវេ ច តីសុបិ ខេត្តេសុ បវេសេន្តស្ស ទុក្កដមេវ។
Iha sabbattha tīsupi khettesu upādinna-saddena anaṭṭhakāyappasādaṃ aṅgajātañca tatthajātacammakhilapiḷakā ca gayhanti, dukkaṭakkhette pana aṅguliādiitarāvayavāpi. Tīsupi khettesu anupādinna-saddena aṅgajātādipaṭicchāditavatthādayo ca gayhanti, dukkaṭakkhette pana nimitte naṭṭhakāyappasādacammakhilapiḷakaromādīni. Imāni ca anupādinnāni. Aṅgajātetaropādinnāvayave ca tīsupi khettesu pavesentassa dukkaṭameva.
១១. ឯត្តាវតា ជីវមានសរីរេ សន្ថតាសន្ថតវសេន បច្ចេកំ តិវិធេសុបិ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសុ សន្ថតាសន្ថតវសេនេវ ទុវិធេន និមិត្តេន សេវន្តស្ស បរោបក្កមេ សតិ សាទិយន្តស្ស លព្ភមានបារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដាបត្តិយោ យថាសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘មតសរីរេ បន តថា តថា សេវន្តានំ ទោសោ នត្ថី’’តិ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសបដិពាហនត្ថំ បាឡិយំ ទស្សិតេសុ យថាវុត្តេសុ តីសុ ខេត្តេសុ លព្ភមានា តិស្សោ អាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘មតេ’’តិអាទិ។
11. Ettāvatā jīvamānasarīre santhatāsanthatavasena paccekaṃ tividhesupi pārājikathullaccayadukkaṭakkhettesu santhatāsanthatavaseneva duvidhena nimittena sevantassa paropakkame sati sādiyantassa labbhamānapārājikathullaccayadukkaṭāpattiyo yathāsambhavaṃ dassetvā idāni ‘‘matasarīre pana tathā tathā sevantānaṃ doso natthī’’ti pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapaṭibāhanatthaṃ pāḷiyaṃ dassitesu yathāvuttesu tīsu khettesu labbhamānā tisso āpattiyo dassetumāha ‘‘mate’’tiādi.
តត្ថ ‘‘មតេ’’តិ ឯតស្ស ‘‘មនុស្សិត្ថិអាទីនំ សរីរេ’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា អត្ថយោជនា កាតព្ពា។ ឥមិនា ‘‘អក្ខាយិតេ’’តិអាទិនា ទស្សិតានំ និមិត្តានំ និស្សយំ ទស្សិតំ ហោតិ។ ‘‘និមិត្តមត្តំ សេសេត្វា’’តិអាទិនា នយេន វក្ខមានគាថាយំ វិយ សកលសរីរេ ខាទិតេបិ និមិត្តស្ស វិជ្ជមានាវិជ្ជមានភាវោយេវ អាបត្តិយាភាវាភាវស្ស បមាណន្តិ ‘‘អក្ខាយិតេ’’តិ ឯតេន ‘‘មតេ’’តិ ឯតំ អវិសេសេត្វា ‘‘និមិត្តេ’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា តំ តេន វិសេសិតព្ពំ។ អថ វា ‘‘និមិត្តមត្ត’’ន្តិអាទិនា វក្ខមានគាថាយ ‘‘និមិត្តេ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ។
Tattha ‘‘mate’’ti etassa ‘‘manussitthiādīnaṃ sarīre’’ti ajjhāharitvā atthayojanā kātabbā. Iminā ‘‘akkhāyite’’tiādinā dassitānaṃ nimittānaṃ nissayaṃ dassitaṃ hoti. ‘‘Nimittamattaṃ sesetvā’’tiādinā nayena vakkhamānagāthāyaṃ viya sakalasarīre khāditepi nimittassa vijjamānāvijjamānabhāvoyeva āpattiyābhāvābhāvassa pamāṇanti ‘‘akkhāyite’’ti etena ‘‘mate’’ti etaṃ avisesetvā ‘‘nimitte’’ti ajjhāharitvā taṃ tena visesitabbaṃ. Atha vā ‘‘nimittamatta’’ntiādinā vakkhamānagāthāya ‘‘nimitte’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ.
អក្ខាយិតេតិ សព្ពថា អក្ខាយិតេ បារាជិកវត្ថុភូតេ និមិត្តេ។ យេភុយ្យក្ខាយិតេបិ ចាតិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ខាទិត្វា ពហុកាវសិដ្ឋេ និមិត្តេ។ ‘‘យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ តិភាគមត្តំ ខាទិតំ, តំ និមិត្តំ យេភុយ្យក្ខាយិតំ នាមា’’តិ វទន្តិ។ មេថុនន្តិ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសភាវាបត្តិយា មិថុនានំ ឥទំ មេថុនំ, មតិត្ថិអាទីនំ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសត្តាភាវេបិ តត្ថ វីតិក្កមោ រុឡ្ហិយា ‘‘មេថុន’’ន្តិ វុច្ចតិ។
Akkhāyiteti sabbathā akkhāyite pārājikavatthubhūte nimitte. Yebhuyyakkhāyitepi cāti kiñci kiñci khāditvā bahukāvasiṭṭhe nimitte. ‘‘Yassa catūsu bhāgesu tibhāgamattaṃ khāditaṃ, taṃ nimittaṃ yebhuyyakkhāyitaṃ nāmā’’ti vadanti. Methunanti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idaṃ methunaṃ, matitthiādīnaṃ rāgapariyuṭṭhānena sadisattābhāvepi tattha vītikkamo ruḷhiyā ‘‘methuna’’nti vuccati.
បារាជិកោតិបរាជិតោ, បរាជយមាបន្នោតិ អត្ថោ។ អយញ្ហិ បារាជិក-សទ្ទោ សិក្ខាបទាបត្តិបុគ្គលេសុ វត្តតិ។ តត្ថ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អានន្ទ អនវកាសោ, យំ តថាគតោ វជ្ជីនំ វា វជ្ជិបុត្តកានំ វា ការណា សាវកានំ បារាជិកំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៣) ឯវំ សិក្ខាបទេ វត្តមានោ វេទិតព្ពោ។ ‘‘អាបត្តិ ត្វំ ភិក្ខុ អាបន្នោ បារាជិក’’ន្តិ (បារា. ៦៧) អាបត្តិយា។ ‘‘ន មយំ បារាជិកា, យោ អវហដោ, សោ បារាជិកោ’’តិ (បារា. ១៥៥) ឯវំ បុគ្គលេ។ ‘‘បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៨៤) បន ធម្មេ វត្តតីតិ វទន្តិ។ យស្មា បន តត្ថ ធម្មោតិ កត្ថចិ អាបត្តិ, កត្ថចិ សិក្ខាបទមេវ អធិប្បេតំ, តស្មា សោ វិសុំ ន វត្តព្ពោ។
Pārājikotiparājito, parājayamāpannoti attho. Ayañhi pārājika-saddo sikkhāpadāpattipuggalesu vattati. Tattha ‘‘aṭṭhānametaṃ ānanda anavakāso, yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā’’ti (pārā. 43) evaṃ sikkhāpade vattamāno veditabbo. ‘‘Āpatti tvaṃ bhikkhu āpanno pārājika’’nti (pārā. 67) āpattiyā. ‘‘Na mayaṃ pārājikā, yo avahaṭo, so pārājiko’’ti (pārā. 155) evaṃ puggale. ‘‘Pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā’’tiādīsu (pārā. 384) pana dhamme vattatīti vadanti. Yasmā pana tattha dhammoti katthaci āpatti, katthaci sikkhāpadameva adhippetaṃ, tasmā so visuṃ na vattabbo.
តត្ថ សិក្ខាបទំ យោ តំ អតិក្កមតិ តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិក’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អាបត្តិ បន យោ នំ អជ្ឈាបជ្ជតិ តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិកា’’តិ វុច្ចតិ។ បុគ្គលោ យស្មា បរាជិតោ បរាជយមាបន្នោ, តស្មា ‘‘បារាជិកោ’’តិ វុច្ចតិ។ សិក្ខាបទាបត្តីសុ បារាជិក-សទ្ទោ បរាជេតីតិ ‘‘បារាជិកោ’’តិ កត្តុសាធនោ, បុគ្គលេ បន បរាជីយតីតិ កម្មសាធនោតិ វេទិតព្ពោ។ ‘‘នរោ’’តិ ឥមិនា បុព្ពេ វុត្តភិក្ខុយេវ អធិប្បេតោ។ សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ។
Tattha sikkhāpadaṃ yo taṃ atikkamati taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājika’’nti vuccati. Āpatti pana yo naṃ ajjhāpajjati taṃ parājeti, tasmā ‘‘pārājikā’’ti vuccati. Puggalo yasmā parājito parājayamāpanno, tasmā ‘‘pārājiko’’ti vuccati. Sikkhāpadāpattīsu pārājika-saddo parājetīti ‘‘pārājiko’’ti kattusādhano, puggale pana parājīyatīti kammasādhanoti veditabbo. ‘‘Naro’’ti iminā pubbe vuttabhikkhuyeva adhippeto. Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti.
១២. យេភុយ្យក្ខាយិតេតិ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ឯកកោដ្ឋាសាវសេសំ កត្វា ខាទិតេ។ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេតិ សមភាគាវសេសំ ខាទិតេ។ ថូលោ អច្ចយោ ថុល្លច្ចយោ, សោយេវ អាបជ្ជីយតីតិ អាបត្តីតិ ថុល្លច្ចយាបត្តិ។ បាចិត្តិយាទយោ សន្ធាយេត្ថ ថុល្លច្ចយវោហារោ, ន បារាជិកសង្ឃាទិសេសេតិ ទដ្ឋព្ពំ។ សេសេតិ អវសេសេ ឧបកច្ឆកាទីសុ។ វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អវសេសសរីរេ ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០)។ ទុដ្ឋុ កតន្តិ ទុក្កដំ, ទុក្កដ-សទ្ទោ និយតនបុំសកត្តា ឥត្ថិលិង្គស្សាបិ អាបត្តិ-សទ្ទស្ស សលិង្គេន វិសេសនំ ហោតិ។
12.Yebhuyyakkhāyiteti catūsu koṭṭhāsesu ekakoṭṭhāsāvasesaṃ katvā khādite. Upaḍḍhakkhāyiteti samabhāgāvasesaṃ khādite. Thūlo accayo thullaccayo, soyeva āpajjīyatīti āpattīti thullaccayāpatti. Pācittiyādayo sandhāyettha thullaccayavohāro, na pārājikasaṅghādiseseti daṭṭhabbaṃ. Seseti avasese upakacchakādīsu. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭa’’nti (pārā. aṭṭha. 1.59-60). Duṭṭhu katanti dukkaṭaṃ, dukkaṭa-saddo niyatanapuṃsakattā itthiliṅgassāpi āpatti-saddassa saliṅgena visesanaṃ hoti.
១៣. និមិត្តមត្តំ សេសេត្វា ខាយិតេបីតិ ឯត្ថ តិណ្ណមញ្ញតរំ និមិត្តំ សេសេត្វា សកលសរីរេ ខាទិតេបិ។ បិ-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, បគេវ ឥតរេតិ ទីបេតិ។ តស្មិំ និមិត្តេ អក្ខាយិតេ វា យេភុយ្យក្ខាយិតេ វាតិ ទ្វិធា វុត្តេសុ តីសុ និមិត្តេសុ អញ្ញតរស្មិំ និមិត្តេ មេថុនំ សេវតោបិ បរាជយោ បារាជិកាបត្តិ ហោតីតិ អធិប្បាយោ ។ សេវតោបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ អបេក្ខាយំ។ តស្មា ន កេវលំ ហេដ្ឋា វុត្តានមេវាតិ អបេក្ខតិ។ សន្ថតាទយោ វិកប្បា យថាវុត្តនយេន ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពា។
13.Nimittamattaṃ sesetvā khāyitepīti ettha tiṇṇamaññataraṃ nimittaṃ sesetvā sakalasarīre khāditepi. Pi-saddo byatireke, pageva itareti dīpeti. Tasmiṃ nimitte akkhāyite vā yebhuyyakkhāyite vāti dvidhā vuttesu tīsu nimittesu aññatarasmiṃ nimitte methunaṃ sevatopi parājayo pārājikāpatti hotīti adhippāyo . Sevatopīti ettha pi-saddo apekkhāyaṃ. Tasmā na kevalaṃ heṭṭhā vuttānamevāti apekkhati. Santhatādayo vikappā yathāvuttanayena etthāpi yojetabbā.
១៤. ‘‘ឧទ្ធុមាតាទិសម្បត្តេ’’តិ ឯត្ថ ‘‘យទា បន សរីរំ ឧទ្ធុមាតកំ ហោតិ កុថិតំ នីលមក្ខិកាសមាកិណ្ណំ កិមិកុលសមាកុលំ នវហិ វណមុខេហិ បគ្ឃរិតបុព្ពកុណបភាវេន ឧបគន្តុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ, តទា បារាជិកវត្ថុញ្ច ថុល្លច្ចយវត្ថុញ្ច ជហតិ, តាទិសេ សរីរេ យត្ថ កត្ថចិ ឧបក្កមតោ ទុក្កដមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) អដ្ឋកថាវចនតោ សព្ពត្ថាបិ ចាតិ អក្ខាយិតាទិសព្ពវិកប្បោបគតានិ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តានិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តត្ថាបិ វីតិក្កមោ អនាបត្តិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ខាយិតក្ខាយិត’’ន្តិអាទីសុ ខាយិតក្ខាយិតញ្ច នាមេតំ សព្ពំ មតសរីរកេយេវ វេទិតព្ពំ, ន ជីវមានេតិ យោជេតព្ពំ។
14. ‘‘Uddhumātādisampatte’’ti ettha ‘‘yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikāsamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggharitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ, tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca jahati, tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭamevā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.59-60) aṭṭhakathāvacanato sabbatthāpi cāti akkhāyitādisabbavikappopagatāni pārājikathullaccayadukkaṭakkhettāni gahitānīti daṭṭhabbaṃ. Tatthāpi vītikkamo anāpatti na hotīti dassetumāha ‘‘dukkaṭa’’nti. ‘‘Khāyitakkhāyita’’ntiādīsu khāyitakkhāyitañca nāmetaṃ sabbaṃ matasarīrakeyeva veditabbaṃ, na jīvamāneti yojetabbaṃ.
១៥. ជីវមានេ កថន្តិ អាហ ‘‘ឆិន្ទិត្វា បនា’’តិអាទិ។ តត្ថ វណសង្ខេបតោតិ វណសង្គហតោ។ តស្មិន្តិ យត្ថ ឋិតំ និមិត្តំ ឧប្បាដិតំ, តស្មិំ បទេសេ។ ឯត្ថ ទុតិយោ បន-សទ្ទោ ឥធ អទស្សិតំ អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន វិញ្ញាយមានំ អត្ថវិសេសំ ជោតេតិ។ អដ្ឋកថាយហិ ‘‘យទិបិ និមិត្តំ សព្ពសោ ខាយិតំ, ឆវិចម្មម្បិ នត្ថិ, និមិត្តសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បវេសនំ ជាយតិ, បារាជិកមេវា’’តិ ឯវំ អជីវមានេ វុត្តវិនិច្ឆយានុសារេន ជីវមានេបិ ឆវិចម្មមត្តំ ចេ សព្ពសោ ឧប្បាដិតំ, និមិត្តសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បវេសនក្ខមំ ហោតិ, តត្ថ សេវន្តស្ស បារាជិកមេវាតិ វិញ្ញាយមានមត្ថំ ជោតេតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
15. Jīvamāne kathanti āha ‘‘chinditvā panā’’tiādi. Tattha vaṇasaṅkhepatoti vaṇasaṅgahato. Tasminti yattha ṭhitaṃ nimittaṃ uppāṭitaṃ, tasmiṃ padese. Ettha dutiyo pana-saddo idha adassitaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena viññāyamānaṃ atthavisesaṃ joteti. Aṭṭhakathāyahi ‘‘yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitaṃ, chavicammampi natthi, nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati, pavesanaṃ jāyati, pārājikamevā’’ti evaṃ ajīvamāne vuttavinicchayānusārena jīvamānepi chavicammamattaṃ ce sabbaso uppāṭitaṃ, nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati, pavesanakkhamaṃ hoti, tattha sevantassa pārājikamevāti viññāyamānamatthaṃ jotetīti vuttaṃ hoti.
១៦. តតោ និមិត្តតោតិ សម្ពន្ធោ។ បតិតាយាតិ បតិតាយំ, អយមេវ វា បាឋោ។ និមិត្តតោតិ និមិត្តប្បទេសតោ បតិតាយំ មំសបេសិយន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឆិន្ទិត្វា វា តច្ឆេត្វា វា បតិតាយំ តស្សំ និមិត្តមំសបេសិយន្តិ អត្ថោ។ មេថុនរាគេន ឧបក្កមន្តស្ស ទុក្កដំ វិនិទ្ទិសេតិ យោជនា។
16. Tato nimittatoti sambandho. Patitāyāti patitāyaṃ, ayameva vā pāṭho. Nimittatoti nimittappadesato patitāyaṃ maṃsapesiyanti sambandho. Chinditvā vā tacchetvā vā patitāyaṃ tassaṃ nimittamaṃsapesiyanti attho. Methunarāgena upakkamantassa dukkaṭaṃ viniddiseti yojanā.
១៧. ‘‘នខបិដ្ឋិប្បមាណេបី’’តិអាទិគាថាយ ‘‘ឆិន្ទិត្វា’’តិអាទិកា អដ្ឋកថា អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពា។ សតីតិ ឯត្ថ ‘‘អវសិដ្ឋេ’’តិ បាឋសេសោ។ ជីវមានេតិ ឯត្ថ ‘‘សរីរេ’’តិ បាឋសេសោ។ ជីវមានសរីរេ បន ឆិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា និមិត្តេ ឧប្បាដិតេ នខបិដ្ឋិប្បមាណេបិ មំសេ, ន្ហារុម្ហិ វា អវសិដ្ឋេ សតិ មេថុនំ បដិសេវន្តោ បរាជិតោតិ យោជនា។
17.‘‘Nakhapiṭṭhippamāṇepī’’tiādigāthāya ‘‘chinditvā’’tiādikā aṭṭhakathā ānetvā sambandhitabbā. Satīti ettha ‘‘avasiṭṭhe’’ti pāṭhaseso. Jīvamāneti ettha ‘‘sarīre’’ti pāṭhaseso. Jīvamānasarīre pana chinditvā tacchetvā nimitte uppāṭite nakhapiṭṭhippamāṇepi maṃse, nhārumhi vā avasiṭṭhe sati methunaṃ paṭisevanto parājitoti yojanā.
១៨. ‘‘កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខី’’តិ គាថាយ ‘‘ជីវមានេ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ‘‘សរីរេ’’តិ បាឋសេសោ។ ‘‘អស្សគោមហិសាទីន’’ន្តិអាទិនា អស្សាទីនំ វក្ខមានត្តា បារិសេសតោ ‘‘មនុស្សាន’’ន្តិ លព្ភតិ។ មនុស្សានំ ជីវមានសរីរេ កណ្ណ…បេ.… វណេសុ វាតិ យោជនា។ វត្ថិកោសេតិ មុត្តបថព្ភន្តរេ។ វណេសុ វាតិ សត្ថកាទីហិ កតវណេសុ។ អង្គជាតន្តិ តិលមត្តម្បិ អង្គជាតេកទេសំ។ រាគាតិ មេថុនរាគេន។
18. ‘‘Kaṇṇacchiddakkhī’’ti gāthāya ‘‘jīvamāne’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ, ‘‘sarīre’’ti pāṭhaseso. ‘‘Assagomahisādīna’’ntiādinā assādīnaṃ vakkhamānattā pārisesato ‘‘manussāna’’nti labbhati. Manussānaṃ jīvamānasarīre kaṇṇa…pe… vaṇesu vāti yojanā. Vatthikoseti muttapathabbhantare. Vaṇesu vāti satthakādīhi katavaṇesu. Aṅgajātanti tilamattampi aṅgajātekadesaṃ. Rāgāti methunarāgena.
១៩. អវសេសសរីរស្មិន្តិ កណ្ណច្ឆិទ្ទាទិយថាវុត្តសរីរាវយវវជ្ជិតសរីរប្បទេសេ។ តេនាហ ‘‘ឧបកច្ឆូរុកាទិសូ’’តិ ឧបកច្ឆំ នាម ពាហុមូលន្តរំ។ ឩរុកាទិសូតិ ឩរុវេមជ្ឈាទីសុ។ អាទិ-សទ្ទេន វុត្តាវសេសំ សរីរប្បទេសំ សង្គណ្ហាតិ។ ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ។ ‘‘បវេសេត្វា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ, អង្គជាតំ តិលពីជមត្តំ បវេសេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វសា មេថុនរាគស្ស សេវមានស្សាតិ មេថុនរាគេន វីតិក្កមន្តស្សាតិ អត្ថោ។ ‘‘សន្ថតេនា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការោ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ។
19.Avasesasarīrasminti kaṇṇacchiddādiyathāvuttasarīrāvayavavajjitasarīrappadese. Tenāha ‘‘upakacchūrukādisū’’ti upakacchaṃ nāma bāhumūlantaraṃ. Ūrukādisūti ūruvemajjhādīsu. Ādi-saddena vuttāvasesaṃ sarīrappadesaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Aṅgajāta’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Pavesetvā’’ti sāmatthiyā labbhati, aṅgajātaṃ tilabījamattaṃ pavesetvāti vuttaṃ hoti. Vasā methunarāgassa sevamānassāti methunarāgena vītikkamantassāti attho. ‘‘Santhatenā’’tiādinā vuttappakāro etthāpi yojetabbo.
