| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
๓. อนิยตกณฺฑํ
3. Aniyatakaṇḍaṃ
๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา
1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
๔๔๓. ปุตฺตสเทฺทน สามญฺญนิเทฺทสโต เอกเสสนเยน วา ปุตฺตีปิ คหิตาติ อาห ‘‘พหู ธีตโร จา’’ติฯ ทานปฺปทาเนสูติ ขุทฺทเกสุ เจว มหเนฺตสุ จ ทาเนสุฯ ฉณํ นาม อตฺตโน เคเห กตฺตพฺพมงฺคลนฺติ อาห ‘‘อาวาหวิวาหมงฺคลาทีสู’’ติฯ เอตฺถ อาทิ-สเทฺทน ผคฺคุณมาสาทีสุ อุตฺตรผคฺคุณาทิอภิลกฺขิตทิวเสสุ สปริชนานํ มนุสฺสานํ มงฺคลกรณมฺปิ สงฺคณฺหาติฯ อนฺตรุสฺสเวสูติ มหุสฺสวสฺส อนฺตรนฺตรา ปวตฺติตอุสฺสเวสุฯ อาสาฬฺหีปวารณนกฺขตฺตาทีสูติ เอตฺถ นกฺขตฺตสโทฺท ปเจฺจกํ โยเชตโพฺพฯ ตตฺถ อาสาฬฺหีนกฺขตฺตนฺติ วสฺสูปคมนปูชาทิวสํ สนฺธาย วุตฺตํ, ปวารณนกฺขตฺตนฺติ ปวารณปูชาทิวสํ สนฺธายฯ อาทิ-สเทฺทน ยสฺมิํ นกฺขเตฺต คามนิคมวาสิโน ตโย สตฺต วา ทิวเส นกฺขตฺตโฆสนํ กตฺวา ยถาวิภวํ อลงฺกตปฎิยตฺตา โภเค ปริภุญฺชนฺตา นกฺขตฺตกีฬํ กีฬนฺติ, ตมฺปิ สงฺคณฺหาติฯ อิเมปิ ทารกาติ อตฺตโน ทารเก สนฺธาย วทนฺติฯ ตทนนฺตรนฺติ ภิกฺขูนํ โภชนานนฺตรํฯ
443. Puttasaddena sāmaññaniddesato ekasesanayena vā puttīpi gahitāti āha ‘‘bahū dhītaro cā’’ti. Dānappadānesūti khuddakesu ceva mahantesu ca dānesu. Chaṇaṃ nāma attano gehe kattabbamaṅgalanti āha ‘‘āvāhavivāhamaṅgalādīsū’’ti. Ettha ādi-saddena phagguṇamāsādīsu uttaraphagguṇādiabhilakkhitadivasesu saparijanānaṃ manussānaṃ maṅgalakaraṇampi saṅgaṇhāti. Antarussavesūti mahussavassa antarantarā pavattitaussavesu. Āsāḷhīpavāraṇanakkhattādīsūti ettha nakkhattasaddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha āsāḷhīnakkhattanti vassūpagamanapūjādivasaṃ sandhāya vuttaṃ, pavāraṇanakkhattanti pavāraṇapūjādivasaṃ sandhāya. Ādi-saddena yasmiṃ nakkhatte gāmanigamavāsino tayo satta vā divase nakkhattaghosanaṃ katvā yathāvibhavaṃ alaṅkatapaṭiyattā bhoge paribhuñjantā nakkhattakīḷaṃ kīḷanti, tampi saṅgaṇhāti. Imepi dārakāti attano dārake sandhāya vadanti. Tadanantaranti bhikkhūnaṃ bhojanānantaraṃ.
