Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / తిపిటక • Tipiṭaka / విమతివినోదనీ-టీకా • Vimativinodanī-ṭīkā

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā

పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసాతి ఏత్థ -సద్దో వత్తబ్బసమ్పిణ్డనత్థో, ఉపఞ్ఞాసత్థో వా, ఉపఞ్ఞాసోతి చ వాక్యారమ్భో వుచ్చతి. ఏసా హి గన్థకారానం పకతి, యదిదం కిఞ్చి వత్వా పున అపరం వత్తుమారభన్తానం చ-సద్దప్పయోగో. యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సభాగత్థవసేన సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి, మహావిసయత్తా పూజనీయత్తా చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి. దుతియాదిం ఉపాదాయ చేసా ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతీ’’తి వుత్తా. నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం, తత్థ కోసల్లత్థం.

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesāti ettha ca-saddo vattabbasampiṇḍanattho, upaññāsattho vā, upaññāsoti ca vākyārambho vuccati. Esā hi ganthakārānaṃ pakati, yadidaṃ kiñci vatvā puna aparaṃ vattumārabhantānaṃ ca-saddappayogo. Yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ sabhāgatthavasena saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti. Dutiyādiṃ upādāya cesā ‘‘paṭhamamahāsaṅgītī’’ti vuttā. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, tattha kosallatthaṃ.

వేనేయ్యానం మగ్గఫలుప్పత్తిహేతుభూతావ కిరియా నిప్పరియాయేన బుద్ధకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్హి ఆదిం కత్వా’’తి. తత్థ సతిపట్ఠానాదిధమ్మో ఏవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం, చక్కన్తి వా ఆణా, తం ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. కతబుద్ధకిచ్చేతి నిట్ఠితబుద్ధకిచ్చే భగవతి లోకనాథేతి సమ్బన్ధో. కుసినారాయన్తి సమీపత్థే ఏతం భుమ్మవచనం. ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి తస్స నగరస్స ఉపవత్తనభూతం మల్లరాజూనం సాలవనుయ్యానం దస్సేతి. తత్థ నగరం పవిసన్తా ఉయ్యానతో ఉపేచ్చ వత్తన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి ఉయ్యానస్స చ నగరస్స చ మజ్ఝే సాలవనం వుచ్చతి. కుసినారాయ హి దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయ తం ఉయ్యానం హోతి, తతో ఉయ్యానతో సాలవనరాజివిరాజితో మగ్గో పాచీనాభిముఖో గన్త్వా నగరస్స దక్ఖిణద్వారాభిముఖో ఉత్తరేన నివత్తో, తేన మగ్గేన మనుస్సా నగరం పవిసన్తి, తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ కిర ఉపవత్తనే అఞ్ఞమఞ్ఞసంసట్ఠవిటపానం సమ్పన్నఛాయానం సాలపన్తీనమన్తరే భగవతో పరినిబ్బానమఞ్చో పఞ్ఞత్తో, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యమకసాలానమన్తరే’’తి. ఉపాదీయతి కమ్మకిలేసేహీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. తదేవ కమ్మకిలేసేహి సమ్మా అప్పహీనతాయ సేసో, నత్థి ఏత్థ ఉపాదిసేసోతి అనుపాదిసేసా, నిబ్బానధాతు, తాయ. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. పరినిబ్బానేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, పరినిబ్బానహేతు తస్మిం ఠానే సన్నిపతితానన్తి అత్థో. సఙ్ఘస్స థేరో జేట్ఠో సఙ్ఘత్థేరో. ఏత్థ చ సఙ్ఘసద్దస్స భిక్ఖుసతసహస్ససద్దసాపేక్ఖత్తేపి గమకత్తా థేరసద్దేన సమాసో యథా దేవదత్తస్స గరుకులన్తి. ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి సమ్బన్ధో.

Veneyyānaṃ maggaphaluppattihetubhūtāva kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha satipaṭṭhānādidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ, cakkanti vā āṇā, taṃ dhammato anapetattā dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Katabuddhakicceti niṭṭhitabuddhakicce bhagavati lokanātheti sambandho. Kusinārāyanti samīpatthe etaṃ bhummavacanaṃ. Upavattane mallānaṃ sālavaneti tassa nagarassa upavattanabhūtaṃ mallarājūnaṃ sālavanuyyānaṃ dasseti. Tattha nagaraṃ pavisantā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘upavattana’’nti uyyānassa ca nagarassa ca majjhe sālavanaṃ vuccati. Kusinārāya hi dakkhiṇapacchimadisāya taṃ uyyānaṃ hoti, tato uyyānato sālavanarājivirājito maggo pācīnābhimukho gantvā nagarassa dakkhiṇadvārābhimukho uttarena nivatto, tena maggena manussā nagaraṃ pavisanti, tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tattha kira upavattane aññamaññasaṃsaṭṭhaviṭapānaṃ sampannachāyānaṃ sālapantīnamantare bhagavato parinibbānamañco paññatto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yamakasālānamantare’’ti. Upādīyati kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. Tadeva kammakilesehi sammā appahīnatāya seso, natthi ettha upādisesoti anupādisesā, nibbānadhātu, tāya. Itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Parinibbāneti nimittatthe bhummaṃ, parinibbānahetu tasmiṃ ṭhāne sannipatitānanti attho. Saṅghassa thero jeṭṭho saṅghatthero. Ettha ca saṅghasaddassa bhikkhusatasahassasaddasāpekkhattepi gamakattā therasaddena samāso yathā devadattassa garukulanti. Āyasmā mahākassapo dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho.

తథా ఉస్సాహం జననస్స కారణమాహ సత్తాహపరినిబ్బుతేతిఆది. సత్త అహాని సమాహటాని సత్తాహం, సత్తాహం పరినిబ్బుతస్స అస్సాతి సత్తాహపరినిబ్బుతో, సత్తాహపరినిబ్బుతే సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన వుత్తవచనమనుస్సరన్తోతి సమ్బన్ధో. అలం, ఆవుసోతిఆదినా తేన వుత్తవచనం దస్సేతి. తత్థ అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం. తేన మహాసమణేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో మహాసమణతో సుట్ఠు ముత్తా మయన్తి అత్థో, ఉపద్దుతా చ హోమ తదాతి అధిప్పాయో, హోమాతి వా అతీతత్థే వత్తమానవచనం, అహుమ్హాతి అత్థో. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతీతి తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, హేతు. ఖోతి అవధారణే, ఏతం కారణం విజ్జతేవ, నో న విజ్జతీతి అత్థో. కిం తం కారణన్తి? ఆహ యం పాపభిక్ఖూతిఆది. ఏత్థ న్తి నిపాతమత్తం, కారణనిద్దేసో వా, యేన కారణేన అన్తరధాపేయ్యుం, తదేతం కారణం విజ్జతీతి అత్థో. అతీతో అతిక్కన్తో సత్థా ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా అతీతసత్థుకం, పావచనం. పధానం వచనం పావచనం, ధమ్మవినయన్తి వుత్తం హోతి. పక్ఖం లభిత్వాతి అలజ్జీపక్ఖం లభిత్వా. న చిరస్సేవాతి న చిరేనేవ. యావ చ ధమ్మవినయో తిట్ఠతీతి యత్తకం కాలం ధమ్మో చ వినయో చ లజ్జీపుగ్గలేసు తిట్ఠతి.

Tathā ussāhaṃ jananassa kāraṇamāha sattāhaparinibbutetiādi. Satta ahāni samāhaṭāni sattāhaṃ, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, sattāhaparinibbute subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanamanussarantoti sambandho. Alaṃ, āvusotiādinā tena vuttavacanaṃ dasseti. Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ. Tena mahāsamaṇenāti nissakke karaṇavacanaṃ, tato mahāsamaṇato suṭṭhu muttā mayanti attho, upaddutā ca homa tadāti adhippāyo, homāti vā atītatthe vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatīti tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetu. Khoti avadhāraṇe, etaṃ kāraṇaṃ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṃ taṃ kāraṇanti? Āha yaṃ pāpabhikkhūtiādi. Ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Atīto atikkanto satthā ettha, etassāti vā atītasatthukaṃ, pāvacanaṃ. Padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, dhammavinayanti vuttaṃ hoti. Pakkhaṃ labhitvāti alajjīpakkhaṃ labhitvā. Na cirassevāti na cireneva. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatīti yattakaṃ kālaṃ dhammo ca vinayo ca lajjīpuggalesu tiṭṭhati.

వుత్తఞ్హేతం భగవతాతి పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నేన భగవతా వుత్తన్తి అత్థో. దేసితో పఞ్ఞత్తోతి సుత్తాభిధమ్మపిటకసఙ్గహితస్స ధమ్మస్స చేవ వినయపిటకసఙ్గహితస్స వినయస్స చ అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనా. తస్సేవ పకారతో ఞాపనం అసఙ్కరతో ఠపనం పఞ్ఞాపనం. సో వో మమచ్చయేన సత్థాతి సో ధమ్మవినయో తుమ్హాకం మమచ్చయేన సత్థా మయి పరినిబ్బుతే సత్థుకిచ్చం సాధేస్సతి. సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధం సాసనం, నిప్పరియాయతో పన సత్తత్తింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. అద్ధనియన్తి అద్ధానక్ఖమం, తదేవ చిరట్ఠితికం అస్స భవేయ్యాతి సమ్బన్ధో.

Vuttañhetaṃ bhagavatāti parinibbānamañce nipannena bhagavatā vuttanti attho. Desito paññattoti suttābhidhammapiṭakasaṅgahitassa dhammassa ceva vinayapiṭakasaṅgahitassa vinayassa ca atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpanaṃ. So vo mamaccayena satthāti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā mayi parinibbute satthukiccaṃ sādhessati. Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhaṃ sāsanaṃ, nippariyāyato pana sattattiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Addhaniyanti addhānakkhamaṃ, tadeva ciraṭṭhitikaṃ assa bhaveyyāti sambandho.