២០. អស្សគោមហិសាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន គោកណ្ណគវជាទយោ សង្គហិតា។ អស្សាទយោ បាកដាយេវ។ ‘‘មតាន’’ន្តិ វក្ខមានត្តា ‘‘ជីវមានាន’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។ សេវន្តិ ‘‘វសា មេថុនរាគស្សា’’តិ អនុវត្តមានត្តា មេថុនរាគវសេន តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតប្បទេសំ បវេសេន្តោ ថុល្លច្ចយំ ផុសេតិ យោជនា។ ឯត្ថ ច ‘‘ឱដ្ឋគទ្រភទន្តីនំ, អស្សគោមហិសាទិន’’ន្តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ។ ឯវញ្ហិ សតិ អដ្ឋកថាវសានេ និទ្ទិដ្ឋេន បការត្ថវាចិនា អាទិ-សទ្ទេន ថុល្លច្ចយវីតិក្កមារហនាសាវត្ថិកោសវន្តោ អវុត្តា សព្ពេបិ សត្តា គយ្ហន្តិ។ ‘‘អស្សគោមហិសាទីន’’ន្តិ បឋមបាទាវសានេ និទ្ទិដ្ឋេន អាទិ-សទ្ទេន ឱដ្ឋគទ្រភទន្តីនម្បិ សង្គហោ ហោតីតិ តេសំ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយាតិ។
20.Assagomahisādīnanti ādi-saddena gokaṇṇagavajādayo saṅgahitā. Assādayo pākaṭāyeva. ‘‘Matāna’’nti vakkhamānattā ‘‘jīvamānāna’’nti sāmatthiyā labbhati. Sevanti ‘‘vasā methunarāgassā’’ti anuvattamānattā methunarāgavasena tilabījamattampi aṅgajātappadesaṃ pavesento thullaccayaṃ phuseti yojanā. Ettha ca ‘‘oṭṭhagadrabhadantīnaṃ, assagomahisādina’’nti pāṭhena bhavitabbaṃ. Evañhi sati aṭṭhakathāvasāne niddiṭṭhena pakāratthavācinā ādi-saddena thullaccayavītikkamārahanāsāvatthikosavanto avuttā sabbepi sattā gayhanti. ‘‘Assagomahisādīna’’nti paṭhamapādāvasāne niddiṭṭhena ādi-saddena oṭṭhagadrabhadantīnampi saṅgaho hotīti tesaṃ punavacanaṃ niratthakaṃ siyāti.
២១. តថា សេវមានស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ។ សព្ពតិរច្ឆានន្តិ តិរិយំ អញ្ចន្តិ វឌ្ឍន្តីតិ តិរច្ឆា, សព្ពេ ច តេ តិរច្ឆាចាតិ សព្ពតិរច្ឆា, តេសំ សព្ពតិរច្ឆានំ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘វសា មេថុនរាគស្សា’’តិអាទីនំ បរាមដ្ឋត្តា សព្ពតិរច្ឆានានំ អក្ខិអាទីសុ តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតប្បទេសំ មេថុនរាគេន បវេសេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯត្ថាបិ សន្ថតាទិវិកប្បេ និទ្ទោសភាវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ តម្បិ យោជេតព្ពំ។
21. Tathā sevamānassa dukkaṭanti sambandho. Sabbatiracchānanti tiriyaṃ añcanti vaḍḍhantīti tiracchā, sabbe ca te tiracchācāti sabbatiracchā, tesaṃ sabbatiracchānaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘vasā methunarāgassā’’tiādīnaṃ parāmaṭṭhattā sabbatiracchānānaṃ akkhiādīsu tilabījamattampi aṅgajātappadesaṃ methunarāgena pavesentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti. Etthāpi santhatādivikappe niddosabhāvo na sakkā vattunti tampi yojetabbaṃ.
២២. ឯវំ តិរច្ឆានានំ ជីវមានកសរីរេ លព្ភមានា អាបត្តិយោ ទស្សេត្វា តេសំយេវ មតសរីរេបិ សម្ភវនកអាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ។ ‘‘តេស’’ន្តិ ឥមិនា មនុស្សតិរច្ឆានគតានំ គហណន្តិ វទន្តិ។ មនុស្សានំ មតាមតសរីរេ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសុ តិស្សន្នំ អាបត្តីនំ ទស្សិតត្តា, បុន គហណេ បយោជនាភាវា តេ វជ្ជេត្វា អនុវត្តមានសព្ពតិរច្ឆានន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, តេសំ សព្ពតិរច្ឆានគតានន្តិ អត្ថោ។ អល្លសរីរេសូតិ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវមសម្បត្តេសុ អល្លមតសរីរេសុ តិវិធេ ខេត្តស្មិំ អសន្ថតេ, សន្ថតេ វា សតិ មេថុនរាគស្ស វសា សេវតោ តិវិធាបិ អាបត្តិ សិយាតិ អនុវត្តមានបទេហិ សហ យោជនា។
22. Evaṃ tiracchānānaṃ jīvamānakasarīre labbhamānā āpattiyo dassetvā tesaṃyeva matasarīrepi sambhavanakaāpattiyo dassetumāha ‘‘tesa’’ntiādi. ‘‘Tesa’’nti iminā manussatiracchānagatānaṃ gahaṇanti vadanti. Manussānaṃ matāmatasarīre pārājikathullaccayadukkaṭakkhettesu tissannaṃ āpattīnaṃ dassitattā, puna gahaṇe payojanābhāvā te vajjetvā anuvattamānasabbatiracchānanti iminā yojetabbaṃ, tesaṃ sabbatiracchānagatānanti attho. Allasarīresūti uddhumātakādibhāvamasampattesu allamatasarīresu tividhe khettasmiṃ asanthate, santhate vā sati methunarāgassa vasā sevato tividhāpi āpatti siyāti anuvattamānapadehi saha yojanā.
តិវិធេ ខេត្តស្មិន្តិ មតមនុស្សសរីរេ វុត្តនយេន អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ មគ្គត្តយសង្ខាតេ បារាជិកក្ខេត្តេ ច យេភុយ្យក្ខាយិតឧបឌ្ឍក្ខាយិតភេទេ តស្មិំយេវ មគ្គត្តយសង្ខាតេ ច, អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាវត្ថិកោសវណសង្ខាតេ ច ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ តស្មិំយេវ កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាវត្ថិកោសវណសង្ខាតេ ច, អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតឧបឌ្ឍក្ខាយិត យេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ អវសេសសរីរសង្ខាតេ ទុក្កដក្ខេត្តេ ចាតិ តិវិធេបិ ខេត្តេ។ សតីតិ វិជ្ជមានេ។ សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា មេថុនរាគស្ស វសា សេវតោ យថារហំ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដសង្ខាតា តិវិធា អាបត្តិ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ។
Tividhe khettasminti matamanussasarīre vuttanayena akkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede maggattayasaṅkhāte pārājikakkhette ca yebhuyyakkhāyitaupaḍḍhakkhāyitabhede tasmiṃyeva maggattayasaṅkhāte ca, akkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede kaṇṇacchiddakkhināsāvatthikosavaṇasaṅkhāte ca thullaccayakkhette upaḍḍhakkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede tasmiṃyeva kaṇṇacchiddakkhināsāvatthikosavaṇasaṅkhāte ca, akkhāyitayebhuyyakkhāyitaupaḍḍhakkhāyita yebhuyyakkhāyitabhede avasesasarīrasaṅkhāte dukkaṭakkhette cāti tividhepi khette. Satīti vijjamāne. Santhate vā asanthate vā methunarāgassa vasā sevato yathārahaṃ pārājikathullaccayadukkaṭasaṅkhātā tividhā āpatti bhaveyyāti attho.
ឯតេសមេវ ច ឧទ្ធុមាតាទិភាវំ សម្បត្តេ សរីរេ សន្ថតាទិវុត្តវិកប្បយុត្តេសុ តីសុ មគ្គេសុ យត្ថ កត្ថចិ មេថុនរាគេន សេវតោ អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដញ្ច ឧទ្ធុមាតាទិសម្បត្តេ សព្ពត្ថាបិ ច ទុក្កដន្តិ មនុស្សសរីរេ វុត្តនយេន វិញ្ញាតុំ សក្កាតិ ឥមស្មិំ តិរច្ឆានគតសរីរេ វិសេសមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ អល្លសរីរេសូ’’តិអាទីនំ វុត្តត្តា ទុក្កដំ បុព្ពេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុថិតកុណបេ បន បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សព្ពត្ថ ទុក្កដ’’ន្តិ។
Etesameva ca uddhumātādibhāvaṃ sampatte sarīre santhatādivuttavikappayuttesu tīsu maggesu yattha katthaci methunarāgena sevato āpajjitabbadukkaṭañca uddhumātādisampatte sabbatthāpi ca dukkaṭanti manussasarīre vuttanayena viññātuṃ sakkāti imasmiṃ tiracchānagatasarīre visesamattaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ allasarīresū’’tiādīnaṃ vuttattā dukkaṭaṃ pubbe vuttanayena veditabbaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kuthitakuṇape pana pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭa’’nti.
២៣. ពហិ ឆុបន្តស្សាតិ យោជនា។ និមិត្តំ មុត្តករណំ។ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ចតុត្ថគាថាយ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា’’តិ វក្ខមានត្តា បារិសេសតោ ឥមិនា មនុស្សាមនុស្សិត្ថីនមេវ គហណំ, ឥមិនា អមនុស្សិត្ថិយាបិ គហណស្ស។ ឥមិស្សានន្តរគាថាយ ឥតោ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ អនុវត្តិតេ តត្រាបិ អមនុស្សិត្ថិយាបិ គហណំ សិយាតិ តម្បិ វជ្ជេត្វា កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសស្ស វត្ថុភូតំ មនុស្សិត្ថិមេវ ទស្សេតុំ តត្ថ វុត្តំ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិអធិកវចនមេវ ញាបកន្តិ វេទិតព្ពំ។
23. Bahi chupantassāti yojanā. Nimittaṃ muttakaraṇaṃ. ‘‘Itthiyā’’ti sāmaññena vuttepi catutthagāthāya ‘‘tiracchānagatitthiyā’’ti vakkhamānattā pārisesato iminā manussāmanussitthīnameva gahaṇaṃ, iminā amanussitthiyāpi gahaṇassa. Imissānantaragāthāya ito ‘‘itthiyā’’ti anuvattite tatrāpi amanussitthiyāpi gahaṇaṃ siyāti tampi vajjetvā kāyasaṃsaggasaṅghādisesassa vatthubhūtaṃ manussitthimeva dassetuṃ tattha vuttaṃ ‘‘itthiyā’’tiadhikavacanameva ñāpakanti veditabbaṃ.
មហាអដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) ‘‘ឥត្ថិនិមិត្តំ មេថុនរាគេន មុខេន ឆុបតិ, ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ច ធម្មក្ខន្ធកេ ‘‘ន ច ភិក្ខវេ រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២) សាមញ្ញវចនតោ ច ឧទ្ធុមាតាទិភាវមសម្បត្តាយ អល្លមតមនុស្សិត្ថិយា ច អក្ខាយិតេ វា យេភុយ្យក្ខាយិតេ វា និមិត្តេ សតិ បារាជិកវត្ថុភាវតោ តត្ថាបិ ពហិ ឆុបន្តស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ អយមត្ថោបិ មតាមតវិសេសំ អកត្វា ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ ឥមិនាវ សាមញ្ញវចនេន គហេតព្ពោ។
Mahāaṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.59-60) ‘‘itthinimittaṃ methunarāgena mukhena chupati, thullaccaya’’nti sāmaññena vuttattā ca dhammakkhandhake ‘‘na ca bhikkhave rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti (mahāva. 252) sāmaññavacanato ca uddhumātādibhāvamasampattāya allamatamanussitthiyā ca akkhāyite vā yebhuyyakkhāyite vā nimitte sati pārājikavatthubhāvato tatthāpi bahi chupantassa thullaccayanti ayamatthopi matāmatavisesaṃ akatvā ‘‘itthiyā’’ti imināva sāmaññavacanena gahetabbo.
២៤. និមិត្តេនាតិ អត្តនោ អង្គជាតេន។ មុខេនាតិ បកតិមុខេន។ និមិត្តំ ឥត្ថិយាតិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា អង្គជាតំ។ យស្មា បន កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវិនីតវត្ថូសុ មតិត្ថិវត្ថុម្ហិ មតិត្ថិយា សរីរេ កាយសំសគ្គរាគេន យោ ឆុបតិ, តស្ស ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ២៨១) វុត្តត្តា មតមនុស្សិត្ថី ន គហេតព្ពា។ តថេវ យក្ខិវត្ថុម្ហិ កាយសំសគ្គរាគេន យក្ខិនិយា សរីរំ យេន ផុដ្ឋំ, តស្ស ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា, ឥធេវ ឧបរិ ទុតិយសង្ឃាទិសេសេ ‘‘បណ្ឌកេ យក្ខិបេតីសុ, តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា’’តិ (វិ. វិ. ៣៤១) វក្ខមានត្តា ច អមនុស្សិត្ថីបិ ន គហេតព្ពា។ តេន វុត្តំ ‘‘ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា អង្គជាត’’ន្តិ។ អន្តោ បវេសេតុកាមតាយ សតិ កាយសំសគ្គរាគាសម្ភវតោ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិ ឥមិនា ច ពហិ ឆុបិតុកាមតា វិញ្ញាយតីតិ ‘‘ពហី’’តិ អនុវត្តនំ វិនាបិ តទត្ថោ លព្ភតិ។ គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសោ។
24.Nimittenāti attano aṅgajātena. Mukhenāti pakatimukhena. Nimittaṃ itthiyāti jīvamānakamanussitthiyā aṅgajātaṃ. Yasmā pana kāyasaṃsaggasikkhāpadavinītavatthūsu matitthivatthumhi matitthiyā sarīre kāyasaṃsaggarāgena yo chupati, tassa ‘‘anāpatti bhikkhu saṅghādisesassa, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 281) vuttattā matamanussitthī na gahetabbā. Tatheva yakkhivatthumhi kāyasaṃsaggarāgena yakkhiniyā sarīraṃ yena phuṭṭhaṃ, tassa ‘‘anāpatti bhikkhu saṅghādisesassa, āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā, idheva upari dutiyasaṅghādisese ‘‘paṇḍake yakkhipetīsu, tassa thullaccayaṃ siyā’’ti (vi. vi. 341) vakkhamānattā ca amanussitthīpi na gahetabbā. Tena vuttaṃ ‘‘jīvamānakamanussitthiyā aṅgajāta’’nti. Anto pavesetukāmatāya sati kāyasaṃsaggarāgāsambhavato ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’ti iminā ca bahi chupitukāmatā viññāyatīti ‘‘bahī’’ti anuvattanaṃ vināpi tadattho labbhati. Garukanti saṅghādiseso.
២៥. តថេវ ពហិ ឆុបន្តស្សាតិ យោជនា, អន្តោ អប្បវេសេត្វា ពហិយេវ ឆុបន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧភយរាគេនាតិ កាយសំសគ្គរាគេន, មេថុនរាគេន វា។ បុរិសស្សាបីតិ ជីវមានកបុរិសស្សបិ។ បិ-សទ្ទោ ន កេវលំ វុត្តនយេន ឥត្ថិយា និមិត្តំ ផុសន្តស្សេវ អាបត្តិ, អថ ខោ បុរិសស្សាបីតិ ទីបេតិ។ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ មុត្តករណមេវ វុច្ចតិ។ ‘‘ជីវមានកបុរិសស្សា’’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ ចេ? ‘‘កាយសំសគ្គរាគេន វា មេថុនរាគេន វា ជីវមានកបុរិសស្ស វត្ថិកោសំ អប្បវេសេន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ទុក្កដ’’ន្តិ ឥតោ អដ្ឋកថាវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) លព្ភតិ។
25. Tatheva bahi chupantassāti yojanā, anto appavesetvā bahiyeva chupantassāti vuttaṃ hoti. Ubhayarāgenāti kāyasaṃsaggarāgena, methunarāgena vā. Purisassāpīti jīvamānakapurisassapi. Pi-saddo na kevalaṃ vuttanayena itthiyā nimittaṃ phusantasseva āpatti, atha kho purisassāpīti dīpeti. ‘‘Nimitta’’nti muttakaraṇameva vuccati. ‘‘Jīvamānakapurisassā’’ti ayaṃ viseso kuto labbhatīti ce? ‘‘Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimittena nimittaṃ chupati, dukkaṭa’’nti ito aṭṭhakathāvacanato (pārā. aṭṭha. 1.59-60) labbhati.
២៦. អចិរវតិតរន្តានំ គុន្នំ បិដ្ឋិំ អភិរុហន្តា ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មេថុនរាគេន អង្គជាតេន អង្គជាតំ ឆុបិំសូតិ ឥមស្មិំ វត្ថុម្ហិ ‘‘ន ច ភិក្ខវេ រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២) អាគតនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘និមិត្តេនា’’តិអាទិ។ ឯត្ថាបិ ‘‘តថា’’តិ ឥមស្សានុវត្តនតោ ‘‘ពហី’’តិ លព្ភតិ។ អត្តនោ និមិត្តេន តិរច្ឆានគតិត្ថិយា និមិត្តំ មេថុនរាគតោ ពហិ ឆុបន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ យោជនា។
26. Aciravatitarantānaṃ gunnaṃ piṭṭhiṃ abhiruhantā chabbaggiyā bhikkhū methunarāgena aṅgajātena aṅgajātaṃ chupiṃsūti imasmiṃ vatthumhi ‘‘na ca bhikkhave rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti (mahāva. 252) āgatanayaṃ dassetumāha ‘‘nimittenā’’tiādi. Etthāpi ‘‘tathā’’ti imassānuvattanato ‘‘bahī’’ti labbhati. Attano nimittena tiracchānagatitthiyā nimittaṃ methunarāgato bahi chupantassa thullaccayaṃ hotīti yojanā.
២៧. ‘‘មេថុនរាគតោ’’តិ ឥមិនា ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិអាទិ។ ឯត្ថាបិ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិវចនសាមត្ថិយា ពហិ ឆុបនំ វេទិតព្ពំ។ និមិត្តស្សាតិ បស្សាវមគ្គស្ស។ ឆុបនេតិ ផុសនេ។
27. ‘‘Methunarāgato’’ti iminā byavacchinnamatthaṃ dassetumāha ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’tiādi. Etthāpi ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’tivacanasāmatthiyā bahi chupanaṃ veditabbaṃ. Nimittassāti passāvamaggassa. Chupaneti phusane.
២៨. តមាវដ្ដកតេតិ ឯត្ថ ‘‘តំ អាវដ្ដកតេ’’តិ បទច្ឆេទោ។ អាវដ្ដកតេតិ វិវដេ។ ‘‘មុខេ’’តិ សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា, អញ្ញស្ស សម្ពន្ធិនោ ច អនិទ្ទិដ្ឋត្តា សុតានុលោមិកានំ សុតសម្ពន្ធស្សេវ ពលវត្តា ច បុរិមានន្តរគាថាយ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា មុខេ’’តិ កិញ្ចាបិ សុតស្សេវ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយតិ, តថាបិ ឥមាយ គាថាយ វិនីតវត្ថុម្ហិ (បារា. ៧៣) ‘‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វា ឆិន្នសីសំ បស្សិត្វា វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តំ អង្គជាតំ បវេសេសី’’តិ ទស្សិតឆិន្នសីសវត្ថុស្ស សង្គហិតត្តា មនុស្សមុខមេវ គហេតព្ពំ សិយា។ តិរច្ឆានគតានំ, បន អមនុស្សានញ្ច មុខេ តថា បវេសោ និទ្ទោសោតិ វត្តុមសក្កុណេយ្យត្តា តត្ថាបិ ឥទមេវ ឧបលក្ខណន្តិ បារាជិកប្បហោនកានំ សព្ពេសំ មុខេតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តំ អង្គជាតំ។ តត្ថ អាវដ្ដកតេ បារាជិកប្បហោនកានំ មុខេ អាកាសគតំ កត្វា កត្ថចិ អផុសាបេត្វា នីហរន្តស្ស ឧក្ខិបន្តស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា។ អថ វា តិរច្ឆានានំ អាវដ្ដកតេ មុខេតិ យោជេត្វា តទញ្ញសង្គហោ ឧបលក្ខណវសេន កាតព្ពោ។
28.Tamāvaṭṭakateti ettha ‘‘taṃ āvaṭṭakate’’ti padacchedo. Āvaṭṭakateti vivaṭe. ‘‘Mukhe’’ti sambandhisaddattā, aññassa sambandhino ca aniddiṭṭhattā sutānulomikānaṃ sutasambandhasseva balavattā ca purimānantaragāthāya ‘‘tiracchānagatitthiyā mukhe’’ti kiñcāpi sutasseva sambandho viññāyati, tathāpi imāya gāthāya vinītavatthumhi (pārā. 73) ‘‘aññataro bhikkhu sivathikaṃ gantvā chinnasīsaṃ passitvā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesesī’’ti dassitachinnasīsavatthussa saṅgahitattā manussamukhameva gahetabbaṃ siyā. Tiracchānagatānaṃ, pana amanussānañca mukhe tathā paveso niddosoti vattumasakkuṇeyyattā tatthāpi idameva upalakkhaṇanti pārājikappahonakānaṃ sabbesaṃ mukheti daṭṭhabbaṃ. Taṃ aṅgajātaṃ. Tattha āvaṭṭakate pārājikappahonakānaṃ mukhe ākāsagataṃ katvā katthaci aphusāpetvā nīharantassa ukkhipantassa dukkaṭanti yojanā. Atha vā tiracchānānaṃ āvaṭṭakate mukheti yojetvā tadaññasaṅgaho upalakkhaṇavasena kātabbo.
២៩. តថាតិ ‘‘អាកាសគតំ កត្វា’’តិ យថាវុត្តប្បការំ បរាមសតិ។ ចតូហិ បស្សេហីតិ សហត្ថេ ករណវចនំ។ ‘‘បស្សេហី’’តិ សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា ‘‘និមិត្តស្សា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ សាមញ្ញសទ្ទត្តា ‘‘សព្ពស្សា’’តិ បាឋសេសោ។ ជាតិវាចកត្តា ឯកវចនំ។ ‘‘ចតូហិ បស្សេហិ, ហេដ្ឋិមត្តល’’ន្តិ ច ឥមេសំ សម្ពន្ធិបទស្ស អនិទ្ទេសេបិ មេថុនបារាជិកាធិការត្តា ច សន្ថតចតុក្កស្ស អដ្ឋកថាវសានេ ឥមាយ គាថាយ សង្គហិតស្ស ឥមស្ស វិនិច្ឆយស្ស បរិយោសានេ ‘‘យថា ច ឥត្ថិនិមិត្តេ វុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៦១-៦២) និមិត្តវិនិច្ឆយស្សាតិទេសស្ស កតត្តា ច សាមត្ថិយេន ‘‘និមិត្តស្សា’’តិ លព្ភតិ។ ឥទមេវ ‘‘បវេសេត្វា’’តិ ឯតស្ស អាធារវសេន គហេតព្ពំ។ ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ អនុវត្តតិ។
29.Tathāti ‘‘ākāsagataṃ katvā’’ti yathāvuttappakāraṃ parāmasati. Catūhi passehīti sahatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Passehī’’ti sambandhisaddattā ‘‘nimittassā’’ti sāmatthiyā labbhati. ‘‘Itthiyā’’ti sāmaññasaddattā ‘‘sabbassā’’ti pāṭhaseso. Jātivācakattā ekavacanaṃ. ‘‘Catūhi passehi, heṭṭhimattala’’nti ca imesaṃ sambandhipadassa aniddesepi methunapārājikādhikārattā ca santhatacatukkassa aṭṭhakathāvasāne imāya gāthāya saṅgahitassa imassa vinicchayassa pariyosāne ‘‘yathā ca itthinimitte vuttaṃ, evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.61-62) nimittavinicchayassātidesassa katattā ca sāmatthiyena ‘‘nimittassā’’ti labbhati. Idameva ‘‘pavesetvā’’ti etassa ādhāravasena gahetabbaṃ. ‘‘Aṅgajāta’’nti anuvattati.
ឯវំ វាក្យំ បូរេត្វា ‘‘យថា អាវដ្ដកតេ មុខេ អង្គជាតំ បវេសេត្វា តមាកាសគតំ កត្វា នីហរន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា សព្ពស្សា ឥត្ថិយា និមិត្តេ បស្សាវមគ្គសង្ខាតេ អង្គជាតំ បវេសេត្វា តស្ស ចតូហិ បស្សេហិ សហ ហេដ្ឋិមត្តលំ ចត្តារោ បស្សេ, ហេដ្ឋិមត្តលញ្ច អច្ឆុបន្តំ អាកាសគតំ កត្វា នីហរន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ យោជេត្វា អត្ថោ វត្តព្ពោ។
Evaṃ vākyaṃ pūretvā ‘‘yathā āvaṭṭakate mukhe aṅgajātaṃ pavesetvā tamākāsagataṃ katvā nīharantassa dukkaṭaṃ, tathā sabbassā itthiyā nimitte passāvamaggasaṅkhāte aṅgajātaṃ pavesetvā tassa catūhi passehi saha heṭṭhimattalaṃ cattāro passe, heṭṭhimattalañca acchupantaṃ ākāsagataṃ katvā nīharantassa dukkaṭa’’nti yojetvā attho vattabbo.
៣០. ឧប្បាដិតោដ្ឋមំសេសូតិ ឧប្បាដិតំ ឱដ្ឋមំសំ យេសន្តិ វិគ្គហោ។ តេសុ ទន្តេសុ។ ពហិនិក្ខន្តកេសុ វាតិ បកតិយា ឱដ្ឋមំសតោ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតេសុ វា ទន្តេសុ។ វាយមន្តស្សាតិ អង្គជាតេន ឆុបន្តស្ស។
30.Uppāṭitoṭṭhamaṃsesūti uppāṭitaṃ oṭṭhamaṃsaṃ yesanti viggaho. Tesu dantesu. Bahinikkhantakesu vāti pakatiyā oṭṭhamaṃsato bahi nikkhamitvā ṭhitesu vā dantesu. Vāyamantassāti aṅgajātena chupantassa.
៣១. អដ្ឋិសង្ឃដ្ដនំ កត្វាតិ និមិត្តមំសសន្និស្សយានិ អដ្ឋីនិ សង្ឃដ្ដេត្វា។ មគ្គេតិ អដ្ឋិសង្ឃាតមយេ មគ្គេ។ ទុវិធរាគតោតិ មេថុនរាគេន វា កាយសំសគ្គរាគេន វា។ វាយមន្តស្សាតិ អង្គជាតំ បវេសេត្វា ចារេន្តស្ស។
31.Aṭṭhisaṅghaṭṭanaṃ katvāti nimittamaṃsasannissayāni aṭṭhīni saṅghaṭṭetvā. Maggeti aṭṭhisaṅghātamaye magge. Duvidharāgatoti methunarāgena vā kāyasaṃsaggarāgena vā. Vāyamantassāti aṅgajātaṃ pavesetvā cārentassa.
៣២. អាលិង្គន្តស្សាតិ បរិស្សជន្តស្ស។ ហត្ថគាហាទីសុ ហត្ថោ នាម កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា។ ហត្ថស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច គហណំ ហត្ថគ្គាហោ។ អវសេសសរីរស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច បរាមសនំ បរាមាសោ។ និស្សន្ទេហេ បន ‘‘មាតុគាមស្ស សរីរស្ស វា តប្បដិពន្ធស្ស វា ហត្ថេន គហណំ ហត្ថគ្គាហោ’’តិ វុត្តំ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ។ តស្មា យថាវុត្តនយស្សេវ អដ្ឋកថាសុ អាគតត្តា សោយេវ សារតោ បច្ចេតព្ពោ។ បរាមសេបិ ‘‘ហត្ថេន សរីរស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច បរាមសន’’ន្តិ យំ តត្ថ វុត្តំ, តម្បិ ន យុជ្ជតិ។ អវសេសសរីរាវយវេនាបិ បរាមសតោ ទុក្កដមេវ ហោតីតិ។ ចុម្ពនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន វេណិគ្គាហាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ ‘‘អយំ នយោ’’តិ ឯតេន ‘‘ឥត្ថិយា មេថុនរាគេន ហត្ថគ្គាហាទីសុ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ។
32.Āliṅgantassāti parissajantassa. Hatthagāhādīsu hattho nāma kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā. Hatthassa, tappaṭibandhassa ca gahaṇaṃ hatthaggāho. Avasesasarīrassa, tappaṭibandhassa ca parāmasanaṃ parāmāso. Nissandehe pana ‘‘mātugāmassa sarīrassa vā tappaṭibandhassa vā hatthena gahaṇaṃ hatthaggāho’’ti vuttaṃ, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Tasmā yathāvuttanayasseva aṭṭhakathāsu āgatattā soyeva sārato paccetabbo. Parāmasepi ‘‘hatthena sarīrassa, tappaṭibandhassa ca parāmasana’’nti yaṃ tattha vuttaṃ, tampi na yujjati. Avasesasarīrāvayavenāpi parāmasato dukkaṭameva hotīti. Cumbanādīsūti ādi-saddena veṇiggāhādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ayaṃ nayo’’ti etena ‘‘itthiyā methunarāgena hatthaggāhādīsu dukkaṭa’’nti imamatthaṃ atidisati.
៣៣. មនុស្សាមនុស្សេហិ អញ្ញេសុ តិរច្ឆានគតេសុ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន មេថុនធម្មបារាជិកវត្ថុភូតេ សត្តេ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបទេ’’តិអាទិ។ ‘‘អបទេ, ទ្វិបទេ, ចតុប្បទេ’’តិ ឥមេហិ វិសេសនេហិ វិសេសិតព្ពំ ‘‘សត្តនិកាយេ’’តិ ឥទំ វត្តព្ពំ។ អបទេ សត្តនិកាយេ។ អហយោតិ ថលចរេសុ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ ហត្ថិគិលនកេ អជគរេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន នាគា ច។ មច្ឆាតិ ជលជេសុ ឧបរិមកោដិយា បញ្ចសតយោជនិកានិ តិមិរបិង្គលាទិមច្ឆេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ បាឋីនបាវុសាទយោ មច្ឆា ច។ ទ្វិបទេ សត្តនិកាយេ។ កបោតាតិ ឧបរិមកោដិយា គរុឡេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ កបោតាកបោតបក្ខី ច។ បារាវតាតិ កេចិ។ ចតុប្បទេ សត្តនិកាយេ។ គោធាតិ ឧបរិមកោដិយា ហត្ថិំ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ គោធា ចាតិ ឥមេ សត្តា។ ហេដ្ឋាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ។ បារាជិកស្សវត្ថូតិ មេថុនធម្មបារាជិកស្ស វត្ថូនីតិ បាឋសេសោ។
33. Manussāmanussehi aññesu tiracchānagatesu heṭṭhimaparicchedena methunadhammapārājikavatthubhūte satte dassetumāha ‘‘apade’’tiādi. ‘‘Apade, dvipade, catuppade’’ti imehi visesanehi visesitabbaṃ ‘‘sattanikāye’’ti idaṃ vattabbaṃ. Apade sattanikāye. Ahayoti thalacaresu ukkaṭṭhaparicchedato hatthigilanake ajagare upādāya heṭṭhimaparicchedena nāgā ca. Macchāti jalajesu uparimakoṭiyā pañcasatayojanikāni timirapiṅgalādimacche upādāya heṭṭhimantato pāṭhīnapāvusādayo macchā ca. Dvipade sattanikāye. Kapotāti uparimakoṭiyā garuḷe upādāya heṭṭhimantato kapotākapotapakkhī ca. Pārāvatāti keci. Catuppade sattanikāye. Godhāti uparimakoṭiyā hatthiṃ upādāya heṭṭhimantato godhā cāti ime sattā. Heṭṭhāti heṭṭhimaparicchedato. Pārājikassavatthūti methunadhammapārājikassa vatthūnīti pāṭhaseso.
៣៤. សេវេតុកាមតា មេថុនសេវាយ តណ្ហា, តាយ មេថុនរាគសង្ខាតាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ សេវេតុកាមតាចិត្តំ។ មគ្គេតិ វច្ចមគ្គាទីនំ អញ្ញតរេ មគ្គេ។ មគ្គស្ស អត្តនោ មុត្តករណស្ស បវេសនំ។ បព្ពជ្ជាយ, បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស វា អន្តេ វិនាសេ ភវោតិ អន្តិមោ, បារាជិកាបន្នោ បុគ្គលោ, តស្ស វត្ថុ អន្តិមភាវស្ស ការណត្តា បារាជិកាបត្តិ អន្តិមវត្ថូតិ វុច្ចតិ, តទេវ បឋមំ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អាទិម្ហិ ទេសិតត្តា បឋមន្តិមវត្ថុ, តស្ស បឋមន្តិមវត្ថុនោ, បឋមបារាជិកស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។
34.Sevetukāmatā methunasevāya taṇhā, tāya methunarāgasaṅkhātāya sampayuttaṃ cittaṃ sevetukāmatācittaṃ. Maggeti vaccamaggādīnaṃ aññatare magge. Maggassa attano muttakaraṇassa pavesanaṃ. Pabbajjāya, pātimokkhasaṃvarasīlassa vā ante vināse bhavoti antimo, pārājikāpanno puggalo, tassa vatthu antimabhāvassa kāraṇattā pārājikāpatti antimavatthūti vuccati, tadeva paṭhamaṃ catunnaṃ pārājikānaṃ ādimhi desitattā paṭhamantimavatthu, tassa paṭhamantimavatthuno, paṭhamapārājikassāti vuttaṃ hoti.
៣៥. សាមន្តា អាបត្តិសមីបេ ភវំ សាមន្តំ, បារាជិកាបត្តិយា សមីបេ បុព្ពភាគេ ភវន្តិ អត្ថោ។ សេសានំ បន តិណ្ណម្បីតិ អវសេសានំ អទិន្នាទានាទីនំ តិណ្ណំ បារាជិកធម្មានំ។ ថុល្លច្ចយំ សាមន្តមិតិ ឧទីរិតន្តិ សម្ពន្ធោ។ កថមុទីរិតំ? ‘‘ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៩៤) ទុតិយេ, ‘‘មនុស្សំ ឧទ្ទិស្ស ឱបាតំ ខណតិ, បតិត្វា ទុក្ខវេទនំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ, តតិយេ, ‘‘បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្ស, អប្បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ២១៥) ចតុត្ថេ សមុទីរិតំ។
35. Sāmantā āpattisamīpe bhavaṃ sāmantaṃ, pārājikāpattiyā samīpe pubbabhāge bhavanti attho. Sesānaṃ pana tiṇṇampīti avasesānaṃ adinnādānādīnaṃ tiṇṇaṃ pārājikadhammānaṃ. Thullaccayaṃ sāmantamiti udīritanti sambandho. Kathamudīritaṃ? ‘‘Phandāpeti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 94) dutiye, ‘‘manussaṃ uddissa opātaṃ khaṇati, patitvā dukkhavedanaṃ uppādeti, āpatti thullaccayassā’’ti, tatiye, ‘‘paṭivijānantassa āpatti pārājikassa, appaṭivijānantassa āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 215) catutthe samudīritaṃ.
ឯត្ថ ច ចតុត្ថបារាជិកស្ស ថុល្លច្ចយាបត្តិយា សាមន្តាបត្តិភាវោ យស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ សមុល្លបតិ, សោ យាវ ន បដិវិជានាតិ, តាវ សមុល្លបនបច្ចយា ថុល្លច្ចយាបត្តិសម្ភាវេ, សមុល្លបិតេ តស្មិំ សមុល្លបិតមត្ថេ បដិវិជានន្តេ បារាជិកាបត្តិសម្ភាវេ ច យុជ្ជតិ។ សោ ច ‘‘អប្បដិវិជានន្តស្ស វុត្តេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ ឥមិនាវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ettha ca catutthapārājikassa thullaccayāpattiyā sāmantāpattibhāvo yassa uttarimanussadhammaṃ samullapati, so yāva na paṭivijānāti, tāva samullapanapaccayā thullaccayāpattisambhāve, samullapite tasmiṃ samullapitamatthe paṭivijānante pārājikāpattisambhāve ca yujjati. So ca ‘‘appaṭivijānantassa vutte thullaccaya’’nti imināva saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ.
៣៦. អជានន្តស្ស វាតូបត្ថទ្ធំ អង្គជាតំ ទិស្វា អត្តនោ រុចិយា វីតិក្កមំ កត្វា មាតុគាមេសុ គច្ឆន្តេសុ អជានមានស្ស, មហាវនេ ទិវា និទ្ទុបគតភិក្ខុនោ វិយ បរេហិ កិរិយមានំ អជានន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តីតិ ញាតព្ព’’ន្តិ ឥទមាកឌ្ឍតិ។ អស្សាទិយន្តស្សាតិ ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេសុ អភិភវិត្វា វីតិក្កមំ ករោន្តេសុ ច ការាបេន្តេសុ ច, សប្បមុខំ បវិដ្ឋកាលេ វិយ ឧត្តសិត្វា អនធិវាសេន្តស្ស ច, មហាវនេ ទិវាវិហារោបគតភិក្ខុនោ វិយ បរោបក្កមំ ញត្វាបិ កាយេ អាទិត្តអគ្គិនា វិយ ឧត្តសិត្វា អនធិវាសេន្តស្សាតិ អត្ថោ។ ‘‘អជានន្តស្សា’’តិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ។ ពុទ្ធសាសនេ ខីរសាគរសលិលនិម្មលេ សព្ពបឋមំ បាតុភូតត្តា អាទិ ច តំ វីតិក្កមសង្ខាតំ កម្មញ្ចាតិ អាទិកម្មំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាទិកម្មី, ឯត្ថ សុទិន្នោ ភិក្ខុ, តស្ស អាទិកម្មិនោតិ គហេតព្ពោ។ ឧបរិបិ ឥមេសំ បទានំ អាគតាគតដ្ឋានេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ ឥធ ច ឧបរិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ ច និទានាទិវសេន សត្តរសវិធោ សាធារណវិនិច្ឆយោ បកិណ្ណកេ សង្ខេបតោ, ឧត្តរេ វិត្ថារតោ ច អាវិ ភវិស្សតិ។ តស្មា ឯត្ថ ន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ។
36.Ajānantassa vātūpatthaddhaṃ aṅgajātaṃ disvā attano ruciyā vītikkamaṃ katvā mātugāmesu gacchantesu ajānamānassa, mahāvane divā niddupagatabhikkhuno viya parehi kiriyamānaṃ ajānantassāti vuttaṃ hoti. Tathevāti iminā ‘‘anāpattīti ñātabba’’nti idamākaḍḍhati. Assādiyantassāti bhikkhupaccatthikesu abhibhavitvā vītikkamaṃ karontesu ca kārāpentesu ca, sappamukhaṃ paviṭṭhakāle viya uttasitvā anadhivāsentassa ca, mahāvane divāvihāropagatabhikkhuno viya paropakkamaṃ ñatvāpi kāye ādittaagginā viya uttasitvā anadhivāsentassāti attho. ‘‘Ajānantassā’’ti ettha api-saddo yojetabbo. Buddhasāsane khīrasāgarasalilanimmale sabbapaṭhamaṃ pātubhūtattā ādi ca taṃ vītikkamasaṅkhātaṃ kammañcāti ādikammaṃ, taṃ etassa atthīti ādikammī, ettha sudinno bhikkhu, tassa ādikamminoti gahetabbo. Uparipi imesaṃ padānaṃ āgatāgataṭṭhāne imināva nayena attho veditabbo. Idha ca upari sabbasikkhāpadesu ca nidānādivasena sattarasavidho sādhāraṇavinicchayo pakiṇṇake saṅkhepato, uttare vitthārato ca āvi bhavissati. Tasmā ettha na dassitoti veditabbaṃ.
៣៧-៣៨. វិនយេតិ វិនយបិដកេ។ អនយូបរមេតិ នេតិ បាបេតិ សីលសម្បទំ សមាធិសម្បទំ បញ្ញាសម្បទញ្ចាតិ នយោ, កាយវចីទ្វារេហិ អវីតិក្កមសង្ខាតោ សំវរោ, តប្បដិបក្ខោ អសំវរោ អនយោ នាម, តស្ស ឧបរមោ និវត្តិ ឯត្ថាតិ អនយូបរមោ, វិនយោ, តត្ថ អនយូបរមេ វិនយេ។
37-38.Vinayeti vinayapiṭake. Anayūparameti neti pāpeti sīlasampadaṃ samādhisampadaṃ paññāsampadañcāti nayo, kāyavacīdvārehi avītikkamasaṅkhāto saṃvaro, tappaṭipakkho asaṃvaro anayo nāma, tassa uparamo nivatti etthāti anayūparamo, vinayo, tattha anayūparame vinaye.
តតោ ឯវ បរមេ ឧក្កដ្ឋេ។ អនយស្ស វា ឧបរមេ និវត្តនេ បរមេ ឧក្កដ្ឋេតិ គហេតព្ពំ។ បរា ឧត្តមា មា សាសនសិរី ឯត្ថាតិ បរមោ, វិនយោតិ ឯវម្បិ គហេតព្ពំ។ ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយូ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មហាសង្គីតិកថា; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២៥១) វចនតោ ឧត្តមសាសនសម្បត្តិយុត្តេតិ អត្ថោ។
Tato eva parame ukkaṭṭhe. Anayassa vā uparame nivattane parame ukkaṭṭheti gahetabbaṃ. Parā uttamā mā sāsanasirī etthāti paramo, vinayoti evampi gahetabbaṃ. ‘‘Vinayo nāma sāsanassa āyū’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; khu. pā. aṭṭha. 5.mahāsaṅgītikathā; theragā. aṭṭha. 1.251) vacanato uttamasāsanasampattiyutteti attho.
សុជនស្សាតិ សោភណោ ជនោ សុជនោ, សិក្ខាកាមោ អធិសីលសិក្ខាយ សោភមានោ បិយសីលោ កុលបុត្តោ, តស្ស នយនេ នយនូបមេ វិនយេតិ សម្ពន្ធោ។ អនយូបរមត្តា, បរមត្តា ច សុជនស្ស កុលបុត្តស្ស នយនេ នយនូបមេ។ សុខានយនេតិ លោកិយលោកុត្តរភេទំ សុខំ អានេតីតិ សុខានយនំ, តស្មិំ។ ឥទញ្ច ‘‘នយនេ’’តិ ឯតស្ស វិសេសនំ។
Sujanassāti sobhaṇo jano sujano, sikkhākāmo adhisīlasikkhāya sobhamāno piyasīlo kulaputto, tassa nayane nayanūpame vinayeti sambandho. Anayūparamattā, paramattā ca sujanassa kulaputtassa nayane nayanūpame. Sukhānayaneti lokiyalokuttarabhedaṃ sukhaṃ ānetīti sukhānayanaṃ, tasmiṃ. Idañca ‘‘nayane’’ti etassa visesanaṃ.
ឯតំ វិសេសនំ កិមត្ថន្តិ ចេ? ឧបមាភាវេន គហិតបកតិនយនតោ ឥធ សម្ភវន្តំ វិសេសំ ទស្សេតុន្តិ វេទិតព្ពំ។ កតរោ សោ វិសេសោតិ ចេ? បកតិនយនំ រាគទោសាទិកិលេសូបនិស្សយោ ហុត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកទុក្ខស្ស ច បច្ចយោ ហោតិ។ ឥទំ បន វិនយនយនំ ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស ឯវំ អហុត្វា ឯកំសេន មោក្ខាវហនសុខស្សេវ បច្ចយោ ហោតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ។ យថា វិនយមវិរាធេត្វា បដិបជ្ជនេន សិជ្ឈនកសីលសំវរមូលកអវិប្បដិសារាទិអនុបាទិសេសបរិនិព្ពានាវសា- នផលសម្បត្តិវសេន ឧប្បជ្ជនកលោកិយលោកុត្តរសុខាវហនេ វិនយេតិ វុត្តំ ហោតិ។
Etaṃ visesanaṃ kimatthanti ce? Upamābhāvena gahitapakatinayanato idha sambhavantaṃ visesaṃ dassetunti veditabbaṃ. Kataro so visesoti ce? Pakatinayanaṃ rāgadosādikilesūpanissayo hutvā diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhassa ca paccayo hoti. Idaṃ pana vinayanayanaṃ imassa kulaputtassa evaṃ ahutvā ekaṃsena mokkhāvahanasukhasseva paccayo hotīti imassa visesassa dassanatthaṃ. Yathā vinayamavirādhetvā paṭipajjanena sijjhanakasīlasaṃvaramūlakaavippaṭisārādianupādisesaparinibbānāvasā- naphalasampattivasena uppajjanakalokiyalokuttarasukhāvahane vinayeti vuttaṃ hoti.
បធានរតោតិ ឯត្ថ ‘‘អបី’’តិ បាឋសេសោ។ បធានេ វិនយាភិយោគេ រតោបិ, វិនយេ អជ្ឈាយនសវនចិន្តនាទិវសេន វាយមន្តោបីតិ អត្ថោ។ អថ វា ‘‘វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មាន’’ន្តិ (ធ. ប. ២៧៣; នេត្តិ. ១៧០; កថា. ៨៧២) វចនតោ បធានំ និព្ពានំ, តស្មិំ រតោតិ អត្ថោ ។ សារមតេតិ ‘‘សារ’’ន្តិ អធិមតេ។ អថ វា សារំ អផេគ្គុមតំ មហាវិហារវាសីនំ អាចរិយមតំ ឯត្ថាតិ ‘‘សារមតោ’’តិ វិនយវិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តស្មិំ។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ។ រតោតិ អច្ចន្តាភិរតោ។ ‘‘ន រតោ’’តិ ឯត្ថ ន-ការំ ‘‘រមតេ’’តិ ឱសានបទេន យោជេត្វា យោ បន ន រមតេតិ សម្ពន្ធោ។
Padhānaratoti ettha ‘‘apī’’ti pāṭhaseso. Padhāne vinayābhiyoge ratopi, vinaye ajjhāyanasavanacintanādivasena vāyamantopīti attho. Atha vā ‘‘virāgo seṭṭho dhammāna’’nti (dha. pa. 273; netti. 170; kathā. 872) vacanato padhānaṃ nibbānaṃ, tasmiṃ ratoti attho . Sāramateti ‘‘sāra’’nti adhimate. Atha vā sāraṃ apheggumataṃ mahāvihāravāsīnaṃ ācariyamataṃ etthāti ‘‘sāramato’’ti vinayavinicchayo vutto, tasmiṃ. Idhāti imasmiṃ vinayavinicchaye. Ratoti accantābhirato. ‘‘Na rato’’ti ettha na-kāraṃ ‘‘ramate’’ti osānapadena yojetvā yo pana na ramateti sambandho.
ថេរនវមជ្ឈិមភិក្ខុភិក្ខុនីនំ អន្តរេ យោ បន បុគ្គលោ និច្ចបរិវត្តនសវនានុស្សរណចិន្តនវសេន ន រមតេ ន កីឡតិ, សោ បុគ្គលោ វិនយេ បធានរតោបិ វិនយបិដកេ អជ្ឈយនសវនាទិវសេន យុត្តបយុត្តោបិ បដុ ហោតិ កិំ, ន ហោតេវាតិ ទស្សេតិ។ វិនយបិដកេ បាដវមាកង្ខន្តេហិ បឋមំ តាវេត្ថ សក្កច្ចំ អភិយោគោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ។
Theranavamajjhimabhikkhubhikkhunīnaṃ antare yo pana puggalo niccaparivattanasavanānussaraṇacintanavasena na ramate na kīḷati, so puggalo vinaye padhānaratopi vinayapiṭake ajjhayanasavanādivasena yuttapayuttopi paṭu hoti kiṃ, na hotevāti dasseti. Vinayapiṭake pāṭavamākaṅkhantehi paṭhamaṃ tāvettha sakkaccaṃ abhiyogo kātabboti adhippāyo.
ឥមមេវត្ថំ អានិសំសបារំបរិយបយោជនេន សហ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ។ ឥមន្តិ វុច្ចមានំ វិនយវិនិច្ឆយំ, ‘‘អវេទី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ ‘‘យោ’’តិ បាឋសេសោ។ យោ កុលបុត្តោ សតិសម្បជញ្ញសទ្ធាសម្បន្នោ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ សម្មា អវេទិ អញ្ញាសិ។ កិំ ភូតន្តិ អាហ ‘‘ហិតវិភាវន’’ន្តិ។ លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តិយា មូលសាធនត្តា សីលមិធ ហិតំ នាម, តំ វិភាវេតិ បកាសេតីតិ ហិតវិភាវនោតិ វិគ្គហោ។ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ…បេ.… វិជដយេ ជដ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; មិ. ប. ២.១.៩) វុត្តត្តា សព្ពកិលេសជដាវិជដនលោកុត្តរញាណស្ស បទដ្ឋានសោបចារសាភិញ្ញារូបារូបអដ្ឋសមាធីនំ បទដ្ឋានតាយ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណសម្បទានំ មូលភូតេសុ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ បធានំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ, តប្បកាសកត្តា អយំ វិនយវិនិច្ឆយោ ‘‘ហិតវិភាវនោ’’តិ វុត្តោ។
Imamevatthaṃ ānisaṃsapāraṃpariyapayojanena saha dassetumāha ‘‘ima’’ntiādi. Imanti vuccamānaṃ vinayavinicchayaṃ, ‘‘avedī’’ti iminā sambandho. ‘‘Yo’’ti pāṭhaseso. Yo kulaputto satisampajaññasaddhāsampanno imaṃ vinayavinicchayaṃ sammā avedi aññāsi. Kiṃ bhūtanti āha ‘‘hitavibhāvana’’nti. Lokiyalokuttarasampattiyā mūlasādhanattā sīlamidha hitaṃ nāma, taṃ vibhāveti pakāsetīti hitavibhāvanoti viggaho. ‘‘Sīle patiṭṭhāya…pe… vijaṭaye jaṭa’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; mi. pa. 2.1.9) vuttattā sabbakilesajaṭāvijaṭanalokuttarañāṇassa padaṭṭhānasopacārasābhiññārūpārūpaaṭṭhasamādhīnaṃ padaṭṭhānatāya sabbalokiyalokuttaraguṇasampadānaṃ mūlabhūtesu catupārisuddhisīlesu padhānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, tappakāsakattā ayaṃ vinayavinicchayo ‘‘hitavibhāvano’’ti vutto.
ភាវនន្តិ ភាវីយតិ បុនប្បុនំ ចេតសិ និវេសីយតីតិ ភាវនោ, ភាវនីយោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ហិតវិភាវកត្តាយេវ ហិតត្ថីហិ បុនប្បុនំ ចិត្តេ វាសេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ ឯវំវិធំ វិនយវិនិច្ឆយំ។ សុរសម្ភវន្តិ រសីយតិ អស្សាទីយតីតិ រសោ, សទ្ទរសោ អត្ថរសោ ករុណាទិរសោ វិមុត្តិរសោ ច, សោភណោ រសោ ឯតស្សាតិ សុរសោ, វិនយវិនិច្ឆយោ, តំ សុរសំ។ ភវំ ភវន្តំ, សន្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ, សុរសំ សមានំ, សុរសំ ភូតន្តិ អត្ថោ។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘សិលេសោ បសាទោ សមតា មធុរតា សុខុមាលតា អត្ថព្យត្តិ ឧទារតា ឱជោ កន្តិ សមាធី’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ កវិជនេហិ អស្សាទេតព្ពសិលេសាទិទសវិធសទ្ទជីវិតគុណសង្ខាតសទ្ទរសសម្បត្តីហិ ច សភាវាខ្យានំ ឧបមា រូបកំ ទីបកំ អាវុត្តីតិ ឯវមាទិក្កមនិទ្ទិដ្ឋបញ្ចតិំសអត្ថាលង្ការេសុ អនុរូបសភាវាខ្យានាទិប្បធានអត្ថាលង្ការសង្ខាតអត្ថរសសម្បត្តីហិ ច យថាសម្ភវំ បកាសិតព្ពករុណារសអព្ភុតរសសន្តរសាទីហិ ច យុត្តត្តា សុរសំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Bhāvananti bhāvīyati punappunaṃ cetasi nivesīyatīti bhāvano, bhāvanīyoti vuttaṃ hoti. Hitavibhāvakattāyeva hitatthīhi punappunaṃ citte vāsetabboti vuttaṃ hoti, taṃ evaṃvidhaṃ vinayavinicchayaṃ. Surasambhavanti rasīyati assādīyatīti raso, saddaraso attharaso karuṇādiraso vimuttiraso ca, sobhaṇo raso etassāti suraso, vinayavinicchayo, taṃ surasaṃ. Bhavaṃ bhavantaṃ, santanti vuttaṃ hoti, surasaṃ samānaṃ, surasaṃ bhūtanti attho. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Sileso pasādo samatā madhuratā sukhumālatā atthabyatti udāratā ojo kanti samādhī’’ti evaṃ vuttehi kavijanehi assādetabbasilesādidasavidhasaddajīvitaguṇasaṅkhātasaddarasasampattīhi ca sabhāvākhyānaṃ upamā rūpakaṃ dīpakaṃ āvuttīti evamādikkamaniddiṭṭhapañcatiṃsaatthālaṅkāresu anurūpasabhāvākhyānādippadhānaatthālaṅkārasaṅkhātaattharasasampattīhi ca yathāsambhavaṃ pakāsitabbakaruṇārasaabbhutarasasantarasādīhi ca yuttattā surasaṃ imaṃ vinayavinicchayanti vuttaṃ hoti.
អថ វា ឥមិនា បករណេន បធានតោ វិធីយមានបាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ឯកន្តេន សមាធិសំវត្តនិកត្តា សមាធិស្ស ច បញ្ញាយ បទដ្ឋានត្តា បញ្ញាយ ច និព្ពានបាបនតោ មូលការណំ ហុត្វា កមេន និព្ពានាមតផលរសសម្បទាយកំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ បរមស្សាទនីយរូបេន ធិតិវិមុត្តិរសេន សុរសភូតន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ច វេទិតព្ពំ។ សម្ភវន្តិ ឯត្ថ សំ វុច្ចតិ សុខំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច, តំ ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, វិនយវិនិច្ឆយោ, តំ, កាយចិត្តសុខានំ មូលការណភូតំ, វុត្តនយេន សុរសត្តា ច យថាវុត្តរសសម្បទសារមហុស្សវេន សម្ភូតមានសិកសុខស្ស, តំសមុដ្ឋានរូបនិស្សយកាយិកសុខស្ស ច បភវភូតន្តិ អត្ថោ។ ឯត្តាវតា ឥមស្ស វិនយវិនិច្ឆយស្ស សម្មា វិញ្ញាតព្ពតាយ ការណំ ទស្សិតំ ហោតិ។
Atha vā iminā pakaraṇena padhānato vidhīyamānapātimokkhasaṃvarasīlassa ekantena samādhisaṃvattanikattā samādhissa ca paññāya padaṭṭhānattā paññāya ca nibbānapāpanato mūlakāraṇaṃ hutvā kamena nibbānāmataphalarasasampadāyakaṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ paramassādanīyarūpena dhitivimuttirasena surasabhūtanti vuttaṃ hotīti ca veditabbaṃ. Sambhavanti ettha saṃ vuccati sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca, taṃ bhavati etasmāti sambhavo, vinayavinicchayo, taṃ, kāyacittasukhānaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ, vuttanayena surasattā ca yathāvuttarasasampadasāramahussavena sambhūtamānasikasukhassa, taṃsamuṭṭhānarūpanissayakāyikasukhassa ca pabhavabhūtanti attho. Ettāvatā imassa vinayavinicchayassa sammā viññātabbatāya kāraṇaṃ dassitaṃ hoti.
ឯវំ នានាគុណរតនាករំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ សម្បជានន្តោ សោ កុលបុត្តោ កិំ ហោតីតិ ចេ? បាលិនា ឧបាលិនា សមោ ភវតិ។ បាលិនាតិ សាសនំ បាលេតីតិ ‘‘បាលោ’’តិ វិនយោ វុច្ចតិ, វុត្តញ្ហិ ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយូ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មហាសង្គីតិកថា; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២៥១) សោ អស្ស អត្ថីតិ បាលី, បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធសាសនស្ស ជីវិតភូតវិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតសាសនធរត្តា ‘‘បាលី’’តិ លទ្ធនាមេន ឧបាលិនា, ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៨) ចតុបរិសមជ្ឈេ និសិន្នេន សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន មុខបទុមំ វិកាសេត្វា បកាសិតឯតទគ្គដ្ឋានេន វិសេសតោ សាយនរក្ខនកភាវេន បដិលទ្ធបាលីតិនាមធេយ្យេន ឧបាលិមហាថេរេន សមោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
Evaṃ nānāguṇaratanākaraṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ sampajānanto so kulaputto kiṃ hotīti ce? Pālinā upālinā samo bhavati. Pālināti sāsanaṃ pāletīti ‘‘pālo’’ti vinayo vuccati, vuttañhi ‘‘vinayo nāma sāsanassa āyū’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā; khu. pā. aṭṭha. 5.mahāsaṅgītikathā; theragā. aṭṭha. 1.251) so assa atthīti pālī, pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhasāsanassa jīvitabhūtavinayapaññattisaṅkhātasāsanadharattā ‘‘pālī’’ti laddhanāmena upālinā, ‘‘etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228) catuparisamajjhe nisinnena saddhammavaracakkavattinā sammāsambuddhena mukhapadumaṃ vikāsetvā pakāsitaetadaggaṭṭhānena visesato sāyanarakkhanakabhāvena paṭiladdhapālītināmadheyyena upālimahātherena samo hotīti vuttaṃ hoti.
កស្មិំ វិសយេ សមោ ភវតីតិ ចេ? សាសនេ។ សាសនេតិ យថាវុត្តេ តិវិធេ សាសនេ, តត្រាបិ ថាវរជង្គមសកលវត្ថុវិត្ថារាធរមណ្ឌលសទិសេ បដិបត្តិបដិវេធទ្វយធារេ បរិយត្តិសាសនេ, តត្ថាបិ វិនយកថាធិការត្តា លព្ភមានេ វិនយបិដកសង្ខាតបរិយត្តិសាសនេកទេសេ សមោ ភវតីតិ អត្ថោ។
Kasmiṃ visaye samo bhavatīti ce? Sāsane. Sāsaneti yathāvutte tividhe sāsane, tatrāpi thāvarajaṅgamasakalavatthuvitthārādharamaṇḍalasadise paṭipattipaṭivedhadvayadhāre pariyattisāsane, tatthāpi vinayakathādhikārattā labbhamāne vinayapiṭakasaṅkhātapariyattisāsanekadese samo bhavatīti attho.
កិំភូតេ សាសនេ? មារពលិសាសនេ។ មារស្ស ពលិ មារពលិ, មារគោចរោ, តស្ស សាសនំ ហិំសកំ មារពលិសាសនំ, តស្មិំ។ ខន្ធាទីសុ បញ្ចសុ មារេសុ បធានភូតកាមរាគាទិបភវកិលេសមារស្ស គោចរភាវេន ពលិសង្ខាតឥត្ថិសរីរាទិនិស្សយផោដ្ឋព្ពាទិវិសយស្ស បរិច្ចជាបនត្ថំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ…បេ.… អសំវាសោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៤) នយេន វុត្តត្តា តស្ស មារពលិស្ស ហិំសកំ ហោតីតិ មារពលិសាសននាមធេយ្យវិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតសាសនេតិ អត្ថោ។
Kiṃbhūte sāsane? Mārabalisāsane. Mārassa bali mārabali, māragocaro, tassa sāsanaṃ hiṃsakaṃ mārabalisāsanaṃ, tasmiṃ. Khandhādīsu pañcasu māresu padhānabhūtakāmarāgādipabhavakilesamārassa gocarabhāvena balisaṅkhātaitthisarīrādinissayaphoṭṭhabbādivisayassa pariccajāpanatthaṃ ‘‘yo pana bhikkhu…pe… asaṃvāso’’tiādinā (pārā. 44) nayena vuttattā tassa mārabalissa hiṃsakaṃ hotīti mārabalisāsananāmadheyyavinayapaññattisaṅkhātasāsaneti attho.
អថ វា ‘‘ពឡិសេនបិ ជាលេន, ហត្ថេន កុមិនេន វា’’តិ ឧទកដ្ឋកថាយ វក្ខមានត្តា ពឡិស-សទ្ទេន មច្ឆមារណកណ្ដកមាហ, តំ មារស្ស ពឡិសំ អសតិ ខិបតិ វជ្ជេតីតិ មារពឡិសាសនំ, តស្មិំ, ‘‘សមន្តបាសោ មារស្សា’’តិ វុត្តត្តា សំសារសាគរេ បរិវត្តមានកសំកិលេសទាសបុថុជ្ជនសង្ខាតមច្ឆេ គណ្ហិតុំ មារមហាកេវដ្ដេន បក្ខិត្តពឡិសសង្ខាតឥត្ថិរូបសទ្ទាទិបញ្ចកាមគុណា- មិសាវុតកាមរាគាទិកិលេសមហាពឡិសំ តទង្គប្បហានវីតិក្កមប្បហានាទិវសេន បជហន្តេ វិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតេ សាសនេតិ អធិប្បាយោ។
Atha vā ‘‘baḷisenapi jālena, hatthena kuminena vā’’ti udakaṭṭhakathāya vakkhamānattā baḷisa-saddena macchamāraṇakaṇṭakamāha, taṃ mārassa baḷisaṃ asati khipati vajjetīti mārabaḷisāsanaṃ, tasmiṃ, ‘‘samantapāso mārassā’’ti vuttattā saṃsārasāgare parivattamānakasaṃkilesadāsaputhujjanasaṅkhātamacche gaṇhituṃ māramahākevaṭṭena pakkhittabaḷisasaṅkhātaitthirūpasaddādipañcakāmaguṇā- misāvutakāmarāgādikilesamahābaḷisaṃ tadaṅgappahānavītikkamappahānādivasena pajahante vinayapaññattisaṅkhāte sāsaneti adhippāyo.
ឯត្ថ ច សារមតេ ឥធ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ យោ បន ន រមតេ, សោ បុគ្គលោ អនយូបរមេ តតោ ឯវ បរមេ ឧត្តមេ សុជនស្ស សុខានយនេ នយនេ នយនុបមេ វិនយេ រតោ អភិរតោ បធានរតោបិ វិនយេ អជ្ឈាយនាទីសុ យោគមាបជ្ជន្តោបិ បដុ ហោតិ បដុតរោ ហោតិ កិំ, ន ហោតេវ។ តស្មា វិនយេ បាដវត្ថិនា ឯត្ថេវ សក្កច្ចាភិយោគោ កាតព្ពោតិ សង្ខេបតោ សាធិប្បាយា អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា។ អថ វា បធានេ ចតុព្ពិធេ សម្មប្បធានេ វីរិយេ រតោ អភិរតោ យោ បន នរោ សារមតេ ឥធ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ យតោ រមតេ, អតោ តស្មា សោ អនយូបរមេ សុជនស្ស សុខានយនេ វិនយេ បដុ ហោតិ កុសលោ ហោតីតិ យោជនាតិ នោ ខន្តិ។
Ettha ca sāramate idha imasmiṃ vinayavinicchaye yo pana na ramate, so puggalo anayūparame tato eva parame uttame sujanassa sukhānayane nayane nayanupame vinaye rato abhirato padhānaratopi vinaye ajjhāyanādīsu yogamāpajjantopi paṭu hoti paṭutaro hoti kiṃ, na hoteva. Tasmā vinaye pāṭavatthinā ettheva sakkaccābhiyogo kātabboti saṅkhepato sādhippāyā atthayojanā veditabbā. Atha vā padhāne catubbidhe sammappadhāne vīriye rato abhirato yo pana naro sāramate idha imasmiṃ vinayavinicchaye yato ramate, ato tasmā so anayūparame sujanassa sukhānayane vinaye paṭu hoti kusalo hotīti yojanāti no khanti.
ហិតវិភាវនំ ហិតប្បកាសកំ ភាវនំ ភាវនីយំ អាសេវិតព្ពំ សុរសម្ភវំ សុរសំ សមានំ សុរសំ ភូតំ សម្ភវំ សុខហេតុកំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ យោ អវេទិ អញ្ញាសិ, សោ បុគ្គលោ មារពឡិសាសនេ មារវិសយប្បហានករេ, អថ វា មារពឡិសស្ស មារស្ស វត្ថុកាមាមិសាវុតកិលេសកាមពឡិសស្ស អសនេ វជ្ជមានេ សាសនេ តិវិធេបិ ជិនសាសនេ, តត្ថាបិ បដិបត្តិបដិវេធានំ បតិដ្ឋានភូតេ បរិយត្តិសាសនេ, តត្រាបិ សកលសាសនស្ស ជីវិតសមានេ វិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតបរិយត្តិសាសនេកទេសេ បាលិនា វិនយបរិយត្តិយំ ឯតទគ្គេ ឋបនេន សាសនបាលនេ តំមូលភាវតោ បាលសង្ខាតវិនយបរិយត្តិយា បសត្ថតរេន ឧបាលិនា ឧបាលិមហាថេរេន សមោ ភវតីតិ យោជនា។
Hitavibhāvanaṃ hitappakāsakaṃ bhāvanaṃ bhāvanīyaṃ āsevitabbaṃ surasambhavaṃ surasaṃ samānaṃ surasaṃ bhūtaṃ sambhavaṃ sukhahetukaṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ yo avedi aññāsi, so puggalo mārabaḷisāsane māravisayappahānakare, atha vā mārabaḷisassa mārassa vatthukāmāmisāvutakilesakāmabaḷisassa asane vajjamāne sāsane tividhepi jinasāsane, tatthāpi paṭipattipaṭivedhānaṃ patiṭṭhānabhūte pariyattisāsane, tatrāpi sakalasāsanassa jīvitasamāne vinayapaññattisaṅkhātapariyattisāsanekadese pālinā vinayapariyattiyaṃ etadagge ṭhapanena sāsanapālane taṃmūlabhāvato pālasaṅkhātavinayapariyattiyā pasatthatarena upālinā upālimahātherena samo bhavatīti yojanā.
ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា
Iti vinayatthasārasandīpaniyā
វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ
Vinayavinicchayavaṇṇanāya
បឋមបារាជិកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paṭhamapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