๔๔๔-๔๔๕. ตํ กมฺมนฺติ ตํ อชฺฌาจารกมฺมํฯ ภิกฺขุ นิสิเนฺนติ เอตฺถ ภิกฺขูติ ภุมฺมเตฺถ ปจฺจตฺตวจนํ, ภุมฺมวจนสฺส วา โลปํ กตฺวา นิเทฺทโสติ อาห ‘‘ภิกฺขุมฺหิ นิสิเนฺน’’ติฯ ปาฬิยํ ‘‘โสตสฺส รโห’’ติ อิทํ อตฺถุทฺธารวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปฎิจฺฉเนฺน อาสเน’’ติ ปน วจนโต ‘‘สกฺกา โหติ เมถุนํ ธมฺมํ ปฎิเสวิตุ’’นฺติ จ วุตฺตตฺตา จกฺขุสฺส รโห อิธาธิเปฺปโตติ ทเสฺสตุํ ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพติ รโห นิสชฺชาปตฺติยา ปริเจฺฉโท ววตฺถานํ เวทิตพฺพํฯ อิทานิ จกฺขุสฺส รเหเนว อาปตฺติํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทเสฺสโนฺต ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิมาหฯ ปิหิตกวาฎสฺสาติ อิมินา ปฎิจฺฉนฺนภาวโต จกฺขุสฺส รโหสพฺภาวํ ทเสฺสติฯ อปิหิตกวาฎสฺสาติ อิมินา อปฺปฎิจฺฉนฺนภาวํ ทเสฺสติฯ อปฺปฎิจฺฉเนฺน จ ทุติยสิกฺขาปเท อาคตนเยน โสตสฺส รหวเสนปิ ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพติ อาห ‘‘อโนฺตทฺวาทสหเตฺถปิ โอกาเส’’ติ ฯ ‘‘อโนฺตทฺวาทสหเตฺถ’’ติ หิ อิทํ โสตสฺส รหาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ยทิ หิ จกฺขุเสฺสว รหาภาวํ สนฺธาย วเทยฺย , ‘‘อโนฺตทฺวาทสหเตฺถ’’ติ น วเทยฺย อปฺปฎิจฺฉเนฺน ตโต ทูรตเร นิสิเนฺนปิ จกฺขุสฺส รหาสมฺภวโตฯ ยสฺมา นิสีทิตฺวา นิทฺทายโนฺต กปิมิทฺธปเรโต กญฺจิ กาลํ จกฺขูนิ อุมฺมีเลติ, กญฺจิ กาลํ นิมีเลติ, น จ มหานิทฺทํ โอกฺกมติ, ตสฺมา ‘‘นิทฺทายโนฺตปิ อนาปตฺติํ กโรตี’’ติ วุตฺตํฯ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายโนฺต ปน ตาทิโส น โหตีติ อาห ‘‘นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายโนฺต น กโรตี’’ติ, อนาปตฺติํ น กโรตีติ อโตฺถฯ
444-445.Taṃ kammanti taṃ ajjhācārakammaṃ. Bhikkhu nisinneti ettha bhikkhūti bhummatthe paccattavacanaṃ, bhummavacanassa vā lopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘bhikkhumhi nisinne’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti idaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ, ‘‘paṭicchanne āsane’’ti pana vacanato ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti ca vuttattā cakkhussa raho idhādhippetoti dassetuṃ ‘‘kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Paricchedo veditabboti raho nisajjāpattiyā paricchedo vavatthānaṃ veditabbaṃ. Idāni cakkhussa raheneva āpattiṃ paricchinditvā dassento ‘‘sacepi hī’’tiādimāha. Pihitakavāṭassāti iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahosabbhāvaṃ dasseti. Apihitakavāṭassāti iminā appaṭicchannabhāvaṃ dasseti. Appaṭicchanne ca dutiyasikkhāpade āgatanayena sotassa rahavasenapi paricchedo veditabboti āha ‘‘antodvādasahatthepi okāse’’ti . ‘‘Antodvādasahatthe’’ti hi idaṃ sotassa rahābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi hi cakkhusseva rahābhāvaṃ sandhāya vadeyya , ‘‘antodvādasahatthe’’ti na vadeyya appaṭicchanne tato dūratare nisinnepi cakkhussa rahāsambhavato. Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kañci kālaṃ cakkhūni ummīleti, kañci kālaṃ nimīleti, na ca mahāniddaṃ okkamati, tasmā ‘‘niddāyantopi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Nipajjitvā niddāyanto pana tādiso na hotīti āha ‘‘nipajjitvā niddāyanto na karotī’’ti, anāpattiṃ na karotīti attho.