ఇదాని సమ్మాసమ్బుద్ధేన అత్తనో కతం అనుగ్గహవిసేసం విభావేన్తో ఆహ యఞ్చాహం భగవతాతిఆది. తత్థ యఞ్చాహన్తి ఏతస్స అనుగ్గహితోతి ఏతేన సమ్బన్ధో. తత్థ న్తి యస్మా, యేన కారణేనాతి వుత్తం హోతి. కిరియాపరామసనం వా ఏతం, తేన అనుగ్గహితోతి ఏత్థ అనుగ్గహణం పరామసతి. ధారేస్ససీతిఆదికం భగవతా మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం చీవరపరివత్తనం కాతుకామేన వుత్తవచనం. ధారేస్ససి పన మే త్వం కస్సపాతి ‘‘కస్సప, త్వం ఇమాని పరిభోగజిణ్ణాని పంసుకూలాని పారుపితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి వదతి, తఞ్చ ఖో న కాయబలం సన్ధాయ, పటిపత్తిపూరణం పన సన్ధాయ ఏవమాహ. సాణాని పంసుకూలానీతి మతకళేవరం పలివేఠేత్వా ఛడ్డితాని తుమ్బమత్తే కిమయో పప్ఫోటేత్వా గహితాని సాణవాకమయాని పంసుకూలచీవరాని. రథికాదీనం యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన తేసు కూలమివాతి పంసుకూలం. అథ వా పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలన్తి పంసుకూలసద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. నిబ్బసనానీతి నిట్ఠితవసనకిచ్చాని, పరిభోగజిణ్ణానీతి అత్థో. ఏకమేవ తం చీవరం అనేకావయవత్తా బహువచనం కతం. సాధారణపరిభోగేనాతి అత్తనా సమానపరిభోగేన, సాధారణపరిభోగేన చ సమసమట్ఠపనేన చ అనుగ్గహితోతి సమ్బన్ధో.

Idāni sammāsambuddhena attano kataṃ anuggahavisesaṃ vibhāvento āha yañcāhaṃ bhagavatātiādi. Tattha yañcāhanti etassa anuggahitoti etena sambandho. Tattha yanti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena anuggahitoti ettha anuggahaṇaṃ parāmasati. Dhāressasītiādikaṃ bhagavatā mahākassapattherena saddhiṃ cīvaraparivattanaṃ kātukāmena vuttavacanaṃ. Dhāressasi pana me tvaṃ kassapāti ‘‘kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasī’’ti vadati, tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Sāṇāni paṃsukūlānīti matakaḷevaraṃ paliveṭhetvā chaḍḍitāni tumbamatte kimayo papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni paṃsukūlacīvarāni. Rathikādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu kūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlanti paṃsukūlasaddassa attho daṭṭhabbo. Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Ekameva taṃ cīvaraṃ anekāvayavattā bahuvacanaṃ kataṃ. Sādhāraṇaparibhogenāti attanā samānaparibhogena, sādhāraṇaparibhogena ca samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.

ఇదాని నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠపనత్థాయ భగవతా వుత్తం కస్సపసంయుత్తే (సం॰ ని॰ ౨.౧౫౨) ఆగతం పాళిం పేయ్యాలముఖేన ఆదిగ్గహణేన చ సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ఆహ అహం, భిక్ఖవేతిఆది. తత్థ యావదే ఆకఙ్ఖామీతి యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, యత్తకం కాలం ఇచ్ఛామీతి అత్థో, ‘‘యావదేవా’’తిపి పాఠో. నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదేతి ఏత్థ నవానుపుబ్బవిహారో నామ అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బభావతో ఏవంసఞ్ఞితా నిరోధసమాపత్తియా సహ అట్ఠ రూపారూపసమాపత్తియో. ఛళభిఞ్ఞా నామ ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం పఞ్చాభిఞ్ఞాయో. అత్తనా సమసమట్ఠపనేనాతి ‘‘అహం యత్తకం కాలం యత్తకే సమాపత్తివిహారే అభిఞ్ఞాయో చ వళఞ్జేమి, తథా కస్సపోపీ’’తి ఏవం యథావుత్తఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమం కత్వా ఠపనేన, ఇదఞ్చ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసామఞ్ఞేన థేరస్స పసంసామత్తేన వుత్తం, న భగవతా సద్ధిం సబ్బథా సమతాయ. భగవతో హి గుణవిసేసం ఉపాదాయ సావకా పచ్చేకబుద్ధా చ కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేన్తి, తస్స కిమఞ్ఞం ఆణణ్యం భవిస్సతి అఞ్ఞత్ర ధమ్మవినయసఙ్గాయనాతి అధిప్పాయో. తత్థ తస్సాతి తస్స అనుగ్గహస్స, తస్స మేతి వా అత్థో గహేతబ్బో. పోత్థకేసు హి కేసుచి ‘‘తస్స మే’’తి పాఠో దిస్సతి. ఆణణ్యం అణణభావో. సకకవచఇస్సరియానుప్పదానేనాతి ఏత్థ చీవరస్స నిదస్సనవసేన కవచస్సేవ గహణం కతం, సమాపత్తియా నిదస్సనవసేన ఇస్సరియం గహితం.

Idāni navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṃ kassapasaṃyutte (saṃ. ni. 2.152) āgataṃ pāḷiṃ peyyālamukhena ādiggahaṇena ca saṅkhipitvā dassento āha ahaṃ, bhikkhavetiādi. Tattha yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva ākaṅkhāmi, yattakaṃ kālaṃ icchāmīti attho, ‘‘yāvadevā’’tipi pāṭho. Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhedeti ettha navānupubbavihāro nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbabhāvato evaṃsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha rūpārūpasamāpattiyo. Chaḷabhiññā nāma āsavakkhayañāṇena saddhiṃ pañcābhiññāyo. Attanā samasamaṭṭhapanenāti ‘‘ahaṃ yattakaṃ kālaṃ yattake samāpattivihāre abhiññāyo ca vaḷañjemi, tathā kassapopī’’ti evaṃ yathāvuttauttarimanussadhamme attanā samasamaṃ katvā ṭhapanena, idañca uttarimanussadhammasāmaññena therassa pasaṃsāmattena vuttaṃ, na bhagavatā saddhiṃ sabbathā samatāya. Bhagavato hi guṇavisesaṃ upādāya sāvakā paccekabuddhā ca kalampi kalabhāgampi na upenti, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha tassāti tassa anuggahassa, tassa meti vā attho gahetabbo. Potthakesu hi kesuci ‘‘tassa me’’ti pāṭho dissati. Āṇaṇyaṃ aṇaṇabhāvo. Sakakavacaissariyānuppadānenāti ettha cīvarassa nidassanavasena kavacasseva gahaṇaṃ kataṃ, samāpattiyā nidassanavasena issariyaṃ gahitaṃ.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాళియా విభావేన్తో ఆహ యథాహాతిఆది. తత్థ ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. ఏకం సమయన్తి ఏకస్మిం సమయేతి అత్థో. పావాయాతి పావానగరతో. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నోతి దీఘమగ్గప్పటిపన్నో. దీఘపరియాయో హేత్థ అద్ధానసద్దో. సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బన్తి పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే ఆగతం సుభద్దకణ్డం ఇధ ఆనేత్వా విత్థారేతబ్బం.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha yathāhātiādi. Tattha ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samayeti attho. Pāvāyāti pāvānagarato. Addhānamaggappaṭipannoti dīghamaggappaṭipanno. Dīghapariyāyo hettha addhānasaddo. Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbanti pañcasatikakkhandhake āgataṃ subhaddakaṇḍaṃ idha ānetvā vitthāretabbaṃ.

తతో పరన్తి సుభద్దకణ్డతో పరం. సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బన్తి ఇమినా ‘‘యం న ఇచ్ఛిస్సామ, న తం కరిస్సామా’’తి ఏతం పరియన్తం సుభద్దకణ్డపాళిం దస్సేత్వా ఇదాని అవసేసం ఉస్సాహజననప్పకారప్పవత్తం పాళిమేవ దస్సేన్తో హన్ద మయం ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ పురే అధమ్మో దిప్పతీతి ఏత్థ ‘‘అధమ్మో నామ దసకుసలకమ్మపథపటిపక్ఖభూతో అధమ్మో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ॰ టీ॰ ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా) వుత్తం. ధమ్మసఙ్గహణత్థం ఉస్సాహజననప్పసఙ్గత్తా పన ధమ్మవినయానం అసఙ్గాయనహేతుదోసగణో సమ్భవతి, సో ఏవ ఏత్థ అధమ్మో దిప్పతి తప్పటిపక్ఖో ధమ్మో చ పటిబాహీయతీతి వత్తబ్బం. అపి చ ‘‘అధమ్మవాదినో బలవన్తో హోన్తి ధమ్మవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి వుచ్చమానత్తా యేన అధమ్మేన తే సుభద్దవజ్జిపుత్తకాదయో అధమ్మవాదినో, యేన చ ధమ్మేన ఇతరే ధమ్మవాదినోవ హోన్తి. తేయేవ ఇధ ‘‘అధమ్మో’’ ‘‘ధమ్మో’’తి చ వత్తబ్బా. తస్మా సీలవిపత్తిఆదిహేతుకో పాపిచ్ఛతాదిదోసగణో అధమ్మో, తప్పటిపక్ఖో సీలసమ్పదాదిహేతుకో అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమూహో ధమ్మోతి చ గహేతబ్బం. పురే దిప్పతీతి అపి నామ దిప్పతి. అథ వా యావ అధమ్మో ధమ్మం పటిబాహితుం సమత్థో హోతి, తతో పురేతరమేవాతి అత్థో. దిప్పతీతి దిప్పిస్సతి. పురేసద్దయోగేన హి అనాగతత్థే అయం వత్తమానప్పయోగో, యథా పురా వస్సతి దేవోతి. అవినయోతి పహానవినయాదీనం పటిపక్ఖభూతో అవినయో.

Tato paranti subhaddakaṇḍato paraṃ. Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbanti iminā ‘‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti etaṃ pariyantaṃ subhaddakaṇḍapāḷiṃ dassetvā idāni avasesaṃ ussāhajananappakārappavattaṃ pāḷimeva dassento handa mayaṃ āvusotiādimāha. Tattha pure adhammo dippatīti ettha ‘‘adhammo nāma dasakusalakammapathapaṭipakkhabhūto adhammo’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vuttaṃ. Dhammasaṅgahaṇatthaṃ ussāhajananappasaṅgattā pana dhammavinayānaṃ asaṅgāyanahetudosagaṇo sambhavati, so eva ettha adhammo dippati tappaṭipakkho dhammo ca paṭibāhīyatīti vattabbaṃ. Api ca ‘‘adhammavādino balavanto honti dhammavādino dubbalā hontī’’ti vuccamānattā yena adhammena te subhaddavajjiputtakādayo adhammavādino, yena ca dhammena itare dhammavādinova honti. Teyeva idha ‘‘adhammo’’ ‘‘dhammo’’ti ca vattabbā. Tasmā sīlavipattiādihetuko pāpicchatādidosagaṇo adhammo, tappaṭipakkho sīlasampadādihetuko appicchatādiguṇasamūho dhammoti ca gahetabbaṃ. Pure dippatīti api nāma dippati. Atha vā yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Dippatīti dippissati. Puresaddayogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānappayogo, yathā purā vassati devoti. Avinayoti pahānavinayādīnaṃ paṭipakkhabhūto avinayo.

తేన హీతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపరియత్తిధరేతి సకలం సుత్తగేయ్యాదినవఙ్గం ఏత్థ, ఏతస్స వా అత్థీతి సకలనవఙ్గం, సత్థుసాసనం. అత్థకామేన పరియాపుణితబ్బతో దిట్ఠధమ్మికాదిపురిసత్థపరియత్తిభావతో చ ‘‘పరియత్తీ’’తి తీణి పిటకాని వుచ్చన్తి, తం సకలనవఙ్గసత్థుసాసనసఙ్ఖాతం పరియత్తిం ధారేన్తీతి సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపఅయత్తిధరా, తాదిసేతి అత్థో. సమథభావనాసినేహాభావేన సుక్ఖా లూఖా అసినిద్ధా విపస్సనా ఏతేసన్తి సుక్ఖవిపస్సకా. తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరేతి తిణ్ణం పిటకానం సమాహారో తిపిటకం, తదేవ నవఙ్గాదివసేన అనేకభేదభిన్నం సబ్బం పరియత్తిప్పభేదం ధారేన్తీతి తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరా.

Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhareti sakalaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ ettha, etassa vā atthīti sakalanavaṅgaṃ, satthusāsanaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato diṭṭhadhammikādipurisatthapariyattibhāvato ca ‘‘pariyattī’’ti tīṇi piṭakāni vuccanti, taṃ sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātaṃ pariyattiṃ dhārentīti sakalanavaṅgasatthusāsanapaayattidharā, tādiseti attho. Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā. Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhareti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro tipiṭakaṃ, tadeva navaṅgādivasena anekabhedabhinnaṃ sabbaṃ pariyattippabhedaṃ dhārentīti tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā.

కిస్స పనాతి కస్మా పన. సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. తమేవాహ ‘‘సకరణీయో’’తి. ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చస్స అపరియోసితత్తా సకిచ్చోతి అత్థో. అస్సాతి అనేన. బహుకారత్తాతి బహుపకారత్తా. అస్సాతి భవేయ్య. అతివియ విస్సత్థోతి అతివియ విస్సాసికో. న్తి ఆనన్దత్థేరం ఓవదతీతి సమ్బన్ధో. ఆనన్దత్థేరస్స కదాచి అసఞ్ఞతాయ నవకాయ సద్ధివిహారికపరిసాయ జనపదచారికాచరణం, తేసఞ్చ సద్ధివిహారికానం ఏకక్ఖణే ఉప్పబ్బజ్జనఞ్చ పటిచ్చ మహాకస్సపత్థేరో తం నిగ్గణ్హన్తో ఏవమాహ ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి. ఏత్థ చ వా-సద్దో పదపూరణో, అయం కుమారో అత్తనో పమాణం న పటిజానాతీతి థేరం తజ్జేన్తో ఆహ. తత్రాతి ఏవం సతి.

Kissa panāti kasmā pana. Sikkhatīti sekkho. Tamevāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Uparimaggattayakiccassa apariyositattā sakiccoti attho. Assāti anena. Bahukārattāti bahupakārattā. Assāti bhaveyya. Ativiya vissatthoti ativiya vissāsiko. Nanti ānandattheraṃ ovadatīti sambandho. Ānandattherassa kadāci asaññatāya navakāya saddhivihārikaparisāya janapadacārikācaraṇaṃ, tesañca saddhivihārikānaṃ ekakkhaṇe uppabbajjanañca paṭicca mahākassapatthero taṃ niggaṇhanto evamāha ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Ettha ca -saddo padapūraṇo, ayaṃ kumāro attano pamāṇaṃ na paṭijānātīti theraṃ tajjento āha. Tatrāti evaṃ sati.

కిఞ్చాపి సేక్ఖోతి ఇదం న సేక్ఖానం అగతిగమనసబ్భావేన వుత్తం, అసేక్ఖానఞ్ఞేవ పన ఉచ్చినిత్వా గహితత్తాతి దట్ఠబ్బం. తస్మా ‘‘కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూ’’తి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, న పన కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి అభబ్బో అగతిం గన్తున్తి యోజేతబ్బం. అభబ్బోతిఆది పనస్స సభావకథనం. తత్థ ఛన్దాతి ఛన్దేన సినేహేన. అగతిం గన్తున్తి అకత్తబ్బం కాతుం. పరియత్తోతి అధీతో ఉగ్గహితో.

Kiñcāpi sekkhoti idaṃ na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānaññeva pana uccinitvā gahitattāti daṭṭhabbaṃ. Tasmā ‘‘kiñcāpi sekkho, tathāpi thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’’ti evamettha sambandho veditabbo, na pana kiñcāpi sekkho, tathāpi abhabbo agatiṃ gantunti yojetabbaṃ. Abhabbotiādi panassa sabhāvakathanaṃ. Tattha chandāti chandena sinehena. Agatiṃ gantunti akattabbaṃ kātuṃ. Pariyattoti adhīto uggahito.

రాజగహం ఖో మహాగోచరన్తి ఏత్థ గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గున్నం గోచరట్ఠానం. గోచరో వియాతి గోచరో, భిక్ఖాచరణట్ఠానం. సో మహన్తో అస్సాతి మహాగోచరం, రాజగహం. ఉక్కోటేయ్యాతి నివారేయ్య.

Rājagahaṃkho mahāgocaranti ettha gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ gocaraṭṭhānaṃ. Gocaro viyāti gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. So mahanto assāti mahāgocaraṃ, rājagahaṃ. Ukkoṭeyyāti nivāreyya.

సత్తసు సాధుకీళనదివసేసూతి ఏత్థ సంవేగవత్థుం కిత్తేత్వా కిత్తేత్వా సాధుకం ఏవ పూజావసేన కీళనతో సాధుకీళనం. ఉపకట్ఠాతి ఆసన్నా. వస్సం ఉపనేతి ఉపగచ్ఛతి ఏత్థాతి వస్సూపనాయికా.

Sattasu sādhukīḷanadivasesūti ettha saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā sādhukaṃ eva pūjāvasena kīḷanato sādhukīḷanaṃ. Upakaṭṭhāti āsannā. Vassaṃ upaneti upagacchati etthāti vassūpanāyikā.

తత్ర సుదన్తి తస్సం సావత్థియం, సుదన్తి నిపాతమత్తం. ఉస్సన్నధాతుకన్తి ఉపచితపిత్తసేమ్హాదిధాతుకం. సమస్సాసేతున్తి సన్తప్పేతుం. దుతియదివసేతి జేతవనవిహారం పవిట్ఠదివసతో దుతియదివసేతి వదన్తి. విరిచ్చతి ఏతేనాతి విరేచనం. ఓసధపరిభావితం ఖీరమేవ విరేచనన్తి ఖీరవిరేచనం. యం సన్ధాయాతి యం భేసజ్జపానం సన్ధాయ వుత్తం. భేసజ్జమత్తాతి అప్పమత్తకం భేసజ్జం. అప్పత్థో హి అయం మత్తా-సద్దో మత్తా సుఖపరిచ్చాగాతిఆదీసు (ధ॰ ప॰ ౨౯౦) వియ.

Tatra sudanti tassaṃ sāvatthiyaṃ, sudanti nipātamattaṃ. Ussannadhātukanti upacitapittasemhādidhātukaṃ. Samassāsetunti santappetuṃ. Dutiyadivaseti jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato dutiyadivaseti vadanti. Viriccati etenāti virecanaṃ. Osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecananti khīravirecanaṃ. Yaṃ sandhāyāti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya vuttaṃ. Bhesajjamattāti appamattakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattā-saddo mattā sukhapariccāgātiādīsu (dha. pa. 290) viya.

ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణన్తి ఏత్థ ఖణ్డన్తి ఛిన్నం, ఫుల్లన్తి భిన్నం, తేసం పటిసఙ్ఖరణం అభినవకరణం.

Khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇanti ettha khaṇḍanti chinnaṃ, phullanti bhinnaṃ, tesaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ abhinavakaraṇaṃ.

పరిచ్ఛేదవసేన వేదియతి దిస్సతీతి పరివేణం. తత్థాతి తేసు విహారేసు ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణన్తి సమ్బన్ధో. పఠమం మాసన్తి వస్సానస్స పఠమం మాసం, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. సేనాసనవత్తానం బహూనం పఞ్ఞత్తత్తా, సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ॰ ౨౯౪ ఆదయో) సేనాసనపటిబద్ధానం బహూనం కమ్మానం విహితత్తా ‘‘భగవతా…పే॰… వణ్ణిత’’న్తి వుత్తం.

Paricchedavasena vediyati dissatīti pariveṇaṃ. Tatthāti tesu vihāresu khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇanti sambandho. Paṭhamaṃ māsanti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Senāsanavattānaṃ bahūnaṃ paññattattā, senāsanakkhandhake (cūḷava. 294 ādayo) senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnaṃ kammānaṃ vihitattā ‘‘bhagavatā…pe… vaṇṇita’’nti vuttaṃ.

దుతియదివసేతి ‘‘ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం కరోమా’’తి చిన్తితదివసతో దుతియదివసే. వస్సూపనాయికదివసేయేవ తే ఏవం చిన్తేసుం. సిరియా నికేతనమివాతి సిరియా నివాసనట్ఠానం వియ. ఏకస్మిం పానీయతిత్థే సన్నిపతన్తా పక్ఖినో వియ సబ్బేసం జనానం చక్ఖూని మణ్డపేయేవ నిపతన్తీతి వుత్తం ‘ఏకనిపాతతిత్థమివ చ దేవమనుస్సనయనవిహఙ్గాన’’న్తి. లోకరామణేయ్యకన్తి లోకే రమణీయభావం, రమణం అరహతీతి వా లోకరామణేయ్యకం . దట్ఠబ్బసారమణ్డన్తి దట్ఠబ్బేసు సారం దట్ఠబ్బసారం, తతో విప్పసన్నన్తి దట్ఠబ్బసారమణ్డం. అథ వా దట్ఠబ్బో సారభూతో విసిట్ఠతరో మణ్డో మణ్డనం అలఙ్కారో ఏతస్సాతి దట్ఠబ్బసారమణ్డో, మణ్డపో. మణ్డం సూరియరస్మిం పాతి నివారేతీతి మణ్డపో. వివిధాని కుసుమదామాని చేవ ముత్తోలమ్బకాని చ వినిగ్గలన్తం వమేన్తం నిక్ఖామేన్తమివ చారు సోభనం వితానం ఏత్థాతి వివిధకుసుమదామోలమ్బకవినిగ్గలన్తచారువితానో. నానాపుప్ఫూపహారవిచిత్తసుపరినిట్ఠితభూమికమ్మత్తా ఏవ ‘‘రతనవిచిత్తమణికోట్టిమతలమివా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ మణియో కోట్టేత్వా కతతలం మణికోట్టిమతలం నామ, తమివాతి వుత్తం హోతి. ఆసనారహన్తి నిసీదనారహం. దన్తఖచితన్తి దన్తేహి ఖచితం.

Dutiyadivaseti ‘‘khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintitadivasato dutiyadivase. Vassūpanāyikadivaseyeva te evaṃ cintesuṃ. Siriyā niketanamivāti siriyā nivāsanaṭṭhānaṃ viya. Ekasmiṃ pānīyatitthe sannipatantā pakkhino viya sabbesaṃ janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti vuttaṃ ‘ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgāna’’nti. Lokarāmaṇeyyakanti loke ramaṇīyabhāvaṃ, ramaṇaṃ arahatīti vā lokarāmaṇeyyakaṃ . Daṭṭhabbasāramaṇḍanti daṭṭhabbesu sāraṃ daṭṭhabbasāraṃ, tato vippasannanti daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ. Atha vā daṭṭhabbo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, maṇḍapo. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāretīti maṇḍapo. Vividhāni kusumadāmāni ceva muttolambakāni ca viniggalantaṃ vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitāno. Nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammattā eva ‘‘ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamivā’’ti vuttaṃ. Ettha ca maṇiyo koṭṭetvā katatalaṃ maṇikoṭṭimatalaṃ nāma, tamivāti vuttaṃ hoti. Āsanārahanti nisīdanārahaṃ. Dantakhacitanti dantehi khacitaṃ.

ఆవజ్జేసీతి ఉపనామేసి. అనుపాదాయాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా. కథాదోసోతి కథాయ అసచ్చం నామ నత్థి.

Āvajjesīti upanāmesi. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ aggahetvā. Kathādosoti kathāya asaccaṃ nāma natthi.

యథావుడ్ఢన్తి వుడ్ఢపటిపాటిం అనతిక్కమిత్వా. ఏకేతి మజ్ఝిమభాణకానంయేవ ఏకే. పుబ్బే వుత్తమ్పి హి సబ్బం మజ్ఝిమభాణకా వదన్తియేవాతి వేదితబ్బం. దీఘభాణకా పన ‘‘పదసావ థేరో సన్నిపాతమాగతో’’తి వదన్తి. తేసు కేచి ‘‘ఆకాసేనా’’తి, ‘‘తే సబ్బేపి తథా తథా ఆగతదివసానమ్పి అత్థితాయ ఏకమేకం గహేత్వా తథా తథా వదింసూ’’తి వదన్తి.

Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ anatikkamitvā. Eketi majjhimabhāṇakānaṃyeva eke. Pubbe vuttampi hi sabbaṃ majjhimabhāṇakā vadantiyevāti veditabbaṃ. Dīghabhāṇakā pana ‘‘padasāva thero sannipātamāgato’’ti vadanti. Tesu keci ‘‘ākāsenā’’ti, ‘‘te sabbepi tathā tathā āgatadivasānampi atthitāya ekamekaṃ gahetvā tathā tathā vadiṃsū’’ti vadanti.

కం ధురం కత్వాతి కం జేట్ఠకం కత్వా. బీజనిం గహేత్వాతి ఏత్థ బీజనీగహణం పరిసాయ ధమ్మకథికానం హత్థకుక్కుచ్చవినోదనముఖవికారపటిచ్ఛాదనత్థం ధమ్మతావసేన ఆచిణ్ణన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ హి అచ్చన్తసఞ్ఞతప్పత్తా బుద్ధాపి సావకాపి ధమ్మకథికానం ధమ్మతాదస్సనత్థమేవ చిత్తబీజనిం గణ్హన్తి. పఠమం, ఆవుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి ఏత్థ కథం సఙ్గీతియా పుబ్బే పఠమభావో సిద్ధోతి? పాతిమోక్ఖుద్దేసానుక్కమాదినా పుబ్బే పఠమభావస్స సిద్ధత్తా. యేభుయ్యేన హి తీణి పిటకాని భగవతో ధరమానకాలేయేవ ఇమినా అనుక్కమేన సజ్ఝాయితాని, తేనేవ కమేన పచ్ఛాపి సఙ్గీతాని విసేసతో వినయాభిధమ్మపిటకానీతి దట్ఠబ్బం. కిస్మిం వత్థుస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మం. అన్తరా చ, భన్తే, రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ అన్తరా, వివరే మజ్ఝేతి అత్థో. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. రాజాగారకేతి రఞ్ఞో కీళనత్థాయ కతే అగారకే. అమ్బలట్ఠికాయన్తి రఞ్ఞో ఏవంనామకం ఉయ్యానం. కేన సద్ధిన్తి ఇధ కస్మా వుత్తన్తి? యస్మా పనేతం న భగవతా ఏవ వుత్తం, రఞ్ఞాపి కిఞ్చి కిఞ్చి వుత్తమత్థి, తస్మా ‘‘కమారబ్భా’’తి అవత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వేదేహిపుత్తేనాతి అయం కోసలరఞ్ఞో ధీతాయ పుత్తో, న విదేహరఞ్ఞో ధీతాయ. యస్మా మాతా పనస్స పణ్డితా, తస్మా సా వేదేన ఞాణేన ఈహతి ఘటతి వాయమతీతి ‘‘వేదేహీ’’తి పాకటనామా జాతాతి వేదితబ్బా.

Kaṃ dhuraṃ katvāti kaṃ jeṭṭhakaṃ katvā. Bījaniṃ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṃ parisāya dhammakathikānaṃ hatthakukkuccavinodanamukhavikārapaṭicchādanatthaṃ dhammatāvasena āciṇṇanti veditabbaṃ. Teneva hi accantasaññatappattā buddhāpi sāvakāpi dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva cittabījaniṃ gaṇhanti. Paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññattanti ettha kathaṃ saṅgītiyā pubbe paṭhamabhāvo siddhoti? Pātimokkhuddesānukkamādinā pubbe paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāleyeva iminā anukkamena sajjhāyitāni, teneva kamena pacchāpi saṅgītāni visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. Kismiṃ vatthusminti nimittatthe bhummaṃ. Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti rājagahassa ca nāḷandāya ca antarā, vivare majjheti attho. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Rājāgāraketi rañño kīḷanatthāya kate agārake. Ambalaṭṭhikāyanti rañño evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. Kena saddhinti idha kasmā vuttanti? Yasmā panetaṃ na bhagavatā eva vuttaṃ, raññāpi kiñci kiñci vuttamatthi, tasmā ‘‘kamārabbhā’’ti avatvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vedehiputtenāti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño dhītāya. Yasmā mātā panassa paṇḍitā, tasmā sā vedena ñāṇena īhati ghaṭati vāyamatīti ‘‘vedehī’’ti pākaṭanāmā jātāti veditabbā.

ఏవం నిమిత్తపయోజనకాలదేసదేసకకారకకరణప్పకారేహి పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ వవత్థాపితేసు ధమ్మవినయేసు నానప్పకారకోసల్లత్థం ఏకవిధాదిభేదే దస్సేతుం తదేతం సబ్బమ్పీతిఆదిమాహ. తత్థ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఏత్థ అనావరణఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ అనావరణఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. పచ్చవేక్ఖన్తేన వాతి ఉదానాదివసేన పవత్తధమ్మం సన్ధాయాహ. విముత్తిరసన్తి అరహత్తఫలస్సాదం, విముత్తిసమ్పత్తికం వా అగ్గఫలనిప్ఫాదనతో, విముత్తికిచ్చం వా కిలేసానం అచ్చన్తవిముత్తిసమ్పాదనతో. అవసేసం బుద్ధవచనం ధమ్మోతి ఏత్థ యదిపి ధమ్మో ఏవ వినయోపి పరియత్తియాదిభావతో, తథాపి వినయసద్దసన్నిధానేన భిన్నాధికరణభావేన పయుత్తో ధమ్మ-సద్దో వినయతన్తివిరహితం తన్తిం దీపేతి, యథా పుఞ్ఞఞాణసమ్భారో గోబలిబద్దన్తిఆది.

Evaṃ nimittapayojanakāladesadesakakārakakaraṇappakārehi paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ tadetaṃ sabbampītiādimāha. Tattha anuttaraṃ sammāsambodhinti ettha anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. Vimuttirasanti arahattaphalassādaṃ, vimuttisampattikaṃ vā aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānaṃ accantavimuttisampādanato. Avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammoti ettha yadipi dhammo eva vinayopi pariyattiyādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhānena bhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhamma-saddo vinayatantivirahitaṃ tantiṃ dīpeti, yathā puññañāṇasambhāro gobalibaddantiādi.

అనేకజాతిసంసారన్తి ఇమిస్సా గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – అహం ఇమస్స అత్తభావగేహస్స కారకం తణ్హావడ్ఢకిం గవేసన్తో యేన ఞాణేన తం దట్ఠుం సక్కా, తం బోధిఞాణం అనిబ్బిసం అలభన్తో ఏవ అభినీహారతో పభుతి ఏత్తకం కాలం అనేకజాతిసతసహస్ససఙ్ఖ్యం ఇమం సంసారవట్టం సన్ధావిస్సం సంసరిం, యస్మా జరాబ్యాధిమరణమిస్సతాయ జాతి నామేసా పునప్పునం ఉపగన్తుం దుక్ఖా, న చ సా తస్మిం అదిట్ఠే నివత్తతి, తస్మా తం గవేసన్తో సన్ధావిస్సన్తి అత్థో. దిట్ఠోసీతి ఇదాని మయా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తేన దిట్ఠో అసి. పున గేహన్తి పున ఇమం అత్తభావసఙ్ఖాతం మమ గేహం. న కాహసీతి న కరిస్ససి. కారణమాహ సబ్బా తేతిఆది. తవ సబ్బా అవసేసకిలేసఫాసుకా మయా భగ్గా. ఇమస్స తయా కతస్స అత్తభావగేహస్స అవిజ్జాసఙ్ఖాతం కూటం కణ్ణికమణ్డలం విసఙ్ఖతం విద్ధంసితం. విసఙ్ఖారం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన గతం మమ చిత్తం. అహఞ్చ తణ్హానం ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గఫలం అజ్ఝగా పత్తోస్మీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘విసఙ్ఖారగతం చిత్తమేవ తణ్హానం ఖయం అజ్ఝగా’’తి ఏవమ్పి అత్థం వదన్తి.

Anekajātisaṃsāranti imissā gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, taṃ bodhiñāṇaṃ anibbisaṃ alabhanto eva abhinīhārato pabhuti ettakaṃ kālaṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ imaṃ saṃsāravaṭṭaṃ sandhāvissaṃ saṃsariṃ, yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ. Na kāhasīti na karissasi. Kāraṇamāha sabbā tetiādi. Tava sabbā avasesakilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātaṃ kūṭaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ mama cittaṃ. Ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaphalaṃ ajjhagā pattosmīti attho. Keci pana ‘‘visaṅkhāragataṃ cittameva taṇhānaṃ khayaṃ ajjhagā’’ti evampi atthaṃ vadanti.

కేచీతి ఖన్ధకభాణకా. పాటిపదదివసేతి ఇదం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నాతి ఏతేన సమ్బన్ధితబ్బం, న సబ్బఞ్ఞుభావప్పత్తస్సాతి ఏతేన. సోమనస్సమయఞాణేనాతి సోమనస్ససమ్పయుత్తఞాణేన. ఆమన్తయామీతి నివేదయామి, బోధేమీతి అత్థో. అన్తరేతి అన్తరాళే, వేమజ్ఝేతి అత్థో.

Kecīti khandhakabhāṇakā. Pāṭipadadivaseti idaṃ paccavekkhantassa uppannāti etena sambandhitabbaṃ, na sabbaññubhāvappattassāti etena. Somanassamayañāṇenāti somanassasampayuttañāṇena. Āmantayāmīti nivedayāmi, bodhemīti attho. Antareti antarāḷe, vemajjheti attho.

సుత్తన్తపిటకన్తి యథా కమ్మమేవ కమ్మన్తం, ఏవం సుత్తమేవ సుత్తన్తన్తి వేదితబ్బం. అసఙ్గీతన్తి సఙ్గీతిక్ఖన్ధక (చూళవ॰ ౪౩౭ ఆదయో) కథావత్థుప్పకరణాదికం. సోళసహి వారేహి ఉపలక్ఖితత్తా ‘‘సోళస పరివారా’’తి వుత్తం. తథా హి పరివారపాళియం (పరి॰ ౧ ఆదయో) పఠమం పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తిఆదినా వుత్తం. పఞ్ఞత్తివారో కథాపత్తివారో విపత్తివారో సఙ్గహవారో సముట్ఠానవారో అధికరణవారో సమథవారో సముచ్చయవారోతి ఇమే అట్ఠ వారా, తదనన్తరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవనపచ్చయా పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి (పరి॰ ౧౮౮) ఏవం పచ్చయమత్తవిసేసేన పున వుత్తా తేయేవ అట్ఠ వారా చాతి ఇమేసం సోళసన్నం వారానం వసేన భిక్ఖువిభఙ్గస్స చ భిక్ఖునీవిభఙ్గస్స చ పకాసితత్తా సోళసహి వారేహి ఉపలక్ఖితో పరివారో ‘‘సోళసపరివారో’’తి వుత్తోతి వేదితబ్బో.

Suttantapiṭakanti yathā kammameva kammantaṃ, evaṃ suttameva suttantanti veditabbaṃ. Asaṅgītanti saṅgītikkhandhaka (cūḷava. 437 ādayo) kathāvatthuppakaraṇādikaṃ. Soḷasahi vārehi upalakkhitattā ‘‘soḷasa parivārā’’ti vuttaṃ. Tathā hi parivārapāḷiyaṃ (pari. 1 ādayo) paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattantiādinā vuttaṃ. Paññattivāro kathāpattivāro vipattivāro saṅgahavāro samuṭṭhānavāro adhikaraṇavāro samathavāro samuccayavāroti ime aṭṭha vārā, tadanantaraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā pārājikaṃ kattha paññatta’’nti (pari. 188) evaṃ paccayamattavisesena puna vuttā teyeva aṭṭha vārā cāti imesaṃ soḷasannaṃ vārānaṃ vasena bhikkhuvibhaṅgassa ca bhikkhunīvibhaṅgassa ca pakāsitattā soḷasahi vārehi upalakkhito parivāro ‘‘soḷasaparivāro’’ti vuttoti veditabbo.

దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనాతి ఇదం లోకవజ్జపణ్ణత్తివజ్జేసు యథాక్కమం యోజేతబ్బం. సఞ్ఞమవేలం అభిభవిత్వా పవత్తో ఆచారో అజ్ఝాచారో, వీతిక్కమో. తేనాతి వివిధనయత్తాదిహేతునా. ఏతన్తి వివిధవిసేసనయత్తాతిఆదిగాథావచనం. ఏతస్సాతి వినయస్స.

Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti idaṃ lokavajjapaṇṇattivajjesu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Saññamavelaṃ abhibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro, vītikkamo. Tenāti vividhanayattādihetunā. Etanti vividhavisesanayattātiādigāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa.

ఇతరం పనాతి సుత్తం. అత్తత్థపరత్థాదిభేదేతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే లోకియలోకుత్తరాదిఅత్థే చ సఙ్గణ్హాతి. వేనేయజ్ఝాసయానులోమేన వుత్తత్తాతి వినయం వియ ఇస్సరభావతో ఆణాపతిట్ఠాపనవసేన అదేసేత్వా వేనేయ్యానం అజ్ఝాసయానులోమేన చరితానురూపం వుత్తత్తా. అనుపుబ్బసిక్ఖాదివసేన అదేసేత్వా వేనేయ్యానం కాలన్తరే అభినిబ్బత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సస్సమివ ఫల’’న్తి. ఉపాయసమఙ్గీనంయేవ నిప్పజ్జనభావం దస్సేన్తో ‘‘ధేను వియ ఖీర’’న్తి ఆహ. న హి ధేనుం విసాణాదీసు, అకాలే వా అవిజాతం వా దోహన్తో ఖీరం పటిలభతి.

Itaraṃ panāti suttaṃ. Attatthaparatthādibhedeti ettha ādi-saddena diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarādiatthe ca saṅgaṇhāti. Veneyajjhāsayānulomena vuttattāti vinayaṃ viya issarabhāvato āṇāpatiṭṭhāpanavasena adesetvā veneyyānaṃ ajjhāsayānulomena caritānurūpaṃ vuttattā. Anupubbasikkhādivasena adesetvā veneyyānaṃ kālantare abhinibbattiṃ dassento āha ‘‘sassamiva phala’’nti. Upāyasamaṅgīnaṃyeva nippajjanabhāvaṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Na hi dhenuṃ visāṇādīsu, akāle vā avijātaṃ vā dohanto khīraṃ paṭilabhati.

న్తి యస్మా. ఏత్థాతి అభిధమ్మే. అభిధమ్మేతి సుపినన్తేన సుక్కవిస్సట్ఠియా అనాపత్తిభావేపి అకుసలచేతనా ఉపలబ్భతీతిఆదినా వినయపఞ్ఞత్తియా సఙ్కరవిరహితే ధమ్మే, ‘‘పుబ్బాపరవిరోధాభావతో సఙ్కరవిరహితే ధమ్మే’’తిపి వదన్తి. ఆరమ్మణాదీహీతి ఆరమ్మణసమ్పయుత్తకమ్మద్వారపటిపదాదీహి. లక్ఖణీయత్తాతి సఞ్జానితబ్బత్తా. యం పనేత్థ అవిసిట్ఠన్తి ఏత్థ వినయపిటకన్తిఆదీసు తీసు సద్దేసు యం అవిసిట్ఠం సమానం, తం పిటకసద్దన్తి అత్థో. మా పిటకసమ్పదానేనాతి పాళిసమ్పదానవసేన మా గణ్హిత్థాతి వుత్తం హోతి. యథావుత్తేనాతి ఏవం దువిధత్థేనాతిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

Yanti yasmā. Etthāti abhidhamme. Abhidhammeti supinantena sukkavissaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatītiādinā vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme, ‘‘pubbāparavirodhābhāvato saṅkaravirahite dhamme’’tipi vadanti. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Lakkhaṇīyattāti sañjānitabbattā. Yaṃ panettha avisiṭṭhanti ettha vinayapiṭakantiādīsu tīsu saddesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakasaddanti attho. Mā piṭakasampadānenāti pāḷisampadānavasena mā gaṇhitthāti vuttaṃ hoti. Yathāvuttenāti evaṃ duvidhatthenātiādinā vuttappakārena.

దేసనాసాసనకథాభేదన్తి ఏత్థ దేసనాభేదం సాసనభేదం కథాభేదన్తి భేదసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. భేదన్తి చ నానత్తన్తి అత్థో. తేసూతి పిటకేసు. సిక్ఖా చ పహానాని చ గమ్భీరభావో చ సిక్ఖాపహానగమ్భీరభావో, తఞ్చ యథారహం పరిదీపయేతి అత్థో. పరియత్తిభేదన్తి పరియాపుణనభేదం విభావయేతి సమ్బన్ధో. యహిం యస్మిం వినయాదికే యం సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చ యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి సమ్బన్ధో. అథ వా యం పరియత్తిభేదం సమ్పత్తిం విపత్తిఞ్చ యహిం యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి యోజేతబ్బం. పరిదీపనా విభావనా చాతి హేట్ఠా గాథాసు వుత్తస్స అనురూపతో వుత్తం, అత్థతో పన ఏకమేవ.

Desanāsāsanakathābhedanti ettha desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedanti bhedasaddo paccekaṃ yojetabbo. Bhedanti ca nānattanti attho. Tesūti piṭakesu. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvo, tañca yathārahaṃ paridīpayeti attho. Pariyattibhedanti pariyāpuṇanabhedaṃ vibhāvayeti sambandho. Yahiṃ yasmiṃ vinayādike yaṃ sampattiñca vipattiñca yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiṃ vipattiñca yahiṃ yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. Paridīpanā vibhāvanā cāti heṭṭhā gāthāsu vuttassa anurūpato vuttaṃ, atthato pana ekameva.

ఆణారహేనాతి ఆణం పణేతుం అరహతీతి ఆణారహో, భగవా సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా. సో హి మహాకారుణికతాయ చ అవిపరీతతో దేసకభావేన పమాణవచనత్తా చ ఆణం పణేతుం అరహతి. వోహారపరమత్థానమ్పి సమ్భవతో ఆహ ‘‘ఆణాబాహుల్లతో’’తి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పఠమన్తి వినయపిటకం. పచురాపరాధా సేయ్యసకత్థేరాదయో. తే హి దోసబాహుల్లతో ‘‘పచురాపరాధా’’తి వుత్తా . పచురో బహుకో బహులో అపరాధో దోసో వీతిక్కమో యేసన్తే పచురాపరాధా. అనేకజ్ఝాసయాతిఆదీసు ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, సో చ అత్థతో దిట్ఠి ఞాణఞ్చ. చరియాతి రాగచరియాదికా ఛ మూలచరియా. అథ వా చరియాతి చరితం, తం సుచరితదుచ్చరితవసేన దువిధం. అధిముత్తి నామ సత్తానం పుబ్బపరిచయవసేన అభిరుచి, సా దువిధా హీనపణీతభేదేన. యథానులోమన్తి అజ్ఝాసయాదీనం అనురూపం. యథాధమ్మన్తి ధమ్మసభావానురూపం.

Āṇārahenāti āṇaṃ paṇetuṃ arahatīti āṇāraho, bhagavā sammāsambuddhattā. So hi mahākāruṇikatāya ca aviparītato desakabhāvena pamāṇavacanattā ca āṇaṃ paṇetuṃ arahati. Vohāraparamatthānampi sambhavato āha ‘‘āṇābāhullato’’ti. Ito paresupi eseva nayo. Paṭhamanti vinayapiṭakaṃ. Pacurāparādhā seyyasakattherādayo. Te hi dosabāhullato ‘‘pacurāparādhā’’ti vuttā . Pacuro bahuko bahulo aparādho doso vītikkamo yesante pacurāparādhā. Anekajjhāsayātiādīsu āsayova ajjhāsayo, so ca atthato diṭṭhi ñāṇañca. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. Adhimutti nāma sattānaṃ pubbaparicayavasena abhiruci, sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṃ anurūpaṃ. Yathādhammanti dhammasabhāvānurūpaṃ.

సంవరాసంవరోతి ఏత్థ ఖుద్దకో మహన్తో చ సంవరోతి అత్థో. వుడ్ఢిఅత్థో హేత్థ -కారో. దిట్ఠివినివేఠనాతి దిట్ఠియా విమోచనం. సుత్తన్తపాళియం వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదినా (దీ॰ ని॰ ౧.౨౨౬; సం॰ ని॰ ౨.౧౫౨) సమాధిదేసనాబాహుల్లతో సుత్తన్తపిటకే ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖా’’తి వుత్తం. వీతిక్కమప్పహానం కిలేసానన్తి సంకిలేసధమ్మానం, కమ్మకిలేసానం వా యో కాయవచీద్వారేహి వీతిక్కమో, తస్స పహానం. అనుసయవసేన సన్తానమనువత్తన్తా కిలేసా పరియుట్ఠితాపి సీలభేదవసేన వీతిక్కమితుం న లభన్తీతి ఆహ ‘‘వీతిక్కమపటిపక్ఖత్తా సీలస్సా’’తి. పరియుట్ఠానప్పహానన్తి ఓకాసదానవసేన చిత్తే కుసలప్పవత్తిం పరియాదియిత్వా సముప్పత్తివసేన ఠానం పరియుట్ఠానం, తస్స పహానం. అనుసయప్పహానన్తి అరియమగ్గేన అప్పహీనభావేన సన్తానే కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహా థామగతా కామరాగాదయో సత్త కిలేసా సన్తానే అను అను సయనతో అనుసయా నామ, తేసం పహానం.

Saṃvarāsaṃvaroti ettha khuddako mahanto ca saṃvaroti attho. Vuḍḍhiattho hettha a-kāro. Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṃ. Suttantapāḷiyaṃ vivicceva kāmehītiādinā (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152) samādhidesanābāhullato suttantapiṭake ‘‘adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. Vītikkamappahānaṃ kilesānanti saṃkilesadhammānaṃ, kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvārehi vītikkamo, tassa pahānaṃ. Anusayavasena santānamanuvattantā kilesā pariyuṭṭhitāpi sīlabhedavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. Pariyuṭṭhānappahānanti okāsadānavasena citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā samuppattivasena ṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ. Anusayappahānanti ariyamaggena appahīnabhāvena santāne kāraṇalābhe uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā santāne anu anu sayanato anusayā nāma, tesaṃ pahānaṃ.

తదఙ్గప్పహానన్తి తేన తేన దానసీలాదికుసలఙ్గేన తస్స తస్స అకుసలఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. దుచ్చరితసంకిలేసస్స పహానన్తి కాయవచీదుచ్చరితమేవ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తం సన్తానం సమ్మా కిలేసేతి ఉపతాపేతీతి సంకిలేసో, తస్స తదఙ్గవసేన పహానం. సమాధిస్స కామచ్ఛన్దపటిపక్ఖత్తా సుత్తన్తపిటకే తణ్హాసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం. అత్తాదిసుఞ్ఞసభావధమ్మప్పకాసనతో అభిధమ్మపిటకే దిట్ఠిసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం.

Tadaṅgappahānanti tena tena dānasīlādikusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Duccaritasaṃkilesassa pahānanti kāyavacīduccaritameva yattha uppajjati, taṃ santānaṃ sammā kileseti upatāpetīti saṃkileso, tassa tadaṅgavasena pahānaṃ. Samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā suttantapiṭake taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ. Attādisuññasabhāvadhammappakāsanato abhidhammapiṭake diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ.

ఏకమేకస్మిఞ్చేత్థాతి ఏత్థ ఏతేసు తీసు పిటకేసు ఏకేకస్మిం పిటకేతి అత్థో. ధమ్మోతి పాళీతి ఏత్థ ధమ్మస్స సీలాదివిసిట్ఠత్థయోగతో, బుద్ధానం సభావనిరుత్తిభావతో చ పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళి పన్తీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. సమ్ముతిపరమత్థభేదస్స అత్థస్స అనురూపవాచకభావేన పరమత్థసద్దేసు ఏకన్తేన భగవతా మనసా వవత్థాపితో నామపఞ్ఞత్తిప్పబన్ధో పాళిధమ్మో నామ. దేసనాయ ధమ్మస్స చ కో విసేసోతి చే? యథావుత్తనయేన మనసా వవత్థాపితధమ్మస్స పరేసం బోధనభావేన అతిసజ్జనా వాచాయ పకాసనా ‘‘దేసనా’’తి వేదితబ్బా. తేనాహ – ‘‘దేసనాతి తస్సా మనసా వవత్థాపితాయ పాళియా దేసనా’’తి. తదుభయమ్పి పన పరమత్థతో సద్దో ఏవ పరమత్థవినిముత్తాయ సమ్ముతియా అభావా. ఇమమేవ నయం గహేత్వా కేచి ఆచరియా ‘‘ధమ్మో చ దేసనా చ పరమత్థతో సద్దో ఏవా’’తి వోహరన్తి, తేపి అనుపవజ్జాయేవ. యథా ‘‘కామావచరపటిసన్ధివిపాకా పరిత్తారమ్మణా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. న హి ‘‘కామావచరపటిసన్ధివిపాకా నిబ్బత్తితపరమత్థవిసయాయేవా’’తి సక్కా వత్తుం ఇత్థిపురిసాదిఆకారపరివితక్కపుబ్బకానం రాగాదిఅకుసలానం మేత్తాదికుసలానఞ్చ ఆరమ్మణం గహేత్వాపి సముప్పజ్జనతో. పరమత్థధమ్మమూలకత్తా పనస్స పరికప్పస్స పరమత్థవిసయతా సక్కా పఞ్ఞపేతుం, ఏవమిధాపీతి దట్ఠబ్బం. తీసుపి చేతేసు ఏతే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధా గమ్భీరాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ పిటకావయవానం ధమ్మాదీనం వుచ్చమానో గమ్భీరభావో తంసముదాయస్స పిటకస్సాపి వుత్తో యేవాతి దట్ఠబ్బో. దుక్ఖేన ఓగయ్హన్తి, దుక్ఖో వా ఓగాహో ఓగాహనం అన్తోపవిసనమేతేసూతి దుక్ఖోగాహా. ఏత్థాతి ఏతేసు పిటకేసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం.

Ekamekasmiñcetthāti ettha etesu tīsu piṭakesu ekekasmiṃ piṭaketi attho. Dhammoti pāḷīti ettha dhammassa sīlādivisiṭṭhatthayogato, buddhānaṃ sabhāvaniruttibhāvato ca pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷi pantīti pāḷi, pariyattidhammo. Sammutiparamatthabhedassa atthassa anurūpavācakabhāvena paramatthasaddesu ekantena bhagavatā manasā vavatthāpito nāmapaññattippabandho pāḷidhammo nāma. Desanāya dhammassa ca ko visesoti ce? Yathāvuttanayena manasā vavatthāpitadhammassa paresaṃ bodhanabhāvena atisajjanā vācāya pakāsanā ‘‘desanā’’ti veditabbā. Tenāha – ‘‘desanāti tassā manasā vavatthāpitāya pāḷiyā desanā’’ti. Tadubhayampi pana paramatthato saddo eva paramatthavinimuttāya sammutiyā abhāvā. Imameva nayaṃ gahetvā keci ācariyā ‘‘dhammo ca desanā ca paramatthato saddo evā’’ti voharanti, tepi anupavajjāyeva. Yathā ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā parittārammaṇā’’ti vuccanti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi ‘‘kāmāvacarapaṭisandhivipākā nibbattitaparamatthavisayāyevā’’ti sakkā vattuṃ itthipurisādiākāraparivitakkapubbakānaṃ rāgādiakusalānaṃ mettādikusalānañca ārammaṇaṃ gahetvāpi samuppajjanato. Paramatthadhammamūlakattā panassa parikappassa paramatthavisayatā sakkā paññapetuṃ, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā gambhīrāti sambandho. Ettha ca piṭakāvayavānaṃ dhammādīnaṃ vuccamāno gambhīrabhāvo taṃsamudāyassa piṭakassāpi vutto yevāti daṭṭhabbo. Dukkhena ogayhanti, dukkho vā ogāho ogāhanaṃ antopavisanametesūti dukkhogāhā. Etthāti etesu piṭakesu, niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ.

హేతునో ఫలం హేతుఫలం. ధమ్మాభిలాపోతి అత్థబ్యఞ్జనకో అవిపరీతాభిలాపో. విసయతో అసమ్మోహతో చాతి లోకియలోకుత్తరానం యథాక్కమం అవబోధప్పకారదస్సనం, ఏతస్స అవబోధోతి ఇమినా సమ్బన్ధో. లోకియో హి ధమ్మత్థాదిం ఆలమ్బిత్వావ పవత్తనతో విసయతో అవబోధోతి వుచ్చతి. లోకుత్తరో పన నిబ్బానారమ్మణతాయ తం అనాలమ్బమానోపి తబ్బిసయమోహవిద్ధంసనేన ధమ్మాదీసు పవత్తనతో అసమ్మోహతో అవబోధోతి వుచ్చతి. అత్థానురూపం ధమ్మేసూతి కారియానురూపం కారణేసూతి అత్థో. పఞ్ఞత్తిపథానురూపం పఞ్ఞత్తీసూతి ఛబ్బిధనామపఞ్ఞత్తియా పథో పఞ్ఞత్తిపథో, తస్స అనురూపం పఞ్ఞత్తీసూతి అత్థో.

Hetuno phalaṃ hetuphalaṃ. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Visayato asammohato cāti lokiyalokuttarānaṃ yathākkamaṃ avabodhappakāradassanaṃ, etassa avabodhoti iminā sambandho. Lokiyo hi dhammatthādiṃ ālambitvāva pavattanato visayato avabodhoti vuccati. Lokuttaro pana nibbānārammaṇatāya taṃ anālambamānopi tabbisayamohaviddhaṃsanena dhammādīsu pavattanato asammohato avabodhoti vuccati. Atthānurūpaṃ dhammesūti kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. Paññattipathānurūpaṃ paññattīsūti chabbidhanāmapaññattiyā patho paññattipatho, tassa anurūpaṃ paññattīsūti attho.

ధమ్మజాతన్తి కారణప్పభేదో కారణమేవ వా. అత్థజాతన్తి కారియప్పభేదో, కారియమేవ వా. యా చాయం దేసనాతి సమ్బన్ధో. యో చేత్థాతి ఏతాసు ధమ్మత్థదేసనాసు యో పటివేధోతి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు తీసు పిటకేసు.

Dhammajātanti kāraṇappabhedo kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo, kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. Yo cetthāti etāsu dhammatthadesanāsu yo paṭivedhoti attho. Etthāti etesu tīsu piṭakesu.

అలగద్దూపమాతి ఏత్థ అలగద్దసద్దేన అలగద్దగ్గహణం వుచ్చతి వీణావాదనం వీణాతిఆదీసు వియ, గహణఞ్చేత్థ యథా డంసతి, తథా దుగ్గహణం దట్ఠబ్బం, ఇతరగ్గహణే విరోధాభావా. తస్మా అలగద్దస్స గహణం ఉపమా ఏతిస్సాతి అలగద్దూపమా. అలగద్దోతి చేత్థ ఆసివిసో వుచ్చతి. సో హి అలం పరియత్తో, జీవితహరణసమత్థో వా విససఙ్ఖాతో గదో అస్సాతి ‘‘అలంగదో’’తి వత్తబ్బే ‘‘అలగద్దో’’తి వుచ్చతి.

Alagaddūpamāti ettha alagaddasaddena alagaddaggahaṇaṃ vuccati vīṇāvādanaṃ vīṇātiādīsu viya, gahaṇañcettha yathā ḍaṃsati, tathā duggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, itaraggahaṇe virodhābhāvā. Tasmā alagaddassa gahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddoti cettha āsiviso vuccati. So hi alaṃ pariyatto, jīvitaharaṇasamattho vā visasaṅkhāto gado assāti ‘‘alaṃgado’’ti vattabbe ‘‘alagaddo’’ti vuccati.

వట్టతో నిస్సరణం అత్థో పయోజనం ఏతిస్సాతి నిస్సరణత్థా. భణ్డాగారికో వియాతి భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో, తస్స అత్థనిరపేక్ఖస్స పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి. దుగ్గహితానీతి దుట్ఠు గహితాని. తేనాహ ‘‘ఉపారమ్భాదిహేతు పరియాపుటా’’తి. ఏత్థ చ ఉపారమ్భో నామ పరియత్తిం నిస్సాయ పరవమ్భనం. ఆది-సద్దేన ఇతివాదప్పమోక్ఖలాభసక్కారాదిం సఙ్గణ్హాతి. యం సన్ధాయాతి యం పరియత్తిదుగ్గహణం సన్ధాయ. వుత్తన్తి అలగద్దూపమసుత్తే (మ॰ ని॰ ౧.౨౩౮) వుత్తం. తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తీతి తఞ్చ అస్స ధమ్మస్స సీలపరిపూరణాదిసఙ్ఖాతం అత్థం ఏతే దుగ్గహితగాహినో నానుభోన్తి న విన్దన్తి. పటివిద్ధాకుప్పోతి పటివిద్ధఅరహత్తఫలో.

Vaṭṭato nissaraṇaṃ attho payojanaṃ etissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako, tassa atthanirapekkhassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti. Duggahitānīti duṭṭhu gahitāni. Tenāha ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti. Ettha ca upārambho nāma pariyattiṃ nissāya paravambhanaṃ. Ādi-saddena itivādappamokkhalābhasakkārādiṃ saṅgaṇhāti. Yaṃ sandhāyāti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya. Vuttanti alagaddūpamasutte (ma. ni. 1.238) vuttaṃ. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti tañca assa dhammassa sīlaparipūraṇādisaṅkhātaṃ atthaṃ ete duggahitagāhino nānubhonti na vindanti. Paṭividdhākuppoti paṭividdhaarahattaphalo.

ఇదాని తీసు పిటకేసు యథారహం సమ్పత్తివిపత్తియో నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ వినయే పనాతిఆది. తత్థ తాసంయేవాతి అవధారణం ఛళభిఞ్ఞాచతుపటిసమ్భిదానం వినయే పభేదవచనాభావం సన్ధాయ వుత్తం. వేరఞ్జకణ్డే (పారా॰ ౧౨) హి తిస్సో విజ్జావ విభత్తా. దుతియే తాసంయేవాతి అవధారణం చతస్సో పటిసమ్భిదా అపేక్ఖిత్వా కతం తిస్సన్నమ్పి విజ్జానం ఛసు అభిఞ్ఞాసు అన్తోపవిట్ఠత్తా. తాసఞ్చాతి ఏత్థ -సద్దేన సేసానమ్పి తత్థ అత్థిభావం దీపేతి. అభిధమ్మపిటకే హి తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదా చ వుత్తా ఏవ. పటిసమ్భిదానం తత్థేవ సమ్మా విభత్తభావం దీపేతుం తత్థేవాతి అవధారణం కతం. ఉపాదిన్నఫస్సోతి మగ్గేన మగ్గపటిపాదనఫస్సో. తేసన్తి తేసం పిటకానం. ఏతన్తి ఏతం బుద్ధవచనం.

Idāni tīsu piṭakesu yathārahaṃ sampattivipattiyo niddhāretvā dassento āha vinaye panātiādi. Tattha tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe (pārā. 12) hi tisso vijjāva vibhattā. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ tissannampi vijjānaṃ chasu abhiññāsu antopaviṭṭhattā. Tāsañcāti ettha ca-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṃ dīpeti. Abhidhammapiṭake hi tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā ca vuttā eva. Paṭisambhidānaṃ tattheva sammā vibhattabhāvaṃ dīpetuṃ tatthevāti avadhāraṇaṃ kataṃ. Upādinnaphassoti maggena maggapaṭipādanaphasso. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Etanti etaṃ buddhavacanaṃ.

చతుత్తింసేవ సుత్తన్తాతి గాథాయ అయమత్థయోజనా – యస్స నికాయస్స సుత్తగణనతో చతుత్తింసేవ సుత్తన్తా వగ్గసఙ్గహవసేన తయో వగ్గా యస్స సఙ్గహస్సాతి తివగ్గో సఙ్గహో, ఏస పఠమో నికాయో ఇధ దీఘనికాయోతి. అనులోమికోతి అపచ్చనీకో, అత్థానులోమనతో అన్వత్థనామోతి వుత్తం హోతి. ఏకనికాయమ్పీతి ఏకసమూహమ్పి. ఏవం చిత్తన్తి ఏవం విచిత్తం. యథయిదన్తి యథా ఇమే. పోణికచిక్ఖల్లికా ఖత్తియా, తేసం నివాసో ‘‘పోణికనికాయో చిక్ఖల్లికనికాయో’’తి వుచ్చతి. పఞ్చదసవగ్గపరిగ్గహోతి పఞ్చదసహి వగ్గేహి పరిగ్గహితో. సుత్తన్తానం సహస్సాని సత్త సుత్తసతాని చాతి పాఠే సుత్తన్తానం సత్తసహస్సాని సత్త సుత్తసతాని చాతి యోజేతబ్బం. కత్థచి పన ‘‘సత్త సుత్తసహస్సాని, సత్త సుత్తసతాని చా’’తి పాఠో. పుబ్బే నిదస్సితాతి సుత్తన్తపిటకనిద్దేసే నిదస్సితా.

Catuttiṃsevasuttantāti gāthāya ayamatthayojanā – yassa nikāyassa suttagaṇanato catuttiṃseva suttantā vaggasaṅgahavasena tayo vaggā yassa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho, esa paṭhamo nikāyo idha dīghanikāyoti. Anulomikoti apaccanīko, atthānulomanato anvatthanāmoti vuttaṃ hoti. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Evaṃ cittanti evaṃ vicittaṃ. Yathayidanti yathā ime. Poṇikacikkhallikā khattiyā, tesaṃ nivāso ‘‘poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo’’ti vuccati. Pañcadasavaggapariggahoti pañcadasahi vaggehi pariggahito. Suttantānaṃ sahassāni satta suttasatāni cāti pāṭhe suttantānaṃ sattasahassāni satta suttasatāni cāti yojetabbaṃ. Katthaci pana ‘‘satta suttasahassāni, satta suttasatāni cā’’ti pāṭho. Pubbe nidassitāti suttantapiṭakaniddese nidassitā.

వేదన్తి ఞాణం. తుట్ఠిన్తి పీతిం. ధమ్మక్ఖన్ధవసేనాతి ధమ్మరాసివసేన. ద్వాసీతిసహస్సాని బుద్ధతో గణ్హిన్తి సమ్బన్ధో. ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతోతి ధమ్మసేనాపతిఆదీనం భిక్ఖూనం సన్తికా తేహియేవ దేసితాని ద్వే సహస్సాని గణ్హిం. మేతి మమ హదయే, ఇతి ఆనన్దత్థేరో అత్తానం నిద్దిసతి. యే ధమ్మా మమ హదయే పవత్తినో, తే చతురాసీతిసహస్సానీతి యోజనా. ఇదఞ్చ భగవతో ధరమానకాలే ఉగ్గహితధమ్మక్ఖన్ధవసేన వుత్తం, పరినిబ్బుతే పన భగవతి ఆనన్దత్థేరేన దేసితానం సుభసుత్త(దఈ॰ ని॰ ౧.౪౪౪ ఆదయో) గోపకమోగ్గల్లానసుత్తానం (మ॰ ని॰ ౩.౭౯ ఆదయో), తతియసఙ్గీతియం మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేన కథితకథావత్థుప్పకరణస్స చ వసేన ధమ్మక్ఖన్ధానం చతురాసీతిసహస్సతోపి అధికతా వేదితబ్బా.

Vedanti ñāṇaṃ. Tuṭṭhinti pītiṃ. Dhammakkhandhavasenāti dhammarāsivasena. Dvāsītisahassāni buddhato gaṇhinti sambandho. Dve sahassāni bhikkhutoti dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā tehiyeva desitāni dve sahassāni gaṇhiṃ. Meti mama hadaye, iti ānandatthero attānaṃ niddisati. Ye dhammā mama hadaye pavattino, te caturāsītisahassānīti yojanā. Idañca bhagavato dharamānakāle uggahitadhammakkhandhavasena vuttaṃ, parinibbute pana bhagavati ānandattherena desitānaṃ subhasutta(daī. ni. 1.444 ādayo) gopakamoggallānasuttānaṃ (ma. ni. 3.79 ādayo), tatiyasaṅgītiyaṃ moggaliputtatissattherena kathitakathāvatthuppakaraṇassa ca vasena dhammakkhandhānaṃ caturāsītisahassatopi adhikatā veditabbā.

ఏకానుసన్ధికం సుత్తన్తి సతిపట్ఠానాది (దీ॰ ని॰ ౨.౩౭౨ ఆదయో; మ॰ ని॰ ౧.౧౦౫ ఆదయో). అనేకానుసన్ధికన్తి పరినిబ్బానసుత్తాది (దీ॰ ని॰ ౨.౧౩౪ ఆదయో). తఞ్హి నానాఠానేసు నానాధమ్మదేసనానం వసేన పవత్తం. తికదుకభాజనం ధమ్మసఙ్గణియం నిక్ఖేపకణ్డ(ధ॰ స॰ ౯౮౫ ఆదయో) అట్ఠకథాకణ్డవసేన (ధ॰ స॰ ౧౩౮౪ ఆదయో) గహేతబ్బం. చిత్తవారభాజనన్తి ఇదం చిత్తుప్పాదకణ్డవసేన (ధ॰ స॰ ౧ ఆదయో) వుత్తం. అత్థి వత్థూతిఆదీసు వత్థు నామ సుదిన్నకణ్డాది (పారా॰ ౨౪ ఆదయో). మాతికాతి సిక్ఖాపదం. అన్తరాపత్తీతి సిక్ఖాపదన్తరేసు అఞ్ఞస్మిం వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి. తికచ్ఛేదోతి తికపాచిత్తియాదితికపరిచ్ఛేదో . బుద్ధవచనం సఙ్గహితన్తి సమ్బన్ధో. అస్సాతి బుద్ధవచనస్స. సఙ్గీతిపరియోసానే సాధుకారం దదమానా వియాతి సమ్బన్ధో. అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తాని అచ్ఛరియాని, పుప్ఫవస్సచేలుక్ఖేపాదీని. యా ‘‘పఞ్చసతా’’తి చ ‘‘థేరికా’’తి చ పవుచ్చతి, అయం పఠమమహాసఙ్గీతి నామాతి సమ్బన్ధో.

Ekānusandhikaṃ suttanti satipaṭṭhānādi (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo). Anekānusandhikanti parinibbānasuttādi (dī. ni. 2.134 ādayo). Tañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṃ vasena pavattaṃ. Tikadukabhājanaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ nikkhepakaṇḍa(dha. sa. 985 ādayo) aṭṭhakathākaṇḍavasena (dha. sa. 1384 ādayo) gahetabbaṃ. Cittavārabhājananti idaṃ cittuppādakaṇḍavasena (dha. sa. 1 ādayo) vuttaṃ. Atthi vatthūtiādīsu vatthu nāma sudinnakaṇḍādi (pārā. 24 ādayo). Mātikāti sikkhāpadaṃ. Antarāpattīti sikkhāpadantaresu aññasmiṃ vatthusmiṃ paññattā āpatti. Tikacchedoti tikapācittiyāditikaparicchedo . Buddhavacanaṃ saṅgahitanti sambandho. Assāti buddhavacanassa. Saṅgītipariyosāne sādhukāraṃ dadamānā viyāti sambandho. Accharaṃ paharituṃ yuttāni acchariyāni, pupphavassacelukkhepādīni. Yā ‘‘pañcasatā’’ti ca ‘‘therikā’’ti ca pavuccati, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāmāti sambandho.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito.





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact