| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / ધમ્મસઙ્ગણી-અનુટીકા • Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā |
અકુસલપદં
Akusalapadaṃ
ધમ્મુદ્દેસવારો
Dhammuddesavāro
પઠમચિત્તવણ્ણના
Paṭhamacittavaṇṇanā
૩૬૫. ખણત્તયસ્સ અકુસલેસુ અસમ્ભવતો સમવાયકાલહેતુસમૂહત્થો સમય-સદ્દો. લોભાભિભૂતાય એવ ઇટ્ઠારમ્મણસ્મિં ઇતરત્ર ચ ઇટ્ઠાકારગ્ગહણવસેન સોમનસ્સસહગતભાવોતિ એવમાદિં સન્ધાય ‘‘યથાનુરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘કિલેસાતુરતાય અનારોગ્યટ્ઠેન કિલેસવજ્જસબ્ભાવતો સાવજ્જટ્ઠેન અવિજ્જાસમ્ભૂતતાય અકોસલ્યસમ્ભૂતટ્ઠેન અકુસલ’’ન્તિ ચ ‘‘સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણં, અનત્થજનનરસં, સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનં, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં, ગારય્હભાવતો વા સાવજ્જલક્ખણં, સંકિલેસભાવરસં, અનિટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, યથાવુત્તપદટ્ઠાનમેવા’’તિ ચ એવમાદિના વુત્તનયેન અનુગન્તબ્બતાય વુત્તં ‘‘વુત્તનયં અનુગન્ત્વા’’તિ.
365. Khaṇattayassa akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho samaya-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ ‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’ti.
ગતં ગમનં પવત્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ગતમત્તં ગતિમત્તં ગહણમત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠિયા હિ ગતિ પવત્તિ એવાતિ. આસન્નકારણત્તાતિ પદટ્ઠાનતાય, યોનિસોમનસિકારો વિય હિ કુસલસ્સ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલસ્સ અચ્ચાસન્નહેતુ. તથા હિ સતિપિ અસદ્ધમ્મસવનાદિકારણે અયોનિસો અનાવજ્જિતે અવવત્થાપિતે ચ નત્થિ અકુસલપ્પવત્તિ. તથા ચ વક્ખતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘અયોનિસો અકુસલ’’ન્તિ. એતેન એકન્તકારણતા ચ વુત્તત્થા હોતિ. પટિસઙ્ખા સીતાદિખમનં અપ્પમાદવિહારોતિ વુત્તં ‘‘અપ્પમજ્જનં ખમન’’ન્તિ. તેન સતિસંવરોતિ ઇધ ખન્તિસંવરો વુત્તોતિ અધિપ્પાયો ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ વુત્તત્તા. પહાનસંવરોતિ વીરિયસંવરો. સો હિ ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતી’’તિઆદિના (મ॰ નિ॰ ૧.૨૬; અ॰ નિ॰ ૪.૧૪; ૬.૫૮) વુત્તોતિ.
Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ ‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. Āsannakāraṇattāti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ ‘‘appamajjanaṃ khamana’’nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.
સમ્માપટિપત્તિયા પટિપક્ખભાવેન ગહેતબ્બતાકારો મોહો સમ્માપટિપત્તિપટિપક્ખભાવગ્ગહણાકારો. તેન હિ નિવુતા ન સમ્મા પટિપજ્જન્તિ. અભિજ્ઝાય વિસેસયોગો કમ્મપથપ્પત્તિ.
Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo kammapathappatti.
અનુપપરિક્ખા મોહો. સો ચેત્થ દિટ્ઠિરહિતો વેદિતબ્બો. દિટ્ઠિસહિતસ્સ પન દિટ્ઠિયા અનુવિધાયકત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહણન્તિ. અવત્થુસ્મિન્તિ અસદ્દહનીયે વત્થુસ્મિં. સાનુનયો અધિમોક્ખોતિ મોહદિટ્ઠીનં સદ્ધાપતિરૂપતમાહ. અહિરિકાનોત્તપ્પમોહાદીહિ પમજ્જનતો અહિરિકાદીહિ કારણેહિ. આરક્ખરહિતચિત્તેતિ ચિત્તસ્સ સતિવિરહતંયેવ દસ્સેતિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના હિ સતીતિ. એતેન ‘‘અસ્સદ્ધિયચિત્તે અન્ધબાલચિત્તે’’તિ પદદ્વયં વુત્તત્થં હોતિ. ઉપનાહાદીતિ આદિ-સદ્દેન રાગાદયો સઙ્ગય્હન્તિ. રાગાદીનં પરિયુટ્ઠાનાદિસભાવતાય ‘‘અવિસેસેના’’તિ વુત્તં વિસેસસ્સ એકચ્ચસ્સ અસમ્ભવતો. ઇધાતિ, ઇમસ્મિં ચિત્તે. નિપ્ફાદેતબ્બે પયોજને ભુમ્મં ‘‘ચમ્મસ્મિં દીપિનં હન્તી’’તિ (વજિર॰ ટી॰ ૧૭-૧૮ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) વિય આરમ્મણં વા અવૂપસમો ફલૂપચારેન ‘‘સેમ્હો ગુળો’’તિ વિય.
Anupaparikkhā moho. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. Avatthusminti asaddahanīye vatthusmiṃ. Sānunayo adhimokkhoti mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato ahirikādīhi kāraṇehi. Ārakkharahitacitteti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. Upanāhādīti ādi-saddena rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. Idhāti, imasmiṃ citte. Nipphādetabbe payojane bhummaṃ ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya ārammaṇaṃ vā avūpasamo phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.
ધમ્મુદ્દેસવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
તિપિટક (મૂલ) • Tipiṭaka (Mūla) / અભિધમ્મપિટક • Abhidhammapiṭaka / ધમ્મસઙ્ગણીપાળિ • Dhammasaṅgaṇīpāḷi / દ્વાદસ અકુસલાનિ • Dvādasa akusalāni
અટ્ઠકથા • Aṭṭhakathā / અભિધમ્મપિટક (અટ્ઠકથા) • Abhidhammapiṭaka (aṭṭhakathā) / ધમ્મસઙ્ગણિ-અટ્ઠકથા • Dhammasaṅgaṇi-aṭṭhakathā / પઠમચિત્તં • Paṭhamacittaṃ
ટીકા • Tīkā / અભિધમ્મપિટક (ટીકા) • Abhidhammapiṭaka (ṭīkā) / ધમ્મસઙ્ગણી-મૂલટીકા • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā / પઠમચિત્તકથાવણ્ણના • Paṭhamacittakathāvaṇṇanā
