| Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / মহাৰিভঙ্গ-অট্ঠকথা • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā |
পঠমমহাসঙ্গীতিকথা
Paṭhamamahāsaṅgītikathā
পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা কিঞ্চাপি পঞ্চসতিকসঙ্গীতিক্খন্ধকে ৰুত্তা, নিদানকোসল্লত্থং পন ইধাপি ইমিনা নযেন ৰেদিতব্বা। ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা কতবুদ্ধকিচ্চে কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে ৰিসাখপুণ্ণমদিৰসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতে ভগৰতি লোকনাথে, ভগৰতো পরিনিব্বানে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেরো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি, সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ‘‘অলং, আৰুসো, মা সোচিত্থ, মা পরিদেৰিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন; উপদ্দুতা চ হোম – ‘ইদং ৰো কপ্পতি, ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি! ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং করিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং করিস্সামা’’তি (চূল়ৰ॰ ৪৩৭; দী॰ নি॰ ২.২৩২) ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তো ‘‘ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি যং পাপভিক্খূ অতীতসত্থুকং পাৰচনন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৰা নচিরস্সেৰ সদ্ধম্মং অন্তরধাপেয্যুং, যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতি তাৰ অনতীতসত্থুকমেৰ পাৰচনং হোতি। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi pañcasatikasaṅgītikkhandhake vuttā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi iminā nayena veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato parinibbāne sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati, subhaddena vuḍḍhapabbajitena ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena; upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti! Idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437; dī. ni. 2.232) vuttavacanamanussaranto ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ pāpabhikkhū atītasatthukaṃ pāvacananti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো , সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’তি (দী॰ নি॰ ২.২১৬)।
‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto , so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).
‘‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং।
‘‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ.
যং চাহং ভগৰতা –
Yaṃ cāhaṃ bhagavatā –
‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি ৰত্ৰা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন চেৰ,
‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena ceva,
‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে॰… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি; কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে॰… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি –
‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti –
এৰমাদিনা নযেন নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি; ননু মং ভগৰা রাজা ৰিয সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৰিস্সতী’তি মন্ত্ৰা ইমিনা অসাধারণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসী’’তি চিন্তযন্তো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি। যথাহ –
Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati; nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesī’’ti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘একমিদাহং, আৰুসো, সমযং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (দী॰ নি॰ ২.২৩১) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বং।
‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (dī. ni. 2.231) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ.
ততো পরং আহ –
Tato paraṃ āha –
‘‘হন্দ মযং, আৰুসো, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম। পুরে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি; অৰিনযো দিপ্পতি, ৰিনযো পটিবাহিয্যতি। পুরে অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তি; অৰিনযৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূল়ৰ॰ ৪৩৭)।
‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma. Pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati. Pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti; avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).
ভিক্খূ আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেরো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি। থেরো সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরে পুথুজ্জন-সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামি-সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰভিক্খূ অনেকসতে অনেকসহস্সে চ ৰজ্জেত্ৰা তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৰে যেভুয্যেন ভগৰতা এতদগ্গং আরোপিতে তেৰিজ্জাদিভেদে খীণাসৰভিক্খূযেৰ একূনপঞ্চসতে পরিগ্গহেসি। যে সন্ধায ইদং ৰুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনাপঞ্চঅরহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ॰ ৪৩৭)।
Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjana-sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassakakhīṇāsavabhikkhū anekasate anekasahasse ca vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavatā etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāpañcaarahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).
কিস্স পন থেরো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেরস্স ওকাসকরণত্থং। তেন হাযস্মতা সহাপি ৰিনাপি ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতি কাতুং, সো হাযস্মা সেক্খো সকরণীযো, তস্মা সহাপি ন সক্কা; যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং ভগৰতো অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থি, তস্মা ৰিনাপি ন সক্কা। যদি এৰং সেক্খোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহুকারত্তা থেরেন উচ্চিনিতব্বো অস্স। অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি ? পরূপৰাদৰিৰজ্জনতো। থেরো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৰিয ৰিস্সত্থো অহোসি, তথা হি নং সিরস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং॰ নি॰ ২.১৫৪) কুমারকৰাদেন ওৰদতি। সক্যকুলপ্পসুতো চাযং আযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতুপুত্তো। তত্র হি ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৰিয মঞ্ঞমানা ‘‘বহূ অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৰা আনন্দং সেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেরো উচ্চিনী’’তি উপৰদেয্যুং, তং পরূপৰাদং পরিৰজ্জেন্তো ‘‘আনন্দং ৰিনা সঙ্গীতি ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৰ অনুমতিযা গহেস্সামী’’তি ন উচ্চিনি।
Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tena hāyasmatā sahāpi vināpi na sakkā dhammasaṅgīti kātuṃ, so hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā; yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ bhagavato asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthi, tasmā vināpi na sakkā. Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa. Atha kasmā na uccinitoti ? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyaṃ āyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tatra hi bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ, taṃ parūpavādaṃ parivajjento ‘‘ānandaṃ vinā saṅgīti na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva anumatiyā gahessāmī’’ti na uccini.
অথ সযমেৰ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেরং যাচিংসু। যথাহ –
Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –
‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৰতো সন্তিকে ধম্মো চ ৰিনযো চ পরিযত্তো; তেন হি, ভন্তে, থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি। অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ॰ ৪৩৭)।
‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto; tena hi, bhante, thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).
এৰং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চ থেরসতানি অহেসুং।
Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañca therasatāni ahesuṃ.
অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি। অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘রাজগহং খো মহাগোচরং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, ন অঞ্ঞে ভিক্খূ রাজগহে ৰস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি। কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ইদং অম্হাকং থাৰরকম্মং, কোচি ৰিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসিত্ৰা উক্কোটেয্যাতি। অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৰেসি, তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে ৰুত্তনযেনেৰ ঞাতব্বং।
Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti. Kasmā pana nesaṃ etadahosi? Idaṃ amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyāti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi, taṃ saṅgītikkhandhake vuttanayeneva ñātabbaṃ.
অথ তথাগতস্স পরিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৰসেসু ৰীতিৰত্তেসু ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, ইদানি গিম্হানং দিযড্ঢো মাসো সেসো, উপকট্ঠা ৰস্সূপনাযিকা’’তি মন্ত্ৰা মহাকস্সপত্থেরো ‘‘রাজগহং, আৰুসো, গচ্ছামা’’তি উপড্ঢং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো। অনুরুদ্ধত্থেরোপি উপড্ঢং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো। আনন্দত্থেরো পন ভগৰতো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা রাজগহং গন্তুকামো যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি। আনন্দত্থেরেন গতগতট্ঠানে মহাপরিদেৰো অহোসি – ‘‘ভন্তে আনন্দ, কুহিং সত্থারং ঠপেত্ৰা আগতোসী’’তি । অনুপুব্বেন পন সাৰত্থিং অনুপ্পত্তে থেরে ভগৰতো পরিনিব্বানদিৰসে ৰিয মহাপরিদেৰো অহোসি।
Atha tathāgatassa parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesu ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, idāni gimhānaṃ diyaḍḍho māso seso, upakaṭṭhā vassūpanāyikā’’ti mantvā mahākassapatthero ‘‘rājagahaṃ, āvuso, gacchāmā’’ti upaḍḍhaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Anuruddhattheropi upaḍḍhaṃ gahetvā ekaṃ maggaṃ gato. Ānandatthero pana bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ gantvā rājagahaṃ gantukāmo yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Ānandattherena gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi – ‘‘bhante ānanda, kuhiṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatosī’’ti . Anupubbena pana sāvatthiṃ anuppatte there bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.
তত্র সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা দসবলেন ৰসিতগন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা মঞ্চপীঠং নীহরিত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৰা মিলাতমালাকচৰরং ছড্ডেত্ৰা মঞ্চপীঠং অতিহরিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা ভগৰতো ঠিতকালে করণীযং ৰত্তং সব্বমকাসি। অথ থেরো ভগৰতো পরিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৰসে খীরৰিরেচনং পিৰিত্ৰা ৰিহারেযেৰ নিসীদি। যং সন্ধায সুভেন মাণৰেন পহিতং মাণৰকং এতদৰোচ –
Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Atha thero bhagavato parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –
‘‘অকালো খো, মাণৰক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী॰ নি॰ ১.৪৪৭)।
‘‘Akālo kho, māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).
দুতিযদিৰসে চেতকত্থেরেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৰা সুভেন মাণৰেন পুট্ঠো দীঘনিকাযে সুভসুত্তংনাম দসমং সুত্তমভাসি।
Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho dīghanikāye subhasuttaṃnāma dasamaṃ suttamabhāsi.
অথ থেরো জেতৰনৰিহারে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং কারাপেত্ৰা উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায রাজগহং গতো। তথা মহাকস্সপত্থেরো অনুরুদ্ধত্থেরো চ সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা রাজগহমেৰ গতো।
Atha thero jetavanavihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gato. Tathā mahākassapatthero anuruddhatthero ca sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ gahetvā rājagahameva gato.
তেন খো পন সমযেন রাজগহে অট্ঠারস মহাৰিহারা হোন্তি। তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং। ভগৰতো হি পরিনিব্বানে সব্বে ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিহারে চ পরিৰেণে চ ছড্ডেত্ৰা অগমংসু। তত্থ থেরা ভগৰতো ৰচনপূজনত্থং তিত্থিযৰাদপরিমোচনত্থঞ্চ ‘‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোমা’’তি চিন্তেসুং। তিত্থিযা হি এৰং ৰদেয্যুং – ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৰকা সত্থরি ঠিতেযেৰ ৰিহারে পটিজগ্গিংসু, পরিনিব্বুতে ছড্ডেসু’’ন্তি। তেসং ৰাদপরিমোচনত্থঞ্চ চিন্তেসুন্তি ৰুত্তং হোতি। ৰুত্তম্পি হেতং –
Tena kho pana samayena rājagahe aṭṭhārasa mahāvihārā honti. Te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaraṃ gahetvā vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca ‘‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesu’’nti. Tesaṃ vādaparimocanatthañca cintesunti vuttaṃ hoti. Vuttampi hetaṃ –
‘‘অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘ভগৰতা খো, আৰুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং ৰণ্ণিতং। হন্দ মযং, আৰুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূল়ৰ॰ ৪৩৮)।
‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘bhagavatā kho, āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ. Handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).
তে দুতিযদিৰসে গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে অট্ঠংসু। অজাতসত্তু রাজা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, আগতত্থা’’তি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চং পটিপুচ্ছি। থেরা অট্ঠারস মহাৰিহারপটিসঙ্খরণত্থায হত্থকম্মং পটিৰেদেসুং। ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি রাজা হত্থকম্মকারকে মনুস্সে অদাসি। থেরা পঠমং মাসং সব্বৰিহারে পটিসঙ্খরাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহারাজ, ৰিহারপটিসঙ্খরণং। ইদানি ধম্মৰিনযসঙ্গহং করোমা’’তি। ‘‘সাধু, ভন্তে, ৰিস্সত্থা করোথ। ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু। আণাপেথ, ভন্তে, কিং করোমী’’তি? ‘‘সঙ্গহং করোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং, মহারাজা’’তি। ‘‘কত্থ করোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰেভারপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৰারে কাতুং যুত্তং, মহারাজা’’তি। ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো রাজা অজাতসত্তু ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৰিভত্তভিত্তিত্থম্ভসোপানং নানাৰিধমালাকম্মলতআকম্মৰিচিত্তং অভিভৰন্তমিৰ রাজভৰনৰিভূতিং অৰহসন্তমিৰ দেৰৰিমানসিরিং সিরিযা নিকেতমিৰ একনিপাততিত্থমিৰ চ দেৰমনুস্সনযনৰিহঙ্গানং লোকরামণেয্যকমিৰ সম্পিণ্ডিতং দট্ঠব্বসারমণ্ডং মণ্ডপং কারাপেত্ৰা ৰিৰিধকুসুমদাম-ওলম্বক-ৰিনিগ্গলন্তচারুৰিতানং রতনৰিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৰ চ নং নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্তসুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্রহ্মৰিমানসদিসং অলঙ্করিত্ৰা তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চ কপ্পিযপচ্চত্থরণসতানি পঞ্ঞাপেত্ৰা দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তরাভিমুখং থেরাসনং মণ্ডপমজ্ঝে পুরত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৰতো আসনারহং ধম্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা দন্তখচিতং বীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচাপেসি – ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, মম কিচ্চ’’ন্তি।
Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Ajātasattu rājā āgantvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ paṭipucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ. Idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, vissatthā karotha. Mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu. Āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti? ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre kātuṃ yuttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā nimmitasadisaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ nānāvidhamālākammalataākammavicittaṃ abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ avahasantamiva devavimānasiriṃ siriyā niketamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgānaṃ lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāma-olambaka-viniggalantacāruvitānaṃ ratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññāpetvā dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññāpetvā dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.
তস্মিং খো পন সমযে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৰমাহংসু – ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরতী’’তি। থেরো তং সুত্ৰা ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৰিস্সগন্ধং ৰাযন্তো ৰিচরণকভিক্খু নাম নত্থি, অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৰদন্তী’’তি সংৰেগং আপজ্জি। একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু – ‘‘স্ৰে, আৰুসো, সন্নিপাতো ত্ৰঞ্চ সেক্খো সকরণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি।
Tasmiṃ kho pana samaye ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi, addhā ete maṃ sandhāya vadantī’’ti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu – ‘‘sve, āvuso, sannipāto tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.
অথ খো আযস্মা আনন্দো – ‘‘স্ৰে সন্নিপাতো, ন খো পন মেতং পতিরূপং য্ৰাহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’’ন্তি বহুদেৰ রত্তিং কাযগতাযসতিযা ৰীতিনামেত্ৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযং চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৰজ্জেসি। দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি। অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৰীতিনামেত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি – ‘‘ননু মং ভগৰা এতদৰোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ; খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’তি (দী॰ নি॰ ২.২০৭)। বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি। মম অচ্চারদ্ধং ৰীরিযং তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্ততি। হন্দাহং ৰীরিযসমথং যোজেমী’’তি চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা পাদধোৰনট্ঠানে ঠত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা মঞ্চকে নিসীদিত্ৰা ‘‘থোকং ৰিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে উপনামেসি। দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসঞ্চ বিম্বোহনং অসম্পত্তং। এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, চতুইরিযাপথৰিরহিতং থেরস্স অরহত্তং অহোসি। তেন ইমস্মিং সাসনে অনিপন্নো অনিসিন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো ‘‘কো ভিক্খু অরহত্তং পত্তো’’তি ৰুত্তে ‘‘আনন্দত্থেরো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি।
Atha kho āyasmā ānando – ‘‘sve sannipāto, na kho pana metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’’nti bahudeva rattiṃ kāyagatāyasatiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamayaṃ caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi. Dve pādā bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja; khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi. Mama accāraddhaṃ vīriyaṃ tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamathaṃ yojemī’’ti caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake upanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsañca bimbohanaṃ asampattaṃ. Etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ ahosi. Tena imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ‘‘ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.
অথ খো থেরা ভিক্খূ দুতিযদিৰসে কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা। আনন্দত্থেরো পন অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং ন গতো। ভিক্খূ যথাৰুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেরস্স আসনং ঠপেত্ৰা নিসিন্না। তত্থ কেহিচি ‘‘এতমাসনং কস্সা’’তি ৰুত্তে ‘‘আনন্দত্থেরস্সা’’তি। ‘‘আনন্দো পন কুহিং গতো’’তি? তস্মিং সমযে থেরো চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ময্হং গমনকালো’’তি। ততো অত্তনো আনুভাৰং দস্সেন্তো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা অত্তনো আসনেযেৰ অত্তানং দস্সেসি। আকাসেনাগন্ত্ৰা নিসীদীতিপি একে।
Atha kho therā bhikkhū dutiyadivase katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatitā. Ānandatthero pana attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ na gato. Bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha kehici ‘‘etamāsanaṃ kassā’’ti vutte ‘‘ānandattherassā’’ti. ‘‘Ānando pana kuhiṃ gato’’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘‘idāni mayhaṃ gamanakālo’’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesi. Ākāsenāgantvā nisīdītipi eke.
এৰং নিসিন্নে তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম, ধম্মং ৰা ৰিনযং ৰা’’তি? ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভন্তে মহাকস্সপ, ৰিনযো নাম বুদ্ধসাসনস্স আযু, ৰিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং হোতি; তস্মা পঠমং ৰিনযং সঙ্গাযামা’’তি,। ‘‘কং ধুরং কত্ৰা’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি। ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি; অপি চ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধরমানোযেৰ ৰিনযপরিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ৰিনযধরানং যদিদং উপালী’তি (অ॰ নি॰ ১.২১৯, ২২৮)। তস্মা উপালিত্থেরং পুচ্ছিত্ৰা ৰিনযং সঙ্গাযামা’’তি। ততো থেরো ৰিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নি। উপালিত্থেরোপি ৰিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি। তত্রাযং পাল়ি –
Evaṃ nisinne tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘bhante mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu, vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti; tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti,. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti; api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’ti (a. ni. 1.219, 228). Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –
‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো। যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্য’ন্তি।
‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’nti.
‘‘আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো। যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৰিনযং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি।
‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.
এৰং অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নিত্ৰা আযস্মা উপালি উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি, দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা। ততো আযস্মা মহাকস্সপো থেরাসনে নিসীদিত্ৰা আযস্মন্তং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছি – ‘‘পঠমং, আৰুসো উপালি, পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ? ‘‘ৰেসালিযং, ভন্তে’’তি। ‘‘কং আরব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আরব্ভা’’তি। ‘‘কিস্মিং ৰত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি।
Evaṃ attanāva attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi, dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Tato āyasmā mahākassapo therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti ? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পারাজিকস্স ৰত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি; যথা চ পঠমস্স তথা দুতিযস্স তথা ততিযস্স তথা চতুত্থস্স পারাজিকস্স ৰত্থুম্পি পুচ্ছি…পে॰… অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি। পুট্ঠো পুট্ঠো উপালিত্থেরো ৰিস্সজ্জেসি। ততো ইমানি চত্তারি পারাজিকানি ‘‘পারাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ঠপেসুং। তেরস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেরসক’’ন্তি ঠপেসুং। দ্ৰে সিক্খাপদানি ‘‘অনিযতানী’’তি ঠপেসুং। তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং। দ্ৰেনৰুতি সিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং। চত্তারি সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং। পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং। সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকরণসমথা’’তি ঠপেসুং।
Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi; yathā ca paṭhamassa tathā dutiyassa tathā tatiyassa tathā catutthassa pārājikassa vatthumpi pucchi…pe… anāpattimpi pucchi. Puṭṭho puṭṭho upālitthero vissajjesi. Tato imāni cattāri pārājikāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti saṅgahaṃ āropetvā ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyapācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ.
এৰং মহাৰিভঙ্গং সঙ্গহং আরোপেত্ৰা ভিক্খুনীৰিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পারাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি ঠপেসুং। সত্তরস সিক্খাপদানি ‘‘সত্তরসক’’ন্তি ঠপেসুং। তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং। ছসট্ঠিসতসিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং। অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং। পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং। সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকরণসমথা’’তি ঠপেসুং। এৰং ভিক্খুনীৰিভঙ্গং সঙ্গহং আরোপেত্ৰা এতেনেৰ উপাযেন খন্ধকপরিৰারেপি আরোপেসুং। এৰমেতং সউভতোৰিভঙ্গখন্ধকপরিৰারং ৰিনযপিটকং সঙ্গহমারূল়্হং সব্বং মহাকস্সপত্থেরো পুচ্ছি, উপালিত্থেরো ৰিস্সজ্জেসি। পুচ্ছাৰিস্সজ্জনপরিযোসানে পঞ্চ অরহন্তসতানি সঙ্গহং আরোপিতনযেনেৰ গণসজ্ঝাযমকংসু। ৰিনযসঙ্গহাৰসানে উপালিত্থেরো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৰা ধম্মাসনা ওরোহিত্ৰা ৰুড্ঢে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি।
Evaṃ mahāvibhaṅgaṃ saṅgahaṃ āropetvā bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyapācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ bhikkhunīvibhaṅgaṃ saṅgahaṃ āropetvā eteneva upāyena khandhakaparivārepi āropesuṃ. Evametaṃ saubhatovibhaṅgakhandhakaparivāraṃ vinayapiṭakaṃ saṅgahamārūḷhaṃ sabbaṃ mahākassapatthero pucchi, upālitthero vissajjesi. Pucchāvissajjanapariyosāne pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vinayasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā vuḍḍhe bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.
ৰিনযং সঙ্গাযিত্ৰা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তেহি কং পুগ্গলং ধুরং কত্ৰা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ ‘‘আনন্দত্থেরং ধুরং কত্ৰা’’তি আহংসু।
Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyantehi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –
‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো। যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি।
‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি।
‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti.
অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা। অথ মহাকস্সপত্থেরো আনন্দত্থেরং ধম্মং পুচ্ছি – ‘‘ব্রহ্মজালং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তরা চ, ভন্তে, রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দং রাজাগারকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি। ‘‘কং আরব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পরিব্বাজকং, ব্রহ্মদত্তঞ্চ মাণৰ’’ন্তি। ‘‘কিস্মিং ৰত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘ৰণ্ণাৰণ্ণে’’তি। অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্রহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৰত্থুম্পি পুচ্ছি। ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘রাজগহে, ভন্তে, জীৰকম্বৰনে’’তি। ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি। অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি। এতেনেৰ উপাযেন পঞ্চ নিকাযে পুচ্ছি।
Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchi – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi. ‘‘Sāmaññaphalaṃ panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘Rājagahe, bhante, jīvakambavane’’ti. ‘‘Kena saddhi’’nti? ‘‘Ajātasattunā vedehiputtena saddhi’’nti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ sāmaññaphalassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi. Eteneva upāyena pañca nikāye pucchi.
পঞ্চনিকাযা নাম – দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি। তত্থ খুদ্দকনিকাযো নাম – চত্তারো নিকাযে ঠপেত্ৰা, অৰসেসং বুদ্ধৰচনং। তত্থ ৰিনযো আযস্মতা উপালিত্থেরেন ৰিস্সজ্জিতো, সেসখুদ্দকনিকাযো চত্তারো চ নিকাযা আনন্দত্থেরেন। তদেতং সব্বম্পি বুদ্ধৰচনং রসৰসেন একৰিধং, ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৰসেন তিৰিধং; তথা পিটকৰসেন, নিকাযৰসেন পঞ্চৰিধং, অঙ্গৰসেন নৰৰিধং, ধম্মক্খন্ধৰসেন চতুরাসীতিসহস্সৰিধন্তি ৰেদিতব্বং।
Pañcanikāyā nāma – dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti. Tattha khuddakanikāyo nāma – cattāro nikāye ṭhapetvā, avasesaṃ buddhavacanaṃ. Tattha vinayo āyasmatā upālittherena vissajjito, sesakhuddakanikāyo cattāro ca nikāyā ānandattherena. Tadetaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ; tathā piṭakavasena, nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.
কথং রসৰসেন একৰিধং? যঞ্হি ভগৰতা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা যাৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সানি দেৰমনুস্সনাগযক্খাদযো অনুসাসন্তেন পচ্চৰেক্খন্তেন ৰা ৰুত্তং, সব্বং তং একরসং ৰিমুত্তিরসমেৰ হোতি। এৰং রসৰসেন একৰিধং।
Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.
কথং ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং? সব্বমেৰ চেতং ধম্মো চেৰ ৰিনযো চাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি। তত্থ ৰিনযপিটকং ৰিনযো, অৰসেসং বুদ্ধৰচনং ধম্মো; তেনেৰাহ – ‘‘যংনূন মযং, আৰুসো, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি। ‘‘অহং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্যং, আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চ এৰং ধম্মৰিনযৰসেন দুৰিধং।
Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo; tenevāha – ‘‘yaṃnūna mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti. ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.
কথং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৰসেন তিৰিধং? সব্বমেৰ হিদং পঠমবুদ্ধৰচনং, মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনং, পচ্ছিমবুদ্ধৰচনন্তি তিপ্পভেদং হোতি। তত্থ –
Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –
‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং।
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;
গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং॥
Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি।
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং।
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;
ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি॥ (ধ॰ প॰ ১৫৩-১৫৪)।
Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154);
ইদং পঠমবুদ্ধৰচনং।
Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ.
কেচি ‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা’’তি খন্ধকে উদানগাথং আহু। এসা পন পাটিপদদিৰসে সব্বঞ্ঞুভাৰপ্পত্তস্স সোমনস্সমযঞাণেন পচ্চযাকারং পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না উদানগাথাতি ৰেদিতব্বা।
Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti khandhake udānagāthaṃ āhu. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.
যং পন পরিনিব্বানকালে অভাসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, আমন্তযামি ৰো, ৰযধম্মা সঙ্খারা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী॰ নি॰ ২.২১৮) ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৰচনং।
Yaṃ pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ.
উভিন্নমন্তরে যং ৰুত্তং এতং মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনন্তি। এৰং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৰসেন তিৰিধং।
Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ etaṃ majjhimabuddhavacananti. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ.
কথং পিটকৰসেন তিৰিধং? সব্বম্পি হেতং ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তিপ্পভেদমেৰ হোতি। তত্থ পঠমসঙ্গীতিযং সঙ্গীতঞ্চ অসঙ্গীতঞ্চ সব্বম্পি সমোধানেত্ৰা উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৰে ৰিভঙ্গানি, দ্ৰাৰীসতি খন্ধকানি, সোল়সপরিৰারাতি ইদং ৰিনযপিটকং নাম।
Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi hetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgāni, dvāvīsati khandhakāni, soḷasaparivārāti idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma.
ব্রহ্মজালাদি চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো দীঘনিকাযো, মূলপরিযাযসুত্তাদি দিযড্ঢসতদ্ৰেসুত্তসঙ্গহো মজ্ঝিমনিকাযো, ওঘতরণসুত্তাদি সত্তসুত্তসহস্স সত্তসত দ্ৰাসট্ঠিসুত্তসঙ্গহো সংযুত্তনিকাযো, চিত্তপরিযাদানসুত্তাদি নৰসুত্তসহস্স পঞ্চসত সত্তপঞ্ঞাসসুত্তসঙ্গহো অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকপাঠ-ধম্মপদ-উদান-ইতিৰুত্তক-সুত্তনিপাত-ৰিমানৰত্থু-পেতৰত্থু-থেরগাথা-থেরীগাথা-জাতকনিদ্দেস-পটিসম্ভিদা-অপদান-বুদ্ধৰংস-চরিযাপিটকৰসেন পন্নরসপ্পভেদো খুদ্দকনিকাযোতি ইদং সুত্তন্তপিটকং নাম।
Brahmajālādi catuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādi diyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādi sattasuttasahassa sattasata dvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādi navasuttasahassa pañcasata sattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātakaniddesa-paṭisambhidā-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma.
ধম্মসঙ্গহো, ৰিভঙ্গো, ধাতুকথা, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, কথাৰত্থু, যমকং, পট্ঠানন্তি ইদং অভিধম্মপিটকং নাম। তত্থ –
Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –
ৰিৰিধৰিসেসনযত্তা , ৰিনযনতো চেৰ কাযৰাচানং।
Vividhavisesanayattā , vinayanato ceva kāyavācānaṃ;
ৰিনযত্থৰিদূহি অযং, ৰিনযো ৰিনযোতি অক্খাতো॥
Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto.
ৰিৰিধা হি এত্থ পঞ্চৰিধ পাতিমোক্খুদ্দেস পারাজিকাদি সত্তআপত্তিক্খন্ধমাতিকা ৰিভঙ্গাদিপ্পভেদা নযা, ৰিসেসভূতা চ দল়্হীকম্মসিথিলকরণপ্পযোজনা অনুপঞ্ঞত্তিনযা , কাযিকৰাচসিকঅজ্ঝাচারনিসেধনতো চেস কাযং ৰাচঞ্চ ৰিনেতি, তস্মা ৰিৰিধনযত্তা ৰিসেসনযত্তা কাযৰাচানঞ্চ ৰিনযনতো ‘‘ৰিনযো’’তি অক্খাতো। তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –
Vividhā hi ettha pañcavidha pātimokkhuddesa pārājikādi sattaāpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā, visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā , kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānañca vinayanato ‘‘vinayo’’ti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –
‘‘ৰিৰিধৰিসেসনযত্তা, ৰিনযনতো চেৰ কাযৰাচানং।
‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;
ৰিনযত্থৰিদূহি অযং, ৰিনযো ৰিনযোতি অক্খাতো’’তি॥
Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.
ইতরং পন –
Itaraṃ pana –
অত্থানং সূচনতো, সুৰুত্ততো সৰনতোথ সূদনতো।
Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাতং॥
Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.
তঞ্হি অত্তত্থপরত্থাদিভেদে অত্থে সূচেতি, সুৰুত্তা চেত্থ অত্থা ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৰুত্তত্তা। সৰতি চেতং অত্থে সস্সমিৰ ফলং পসৰতীতি ৰুত্তং হোতি। সূদতি চেতং ধেনুৰিয খীরং, পগ্ঘরতীতি ৰুত্তং হোতি। সুট্ঠু চ নে তাযতি রক্খতীতি ৰুত্তং হোতি। সুত্তসভাগঞ্চেতং, যথা হি তচ্ছকানং সুত্তং পমাণং হোতি; এৰমেতম্পি ৰিঞ্ঞূনং। যথা চ সুত্তেন সঙ্গহিতানি পুপ্ফানি ন ৰিকিরিযন্তি ন ৰিদ্ধংসিযন্তি; এৰমেতেন সঙ্গহিতা অত্থা। তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –
Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti, suvuttā cettha atthā veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenuviya khīraṃ, paggharatīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti; evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikiriyanti na viddhaṃsiyanti; evametena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –
‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৰুত্ততো সৰনতোথ সূদনতো।
‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাত’’ন্তি॥
Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.
ইতরো পন –
Itaro pana –
যং এত্থ ৰুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পরিচ্ছিন্না।
Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;
ৰুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো॥
Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto.
অযঞ্হি অভিসদ্দো ৰুড্ঢিলক্খণপূজিতপরিচ্ছিন্নাধিকেসু দিস্সতি। তথাহেস – ‘‘বাল়্হা মে আৰুসো দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তী’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ৩.৩৮৯; সং॰ নি॰ ৫.১৯৫) ৰুড্ঢিযং আগতো। ‘‘যা তা রত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.৪৯) লক্খণে। ‘‘রাজাভিরাজা মনুজিন্দো’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ২.৩৯৯; সু॰ নি॰ ৫৫৮) পূজিতে। ‘‘পটিবলো ৰিনেতুং অভিধম্মে অভিৰিনযে’’তিআদীসু (মহাৰ॰ ৮৫) পরিচ্ছিন্নে। অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করৰিরহিতে ধম্মে চ ৰিনযে চাতি ৰুত্তং হোতি। ‘‘অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেনা’’তিআদীসু (ৰি॰ ৰ॰ ৭৫) অধিকে।
Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathāhesa – ‘‘bāḷhā me āvuso dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389; saṃ. ni. 5.195) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) lakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 558) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 75) adhike.
এত্থ চ ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি, মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (ধ॰ স॰ ১৬০ আদযো) নযেন ৰুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৰুত্তা। ‘‘রূপারম্মণং ৰা সদ্দারম্মণং ৰা’’তিআদিনা নযেন আরম্মণাদীহি লক্খণীযত্তা সলক্খণাপি। ‘‘সেক্খা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন পূজিতাপি পূজারহাতি অধিপ্পাযো। ‘‘ফস্সো হোতি ৰেদনা হোতী’’তিআদিনা নযেন সভাৰপরিচ্ছিন্নত্তা পরিচ্ছিন্নাপি। ‘‘মহগ্গতা ধম্মা, অপ্পমাণা ধম্মা, অনুত্তরা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন অধিকাপি ধম্মা ৰুত্তা। তেনেতমেতস্স ৰচনত্থকোসল্লত্থং ৰুত্তং –
Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti, mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dha. sa. 160 ādayo) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā nayena pūjitāpi pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā, anuttarā dhammā’’tiādinā nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –
‘‘যং এত্থ ৰুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পরিচ্ছিন্না।
‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;
ৰুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি॥
Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.
যং পনেত্থ অৰিসিট্ঠং, তং –
Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –
পিটকং পিটকত্থৰিদূ, পরিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু।
Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;
তেন সমোধানেত্ৰা, তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা॥
Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā.
পরিযত্তিপি হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৩.৬৬) পিটকন্তি ৰুচ্চতি। ‘‘অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটকং আদাযা’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২২৮; অ॰ নি॰ ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি। তস্মা পিটকং পিটকত্থৰিদূ, পরিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু।
Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.228; a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu.
ইদানি তেন সমোধানেত্ৰা তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যাতি। তেন এৰং দুৰিধত্থেন পিটকসদ্দেন সহ সমাসং কত্ৰা ৰিনযো চ সো পিটকঞ্চ পরিযত্তিভাৰতো তস্স তস্স অত্থস্স ভাজনতো চাতি ৰিনযপিটকং, যথাৰুত্তেনেৰ নযেন সুত্তন্তঞ্চ তং পিটকঞ্চাতি সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চাতি অভিধম্মপিটকন্তি এৰমেতে তযোপি ৰিনযাদযো ঞেয্যা।
Idāni tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyāti. Tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.
এৰং ঞত্ৰা চ পুনপি তেস্ৰেৰ পিটকেসু নানপ্পকারকোসল্লত্থং –
Evaṃ ñatvā ca punapi tesveva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –
দেসনাসাসনকথা, ভেদং তেসু যথারহং।
Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;
সিক্খাপহানগম্ভীর, ভাৰঞ্চ পরিদীপযে॥
Sikkhāpahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye.
পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৰিপত্তিং চাপি যং যহিং।
Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiṃ cāpi yaṃ yahiṃ;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযে॥
Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye.
তত্রাযং পরিদীপনা ৰিভাৰনা চ, এতানি হি তীণি পিটকানি যথাক্কমং আণা ৰোহার পরমত্থদেসনা যথাপরাধ-যথানুলোম-যথাধম্মসাসনানি, সংৰরাসংৰরদিট্ঠিৰিনিৰেঠনামরূপপরিচ্ছেদকথাতি চ ৰুচ্চন্তি।
Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca, etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇā vohāra paramatthadesanā yathāparādha-yathānuloma-yathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhanāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti.
এত্থ হি ৰিনযপিটকং আণারহেন ভগৰতা আণাবাহুল্লতো দেসিতত্তা আণাদেসনা, সুত্তন্তপিটকং ৰোহারকুসলেন ভগৰতা ৰোহারবাহুল্লতো দেসিতত্তা ৰোহারদেসনা, অভিধম্মপিটকং পরমত্থকুসলেন ভগৰতা পরমত্থবাহুল্লতো দেসিতত্তা পরমত্থদেসনাতি ৰুচ্চতি।
Ettha hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.
তথা পঠমং যে তে পচুরাপরাধা সত্তা তে যথাপরাধং এত্থ সাসিতাতি যথাপরাধসাসনং, দুতিযং অনেকজ্ঝাসযানুসযচরিযাধিমুত্তিকা সত্তা যথানুলোমং এত্থ সাসিতাতি যথানুলোমসাসনং, ততিযং ধম্মপুঞ্জমত্তে ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো সত্তা যথাধম্মং এত্থ সাসিতাতি যথাধম্মসাসনন্তি ৰুচ্চতি।
Tathā paṭhamaṃ ye te pacurāparādhā sattā te yathāparādhaṃ ettha sāsitāti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitāti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitāti yathādhammasāsananti vuccati.
তথা পঠমং অজ্ঝাচারপটিপক্খভূতো সংৰরাসংৰরো এত্থ কথিতোতি সংৰরাসংৰরকথা, দুতিযং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিপটিপক্খভূতা দিট্ঠিৰিনিৰেঠনা এত্থ কথিতাতি দিট্ঠিৰিনিৰেঠনকথা, ততিযং রাগাদিপটিপক্খভূতো নামরূপপরিচ্ছেদো এত্থ কথিতোতি নামরূপপরিচ্ছেদকথাতি ৰুচ্চতি।
Tathā paṭhamaṃ ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā, dutiyaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitāti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathitoti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.
তীসুপি চ চেতেসু তিস্সো সিক্খা, তীণি পহানানি, চতুব্বিধো চ গম্ভীরভাৰো ৰেদিতব্বো । তথা হি – ৰিনযপিটকে ৰিসেসেন অধিসীলসিক্খা ৰুত্তা, সুত্তন্তপিটকে অধিচিত্তসিক্খা, অভিধম্মপিটকে অধিপঞ্ঞাসিক্খা।
Tīsupi ca cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo . Tathā hi – vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.
ৰিনযপিটকে চ ৰীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানং, ৰীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্স। সুত্তন্তপিটকে পরিযুট্ঠানপ্পহানং, পরিযুট্ঠানপটিপক্খত্তা সমাধিস্স। অভিধম্মপিটকে অনুসযপ্পহানং অনুসযপটিপক্খত্তা পঞ্ঞায।
Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ kilesānaṃ, vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ anusayapaṭipakkhattā paññāya.
পঠমে চ তদঙ্গপ্পহানং কিলেসানং, ইতরেসু ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানানি। পঠমে চ দুচ্চরিতসংকিলেসস্স পহানং, ইতরেসু তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং।
Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ kilesānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesassa pahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ.
একমেকস্মিঞ্চেত্থ চতুব্বিধোপি ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরভাৰো ৰেদিতব্বো। তত্থ ধম্মোতি পাল়ি। অত্থোতি তস্সাযেৰত্থো। দেসনাতি তস্সা মনসাৰৰত্থাপিতায পাল়িযা দেসনা। পটিৰেধোতি পাল়িযা পাল়িঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো। তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধা যস্মা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা। এৰং একমেকস্মিং এত্থ চতুব্বিধোপি গম্ভীরভাৰো ৰেদিতব্বো।
Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti pāḷi. Atthoti tassāyevattho. Desanāti tassā manasāvavatthāpitāya pāḷiyā desanā. Paṭivedhoti pāḷiyā pāḷiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.
অপরো নযো – ধম্মোতি হেতু। ৰুত্তং হেতং – ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি। অত্থোতি হেতুফলং। ৰুত্তং হেতং – ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি। দেসনাতি পঞ্ঞত্তি, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপোতি অধিপ্পাযো। পটিৰেধোতি অভিসমযো, সো চ লোকিযলোকুত্তরো ৰিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থানুরূপং ধম্মেসু, ধম্মানুরূপং অত্থেসু, পঞ্ঞত্তিপথানুরূপং পঞ্ঞত্তীসু অৰবোধো।
Aparo nayo – dhammoti hetu. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti. Desanāti paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho.
ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসু যং যং ধম্মজাতং ৰা অত্থজাতং ৰা, যা চাযং যথা যথা ঞাপেতব্বো অত্থো সোতূনং ঞাণস্স অভিমুখো হোতি, তথা তথা তদত্থজোতিকা দেসনা, যো চেত্থ অৰিপরীতাৰবোধসঙ্খাতো পটিৰেধো সব্বমেতং অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি দুপ্পঞ্ঞেহি সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাহং অলব্ভনেয্যপতিট্ঠঞ্চ, তস্মা গম্ভীরং। এৰম্পি একমেকস্মিং এত্থ চতুব্বিধোপি গম্ভীরভাৰো ৰেদিতব্বো।
Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho sabbametaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.
এত্তাৰতা চ –
Ettāvatā ca –
‘‘দেসনা-সাসনকথা , ভেদং তেসু যথারহং।
‘‘Desanā-sāsanakathā , bhedaṃ tesu yathārahaṃ;
সিক্খাপহানগম্ভীরভাৰঞ্চ পরিদীপযে’’তি॥
Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpaye’’ti.
অযং গাথা ৰুত্তত্থা হোতি।
Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.
‘‘পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৰিপত্তিঞ্চাপি যং যহিং।
‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযে’’তি॥
Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti.
এত্থ পন তীসু পিটকেসু তিৰিধো পরিযত্তিভেদো দট্ঠব্বো। তিস্সো হি পরিযত্তিযো – অলগদ্দূপমা, নিস্সরণত্থা, ভণ্ডাগারিকপরিযত্তীতি।
Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.
তত্থ যা দুগ্গহিতা উপারম্ভাদিহেতু পরিযাপুটা, অযং অলগদ্দূপমা। যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অলগদ্দত্থিকো অলগদ্দগৰেসী অলগদ্দপরিযেসনং চরমানো, সো পস্সেয্য মহন্তং অলগদ্দং। তমেনং ভোগে ৰা নঙ্গুট্ঠে ৰা গণ্হেয্য। তস্স সো অলগদ্দো পটিপরিৰত্তিত্ৰা হত্থে ৰা বাহায ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গে ডংসেয্য। সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য, মরণমত্তং ৰা দুক্খং। তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, অলগদ্দস্স। এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চে মোঘপুরিসা ধম্মং পরিযাপুণন্তি সুত্তং…পে॰… ৰেদল্লং। তে তং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং ন উপপরিক্খন্তি। তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপরিক্খতং ন নিজ্ঝানং খমন্তি। তে উপারম্ভানিসংসা চেৰ ধম্মং পরিযাপুণন্তি ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসা চ। যস্স চত্থায ধম্মং পরিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তি। তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি। তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, ধম্মান’’ন্তি (ম॰ নি॰ ১.২৩৮)।
Tattha yā duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ. Tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya. Tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāya vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya. So tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… vedallaṃ. Te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti. Tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti. Te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).
যা পন সুগ্গহিতা সীলক্খন্ধাদিপারিপূরিংযেৰ আকঙ্খমানেন পরিযাপুটা ন উপারম্ভাদি হেতু, অযং নিস্সরণত্থা। যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘তেসং তে ধম্মা সুগ্গহিতা দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তি। তং কিস্স হেতু? সুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৰে, ধম্মান’’ন্তি (ম॰ নি॰ ১.২৩৯)।
Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā na upārambhādi hetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).
যং পন পরিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৰিতমগ্গো পটিৰিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিরোধো খীণাসৰো কেৰলং পৰেণীপালনত্থায ৰংসানুরক্খণত্থায পরিযাপুণাতি, অযং ভণ্ডাগারিকপঅযত্তীতি।
Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapaayattīti.
ৰিনযে পন সুপ্পটিপন্নো ভিক্খু সীলসম্পত্তিং নিস্সায তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণাতি, তাসংযেৰ চ তত্থ পভেদৰচনতো। সুত্তে সুপ্পটিপন্নো সমাধিসম্পদং নিস্সায ছ অভিঞ্ঞা পাপুণাতি, তাসংযেৰ চ তত্থ পভেদৰচনতো। অভিধম্মে সুপ্পটিপন্নো পঞ্ঞাসম্পদং নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতি, তাসঞ্চ তত্থেৰ পভেদৰচনতো। এৰমেতেসু সুপ্পটিপন্নো যথাক্কমেন ইমং ৰিজ্জাত্তযছল়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাভেদং সম্পত্তিং পাপুণাতি।
Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampattiṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato. Evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatupaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.
ৰিনযে পন দুপ্পটিপন্নো অনুঞ্ঞাতসুখসম্ফস্সঅত্থরণপাৰুরণাদিফস্সসামঞ্ঞতো পটিক্খিত্তেসু উপাদিন্নফস্সাদীসু অনৰজ্জসঞ্ঞী হোতি। ৰুত্তম্পি হেতং – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি (পাচি॰ ৪১৭; ম॰ নি॰ ১.২৩৪) ততো দুস্সীলভাৰং পাপুণাতি। সুত্তে দুপ্পটিপন্নো ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৪.৫) অধিপ্পাযং অজানন্তো দুগ্গহিতং গণ্হাতি। যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৰ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতী’’তি (পাচি॰ ৪১৭; ম॰ নি॰ ১.২৩৬) ততো মিচ্ছাদিট্ঠিতং পাপুণাতি। অভিধম্মে দুপ্পটিপন্নো ধম্মচিন্তং অতিধাৰন্তো অচিন্তেয্যানিপি চিন্তেতি, ততো চিত্তক্খেপং পাপুণাতি। ৰুত্তং হেতং – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অচিন্তেয্যানি ন চিন্তেতব্বানি, যানি চিন্তেন্তো উম্মাদস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ॰ নি॰ ৪.৭৭)। এৰমেতেসু দুপ্পটিপন্নো যথাক্কমেন ইমং দুস্সীলভাৰমিচ্ছাদিট্ঠিতা চিত্তক্খেপভেদং ৰিপত্তিং পাপুণাতীতি।
Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.234) tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno ‘‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khanati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.236) tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti, tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti. Vuttaṃ hetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāvamicchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātīti.
এত্তাৰতা চ –
Ettāvatā ca –
‘‘পরিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৰিপত্তিং চাপি যং যহিং।
‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiṃ cāpi yaṃ yahiṃ;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৰিভাৰযে’’তি॥
Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti.
অযম্পি গাথা ৰুত্তত্থা হোতি। এৰং নানপ্পকারতো পিটকানি ঞত্ৰা তেসং ৰসেনেতং বুদ্ধৰচনং তিৰিধন্তি ঞাতব্বং।
Ayampi gāthā vuttatthā hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.
কথং নিকাযৰসেন পঞ্চৰিধং? সব্বমেৰ চেতং দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চপ্পভেদং হোতি। তত্থ কতমো দীঘনিকাযো? তিৰগ্গসঙ্গহানি ব্রহ্মজালাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি।
Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.
চতুত্তিংসেৰ সুত্তন্তা, তিৰগ্গো যস্স সঙ্গহো।
Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;
এস দীঘনিকাযোতি, পঠমো অনুলোমিকো॥
Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko.
কস্মা পনেস দীঘনিকাযোতি ৰুচ্চতি? দীঘপ্পমাণানং সুত্তানং সমূহতো নিৰাসতো চ, সমূহনিৰাসা হি নিকাযোতি ৰুচ্চন্তি। ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং; যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা; পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি (সং॰ নি॰ ৩.১০০) এৰমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো চ লোকতো চ। এৰং সেসানম্পি নিকাযভাৰে ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো।
Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca, samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ; yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā; poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti (saṃ. ni. 3.100) evamādīni cettha sādhakāni sāsanato ca lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.
কতমো মজ্ঝিমনিকাযো? মজ্ঝিমপ্পমাণানি পঞ্চদসৰগ্গসঙ্গহানি মূলপরিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৰে চ সুত্তানি।
Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.
দিযড্ঢসতং সুত্তন্তা, দ্ৰে চ সুত্তানি যত্থ সো।
Diyaḍḍhasataṃ suttantā, dve ca suttāni yattha so;
নিকাযো মজ্ঝিমো পঞ্চ-দসৰগ্গপরিগ্গহো॥
Nikāyo majjhimo pañca-dasavaggapariggaho.
কতমো সংযুত্তনিকাযো? দেৰতাসংযুত্তাদিৰসেন ঠিতানি ওঘতরণাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৰাসট্ঠি চ সুত্তানি।
Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena ṭhitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.
সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চ।
Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca;
দ্ৰাসট্ঠি চেৰ সুত্তন্তা, এসো সংযুত্তসঙ্গহো॥
Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho.
কতমো অঙ্গুত্তরনিকাযো? একেকঅঙ্গাতিরেকৰসেন ঠিতানি চিত্তপরিযাদানাদীনি নৰ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি।
Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena ṭhitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.
নৰ সুত্তসহস্সানি, পঞ্চ সুত্তসতানি চ।
Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;
সত্তপঞ্ঞাস সুত্তানি, সঙ্খ্যা অঙ্গুত্তরে অযং॥
Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare ayaṃ.
কতমো খুদ্দকনিকাযো? সকলং ৰিনযপিটকং অভিধম্মপিটকং খুদ্দকপাঠাদযো চ পুব্বে নিদস্সিতা পন্নরসভেদা ঠপেত্ৰা চত্তারো নিকাযে অৰসেসং বুদ্ধৰচনন্তি।
Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ khuddakapāṭhādayo ca pubbe nidassitā pannarasabhedā ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacananti.
ঠপেত্ৰা চতুরোপেতে, নিকাযে দীঘআদিকে।
Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;
তদঞ্ঞং বুদ্ধৰচনং, নিকাযো খুদ্দকো মতোতি॥
Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako matoti.
এৰং নিকাযৰসেন পঞ্চৰিধং।
Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.
কথং অঙ্গৰসেন নৰৰিধং? সব্বমেৰ হিদং সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথা, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লন্তি নৰপ্পভেদং হোতি। তত্থ উভতোৰিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপরিৰারা সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্ত-রতনসুত্ত-নালকসুত্ত-তুৰট্টকসুত্তানি অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৰচনং সুত্তন্তি ৰেদিতব্বং। সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৰেদিতব্বং। ৰিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৰগ্গো, সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৰচনং তং ৰেয্যাকরণন্তি ৰেদিতব্বং। ধম্মপদং, থেরগাথা, থেরীগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৰেদিতব্বা। সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৰাসীতি সুত্তন্তা উদানন্তি ৰেদিতব্বং। ‘‘ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা’’তিআদিনযপ্পৰত্তা দসুত্তরসতসুত্তন্তা ইতিৰুত্তকন্তি ৰেদিতব্বং। অপণ্ণকজাতকাদীনি পঞ্ঞাসাধিকানি পঞ্চ জাতকসতানি জাতকন্তি ৰেদিতব্বং। ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তি (দী॰ নি॰ ২.২০৯) -আদিনযপ্পৰত্তা সব্বেপি অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৰেদিতব্বং। চূল়ৰেদল্ল-মহাৰেদল্ল-সম্মাদিট্ঠি-সক্কপঞ্হ-সঙ্খারভাজনিয-মহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৰেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৰেদল্লন্তি ৰেদিতব্বং। এৰং অঙ্গৰসেন নৰৰিধং।
Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā suttanipāte maṅgalasutta-ratanasutta-nālakasutta-tuvaṭṭakasuttāni aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo, sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dvāsīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañca jātakasatāni jātakanti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti (dī. ni. 2.209) -ādinayappavattā sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.
কথং ধম্মক্খন্ধৰসেন চতুরাসীতিসহস্সৰিধং? সব্বমেৰ চেতং বুদ্ধৰচনং –
Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰে সহস্সানি ভিক্খুতো।
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;
চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি॥ (থেরগা॰ ১০২৭)।
Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);
এৰং পরিদীপিতধম্মক্খন্ধৰসেন চতুরাসীতিসহস্সপ্পভেদং হোতি। তত্থ একানুসন্ধিকং সুত্তং একো ধম্মক্খন্ধো। যং অনেকানুসন্ধিকং তত্থ অনুসন্ধিৰসেন ধম্মক্খন্ধগণনা। গাথাবন্ধেসু পঞ্হাপুচ্ছনং একো ধম্মক্খন্ধো, ৰিস্সজ্জনং একো। অভিধম্মে একমেকং তিক-দুক-ভাজনং, একমেকঞ্চ চিত্তৰারভাজনং, একো ধম্মক্খন্ধো। ৰিনযে অত্থি ৰত্থু, অত্থি মাতিকা, অত্থি পদভাজনীযং, অত্থি অন্তরাপত্তি, অত্থি আপত্তি, অত্থি অনাপত্তি, অত্থি পরিচ্ছেদো; তত্থ একমেকো কোট্ঠাসো, একমেকো ধম্মক্খন্ধোতি ৰেদিতব্বো। এৰং ধম্মক্খন্ধৰসেন চতুরাসীতিসহস্সৰিধং।
Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tika-duka-bhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, eko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi paricchedo; tattha ekameko koṭṭhāso, ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.
এৰমেতং অভেদতো রসৰসেন একৰিধং, ভেদতো ধম্মৰিনযাদিৰসেন দুৰিধাদিভেদং বুদ্ধৰচনং সঙ্গাযন্তেন মহাকস্সপপ্পমুখেন ৰসীগণেন ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো; ইদং পঠমবুদ্ধৰচনং, ইদং মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনং, ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৰচনং; ইদং ৰিনযপিটকং, ইদং সুত্তন্তপিটকং, ইদং অভিধম্মপিটকং; অযং দীঘনিকাযো…পে॰… অযং খুদ্দকনিকাযো; ইমানি সুত্তাদীনি নৰঙ্গানি, ইমানি চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি ইমং পভেদং ৰৰত্থপেত্ৰাৰ সঙ্গীতং। ন কেৰলঞ্চ এত্তকমেৰ, অঞ্ঞম্পি উদ্দানসঙ্গহ-ৰগ্গসঙ্গহপেয্যালসঙ্গহ-এককনিপাত-দুকনিপাতাদিনিপাতসঙ্গহ-সংযুত্তসঙ্গহ-পণ্ণাসসঙ্গহাদিঅনেকৰিধং তীসু পিটকেসু সন্দিস্সমানং সঙ্গহপ্পভেদং ৰৰত্থপেত্ৰাএৰ সত্তহি মাসেহি সঙ্গীতং। সঙ্গীতিপরিযোসানে চস্স – ‘‘ইদং মহাকস্সপত্থেরেন দসবলস্স সাসনং পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণং কালং পৰত্তনসমত্থং কত’’ন্তি সঞ্জাতপ্পমোদা সাধুকারং ৰিয দদমানা অযং মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অনেকপ্পকারং কম্পি সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি, অনেকানি চ অচ্ছরিযানি পাতুরহেসুন্তি অযং পঠমমহাসঙ্গীতিনাম। যা লোকে –
Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo; idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ; idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ; ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo; imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca ettakameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgahapeyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādianekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvāeva sattahi māsehi saṅgītaṃ. Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti ayaṃ paṭhamamahāsaṅgītināma. Yā loke –
সতেহি পঞ্চহি কতা, তেন পঞ্চসতাতি চ।
Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;
থেরেহেৰ কতত্তা চ, থেরিকাতি পৰুচ্চতীতি॥
Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatīti.
ইমিস্সা পন পঠমমহাসঙ্গীতিযা পৰত্তমানায ৰিনযং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পঠমং, আৰুসো উপালি, পারাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি এৰমাদিৰচনপরিযোসানে ‘‘ৰত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এত্থ নিদানে পুচ্ছিতে তং নিদানং আদিতো পভুতি ৰিত্থারেত্ৰা যেন চ পঞ্ঞত্তং, যস্মা চ পঞ্ঞত্তং, সব্বমেতং কথেতুকামেন আযস্মতা উপালিত্থেরেন ৰুত্তং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তি সব্বং ৰত্তব্বং। এৰমিদং আযস্মতা উপালিত্থেরেন ৰুত্তং, তঞ্চ পন ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্ত’’ন্তি ৰেদিতব্বং। এত্তাৰতা চ ‘‘ইদং ৰচনং কেন ৰুত্তং, কদা ৰুত্ত’’ন্তি এতেসং পদানং অত্থো পকাসিতো হোতি।
Imissā pana paṭhamamahāsaṅgītiyā pavattamānāya vinayaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena ‘‘paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti evamādivacanapariyosāne ‘‘vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchī’’ti ettha nidāne pucchite taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretvā yena ca paññattaṃ, yasmā ca paññattaṃ, sabbametaṃ kathetukāmena āyasmatā upālittherena vuttaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Evamidaṃ āyasmatā upālittherena vuttaṃ, tañca pana ‘‘paṭhamamahāsaṅgītikāle vutta’’nti veditabbaṃ. Ettāvatā ca ‘‘idaṃ vacanaṃ kena vuttaṃ, kadā vutta’’nti etesaṃ padānaṃ attho pakāsito hoti.
ইদানি কস্মা ৰুত্তন্তি এত্থ ৰুচ্চতে, যস্মা অযমাযস্মতা মহাকস্সপত্থেরেন নিদানং পুট্ঠো তস্মানেন তং নিদানং আদিতো পভুতি ৰিত্থারেতুং ৰুত্তন্তি। এৰমিদং আযস্মতা উপালিত্থেরেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰদন্তেনাপি ইমিনা কারণেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং। এত্তাৰতা চ ৰুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইমেসং মাতিকাপদানং অত্থো পকাসিতো হোতি।
Idāni kasmā vuttanti ettha vuccate, yasmā ayamāyasmatā mahākassapattherena nidānaṃ puṭṭho tasmānena taṃ nidānaṃ ādito pabhuti vitthāretuṃ vuttanti. Evamidaṃ āyasmatā upālittherena paṭhamamahāsaṅgītikāle vadantenāpi iminā kāraṇena vuttanti veditabbaṃ. Ettāvatā ca vuttaṃ yena yadā yasmāti imesaṃ mātikāpadānaṃ attho pakāsito hoti.
ইদানি ধারিতং যেন চাভতং, যত্থপ্পতিট্ঠিতং চেতমেতং ৰত্ৰা ৰিধিং ততোতি এতেসং অত্থপ্পকাসনত্থং ইদং ৰুচ্চতি। তং পনেতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা ৰেরঞ্জাযং ৰিহরতী’’তি এৰমাদিৰচনপটিমণ্ডিতনিদানং ৰিনযপিটকং কেন ধারিতং, কেনাভতং, কত্থ পতিট্ঠিতন্তি? ৰুচ্চতে – আদিতো তাৰ ইদং ভগৰতো সম্মুখা আযস্মতা উপালিত্থেরেন ধারিতং, তস্স সম্মুখতো অপরিনিব্বুতে তথাগতে ছল়ভিঞ্ঞাদিভেদেহি অনেকেহি ভিক্খুসহস্সেহি পরিনিব্বুতে তথাগতে মহাকস্সপপ্পমুখেহি ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি। কেনাভতন্তি? জম্বুদীপে তাৰ উপালিত্থেরমাদিং কত্ৰা আচরিযপরম্পরায যাৰ ততিযসঙ্গীতি তাৰ আভতং। তত্রাযং আচরিযপরম্পরা –
Idāni dhāritaṃ yena cābhataṃ, yatthappatiṭṭhitaṃ cetametaṃ vatvā vidhiṃ tatoti etesaṃ atthappakāsanatthaṃ idaṃ vuccati. Taṃ panetaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti evamādivacanapaṭimaṇḍitanidānaṃ vinayapiṭakaṃ kena dhāritaṃ, kenābhataṃ, kattha patiṭṭhitanti? Vuccate – ādito tāva idaṃ bhagavato sammukhā āyasmatā upālittherena dhāritaṃ, tassa sammukhato aparinibbute tathāgate chaḷabhiññādibhedehi anekehi bhikkhusahassehi parinibbute tathāgate mahākassapappamukhehi dhammasaṅgāhakattherehi. Kenābhatanti? Jambudīpe tāva upālittheramādiṃ katvā ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhataṃ. Tatrāyaṃ ācariyaparamparā –
উপালি দাসকো চেৰ, সোণকো সিগ্গৰো তথা।
Upāli dāsako ceva, soṇako siggavo tathā;
তিস্সো মোগ্গলিপুত্তো চ, পঞ্চেতে ৰিজিতাৰিনো॥
Tisso moggaliputto ca, pañcete vijitāvino.
পরম্পরায ৰিনযং, দীপে জম্বুসিরিৰ্হযে।
Paramparāya vinayaṃ, dīpe jambusirivhaye;
অচ্ছিজ্জমানমানেসুং, ততিযো যাৰ সঙ্গহো॥
Acchijjamānamānesuṃ, tatiyo yāva saṅgaho.
আযস্মা হি উপালি ইমং ৰিনযৰংসং ৰিনযতন্তিং ৰিনযপৰেণিং ভগৰতো
Āyasmā hi upāli imaṃ vinayavaṃsaṃ vinayatantiṃ vinayapaveṇiṃ bhagavato
সম্মুখা উগ্গহেত্ৰা বহূনং ভিক্খূনং হদযে পতিট্ঠাপেসি। তস্স হাযস্মতো সন্তিকে ৰিনযৰংসং উগ্গহেত্ৰা ৰিনযে পকতঞ্ঞুতং পত্তেসু পুগ্গলেসু পুথুজ্জন-সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামিনো গণনপথং ৰীতিৰত্তা, খীণাসৰানং সহস্সমেকং অহোসি। দাসকত্থেরোপি তস্সেৰ সদ্ধিৰিহারিকো অহোসি, সো উপালিত্থেরস্স সম্মুখা উগ্গহেত্ৰা তথেৰ ৰিনযং ৰাচেসি। তস্সাপি আযস্মতো সন্তিকে উগ্গহেত্ৰা ৰিনযে পকতঞ্ঞুতং পত্তা পুথুজ্জনাদযো গণনপথং ৰীতিৰত্তা, খীণাসৰানং সহস্সমেৰ অহোসি। সোণকত্থেরোপি দাসকত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকো অহোসি, সোপি অত্তনো উপজ্ঝাযস্স দাসকত্থেরস্স সম্মুখা উগ্গহেত্ৰা তথেৰ ৰিনযং ৰাচেসি। তস্সাপি আযস্মতো সন্তিকে উগ্গহেত্ৰা ৰিনযে পকতঞ্ঞুতং পত্তা পুথুজ্জনাদযো গণনপথং ৰীতিৰত্তা, খীণাসৰানং সহস্সমেৰ অহোসি। সিগ্গৰত্থেরোপি সোণকত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকো অহোসি, সোপি অত্তনো উপজ্ঝাযস্স সোণকত্থেরস্স সন্তিকে ৰিনযং উগ্গহেত্ৰা অরহন্তসহস্সস্স ধুরগ্গাহো অহোসি। তস্স পনাযস্মতো সন্তিকে উগ্গহেত্ৰা ৰিনযে পকতঞ্ঞুতং পত্তা পুথুজ্জন-সোতাপন্নসকদাগামি-অনাগামিনোপি খীণাসৰাপি এত্তকানি সতানীতি ৰা এত্তকানি সহস্সানীতি ৰা অপরিচ্ছিন্না অহেসুং। তদা কির জম্বুদীপে অতিমহাভিক্খুসমুদাযো অহোসি। মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স পন আনুভাৰো ততিযসঙ্গীতিযং পাকটো ভৰিস্সতি। এৰমিদং ৰিনযপিটকং জম্বুদীপে তাৰ ইমায আচরিযপরম্পরায যাৰ ততিযসঙ্গীতি তাৰ আভতন্তি ৰেদিতব্বং।
Sammukhā uggahetvā bahūnaṃ bhikkhūnaṃ hadaye patiṭṭhāpesi. Tassa hāyasmato santike vinayavaṃsaṃ uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattesu puggalesu puthujjana-sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmino gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassamekaṃ ahosi. Dāsakattheropi tasseva saddhivihāriko ahosi, so upālittherassa sammukhā uggahetvā tatheva vinayaṃ vācesi. Tassāpi āyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjanādayo gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassameva ahosi. Soṇakattheropi dāsakattherassa saddhivihāriko ahosi, sopi attano upajjhāyassa dāsakattherassa sammukhā uggahetvā tatheva vinayaṃ vācesi. Tassāpi āyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjanādayo gaṇanapathaṃ vītivattā, khīṇāsavānaṃ sahassameva ahosi. Siggavattheropi soṇakattherassa saddhivihāriko ahosi, sopi attano upajjhāyassa soṇakattherassa santike vinayaṃ uggahetvā arahantasahassassa dhuraggāho ahosi. Tassa panāyasmato santike uggahetvā vinaye pakataññutaṃ pattā puthujjana-sotāpannasakadāgāmi-anāgāminopi khīṇāsavāpi ettakāni satānīti vā ettakāni sahassānīti vā aparicchinnā ahesuṃ. Tadā kira jambudīpe atimahābhikkhusamudāyo ahosi. Moggaliputtatissattherassa pana ānubhāvo tatiyasaṅgītiyaṃ pākaṭo bhavissati. Evamidaṃ vinayapiṭakaṃ jambudīpe tāva imāya ācariyaparamparāya yāva tatiyasaṅgīti tāva ābhatanti veditabbaṃ.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথা নিট্ঠিতা।
Paṭhamamahāsaṅgītikathā niṭṭhitā.