ปฎิลทฺธโสตาปตฺติผลาติ อนฺติมปริเจฺฉทโต อริยสาวิกํ ทเสฺสติฯ ปฎิวิทฺธจตุสจฺจาติ โสตาปตฺติมเคฺคน ปฎิวิทฺธจตุสจฺจาฯ ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตเรน กาเรตโพฺพติ นิสชฺชํ ปฎิชานมานสฺส ติณฺณํ ธมฺมานํ อญฺญตรสมาโยโค โหติเยวาติ วุตฺตํฯ ปาราชิเกน ปน สงฺฆาทิเสเสน จ ปาจิตฺติเยน จ เตนากาเรน นิสชฺชํ ปฎิชานมาโนว กาเรตโพฺพฯ น อปฺปฎิชานมาโนติ อลชฺชีปิ อปฺปฎิชานมาโน อาปตฺติยา น กาเรตโพฺพติ อวิเสเสน วุตฺตํฯ โส หิ ยาว น ปฎิชานาติ, ตาว เนว สุโทฺธ, น อสุโทฺธติ วา วตฺตโพฺพ, วตฺตานุสนฺธินา ปน กาเรตโพฺพฯ วุตฺตเญฺหตํ –
Paṭiladdhasotāpattiphalāti antimaparicchedato ariyasāvikaṃ dasseti. Paṭividdhacatusaccāti sotāpattimaggena paṭividdhacatusaccā. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti nisajjaṃ paṭijānamānassa tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarasamāyogo hotiyevāti vuttaṃ. Pārājikena pana saṅghādisesena ca pācittiyena ca tenākārena nisajjaṃ paṭijānamānova kāretabbo. Na appaṭijānamānoti alajjīpi appaṭijānamāno āpattiyā na kāretabboti avisesena vuttaṃ. So hi yāva na paṭijānāti, tāva neva suddho, na asuddhoti vā vattabbo, vattānusandhinā pana kāretabbo. Vuttañhetaṃ –
‘‘ปฎิญฺญา ลชฺชีสุ กตา, อลชฺชีสุ เอวํ น วิชฺชติ;
‘‘Paṭiññā lajjīsu katā, alajjīsu evaṃ na vijjati;
พหุมฺปิ อลชฺชี ภาเสยฺย, วตฺตานุสนฺธิเตน การเย’’ติฯ (ปริ. ๓๕๙);
Bahumpi alajjī bhāseyya, vattānusandhitena kāraye’’ti. (pari. 359);
เยน วา สา สเทฺธยฺยวจสา อุปาสิกา วเทยฺย, เตน โส ภิกฺขุ กาเรตโพฺพติ เอตฺถ ‘‘ปฎิชานมาโน’’ติ อวุเตฺตปิ อธิการตฺตา ‘‘ปฎิชานมาโนว เตน โส ภิกฺขุ กาเรตโพฺพ’’ติ วุตฺตํฯ ตถารูปาย อุปาสิกาย วจเนน อญฺญถตฺตาภาวโต ทิฎฺฐํ นาม ตถาปิ โหติ, อญฺญถาปิ โหตีติ ทสฺสเนน อญฺญถตฺตสมฺภวํ ทเสฺสติฯ เอวํ มหิทฺธิกา นาม…เป.… วทาเปถาติ อิทํ ‘‘เอวํ มหิทฺธิกาปิ ตุเมฺห เอวรูเป อาสงฺกนีเย ฐาเน กสฺมา อนุปปริกฺขิตฺวา นิสินฺนตฺถ, ตุมฺหาทิเสหิ นาม อนฺตรฆเร นิสีทเนฺตหิ อุปปริกฺขิตฺวา ปติรูเป ฐาเน นิสีทิตพฺพ’’นฺติ เถรํ โอวทโนฺต อาห, น ปน อสทฺทหโนฺตฯ เถโร อตฺตโน อนุปปริกฺขิตฺวา อนิสินฺนภาวํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อนฺตรฆรเสฺสเวโส อาวุโส โทโส’’ติ อาหฯ เอวมกาสินฺติ อตฺตโน นิคูหิตพฺพมฺปิ คุณํ ปกาเสโนฺต เอวํ วิย อิทฺธิปาฎิหาริยํ อกาสิํฯ รเกฺขยฺยาสิ มนฺติ ‘‘มา มํ อเญฺญปิ เอวํ ชานนฺตู’’ติ อตฺตโน คุณํ อชานาเปตุกาโม วทติฯ
Yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabboti ettha ‘‘paṭijānamāno’’ti avuttepi adhikārattā ‘‘paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tathārūpāya upāsikāya vacanena aññathattābhāvato diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hotīti dassanena aññathattasambhavaṃ dasseti. Evaṃ mahiddhikā nāma…pe… vadāpethāti idaṃ ‘‘evaṃ mahiddhikāpi tumhe evarūpe āsaṅkanīye ṭhāne kasmā anupaparikkhitvā nisinnattha, tumhādisehi nāma antaraghare nisīdantehi upaparikkhitvā patirūpe ṭhāne nisīditabba’’nti theraṃ ovadanto āha, na pana asaddahanto. Thero attano anupaparikkhitvā anisinnabhāvaṃ dassento ‘‘antaragharasseveso āvuso doso’’ti āha. Evamakāsinti attano nigūhitabbampi guṇaṃ pakāsento evaṃ viya iddhipāṭihāriyaṃ akāsiṃ. Rakkheyyāsi manti ‘‘mā maṃ aññepi evaṃ jānantū’’ti attano guṇaṃ ajānāpetukāmo vadati.
๔๔๖-๔๕๑. มาตุคามสฺส เมถุนํ ธมฺมํ ปฎิเสวโนฺตติ เอตฺถ ‘‘มเคฺค’’ติ ปาฐเสโส ทฎฺฐโพฺพติ อาห ‘‘มาตุคามสฺส มเคฺค’’ติฯ รโห นิสชฺชสฺสาทสฺส อสติปิ เมถุนราคภาเว ตปฺปฎิพทฺธกิเลสตฺตา วุตฺตํ ‘‘เมถุนธมฺมสนฺนิสฺสิตกิเลโส วุจฺจตี’’ติ, เตเนว สนฺนิสฺสิตคฺคหณํ กตํฯ ตํ สนฺธาย อคเตปิ อสุทฺธจิเตฺตน คตตฺตา ‘‘อสฺสาเท อุปฺปเนฺน ปาจิตฺติย’’นฺติ วุตฺตํฯ รหสฺสาโท อุปฺปชฺชติ อนาปตฺตีติ สุทฺธจิเตฺตน คนฺตฺวา นิสินฺนตฺตา จิตฺตุปฺปาทมเตฺตเนตฺถ อาปตฺติ น โหตีติ วุตฺตํฯ อยํ ธโมฺม อนิยโตติ เอตฺถ ติณฺณํ อาปตฺตีนํ ยํ อาปตฺติํ วา วตฺถุํ วา ปฎิชานาติ, ตสฺส วเสน กาเรตพฺพตาย อนิยโตติ อยมโตฺถ ปากโฎเยวาติ น วุโตฺตฯ ยํ อาปตฺติํ ปฎิชานาติ, ตสฺสา วเสเนตฺถ องฺคเภโท เวทิตโพฺพฯ
446-451.Mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti ettha ‘‘magge’’ti pāṭhaseso daṭṭhabboti āha ‘‘mātugāmassa magge’’ti. Raho nisajjassādassa asatipi methunarāgabhāve tappaṭibaddhakilesattā vuttaṃ ‘‘methunadhammasannissitakileso vuccatī’’ti, teneva sannissitaggahaṇaṃ kataṃ. Taṃ sandhāya agatepi asuddhacittena gatattā ‘‘assāde uppanne pācittiya’’nti vuttaṃ. Rahassādo uppajjati anāpattīti suddhacittena gantvā nisinnattā cittuppādamattenettha āpatti na hotīti vuttaṃ. Ayaṃ dhammo aniyatoti ettha tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyatoti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. Yaṃ āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasenettha aṅgabhedo veditabbo.
ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / วินยปิฎก • Vinayapiṭaka / มหาวิภงฺค • Mahāvibhaṅga / ๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทํ • 1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / วินยปิฎก (อฎฺฐกถา) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / มหาวิภงฺค-อฎฺฐกถา • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา • 1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วชิรพุทฺธิ-ฎีกา • Vajirabuddhi-ṭīkā / ๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา • 1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วิมติวิโนทนี-ฎีกา • Vimativinodanī-ṭīkā / ๑. ปฐมอนิยตสิกฺขาปทวณฺณนา • 1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā
