| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / วินยาลงฺการ-ฎีกา • Vinayālaṅkāra-ṭīkā |
๒. ปริกฺขารวินิจฺฉยกถา
2. Parikkhāravinicchayakathā
๖. เอวํ ทิวาเสยฺยวินิจฺฉยํ กเถตฺวา อิทานิ ปริกฺขารวินิจฺฉยํ กเถตุํ ‘‘ปริกฺขาโรติ สมณปริกฺขาโร’’ติอาทิมาหฯ ตตฺถ ทิวาเสยฺยวินิจฺฉยกถาย อาทิมฺหิ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา ตตฺถ เตสุ มาติกาปเทสุ สมภินิวิฎฺฐสฺส ‘‘ปริกฺขาโร’’ติ ปทสฺส ‘‘สมณปริกฺขาโร’’ติ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพติ โยชนา, เอส นโย อิโต ปเรปิฯ สมณปริกฺขาโร วุโตฺต, น คิหิปริกฺขาโรติ อธิปฺปาโยฯ ปริสมนฺตโต กริยเตติ ปริกฺขาโร, ฉตฺตาทิโกฯ ตตฺราติ สมณปริกฺขาเรฯ กปฺปตีติ กปฺปิโย, น กปฺปิโย อกปฺปิโย, กปฺปิโย จ อกปฺปิโย จ กปฺปิยากปฺปิโย, สมาหารทฺวเนฺทปิ ปุลฺลิงฺคมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตาฯ กปฺปิยากปฺปิโย จ โส ปริกฺขาโร เจติ ตถา, ตสฺส วินิจฺฉโย กปฺปิยากปฺปิยปริกฺขารวินิจฺฉโยฯ
6. Evaṃ divāseyyavinicchayaṃ kathetvā idāni parikkhāravinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘parikkhāroti samaṇaparikkhāro’’tiādimāha. Tattha divāseyyavinicchayakathāya ādimhi vuttaṃ ‘‘tatthā’’ti padaṃ ānetvā tattha tesu mātikāpadesu samabhiniviṭṭhassa ‘‘parikkhāro’’ti padassa ‘‘samaṇaparikkhāro’’ti attho daṭṭhabboti yojanā, esa nayo ito parepi. Samaṇaparikkhāro vutto, na gihiparikkhāroti adhippāyo. Parisamantato kariyateti parikkhāro, chattādiko. Tatrāti samaṇaparikkhāre. Kappatīti kappiyo, na kappiyo akappiyo, kappiyo ca akappiyo ca kappiyākappiyo, samāhāradvandepi pulliṅgamicchanti paṇḍitā. Kappiyākappiyo ca so parikkhāro ceti tathā, tassa vinicchayo kappiyākappiyaparikkhāravinicchayo.
เกจิ ตาลปณฺณจฺฉตฺตนฺติ อิทํ อุปลกฺขณมตฺตํฯ สพฺพมฺปิ หิ ฉตฺตํ ตถากริยมานํ น วฎฺฎติฯ เตเนวาห วชิรพุทฺธิฎีกายํ (วชิร. ฎี. ปาราชิก ๘๕) ‘‘สพฺพปริกฺขาเรสุ วณฺณมฎฺฐวิการํ กโรนฺตสฺส ทุกฺกฎนฺติ ทีเปเนฺตน น วฎฺฎตีติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพ’’นฺติฯ น วณฺณมฎฺฐตฺถายาติ อิมินา ถิรกรณตฺถํ เอกวณฺณสุเตฺตน วินนฺธิยมานํ ยทิ วณฺณมฎฺฐํ โหติ, ตตฺถ น โทโสติ ทเสฺสติฯ อารเคฺคนาติ นิขาทนมุเขนฯ ยทิ น วฎฺฎติ, ตาทิสํ ฉตฺตทณฺฑํ ลภิตฺวา กิํ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘ฆฎกํ วา’’ติอาทิฯ สุตฺตเกน วา ทโณฺฑ เวเฐตโพฺพติ ยถา เลขา น ปญฺญายติ, ตถา เวเฐตโพฺพฯ ทณฺฑพุเนฺทติ ทณฺฑมูเล, ฉตฺตทณฺฑสฺส เหฎฺฐิมโกฎิยนฺติ อโตฺถฯ ฉตฺตมณฺฑลิกนฺติ ฉตฺตสฺส อโนฺต ขุทฺทกมณฺฑลํ, ฉตฺตปญฺชเร มณฺฑลากาเรน พทฺธทณฺฑวลยํ วาฯ อุกฺกิริตฺวาติ นินฺนํ, อุนฺนตํ วา กตฺวา อุฎฺฐาเปตฺวาฯ สา วฎฺฎตีติ สา เลขา รชฺชุเกหิ พนฺธนฺตุ วา มา วา, พนฺธิตุํ ยุตฺตฎฺฐานตฺตา วฎฺฎติฯ เตน วุตฺตํ อาจริยพุทฺธทตฺตมหาเถเรน –
Keci tālapaṇṇacchattanti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Sabbampi hi chattaṃ tathākariyamānaṃ na vaṭṭati. Tenevāha vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 85) ‘‘sabbaparikkhāresu vaṇṇamaṭṭhavikāraṃ karontassa dukkaṭanti dīpentena na vaṭṭatīti vuttanti veditabba’’nti. Na vaṇṇamaṭṭhatthāyāti iminā thirakaraṇatthaṃ ekavaṇṇasuttena vinandhiyamānaṃ yadi vaṇṇamaṭṭhaṃ hoti, tattha na dosoti dasseti. Āraggenāti nikhādanamukhena. Yadi na vaṭṭati, tādisaṃ chattadaṇḍaṃ labhitvā kiṃ kātabbanti āha ‘‘ghaṭakaṃ vā’’tiādi. Suttakena vā daṇḍo veṭhetabboti yathā lekhā na paññāyati, tathā veṭhetabbo. Daṇḍabundeti daṇḍamūle, chattadaṇḍassa heṭṭhimakoṭiyanti attho. Chattamaṇḍalikanti chattassa anto khuddakamaṇḍalaṃ, chattapañjare maṇḍalākārena baddhadaṇḍavalayaṃ vā. Ukkiritvāti ninnaṃ, unnataṃ vā katvā uṭṭhāpetvā. Sā vaṭṭatīti sā lekhā rajjukehi bandhantu vā mā vā, bandhituṃ yuttaṭṭhānattā vaṭṭati. Tena vuttaṃ ācariyabuddhadattamahātherena –
‘‘ฉตฺตํ ปณฺณมยํ กิญฺจิ, พหิ อโนฺต จ สพฺพโส;
‘‘Chattaṃ paṇṇamayaṃ kiñci, bahi anto ca sabbaso;
ปญฺจวเณฺณน สุเตฺตน, สิพฺพิตุํ น จ วฎฺฎติฯ
Pañcavaṇṇena suttena, sibbituṃ na ca vaṭṭati.
‘‘ฉินฺทิตุํ อฑฺฒจนฺทํ วา, ปเณฺณ มกรทนฺตกํ;
‘‘Chindituṃ aḍḍhacandaṃ vā, paṇṇe makaradantakaṃ;
ฆฎกํ วาฬรูปํ วา, เลขา ทเณฺฑ น วฎฺฎติฯ
Ghaṭakaṃ vāḷarūpaṃ vā, lekhā daṇḍe na vaṭṭati.
‘‘สิพฺพิตุํ เอกวเณฺณน, ฉตฺตํ สุเตฺตน วฎฺฎติ;
‘‘Sibbituṃ ekavaṇṇena, chattaṃ suttena vaṭṭati;
ถิรตฺถํ ปญฺจวเณฺณน, ปญฺชรํ วา วินนฺธิตุํฯ
Thiratthaṃ pañcavaṇṇena, pañjaraṃ vā vinandhituṃ.
‘‘ฆฎกํ วาฬรูปํ วา, เลขา วา ปน เกวลา;
‘‘Ghaṭakaṃ vāḷarūpaṃ vā, lekhā vā pana kevalā;
ฉินฺทิตฺวา วาปิ ฆํสิตฺวา, ธาเรตุํ ปน วฎฺฎติฯ
Chinditvā vāpi ghaṃsitvā, dhāretuṃ pana vaṭṭati.
‘‘อหิจฺฉตฺตกสณฺฐานํ , ทณฺฑพุนฺทมฺหิ วฎฺฎติ;
‘‘Ahicchattakasaṇṭhānaṃ , daṇḍabundamhi vaṭṭati;
อุกฺกิริตฺวา กตา เลขา, พนฺธนตฺถาย วฎฺฎตี’’ติฯ
Ukkiritvā katā lekhā, bandhanatthāya vaṭṭatī’’ti.
ตสฺส วณฺณนายมฺปิ ฉตฺตํ ปณฺณมยํ กิญฺจีติ ตาลปณฺณาทิปณฺณจฺฉทนํ ยํ กิญฺจิ ฉตฺตํฯ พหีติ อุปริฯ อโนฺตติ เหฎฺฐาฯ สิพฺพิตุนฺติ รูปํ ทเสฺสตฺวา สูจิกมฺมํ กาตุํฯ ปเณฺณติ ฉทนปเณฺณฯ อฑฺฒจนฺทนฺติ อฑฺฒจนฺทาการํฯ มกรทนฺตกนฺติ มกรทนฺตาการํ, ยํ ‘‘คิริกูฎ’’นฺติ วุจฺจติฯ ฉินฺทิตุํ น วฎฺฎตีติ สมฺพโนฺธฯ มุขวฎฺฎิยา นาเมตฺวา พทฺธปณฺณโกฎิยา วา มตฺถกมณฺฑลโกฎิยา วา คิริกูฎาทิํ กโรนฺติ, อิมินา ตํ ปฎิกฺขิตฺตํฯ ทเณฺฑติ ฉตฺตทเณฺฑฯ ฆฎกนฺติ ฆฎากาโรฯ วาฬรูปํ วาติ พฺยคฺฆาทิวาฬานํ รูปกํ วาฯ เลขาติ อุกฺกิริตฺวา วา ฉินฺทิตฺวา วา จิตฺตกมฺมวเสน วา กตราชิฯ ปญฺจวณฺณานํ สุตฺตานํ อนฺตเร นีลาทิเอกวเณฺณน สุเตฺตน ถิรตฺถํ ฉตฺตํ อโนฺต จ พหิ จ สิพฺพิตุํ วา ฉตฺตทณฺฑคฺคาหกสลากปญฺชรํ ถิรตฺถํ วินนฺธิตุํ วา วฎฺฎตีติ โยชนาฯ ปญฺจวณฺณานํ เอกวเณฺณน ถิรตฺถนฺติ อิมินา อเนกวเณฺณหิ สุเตฺตหิ วณฺณมฎฺฐตฺถาย สิพฺพิตุญฺจ วินนฺธิตุญฺจ น วฎฺฎตีติ ทีเปติฯ โปตฺถเกสุ ปน ‘‘ปญฺจวเณฺณนา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, ตสฺส เอกวเณฺณน ปญฺจวเณฺณน วา สุเตฺตน ถิรตฺถํ สิพฺพิตุํ วินนฺธิตุํ วา วฎฺฎตีติ โยชนา กาตพฺพา โหติฯ
Tassa vaṇṇanāyampi chattaṃ paṇṇamayaṃ kiñcīti tālapaṇṇādipaṇṇacchadanaṃ yaṃ kiñci chattaṃ. Bahīti upari. Antoti heṭṭhā. Sibbitunti rūpaṃ dassetvā sūcikammaṃ kātuṃ. Paṇṇeti chadanapaṇṇe. Aḍḍhacandanti aḍḍhacandākāraṃ. Makaradantakanti makaradantākāraṃ, yaṃ ‘‘girikūṭa’’nti vuccati. Chindituṃ na vaṭṭatīti sambandho. Mukhavaṭṭiyā nāmetvā baddhapaṇṇakoṭiyā vā matthakamaṇḍalakoṭiyā vā girikūṭādiṃ karonti, iminā taṃ paṭikkhittaṃ. Daṇḍeti chattadaṇḍe. Ghaṭakanti ghaṭākāro. Vāḷarūpaṃ vāti byagghādivāḷānaṃ rūpakaṃ vā. Lekhāti ukkiritvā vā chinditvā vā cittakammavasena vā katarāji. Pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ antare nīlādiekavaṇṇena suttena thiratthaṃ chattaṃ anto ca bahi ca sibbituṃ vā chattadaṇḍaggāhakasalākapañjaraṃ thiratthaṃ vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā. Pañcavaṇṇānaṃ ekavaṇṇena thiratthanti iminā anekavaṇṇehi suttehi vaṇṇamaṭṭhatthāya sibbituñca vinandhituñca na vaṭṭatīti dīpeti. Potthakesu pana ‘‘pañcavaṇṇenā’’ti pāṭho dissati, tassa ekavaṇṇena pañcavaṇṇena vā suttena thiratthaṃ sibbituṃ vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā kātabbā hoti.
เอตฺถ จ เหฎฺฐา วุเตฺตน ‘‘ปญฺจวเณฺณน สุเตฺตน สิพฺพิตุํ น จ วฎฺฎตี’’ติ ปาเฐน จ ‘‘เกจิ ตาลปณฺณจฺฉตฺตํ อโนฺต วา พหิ วา ปญฺจวเณฺณน สุเตฺตน สิเพฺพตฺวา วณฺณมฎฺฐํ กโรนฺติ, ตํ น วฎฺฎติ, เอกวเณฺณ ปน นีเลน วา ปีตเกน วา เยน เกนจิ สุเตฺตน อโนฺต วา พหิ วา สิพฺพิตุํ, ฉตฺตทณฺฑคฺคาหกํ สลากปญฺชรํ วา วินนฺธิตุํ วฎฺฎติ, ตญฺจ โข ถิรกรณตฺถํ, น วณฺณมฎฺฐตฺถายา’’ติ อฎฺฐกถาปาเฐน จ วิรุชฺฌติ, ตสฺมา โส น คเหตโพฺพฯ
Ettha ca heṭṭhā vuttena ‘‘pañcavaṇṇena suttena sibbituṃ na ca vaṭṭatī’’ti pāṭhena ca ‘‘keci tālapaṇṇacchattaṃ anto vā bahi vā pañcavaṇṇena suttena sibbetvā vaṇṇamaṭṭhaṃ karonti, taṃ na vaṭṭati, ekavaṇṇe pana nīlena vā pītakena vā yena kenaci suttena anto vā bahi vā sibbituṃ, chattadaṇḍaggāhakaṃ salākapañjaraṃ vā vinandhituṃ vaṭṭati, tañca kho thirakaraṇatthaṃ, na vaṇṇamaṭṭhatthāyā’’ti aṭṭhakathāpāṭhena ca virujjhati, tasmā so na gahetabbo.
เลขา วา ปน เกวลาติ ยถาวุตฺตปฺปการา สกลา เลขา วาฯ ฉินฺทิตฺวาติ อุกฺกิริตฺวา กตํ ฉินฺทิตฺวาฯ ฆํสิตฺวาติ จิตฺตกมฺมาทิวเสน กตํ ฆํสิตฺวาฯ ทณฺฑพุนฺทมฺหีติ ฉตฺตทณฺฑสฺส ปญฺชเร คาหณตฺถาย ผาลิตพุนฺทมฺหิ, มูเลติ อโตฺถฯ อยเมตฺถ นิสฺสเนฺทเห วุตฺตนโยฯ ขุทฺทสิกฺขาคณฺฐิปเท ปน ‘‘ฉตฺตปิณฺฑิยา มูเล’’ติ วุตฺตํฯ อหิจฺฉตฺตกสณฺฐานนฺติ ผุลฺลอหิจฺฉตฺตกาการํฯ รชฺชุเกหิ คาหาเปตฺวา ทเณฺฑ พนฺธนฺติ, ตสฺมิํ พนฺธนฎฺฐาเน วลยมิว อุกฺกิริตฺวาติ วลยํ วิย อุปฎฺฐาเปตฺวาฯ พนฺธนตฺถายาติ วาเตน ยถา น จลติ, เอวํ รชฺชูหิ ทเณฺฑ ปญฺชรสฺส พนฺธนตฺถายฯ อุกฺกิริตฺวา กตา เลขา วฎฺฎตีติ โยชนาฯ ยถา วาตปฺปหาเรน อจลนตฺถํ ฉตฺตมณฺฑลิกํ รชฺชุเกหิ คาหาเปตฺวา ทเณฺฑ พนฺธนฺติ, ตสฺมิํ พนฺธนฎฺฐาเน วลยมิว อุกฺกิริตฺวา เลขํ ฐเปนฺติ, สา วฎฺฎตีติฯ สเจปิ น พนฺธติ, พนฺธนารหฎฺฐานตฺตา วลยํ อุกฺกิริตฺวา วฎฺฎตีติ คณฺฐิปเท วตฺตนฺตีติ อาคตํ, ตสฺมา ปกฺขรเณสุ อาคตนเยเนว ฉเตฺต ปฎิปชฺชิตพฺพนฺติฯ
Lekhāvā pana kevalāti yathāvuttappakārā sakalā lekhā vā. Chinditvāti ukkiritvā kataṃ chinditvā. Ghaṃsitvāti cittakammādivasena kataṃ ghaṃsitvā. Daṇḍabundamhīti chattadaṇḍassa pañjare gāhaṇatthāya phālitabundamhi, mūleti attho. Ayamettha nissandehe vuttanayo. Khuddasikkhāgaṇṭhipade pana ‘‘chattapiṇḍiyā mūle’’ti vuttaṃ. Ahicchattakasaṇṭhānanti phullaahicchattakākāraṃ. Rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti, tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvāti valayaṃ viya upaṭṭhāpetvā. Bandhanatthāyāti vātena yathā na calati, evaṃ rajjūhi daṇḍe pañjarassa bandhanatthāya. Ukkiritvā katā lekhā vaṭṭatīti yojanā. Yathā vātappahārena acalanatthaṃ chattamaṇḍalikaṃ rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti, tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvā lekhaṃ ṭhapenti, sā vaṭṭatīti. Sacepi na bandhati, bandhanārahaṭṭhānattā valayaṃ ukkiritvā vaṭṭatīti gaṇṭhipade vattantīti āgataṃ, tasmā pakkharaṇesu āgatanayeneva chatte paṭipajjitabbanti.
๗. จีวเร ปน นานาสุตฺตเกหีติ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๘๕; วิ. วิ. ฎี. ๑.๘๕) นานาวเณฺณหิ สุเตฺตหิฯ อิทญฺจ ตถา กโรนฺตานํ วเสน วุตฺตํ, เอกวณฺณสุตฺตเกนปิ น วฎฺฎติเยวฯ ‘‘ปกติสูจิกมฺมเมว วฎฺฎตี’’ติ หิ วุตฺตํฯ ปฎฺฎมุเขติ ทฺวินฺนํ ปฎฺฎานํ สงฺฆฎิตฎฺฐานํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ ปริยเนฺตติ จีวรปริยเนฺตฯ อนุวาตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ เวณีติ วรกสีสากาเรน สิพฺพนํฯ สงฺขลิกนฺติ ทฺวิคุณสงฺขลิกากาเรน สิพฺพนํ, พิฬาลสงฺขลิกากาเรน สิพฺพนํ วาฯ เวณิํ วา สงฺขลิกํ วา กโรนฺตีติ กรณกิริยาย สมฺพโนฺธฯ อคฺฆิยํ นาม เจติยสณฺฐานํ , ยํ ‘‘อคฺฆิยตฺถโมฺภ’’ติ วทนฺติฯ คยา นาม มูเล ตนุกํ อเคฺค มหนฺตํ กตฺวา คทากาเรน สิพฺพนํฯ มุคฺคโร นาม มูเล จ อเคฺค จ เอกสทิสํ กตฺวา มุคฺครากาเรน สิพฺพนํฯ กกฺกฎกฺขีนิ อุกฺกิรนฺตีติ คณฺฐิกปฎฺฎปาสกปฎฺฎานํ อเนฺต ปาฬิพทฺธํ กตฺวา กกฺกฎกานํ อกฺขิสณฺฐานํ ปฎฺฐเปนฺติ, กโรนฺตีติ อโตฺถฯ ‘‘โกณสุตฺตปิฬกาติ คณฺฐิกปาสกปฎฺฎานํ โกเณหิ นีหฎสุตฺตานํ โกฎิโย’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํฯ กถํ ปน ตา ปิฬกา ทุวิเญฺญยฺยรูปา กาตพฺพาติ? โกเณหิ นีหฎสุตฺตานํ อเนฺตสุ เอกวารํ คณฺฐิกกรเณน วา ปุน นิวเตฺตตฺวา สิพฺพเนน วา ทุวิเญฺญยฺยสภาวํ กตฺวา สุตฺตโกฎิโย รสฺสํ กตฺวา ฉินฺทิตพฺพาฯ ธมฺมสิริเตฺถเรน ปน ‘‘โกณสุตฺตา จ ปิฬกา, ทุวิเญฺญยฺยาว กปฺปเร’’ติ วุตฺตํ, ตถา อาจริยพุทฺธทตฺตเตฺถเรนปิ ‘‘สุตฺตา จ ปิฬกา ตตฺถ, ทุวิเญฺญยฺยาว ทีปิตา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา เตสํ มเตน โกณสุตฺตา จ ปิฬกา จ โกณสุตฺตปิฬกาติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ
7. Cīvare pana nānāsuttakehīti (sārattha. ṭī. 2.85; vi. vi. ṭī. 1.85) nānāvaṇṇehi suttehi. Idañca tathā karontānaṃ vasena vuttaṃ, ekavaṇṇasuttakenapi na vaṭṭatiyeva. ‘‘Pakatisūcikammameva vaṭṭatī’’ti hi vuttaṃ. Paṭṭamukheti dvinnaṃ paṭṭānaṃ saṅghaṭitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Pariyanteti cīvarapariyante. Anuvātaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Veṇīti varakasīsākārena sibbanaṃ. Saṅkhalikanti dviguṇasaṅkhalikākārena sibbanaṃ, biḷālasaṅkhalikākārena sibbanaṃ vā. Veṇiṃ vā saṅkhalikaṃ vā karontīti karaṇakiriyāya sambandho. Agghiyaṃ nāma cetiyasaṇṭhānaṃ , yaṃ ‘‘agghiyatthambho’’ti vadanti. Gayā nāma mūle tanukaṃ agge mahantaṃ katvā gadākārena sibbanaṃ. Muggaro nāma mūle ca agge ca ekasadisaṃ katvā muggarākārena sibbanaṃ. Kakkaṭakkhīni ukkirantīti gaṇṭhikapaṭṭapāsakapaṭṭānaṃ ante pāḷibaddhaṃ katvā kakkaṭakānaṃ akkhisaṇṭhānaṃ paṭṭhapenti, karontīti attho. ‘‘Koṇasuttapiḷakāti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi nīhaṭasuttānaṃ koṭiyo’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Kathaṃ pana tā piḷakā duviññeyyarūpā kātabbāti? Koṇehi nīhaṭasuttānaṃ antesu ekavāraṃ gaṇṭhikakaraṇena vā puna nivattetvā sibbanena vā duviññeyyasabhāvaṃ katvā suttakoṭiyo rassaṃ katvā chinditabbā. Dhammasirittherena pana ‘‘koṇasuttā ca piḷakā, duviññeyyāva kappare’’ti vuttaṃ, tathā ācariyabuddhadattattherenapi ‘‘suttā ca piḷakā tattha, duviññeyyāva dīpitā’’ti vuttaṃ, tasmā tesaṃ matena koṇasuttā ca piḷakā ca koṇasuttapiḷakāti evamettha attho daṭṭhabbo.
วิมติวิโนทนิยมฺปิ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๘๕) โกณสุตฺตปิฬกาติ คณฺฐิกปาสกปฎฺฎานํ โกเณหิ พหิ นิคฺคตสุตฺตานํ ปิฬกากาเรน ฐปิตโกฎิโยติ เกจิ วทนฺติ, เต ปิฬเก ฉินฺทิตฺวา ทุวิเญฺญยฺยา กาตพฺพาติ เตสํ อธิปฺปาโยฯ เกจิ ปน ‘‘โกณสุตฺตา จ ปิฬกา จาติ เทฺวเยวา’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน คณฺฐิกปาสกปฎฺฎานํ โกณโต โกณํ นีหฎสุตฺตา โกณสุตฺตา นามฯ สมนฺตโต ปน ปริยเนฺตน คตา จตุรสฺสสุตฺตา ปิฬกา นามฯ ตํ ทุวิธมฺปิ เกจิ จีวรโต วิสุํ ปญฺญานตฺถาย วิการยุตฺตํ กโรนฺติ, ตํ นิเสธาย ‘‘ทุวิเญฺญยฺยรูปา วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน สพฺพถา อจกฺขุโคจรภาเวน สิพฺพนตฺถาย ตถาสิพฺพนสฺส อสกฺกุเณยฺยตฺตา, ยถา ปกติจีวรโต วิกาโร น ปญฺญายติ, เอวํ สิพฺพิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยฯ รชนกมฺมโต ปุเพฺพ ปญฺญายมาโนปิ วิเสโส จีวเร รเตฺต เอกวณฺณโต น ปญฺญายตีติ อาห ‘‘จีวเร รเตฺต’’ติฯ
Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. 1.85) koṇasuttapiḷakāti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi bahi niggatasuttānaṃ piḷakākārena ṭhapitakoṭiyoti keci vadanti, te piḷake chinditvā duviññeyyā kātabbāti tesaṃ adhippāyo. Keci pana ‘‘koṇasuttā ca piḷakā cāti dveyevā’’ti vadanti, tesaṃ matena gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇato koṇaṃ nīhaṭasuttā koṇasuttā nāma. Samantato pana pariyantena gatā caturassasuttā piḷakā nāma. Taṃ duvidhampi keci cīvarato visuṃ paññānatthāya vikārayuttaṃ karonti, taṃ nisedhāya ‘‘duviññeyyarūpā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, na pana sabbathā acakkhugocarabhāvena sibbanatthāya tathāsibbanassa asakkuṇeyyattā, yathā pakaticīvarato vikāro na paññāyati, evaṃ sibbitabbanti adhippāyo. Rajanakammato pubbe paññāyamānopi viseso cīvare ratte ekavaṇṇato na paññāyatīti āha ‘‘cīvare ratte’’ti.
๘. มณินาติ นีลมณิอาทิปาสาเณน, อํสพทฺธกกายพนฺธนาทิกํ อจีวรตฺตา สงฺขาทีหิ ฆํสิตุํ วฎฺฎตีติ วทนฺติฯ กณฺณสุตฺตกนฺติ จีวรสฺส ทีฆโต ติริยญฺจ สิพฺพิตานํ จตูสุ กเณฺณสุ โกเณสุ จ นิกฺขนฺตานํ สุตฺตสีสานเมตํ นามํ, ตํ ฉินฺทิตฺวาว ปารุปิตพฺพํฯ เตนาห ‘‘รชิตกาเล ฉินฺทิตพฺพ’’นฺติฯ ภควตา อนุญฺญาตํ เอกํ กณฺณสุตฺตมฺปิ อตฺถิ, ตํ ปน นาเมน สทิสมฺปิ อิโต อญฺญเมวาติ ทเสฺสตุํ ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ลคฺคนตฺถายาติ จีวรรชฺชุยํ จีวรพนฺธนตฺถายฯ วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๘๕) เอตฺตกเมว วุตฺตํฯ
8.Maṇināti nīlamaṇiādipāsāṇena, aṃsabaddhakakāyabandhanādikaṃ acīvarattā saṅkhādīhi ghaṃsituṃ vaṭṭatīti vadanti. Kaṇṇasuttakanti cīvarassa dīghato tiriyañca sibbitānaṃ catūsu kaṇṇesu koṇesu ca nikkhantānaṃ suttasīsānametaṃ nāmaṃ, taṃ chinditvāva pārupitabbaṃ. Tenāha ‘‘rajitakāle chinditabba’’nti. Bhagavatā anuññātaṃ ekaṃ kaṇṇasuttampi atthi, taṃ pana nāmena sadisampi ito aññamevāti dassetuṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Lagganatthāyāti cīvararajjuyaṃ cīvarabandhanatthāya. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.85) ettakameva vuttaṃ.
สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๘๕) ปน ‘‘ปาสกํ กตฺวา พนฺธิตพฺพนฺติ รชนกาเล พนฺธิตพฺพํ, เสสกาเล โมเจตฺวา ฐเปตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํฯ วินยสงฺคหปฺปกรณสฺส โปราณฎีกายมฺปิ อิทเมว คเหตฺวา วุตฺตํ, ตํ ปน จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. ๓๔๔) ‘‘มเชฺฌน ลเคฺคนฺติ, อุภโต คลติ, ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กเณฺณ พนฺธิตุนฺติฯ กโณฺณ ชีรติฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, กณฺณสุตฺตก’’นฺติ เอวํ อนุญฺญาตจีวรรชฺชุยํ รชิตฺวา ปสาริตจีวรสฺส โอลมฺพกสุตฺตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ
Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.85) pana ‘‘pāsakaṃ katvā bandhitabbanti rajanakāle bandhitabbaṃ, sesakāle mocetvā ṭhapetabba’’nti vuttaṃ. Vinayasaṅgahappakaraṇassa porāṇaṭīkāyampi idameva gahetvā vuttaṃ, taṃ pana cīvarakkhandhake (mahāva. 344) ‘‘majjhena laggenti, ubhato galati, bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Anujānāmi, bhikkhave, kaṇṇe bandhitunti. Kaṇṇo jīrati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Anujānāmi, bhikkhave, kaṇṇasuttaka’’nti evaṃ anuññātacīvararajjuyaṃ rajitvā pasāritacīvarassa olambakasuttaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.
คณฺฐิเกติ จีวรปารุปนกาเล ปาสเก ลคฺคาปนตฺถํ กเต ทนฺตาทิมเย คณฺฐิเกฯ ปิฬกาติ พินฺทุํ พินฺทุํ กตฺวา อุฎฺฐาเปตพฺพปิฬกาฯ วุตฺตเญฺหตํ วินยวินิจฺฉยปฺปกรเณ –
Gaṇṭhiketi cīvarapārupanakāle pāsake laggāpanatthaṃ kate dantādimaye gaṇṭhike. Piḷakāti binduṃ binduṃ katvā uṭṭhāpetabbapiḷakā. Vuttañhetaṃ vinayavinicchayappakaraṇe –
‘‘นานาวเณฺณหิ สุเตฺตหิ, มณฺฑนตฺถาย จีวรํ;
‘‘Nānāvaṇṇehi suttehi, maṇḍanatthāya cīvaraṃ;
สมํ สตปทาทีนํ, สิพฺพิตุํ น จ วฎฺฎติฯ
Samaṃ satapadādīnaṃ, sibbituṃ na ca vaṭṭati.
‘‘ปตฺตสฺส ปริยเนฺต วา, ตถา ปตฺตมุเขปิ จ;
‘‘Pattassa pariyante vā, tathā pattamukhepi ca;
เวณิํ สงฺขลิกํ วาปิ, กโรโต โหติ ทุกฺกฎํฯ
Veṇiṃ saṅkhalikaṃ vāpi, karoto hoti dukkaṭaṃ.
‘‘ปฎฺฎมฺปิ คณฺฐิปาสานํ, อฎฺฐโกณาทิกํ วิธิํ;
‘‘Paṭṭampi gaṇṭhipāsānaṃ, aṭṭhakoṇādikaṃ vidhiṃ;
ตตฺถคฺฆิยคทารูปํ, มุคฺคราทิํ กโรนฺติ จฯ
Tatthagghiyagadārūpaṃ, muggarādiṃ karonti ca.
‘‘ตตฺถ กกฺกฎกกฺขีนิ, อุฎฺฐาเปนฺติ น วฎฺฎติ;
‘‘Tattha kakkaṭakakkhīni, uṭṭhāpenti na vaṭṭati;
สุตฺตา จ ปิฬกา ตตฺถ, ทุวิเญฺญยฺยาว ทีปิตาฯ
Suttā ca piḷakā tattha, duviññeyyāva dīpitā.
‘‘จตุโกณาว วฎฺฎนฺติ, คณฺฐิปาสกปฎฺฎกา;
‘‘Catukoṇāva vaṭṭanti, gaṇṭhipāsakapaṭṭakā;
กณฺณโกเณสุ สุตฺตานิ, รเตฺต ฉิเนฺทยฺย จีวเรฯ
Kaṇṇakoṇesu suttāni, ratte chindeyya cīvare.
‘‘สูจิกมฺมวิการํ วา, อญฺญํ วา ปน กิญฺจิปิ;
‘‘Sūcikammavikāraṃ vā, aññaṃ vā pana kiñcipi;
จีวเร ภิกฺขุนา กาตุํ, การาเปตุํ น วฎฺฎติฯ
Cīvare bhikkhunā kātuṃ, kārāpetuṃ na vaṭṭati.
‘‘โย จ ปกฺขิปติ ภิกฺขุ จีวรํ,
‘‘Yo ca pakkhipati bhikkhu cīvaraṃ,
กญฺชิปิฎฺฐขลิอลฺลิกาทิสุ;
Kañjipiṭṭhakhaliallikādisu;
วณฺณมฎฺฐมภิปตฺถยํ ปรํ;
Vaṇṇamaṭṭhamabhipatthayaṃ paraṃ;
ตสฺส นตฺถิ ปน มุตฺติ ทุกฺกฎาฯ
Tassa natthi pana mutti dukkaṭā.
‘‘สูจิหตฺถมลาทีนํ, กรเณ จีวรสฺส จ;
‘‘Sūcihatthamalādīnaṃ, karaṇe cīvarassa ca;
ตถา กิลิฎฺฐกาเล จ, โธวนตฺถํ ตุ วฎฺฎติฯ
Tathā kiliṭṭhakāle ca, dhovanatthaṃ tu vaṭṭati.
‘‘รชเน ปน คนฺธํ วา, เตลํ วา ลาขเมว วา;
‘‘Rajane pana gandhaṃ vā, telaṃ vā lākhameva vā;
กิญฺจิ ปกฺขิปิตุํ ตตฺถ, ภิกฺขุโน น จ วฎฺฎติฯ
Kiñci pakkhipituṃ tattha, bhikkhuno na ca vaṭṭati.
‘‘สเงฺขน มณินา วาปิ, อเญฺญนปิ จ เกนจิ;
‘‘Saṅkhena maṇinā vāpi, aññenapi ca kenaci;
จีวรํ น จ ฆเฎฺฎยฺย, ฆํสิตพฺพํ น โทณิยาฯ
Cīvaraṃ na ca ghaṭṭeyya, ghaṃsitabbaṃ na doṇiyā.
‘‘จีวรํ โทณิยํ กตฺวา, นาติฆเฎฺฎยฺย มุฎฺฐินา;
‘‘Cīvaraṃ doṇiyaṃ katvā, nātighaṭṭeyya muṭṭhinā;
รตฺตํ ปหริตุํ กิญฺจิ, หเตฺถเหว จ วฎฺฎติฯ
Rattaṃ paharituṃ kiñci, hattheheva ca vaṭṭati.
‘‘คณฺฐิเก ปน เลขา วา, ปิฬกา วา น วฎฺฎติ;
‘‘Gaṇṭhike pana lekhā vā, piḷakā vā na vaṭṭati;
กปฺปพินฺทุวิกาโร วา, ปาฬิกณฺณิกเภทโต’’ติฯ
Kappabinduvikāro vā, pāḷikaṇṇikabhedato’’ti.
วินยสารตฺถสนฺทีปนิยมฺปิ สมํ สตปทาทีนนฺติ สตปทาทีหิ สทิสํฯ ตุลฺยเตฺถ กรณวจนปฺปสเงฺค สามิวจนํฯ ปฎฺฎสฺส ปริยเนฺต วาติ อนุวาตสฺส อุภยปริยเนฺต วาฯ ปฎฺฎมุเขปิ วาติ ทฺวินฺนํ อายามวิตฺถารปฎฺฎานํ สงฺฆฎิตฎฺฐาเน, กเณฺณปิ วา เอกเสฺสว วา ปฎฺฎสฺส อูนปูรณตฺถํ ฆฎิตฎฺฐาเนปิ วา ฯ เวณีติ กุทฺรูสสีสากาเรน สิพฺพนํฯ เกจิ ‘‘วรกสีสากาเรนา’’ติ วทนฺติฯ สงฺขลิกนฺติ พิฬาลทามสทิสสิพฺพนํฯ เกจิ ‘‘สตปทิสทิส’’นฺติ วทนฺติฯ
Vinayasāratthasandīpaniyampi samaṃ satapadādīnanti satapadādīhi sadisaṃ. Tulyatthe karaṇavacanappasaṅge sāmivacanaṃ. Paṭṭassa pariyante vāti anuvātassa ubhayapariyante vā. Paṭṭamukhepi vāti dvinnaṃ āyāmavitthārapaṭṭānaṃ saṅghaṭitaṭṭhāne, kaṇṇepi vā ekasseva vā paṭṭassa ūnapūraṇatthaṃ ghaṭitaṭṭhānepi vā . Veṇīti kudrūsasīsākārena sibbanaṃ. Keci ‘‘varakasīsākārenā’’ti vadanti. Saṅkhalikanti biḷāladāmasadisasibbanaṃ. Keci ‘‘satapadisadisa’’nti vadanti.
ปฎฺฎมฺปีติ ปตฺตมฺปิฯ อฎฺฐโกณาทิโก วิธิ ปกาโร เอตสฺสาติ อฎฺฐโกณาทิกวิธิ, ตํฯ อฎฺฐโกณาทิกนฺติ วา คาถาพนฺธวเสน นิคฺคหิตาคโมฯ ‘‘อฎฺฐโกณาทิกํ วิธิ’’นฺติ เอตํ ‘‘ปฎฺฎ’’นฺติ เอตสฺส สมานาธิกรณวิเสสนํ, กิริยาวิเสสนํ วาฯ ‘‘กโรนฺตี’’ติ อิมินา สมฺพโนฺธฯ อถ วา ปฎฺฎนฺติ เอตฺถ ภุมฺมเตฺถ อุปโยควจนํ, ปเฎฺฎติ อโตฺถฯ อิมสฺมิํ ปเกฺข อฎฺฐโกณาทิกนฺติ อุปโยควจนํฯ วิธินฺติ เอตสฺส วิเสสนํฯ อิธ วกฺขมานจตุโกณสณฺฐานโต อญฺญํ อฎฺฐโกณาทิกํ นามฯ ตตฺถาติ ตสฺมิํ ปฎฺฎทฺวเยฯ อคฺฆิยคทารูปนฺติ อคฺฆิยสณฺฐานเญฺจว คทาสณฺฐานญฺจ สิพฺพนํฯ มุคฺครนฺติ ลคุฬสณฺฐานสิพฺพนํฯ อาทิ-สเทฺทน เจติยาทิสณฺฐานานํ คหณํฯ
Paṭṭampīti pattampi. Aṭṭhakoṇādiko vidhi pakāro etassāti aṭṭhakoṇādikavidhi, taṃ. Aṭṭhakoṇādikanti vā gāthābandhavasena niggahitāgamo. ‘‘Aṭṭhakoṇādikaṃ vidhi’’nti etaṃ ‘‘paṭṭa’’nti etassa samānādhikaraṇavisesanaṃ, kiriyāvisesanaṃ vā. ‘‘Karontī’’ti iminā sambandho. Atha vā paṭṭanti ettha bhummatthe upayogavacanaṃ, paṭṭeti attho. Imasmiṃ pakkhe aṭṭhakoṇādikanti upayogavacanaṃ. Vidhinti etassa visesanaṃ. Idha vakkhamānacatukoṇasaṇṭhānato aññaṃ aṭṭhakoṇādikaṃ nāma. Tatthāti tasmiṃ paṭṭadvaye. Agghiyagadārūpanti agghiyasaṇṭhānañceva gadāsaṇṭhānañca sibbanaṃ. Muggaranti laguḷasaṇṭhānasibbanaṃ. Ādi-saddena cetiyādisaṇṭhānānaṃ gahaṇaṃ.
ตตฺถาติ ปฎฺฎทฺวเย ตสฺมิํ ฐาเนฯ กกฺกฎกกฺขีนีติ กุฬีรกจฺฉิสทิสานิ สิพฺพนวิการานิฯ อุฎฺฐาเปนฺตีติ กโรนฺติฯ ตตฺถาติ ตสฺมิํ คณฺฐิกปาสกปฎฺฎเกฯ สุตฺตาติ โกณโต โกณํ สิพฺพิตสุตฺตา เจว จตุรเสฺส สิพฺพิตสุตฺตา จฯ ปิฬกาติ เตสเมว สุตฺตานํ นิวเตฺตตฺวา สิพฺพิตโกฎิโย จฯ ทุวิเญฺญยฺยาวาติ รชนกาเล ทุวิเญฺญยฺยรูปา อโนฬาริกา ทีปิตา วฎฺฎนฺตีติฯ ยถาห ‘‘โกณสุตฺตปิฬกา จ จีวเร รเตฺต ทุวิเญฺญยฺยรูปา วฎฺฎนฺตี’’ติ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๘๕)ฯ
Tatthāti paṭṭadvaye tasmiṃ ṭhāne. Kakkaṭakakkhīnīti kuḷīrakacchisadisāni sibbanavikārāni. Uṭṭhāpentīti karonti. Tatthāti tasmiṃ gaṇṭhikapāsakapaṭṭake. Suttāti koṇato koṇaṃ sibbitasuttā ceva caturasse sibbitasuttā ca. Piḷakāti tesameva suttānaṃ nivattetvā sibbitakoṭiyo ca. Duviññeyyāvāti rajanakāle duviññeyyarūpā anoḷārikā dīpitā vaṭṭantīti. Yathāha ‘‘koṇasuttapiḷakā ca cīvare ratte duviññeyyarūpā vaṭṭantī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.85).
คณฺฐิกปฎฺฎิกา ปาสปฎฺฎิกาติ โยชนาฯ กณฺณโกเณสุ สุตฺตานีติ จีวรกเณฺณ สุตฺตา เจว ปาสกปฎฺฎานํ โกเณสุ สุตฺตานิ จ อจฺฉินฺทติฯ เอตฺถ จ จีวเร อายามโต วิตฺถารโต จ สิพฺพิตฺวา อนุวาตโต พหิ นิกฺขมิตสุตฺตํ จีวรํ รชิตฺวา สุกฺขาปนกาเล รชฺชุยา วา จีวรวํเส วา พนฺธิตฺวา โอลมฺพิตุํ อนุวาเต พนฺธสุตฺตานิ จ กณฺณสุตฺตานิ นามฯ ยถาห ‘‘จีวรสฺส กณฺณสุตฺตกํ น จ วฎฺฎติ, รชิตกาเล ฉินฺทิตพฺพํ, ยํ ปน ‘อนุชานามิ ภิกฺขเว กณฺณสุตฺตก’นฺติ เอวํ อนุญฺญาตํ, ตํ อนุวาเต ปาสกํ กตฺวา พนฺธิตพฺพํ รชนกาเล ลคฺคนตฺถายา’’ติ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๘๕)ฯ
Gaṇṭhikapaṭṭikā pāsapaṭṭikāti yojanā. Kaṇṇakoṇesu suttānīti cīvarakaṇṇe suttā ceva pāsakapaṭṭānaṃ koṇesu suttāni ca acchindati. Ettha ca cīvare āyāmato vitthārato ca sibbitvā anuvātato bahi nikkhamitasuttaṃ cīvaraṃ rajitvā sukkhāpanakāle rajjuyā vā cīvaravaṃse vā bandhitvā olambituṃ anuvāte bandhasuttāni ca kaṇṇasuttāni nāma. Yathāha ‘‘cīvarassa kaṇṇasuttakaṃ na ca vaṭṭati, rajitakāle chinditabbaṃ, yaṃ pana ‘anujānāmi bhikkhave kaṇṇasuttaka’nti evaṃ anuññātaṃ, taṃ anuvāte pāsakaṃ katvā bandhitabbaṃ rajanakāle lagganatthāyā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.85).
สูจิกมฺมวิการํ วาติ จีวรมณฺฑนตฺถาย นานาสุตฺตเกหิ สตปทิสทิสํ สิพฺพนฺตา อาคนฺตุกปฎฺฎํ ฐเปนฺติ, เอวรูปํ สูจิกมฺมวิการํ วาฯ อญฺญํ วา ปน กิญฺจิปีติ อญฺญมฺปิ ยํ กิญฺจิ มาลากมฺมมิคปกฺขิปทาทิกํ สิพฺพนวิการํฯ กาตุนฺติ สยํ กาตุํฯ การาเปตุนฺติ อเญฺญน วา การาเปตุํฯ
Sūcikammavikāraṃ vāti cīvaramaṇḍanatthāya nānāsuttakehi satapadisadisaṃ sibbantā āgantukapaṭṭaṃ ṭhapenti, evarūpaṃ sūcikammavikāraṃ vā. Aññaṃ vā pana kiñcipīti aññampi yaṃ kiñci mālākammamigapakkhipadādikaṃ sibbanavikāraṃ. Kātunti sayaṃ kātuṃ. Kārāpetunti aññena vā kārāpetuṃ.
โย ภิกฺขุ ปรํ อุตฺตมํ วณฺณมฎฺฐมภิปตฺถยโนฺต กญฺชิกปิฎฺฐขลิอลฺลิกาทีสุ จีวรํ ปกฺขิปติ, ตสฺส ปน ภิกฺขุโน ทุกฺกฎา โมโกฺข น วิชฺชตีติ โยชนาฯ กญฺชิกนฺติ วายนตนฺตมกฺขนํ กญฺชิกสทิสา สุลากญฺชิกํฯ ปิฎฺฐนฺติ ตณฺฑุลปิฎฺฐํฯ ตณฺฑุลปิเฎฺฐหิ ปกฺกา ขลิฯ อลฺลิกาติ นิยฺยาโสฯ อาทิ-สเทฺทน ลาขาทีนํ คหณํฯ จีวรสฺส กรเณ กรณกาเล สมุฎฺฐิตานํ สูจิหตฺถมลาทีนํ กิลิฎฺฐกาเล โธวนตฺถญฺจ กญฺชิกปิฎฺฐขลิอลฺลิกาทีสุ ปกฺขิปติ, วฎฺฎตีติ โยชนาฯ
Yo bhikkhu paraṃ uttamaṃ vaṇṇamaṭṭhamabhipatthayanto kañjikapiṭṭhakhaliallikādīsu cīvaraṃ pakkhipati, tassa pana bhikkhuno dukkaṭā mokkho na vijjatīti yojanā. Kañjikanti vāyanatantamakkhanaṃ kañjikasadisā sulākañjikaṃ. Piṭṭhanti taṇḍulapiṭṭhaṃ. Taṇḍulapiṭṭhehi pakkā khali. Allikāti niyyāso. Ādi-saddena lākhādīnaṃ gahaṇaṃ. Cīvarassa karaṇe karaṇakāle samuṭṭhitānaṃ sūcihatthamalādīnaṃ kiliṭṭhakāle dhovanatthañca kañjikapiṭṭhakhaliallikādīsu pakkhipati, vaṭṭatīti yojanā.
ตตฺถาติ เยน กสาเวน จีวรํ รชติ, ตสฺมิํ รชเน จีวรสฺส สุคนฺธภาวตฺถาย คนฺธํ วา อุชฺชลภาวตฺถาย เตลํ วา วณฺณตฺถาย ลาขํ วาฯ กิญฺจีติ เอวรูปํ ยํ กิญฺจิฯ มณินาติ ปาสาเณนฯ อเญฺญนปิ จ เกนจีติ เยน อุชฺชลํ โหติ, เอวรูเปน มุคฺคราทินา อเญฺญนปิ เกนจิ วตฺถุนาฯ โทณิยาติ รชนมฺพเณ น ฆํสิตพฺพํ หเตฺถน คาหาเปตฺวา น คเหตพฺพํฯ รตฺตํ จีวรํ หเตฺถหิ กิญฺจิ โถกํ ปหริตุํ วฎฺฎตีติ โยชนาฯ ยตฺถ ปกฺกรชนํ ปกฺขิปนฺติ, สา รชนโทณีฯ ตตฺถ อํสพทฺธกกายพนฺธนาทิํ ฆเฎฺฎตุํ วฎฺฎตีติ คณฺฐิปเท วุตฺตํฯ
Tatthāti yena kasāvena cīvaraṃ rajati, tasmiṃ rajane cīvarassa sugandhabhāvatthāya gandhaṃ vā ujjalabhāvatthāya telaṃ vā vaṇṇatthāya lākhaṃ vā. Kiñcīti evarūpaṃ yaṃ kiñci. Maṇināti pāsāṇena. Aññenapi ca kenacīti yena ujjalaṃ hoti, evarūpena muggarādinā aññenapi kenaci vatthunā. Doṇiyāti rajanambaṇe na ghaṃsitabbaṃ hatthena gāhāpetvā na gahetabbaṃ. Rattaṃ cīvaraṃ hatthehi kiñci thokaṃ paharituṃ vaṭṭatīti yojanā. Yattha pakkarajanaṃ pakkhipanti, sā rajanadoṇī. Tattha aṃsabaddhakakāyabandhanādiṃ ghaṭṭetuṃ vaṭṭatīti gaṇṭhipade vuttaṃ.
คณฺฐิเกติ เวฬุทนฺตวิสาณาทิมยคณฺฐิเกฯ เลขา วาติ วฎฺฎาทิเภทา เลขา วาฯ ปิฬกาติ สาสปพีชสทิสา ขุทฺทกพุพฺพุฬาฯ ปาฬิกณฺณิกเภทโตติ มณิกาวฬิรูปปุปฺผกณฺณิกรูปเภทโตฯ ‘‘กปฺปพินฺทุวิกาโร วา น วฎฺฎตีติ โยชนา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตเถว จีวเร ปฎิปชฺชิตพฺพํฯ
Gaṇṭhiketi veḷudantavisāṇādimayagaṇṭhike. Lekhā vāti vaṭṭādibhedā lekhā vā. Piḷakāti sāsapabījasadisā khuddakabubbuḷā. Pāḷikaṇṇikabhedatoti maṇikāvaḷirūpapupphakaṇṇikarūpabhedato. ‘‘Kappabinduvikāro vā na vaṭṭatīti yojanā’’ti vuttaṃ, tasmā tatheva cīvare paṭipajjitabbaṃ.
๙. ปเตฺต วา ถาลเก วาติอาทีสุ ถาลเกติ ตมฺพาทิมเย ปุคฺคลิเก ติวิเธปิ กปฺปิยถาลเกฯ น วฎฺฎตีติ มณิวณฺณกรณปโยโค น วฎฺฎติ, เตลวณฺณปโยโค ปน วฎฺฎติฯ เตลวโณฺณติ สมณสารุปฺปวณฺณํ สนฺธาย วุตฺตํ, มณิวณฺณํ ปน ปตฺตํ อเญฺญน กตํ ลภิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ วฎฺฎตีติ วทนฺติฯ ปตฺตมณฺฑเลติ ติปุสีสาทิมเย ปตฺตฎฺฐปนกมณฺฑเลฯ ‘‘น ภิกฺขเว วิจิตฺรานิ ปตฺตมณฺฑลานิ ธาเรตพฺพานิ รูปกากิณฺณานิ ภิตฺติกมฺมกตานี’’ติ (จูฬว. ๒๕๓) วุตฺตตฺตา ‘‘ภิตฺติกมฺมํ น วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตํฯ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มกรทนฺตกํ ฉินฺทิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๓) วุตฺตตฺตา ‘‘มกรทนฺตกํ ปน วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตํฯ เตนาหุ โปราณา –
9.Patte vā thālake vātiādīsu thālaketi tambādimaye puggalike tividhepi kappiyathālake. Na vaṭṭatīti maṇivaṇṇakaraṇapayogo na vaṭṭati, telavaṇṇapayogo pana vaṭṭati. Telavaṇṇoti samaṇasāruppavaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ, maṇivaṇṇaṃ pana pattaṃ aññena kataṃ labhitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti. Pattamaṇḍaleti tipusīsādimaye pattaṭṭhapanakamaṇḍale. ‘‘Na bhikkhave vicitrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī’’ti (cūḷava. 253) vuttattā ‘‘bhittikammaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, makaradantakaṃ chinditu’’nti (cūḷava. 253) vuttattā ‘‘makaradantakaṃ pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tenāhu porāṇā –
‘‘ถาลกสฺส จ ปตฺตสฺส, พหิ อโนฺตปิ วา ปน;
‘‘Thālakassa ca pattassa, bahi antopi vā pana;
อารเคฺคน กตา เลขา, น จ วฎฺฎติ กาจิปิฯ
Āraggena katā lekhā, na ca vaṭṭati kācipi.
‘‘อาโรเปตฺวา ภมํ ปตฺตํ, มชฺชิตฺวา เจ ปจนฺติ จ;
‘‘Āropetvā bhamaṃ pattaṃ, majjitvā ce pacanti ca;
‘มณิวณฺณํ กริสฺสาม’, อิติ กาตุํ น วฎฺฎติฯ
‘Maṇivaṇṇaṃ karissāma’, iti kātuṃ na vaṭṭati.
‘‘ปตฺตมณฺฑลเก กิญฺจิ;
‘‘Pattamaṇḍalake kiñci;
ภิตฺติกมฺมํ น วฎฺฎติ;
Bhittikammaṃ na vaṭṭati;
น โทโส โกจิ ตตฺถสฺส;
Na doso koci tatthassa;
กาตุํ มกรทนฺตก’’นฺติฯ
Kātuṃ makaradantaka’’nti.
วินยสารตฺถสนฺทีปนิยมฺปิ อารเคฺคนาติ อารกณฺฎกเคฺคน, สูจิมุเขน วาฯ กาจิปิ เลขาติ วฎฺฎกโคมุตฺตาทิสณฺฐานา ยา กาจิปิ ราชิฯ ภมํ อาโรเปตฺวาติ ภเม อลฺลียาเปตฺวาฯ ปตฺตมณฺฑลเกติ ปเตฺต ฉวิรกฺขณตฺถาย ติปุสีสาทีหิ กเต ปตฺตสฺส เหฎฺฐา อาธาราทีนํ อุปริ กาตเพฺพ ปตฺตมณฺฑลเกฯ ภิตฺติกมฺมนฺติ นานาการรูปกกมฺมวิจิตฺตํฯ ยถาห ‘‘น, ภิกฺขเว, วิจิตฺรานิ ปตฺตมณฺฑลานิ ธาเรตพฺพานิ รูปกากิณฺณานิ ภิตฺติกมฺมกตานี’’ติฯ ตตฺถาติ ตสฺมิํ ปตฺตมณฺฑเลฯ อสฺสาติ ภิกฺขุสฺสฯ มกรทนฺตกนฺติ คิริกูฎนฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา เอวํ ปตฺตถาลกาทีสุ ปฎิปชฺชิตพฺพํฯ
Vinayasāratthasandīpaniyampi āraggenāti ārakaṇṭakaggena, sūcimukhena vā. Kācipi lekhāti vaṭṭakagomuttādisaṇṭhānā yā kācipi rāji. Bhamaṃ āropetvāti bhame allīyāpetvā. Pattamaṇḍalaketi patte chavirakkhaṇatthāya tipusīsādīhi kate pattassa heṭṭhā ādhārādīnaṃ upari kātabbe pattamaṇḍalake. Bhittikammanti nānākārarūpakakammavicittaṃ. Yathāha ‘‘na, bhikkhave, vicitrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī’’ti. Tatthāti tasmiṃ pattamaṇḍale. Assāti bhikkhussa. Makaradantakanti girikūṭanti vuttaṃ, tasmā evaṃ pattathālakādīsu paṭipajjitabbaṃ.
ธมกรณ…เป.… เลขา น วฎฺฎตีติ อารเคฺคน ทินฺนเลขา น วฎฺฎติ, ชาติหิงฺคุลิกาทิวเณฺณหิ กตเลขา ปน วฎฺฎติฯ ฉตฺตมุขวฎฺฎิยนฺติ ธมกรณสฺส หเตฺถน คหณตฺถํ กตสฺส ฉตฺตาการสฺส มุขวฎฺฎิยํฯ ‘‘ปริสฺสาวนพนฺธฎฺฐาเน’’ติ เกจิฯ วินยวินิจฺฉเยปิ –
Dhamakaraṇa…pe… lekhā na vaṭṭatīti āraggena dinnalekhā na vaṭṭati, jātihiṅgulikādivaṇṇehi katalekhā pana vaṭṭati. Chattamukhavaṭṭiyanti dhamakaraṇassa hatthena gahaṇatthaṃ katassa chattākārassa mukhavaṭṭiyaṃ. ‘‘Parissāvanabandhaṭṭhāne’’ti keci. Vinayavinicchayepi –
‘‘น ธมฺมกรณจฺฉเตฺต, เลขา กาจิปิ วฎฺฎติ;
‘‘Na dhammakaraṇacchatte, lekhā kācipi vaṭṭati;
กุจฺฉิยํ วา ฐเปตฺวา ตํ, เลขํ ตุ มุขวฎฺฎิย’’นฺติฯ –
Kucchiyaṃ vā ṭhapetvā taṃ, lekhaṃ tu mukhavaṭṭiya’’nti. –
วุตฺตํฯ ตฎฺฎีกายํ ปน ‘‘มุขวฎฺฎิยา ยา เลขา ปริสฺสาวนพนฺธนตฺถาย อนุญฺญาตา, ตํ เลขํ ฐเปตฺวา ธมกรณจฺฉเตฺต วา กุจฺฉิยํ วา กาจิ เลขา น วฎฺฎตีติ โยชนา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ธมกรเณ ปฎิปชฺชิตพฺพํฯ
Vuttaṃ. Taṭṭīkāyaṃ pana ‘‘mukhavaṭṭiyā yā lekhā parissāvanabandhanatthāya anuññātā, taṃ lekhaṃ ṭhapetvā dhamakaraṇacchatte vā kucchiyaṃ vā kāci lekhā na vaṭṭatīti yojanā’’ti vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva dhamakaraṇe paṭipajjitabbaṃ.
๑๐. กายพนฺธเน ปน กกฺกฎกฺขีนีติ กกฺกฎกสฺส อกฺขิสทิสานิฯ มกรมุขนฺติ มกรมุขสณฺฐานํฯ เทฑฺฑุภสีสนฺติ อุทกสปฺปสีสสทิสสณฺฐานานิฯ อจฺฉีนีติ กุญฺชรจฺฉิสณฺฐานานิฯ เอกเมว วฎฺฎตีติ เอตฺถ เอกรชฺชุกํ ทฺวิคุณติคุณํ กตฺวา พนฺธิตุํ น วฎฺฎติ, เอกเมว ปน สตวารมฺปิ สรีรํ ปริกฺขิปิตฺวา พนฺธิตุํ วฎฺฎติฯ ‘‘พหุรชฺชุเก เอกโต กตฺวา เอเกน นิรนฺตรํ เวเฐตฺวา กตํ พหุรชฺชุกนฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตตฺตา ตํ มุรชสงฺขํ น คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํฯ มุรชญฺหิ นานาวเณฺณหิ สุเตฺตหิ มุรชวฎฺฎิสณฺฐานํ เวเฐตฺวา กโรนฺติฯ อิทํ ปน มุรชํ มทฺทวีณสงฺขาตํ ปามงฺคสณฺฐานญฺจ ทสาสุ วฎฺฎติ ‘‘กายพนฺธนสฺส ทสา ชีรนฺติฯ อนุชานามิ, ภิกฺขเว, มุรชํ มทฺทวีณ’’นฺติ (จูฬว. ๒๗๘) วุตฺตตฺตาฯ
10. Kāyabandhane pana kakkaṭakkhīnīti kakkaṭakassa akkhisadisāni. Makaramukhanti makaramukhasaṇṭhānaṃ. Deḍḍubhasīsanti udakasappasīsasadisasaṇṭhānāni. Acchīnīti kuñjaracchisaṇṭhānāni. Ekameva vaṭṭatīti ettha ekarajjukaṃ dviguṇatiguṇaṃ katvā bandhituṃ na vaṭṭati, ekameva pana satavārampi sarīraṃ parikkhipitvā bandhituṃ vaṭṭati. ‘‘Bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ, taṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā taṃ murajasaṅkhaṃ na gacchatīti veditabbaṃ. Murajañhi nānāvaṇṇehi suttehi murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā karonti. Idaṃ pana murajaṃ maddavīṇasaṅkhātaṃ pāmaṅgasaṇṭhānañca dasāsu vaṭṭati ‘‘kāyabandhanassa dasā jīranti. Anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇa’’nti (cūḷava. 278) vuttattā.
วิเธติ ทสาปริโยสาเน ถิรภาวาย ทนฺตวิสาณสุตฺตาทีหิ กเต วิเธฯ สารตฺถทีปนิยํ (สารตฺถ. ฎี. ๒.๘๕) ปน ‘‘กายพนฺธนสฺส ปาสเนฺต ทสามูเล ตสฺส ถิรภาวตฺถํ กตฺตเพฺพ ทนฺตวิสาณาทิมเย วิเธ’’ติ วุตฺตํฯ อฎฺฐมงฺคลานิ นาม สโงฺข, จกฺกํ, ปุณฺณกุโมฺภ, คยา, สิรีวโจฺฉ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺถิกนฺติฯ มจฺฉยุคฬฉตฺตนนฺทิยาวฎฺฎาทิวเสนปิ วทนฺติฯ ปริเจฺฉทเลขามตฺตนฺติ ทนฺตาทีหิ กตสฺส วิธสฺส อุโภสุ โกฎีสุ กาตพฺพปริเจฺฉทราชิมตฺตํฯ วินยวินิจฺฉยปฺปกรเณปิ –
Vidheti dasāpariyosāne thirabhāvāya dantavisāṇasuttādīhi kate vidhe. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.85) pana ‘‘kāyabandhanassa pāsante dasāmūle tassa thirabhāvatthaṃ kattabbe dantavisāṇādimaye vidhe’’ti vuttaṃ. Aṭṭhamaṅgalāni nāma saṅkho, cakkaṃ, puṇṇakumbho, gayā, sirīvaccho, aṅkuso, dhajaṃ, sovatthikanti. Macchayugaḷachattanandiyāvaṭṭādivasenapi vadanti. Paricchedalekhāmattanti dantādīhi katassa vidhassa ubhosu koṭīsu kātabbaparicchedarājimattaṃ. Vinayavinicchayappakaraṇepi –
‘‘สุตฺตํ วา ทิคุณํ กตฺวา, โกเฎฺฎนฺติ จ ตหิํ ตหิํ;
‘‘Suttaṃ vā diguṇaṃ katvā, koṭṭenti ca tahiṃ tahiṃ;
กายพนฺธนโสภตฺถํ, ตํ น วฎฺฎติ ภิกฺขุโนฯ
Kāyabandhanasobhatthaṃ, taṃ na vaṭṭati bhikkhuno.
‘‘ทสามุเข ทฬฺหตฺถาย, ทฺวีสุ อเนฺตสุ วฎฺฎติ;
‘‘Dasāmukhe daḷhatthāya, dvīsu antesu vaṭṭati;
มาลากมฺมลตากมฺม-จิตฺติกมฺปิ น วฎฺฎติฯ
Mālākammalatākamma-cittikampi na vaṭṭati.
‘‘อกฺขีนิ ตตฺถ ทเสฺสตฺวา;
‘‘Akkhīni tattha dassetvā;
โกฎฺฎิเต ปน กา กถาฯ
Koṭṭite pana kā kathā.
กกฺกฎกฺขีนิ วา ตตฺถ;
Kakkaṭakkhīni vā tattha;
อุฎฺฐาเปตุํ น วฎฺฎติฯ
Uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati.
‘‘ฆฎํ เทฑฺฑุภสีสํ วา, มกรสฺส มุขมฺปิ วา;
‘‘Ghaṭaṃ deḍḍubhasīsaṃ vā, makarassa mukhampi vā;
วิการรูปํ ยํ กิญฺจิ, น วฎฺฎติ ทสามุเขฯ
Vikārarūpaṃ yaṃ kiñci, na vaṭṭati dasāmukhe.
‘‘อุชุกํ มจฺฉกณฺฎํ วา, มฎฺฐํ วา ปน ปฎฺฎิกํ;
‘‘Ujukaṃ macchakaṇṭaṃ vā, maṭṭhaṃ vā pana paṭṭikaṃ;
ขชฺชูริปตฺตกาการํ, กตฺวา วฎฺฎติ โกฎฺฎิตํฯ
Khajjūripattakākāraṃ, katvā vaṭṭati koṭṭitaṃ.
‘‘ปฎฺฎิกา สูกรนฺตนฺติ, ทุวิธํ กายพนฺธนํ;
‘‘Paṭṭikā sūkarantanti, duvidhaṃ kāyabandhanaṃ;
รชฺชุกา ทุสฺสปฎฺฎาทิ, สพฺพํ ตสฺสานุโลมิกํฯ
Rajjukā dussapaṭṭādi, sabbaṃ tassānulomikaṃ.
‘‘มุรชํ มทฺทวีณญฺจ, เทฑฺฑุภญฺจ กลาพุกํ;
‘‘Murajaṃ maddavīṇañca, deḍḍubhañca kalābukaṃ;
รชฺชุโย จ น วฎฺฎนฺติ, ปุริมา เทฺวทสา สิยุํฯ
Rajjuyo ca na vaṭṭanti, purimā dvedasā siyuṃ.
‘‘ทสา ปามงฺคสณฺฐานา, นิทฺทิฎฺฐา กายพนฺธเน;
‘‘Dasā pāmaṅgasaṇṭhānā, niddiṭṭhā kāyabandhane;
เอกา ทฺวิติจตโสฺส วา, วฎฺฎนฺติ น ตโต ปรํฯ
Ekā dviticatasso vā, vaṭṭanti na tato paraṃ.
‘‘เอกรชฺชุมยํ วุตฺตํ, มุนินา กายพนฺธนํ;
‘‘Ekarajjumayaṃ vuttaṃ, muninā kāyabandhanaṃ;
ตญฺจ ปามงฺคสณฺฐานํ, เอกมฺปิ จ น วฎฺฎติฯ
Tañca pāmaṅgasaṇṭhānaṃ, ekampi ca na vaṭṭati.
‘‘รชฺชุเก เอกโต กตฺวา, พหู เอกาย รชฺชุยา;
‘‘Rajjuke ekato katvā, bahū ekāya rajjuyā;
นิรนฺตรญฺหิ เวเฐตฺวา, กตํ วฎฺฎติ พนฺธิตุํฯ
Nirantarañhi veṭhetvā, kataṃ vaṭṭati bandhituṃ.
‘‘ทนฺตกฎฺฐวิสาณฎฺฐิ-โลหเวฬุนฬพฺภวา;
‘‘Dantakaṭṭhavisāṇaṭṭhi-lohaveḷunaḷabbhavā;
ชตุสงฺขมยา สุตฺต-ผลชา วิธกา มตาฯ
Jatusaṅkhamayā sutta-phalajā vidhakā matā.
‘‘กายพนฺธนวิเธปิ , วิกาโร น จ วฎฺฎติ;
‘‘Kāyabandhanavidhepi , vikāro na ca vaṭṭati;
ตตฺถ ตตฺถ ปริเจฺฉท-เลขามตฺตํ ตุ วฎฺฎตี’’ติฯ –
Tattha tattha pariccheda-lekhāmattaṃ tu vaṭṭatī’’ti. –
วุตฺตํฯ
Vuttaṃ.
วินยสารตฺถสนฺทีปนิยมฺปิ ตหิํ ตหินฺติ ปฎฺฎิกาย ตตฺถ ตตฺถฯ ตนฺติ ตถาโกฎฺฎิตทิคุณสุตฺตกายพนฺธนํฯ อเนฺตสุ ทฬฺหตฺถาย ทสามุเข ทิคุณํ กตฺวา โกเฎฺฎนฺติ, วฎฺฎตีติ โยชนาฯ จิตฺตกมฺปีติ มาลากมฺมลตากมฺมจิตฺตยุตฺตมฺปิ กายพนฺธนํฯ อกฺขีนีติ กุญฺชรกฺขีนิฯ ตตฺถาติ กายพนฺธเน น วฎฺฎตีติ กา กถาฯ อุฎฺฐาเปตุนฺติ อุกฺกิริตุํฯ
Vinayasāratthasandīpaniyampi tahiṃ tahinti paṭṭikāya tattha tattha. Tanti tathākoṭṭitadiguṇasuttakāyabandhanaṃ. Antesu daḷhatthāya dasāmukhe diguṇaṃ katvā koṭṭenti, vaṭṭatīti yojanā. Cittakampīti mālākammalatākammacittayuttampi kāyabandhanaṃ. Akkhīnīti kuñjarakkhīni. Tatthāti kāyabandhane na vaṭṭatīti kā kathā. Uṭṭhāpetunti ukkirituṃ.
ฆฎนฺติ ฆฎสณฺฐานํฯ เทฑฺฑุภสีสํ วาติ อุทกสปฺปสีสํ มุขสณฺฐานํ วาฯ ยํ กิญฺจิ วิการรูปํ ทสามุเข น วฎฺฎตีติ โยชนาฯ เอตฺถ จ อุภยปเสฺสสุ มจฺฉกณฺฎกยุตฺตํ มจฺฉสฺส ปิฎฺฐิกณฺฎกํ วิย ยสฺสา ปฎฺฎิกาย วายนํ โหติ, อิทํ กายพนฺธนํ มจฺฉกณฺฎกํ นามฯ ยสฺส ขชฺชูริปตฺตสณฺฐานมิว วายนํ โหติ, ตํ ขชฺชูริปตฺตกาการํ นามฯ
Ghaṭanti ghaṭasaṇṭhānaṃ. Deḍḍubhasīsaṃ vāti udakasappasīsaṃ mukhasaṇṭhānaṃ vā. Yaṃ kiñci vikārarūpaṃ dasāmukhe na vaṭṭatīti yojanā. Ettha ca ubhayapassesu macchakaṇṭakayuttaṃ macchassa piṭṭhikaṇṭakaṃ viya yassā paṭṭikāya vāyanaṃ hoti, idaṃ kāyabandhanaṃ macchakaṇṭakaṃ nāma. Yassa khajjūripattasaṇṭhānamiva vāyanaṃ hoti, taṃ khajjūripattakākāraṃ nāma.
ปกติวิการา ปฎฺฎิกา สูกรนฺตํ นาม กุญฺจิกาโกสสณฺฐานํฯ ตสฺส ทุวิธสฺส กายพนฺธนสฺสฯ ตตฺถ รชฺชุกา สูกรนฺตานุโลมิกา, ทุสฺสปฎฺฎํ ปฎฺฎิกานุโลมิกํฯ อาทิ-สเทฺทน มุทฺทิกกายพนฺธนํ คหิตํ, ตญฺจ สูกรนฺตานุโลมิกํฯ ยถาห ‘‘เอกรชฺชุกํ ปน มุทฺทิกกายพนฺธนญฺจ สูกรนฺตํ อนุโลเมตี’’ติ (จูฬว. อฎฺฐ. ๒๗๘)ฯ ตตฺถ รชฺชุกา นาม เอกาวฎฺฎา, พหุรชฺชุกสฺส อกปฺปิยภาวํ วกฺขติฯ มุทฺทิกกายพนฺธนํ นาม จตุรสฺสํ อกตฺวา สชฺชิตนฺติ คณฺฐิปเท วุตฺตํฯ
Pakativikārā paṭṭikā sūkarantaṃ nāma kuñcikākosasaṇṭhānaṃ. Tassa duvidhassa kāyabandhanassa. Tattha rajjukā sūkarantānulomikā, dussapaṭṭaṃ paṭṭikānulomikaṃ. Ādi-saddena muddikakāyabandhanaṃ gahitaṃ, tañca sūkarantānulomikaṃ. Yathāha ‘‘ekarajjukaṃ pana muddikakāyabandhanañca sūkarantaṃ anulometī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 278). Tattha rajjukā nāma ekāvaṭṭā, bahurajjukassa akappiyabhāvaṃ vakkhati. Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā sajjitanti gaṇṭhipade vuttaṃ.
มุรชํ นาม มุรชวฎฺฎิสณฺฐานํ เวเฐตฺวา กตํฯ เวเฐตฺวาติ นานาสุเตฺตหิ เวเฐตฺวาฯ สิกฺขาภาชนวินิจฺฉเย ปน ‘‘พหุกา รชฺชุโย เอกโต กตฺวา เอกาย รชฺชุยา เวฐิต’’นฺติ วุตฺตํฯ มทฺทวีณํ นาม ปามงฺคสณฺฐานํฯ เทฑฺฑุภกํ นาม อุทกสปฺปสทิสํฯ กลาพุกํ นาม พหุรชฺชุกํฯ รชฺชุโยติ อุภยโกฎิยํ เอกโต อพนฺธา พหุรชฺชุโย, ตถาพนฺธา กลาพุกํ นาม โหติฯ น วฎฺฎนฺตีติ มุรชาทีนิ อิมานิ สพฺพานิ กายพนฺธนานิ น วฎฺฎนฺติฯ ปุริมา เทฺวติ มุรชํ มทฺทวีณนามญฺจาติ เทฺวฯ ‘‘ทสาสุ สิยุ’’นฺติ วตฺตเพฺพ คาถาพนฺธวเสน วณฺณโลเปน ‘‘ทสา สิยุ’’นฺติ วุตฺตํฯ ยถาห ‘‘มุรชํ มทฺทวีณนฺติ อิทํ ทสาสุเยว อนุญฺญาต’’นฺติฯ
Murajaṃ nāma murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ. Veṭhetvāti nānāsuttehi veṭhetvā. Sikkhābhājanavinicchaye pana ‘‘bahukā rajjuyo ekato katvā ekāya rajjuyā veṭhita’’nti vuttaṃ. Maddavīṇaṃ nāma pāmaṅgasaṇṭhānaṃ. Deḍḍubhakaṃ nāma udakasappasadisaṃ. Kalābukaṃ nāma bahurajjukaṃ. Rajjuyoti ubhayakoṭiyaṃ ekato abandhā bahurajjuyo, tathābandhā kalābukaṃ nāma hoti. Na vaṭṭantīti murajādīni imāni sabbāni kāyabandhanāni na vaṭṭanti. Purimā dveti murajaṃ maddavīṇanāmañcāti dve. ‘‘Dasāsu siyu’’nti vattabbe gāthābandhavasena vaṇṇalopena ‘‘dasā siyu’’nti vuttaṃ. Yathāha ‘‘murajaṃ maddavīṇanti idaṃ dasāsuyeva anuññāta’’nti.
ปามงฺคสณฺฐานาติ ปามงฺคทามํ วิย จตุรสฺสสณฺฐานาฯ เอกรชฺชุมยนฺติ นานาวเฎฺฎ เอกโต วเฎฺฎตฺวา กตํ รชฺชุมยํ กายพนฺธนํ วตฺตุํ วฎฺฎตีติ ‘‘รชฺชุกา ทุสฺสปฎฺฎาที’’ติ เอตฺถ เอกวฎฺฎรชฺชุกา คหิตาฯ อิธ ปน นานาวเฎฺฎ เอกโต วเฎฺฎตฺวา กตา เอกาว รชฺชุ คหิตาฯ ตญฺจาติ ตํ วา นยมฺปิ เอกรชฺชุกกายพนฺธนํ ปามงฺคสณฺฐาเนน คนฺถิตํฯ เอกมฺปิ จ น วฎฺฎตีติ เกวลมฺปิ น วฎฺฎติฯ
Pāmaṅgasaṇṭhānāti pāmaṅgadāmaṃ viya caturassasaṇṭhānā. Ekarajjumayanti nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā kataṃ rajjumayaṃ kāyabandhanaṃ vattuṃ vaṭṭatīti ‘‘rajjukā dussapaṭṭādī’’ti ettha ekavaṭṭarajjukā gahitā. Idha pana nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā katā ekāva rajju gahitā. Tañcāti taṃ vā nayampi ekarajjukakāyabandhanaṃ pāmaṅgasaṇṭhānena ganthitaṃ. Ekampi ca na vaṭṭatīti kevalampi na vaṭṭati.
พหู รชฺชุเก เอกโต กตฺวาติ โยชนาฯ วฎฺฎติ พนฺธิตุนฺติ มุรชํ กลาพุกญฺจ น โหติ, รชฺชุกกายพนฺธนเมว โหตีติ อธิปฺปาโยฯ อยํ ปน วินิจฺฉโย ‘‘พหุรชฺชุเก เอกโต กตฺวา เอเกน นิรนฺตรํ เวเฐตฺวา กตํ พหุรชฺชุกนฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ วฎฺฎตี’’ติ อฎฺฐกถาคโต อิธ วุโตฺตฯ สิกฺขาภาชนวินิจฺฉเย ‘‘พหุรชฺชุโย เอกโต กตฺวา เอกาย เวฐิตํ มุรชํ นามา’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ อิมินา วิรุชฺฌนโต น คเหตพฺพํฯ
Bahū rajjuke ekato katvāti yojanā. Vaṭṭati bandhitunti murajaṃ kalābukañca na hoti, rajjukakāyabandhanameva hotīti adhippāyo. Ayaṃ pana vinicchayo ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ, taṃ vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāgato idha vutto. Sikkhābhājanavinicchaye ‘‘bahurajjuyo ekato katvā ekāya veṭhitaṃ murajaṃ nāmā’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ iminā virujjhanato na gahetabbaṃ.
ทนฺต-สเทฺทน หตฺถิทนฺตา วุตฺตาฯ ชตูติ ลาขาฯ สงฺขมยนฺติ สงฺขนาภิมยํฯ วิธกา มตาติ เอตฺถ เวธิกาติปิ ปาโฐ, วิธปริยาโยฯ กายพนฺธนวิเธติ กายพนฺธนสฺส ทสาย ถิรภาวตฺถํ กฎฺฐทนฺตาทีหิ กเต วิเธฯ วิกาโร อฎฺฐมงฺคลาทิโกฯ ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมิํ ตสฺมิํ ฐาเนฯ ตุ-สเทฺทน ฆฎากาโรปิ วฎฺฎตีติ ทีเปตีติ อโตฺถ ปกาสิโต, ตสฺมา เตน นเยน กายพนฺธนวิจาโร กาตโพฺพติฯ
Danta-saddena hatthidantā vuttā. Jatūti lākhā. Saṅkhamayanti saṅkhanābhimayaṃ. Vidhakā matāti ettha vedhikātipi pāṭho, vidhapariyāyo. Kāyabandhanavidheti kāyabandhanassa dasāya thirabhāvatthaṃ kaṭṭhadantādīhi kate vidhe. Vikāro aṭṭhamaṅgalādiko. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne. Tu-saddena ghaṭākāropi vaṭṭatīti dīpetīti attho pakāsito, tasmā tena nayena kāyabandhanavicāro kātabboti.
๑๑. อญฺชนิยํ ‘‘อุชุกเมวา’’ติ วุตฺตตฺตา จตุรสฺสาทิสณฺฐานาปิ วงฺกคติกา น วฎฺฎติฯ สิปาฎิกายาติ วาสิอาทิภณฺฑปกฺขิปเนฯ วินยวินิจฺฉยปฺปกรเณ ปน –
11.Añjaniyaṃ ‘‘ujukamevā’’ti vuttattā caturassādisaṇṭhānāpi vaṅkagatikā na vaṭṭati. Sipāṭikāyāti vāsiādibhaṇḍapakkhipane. Vinayavinicchayappakaraṇe pana –
‘‘มาลากมฺมลตากมฺม-นานารูปวิจิตฺติตา;
‘‘Mālākammalatākamma-nānārūpavicittitā;
น จ วฎฺฎติ ภิกฺขูนํ, อญฺชนี ชนรญฺชนีฯ
Na ca vaṭṭati bhikkhūnaṃ, añjanī janarañjanī.
‘‘ตาทิสํ ปน ฆํสิตฺวา, เวเฐตฺวา สุตฺตเกน วา;
‘‘Tādisaṃ pana ghaṃsitvā, veṭhetvā suttakena vā;
วฬญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส, น โทโส โกจิ วิชฺชติฯ
Vaḷañjantassa bhikkhussa, na doso koci vijjati.
‘‘วฎฺฎา วา จตุรสฺสา วา, อฎฺฐํสา วาปิ อญฺชนี;
‘‘Vaṭṭā vā caturassā vā, aṭṭhaṃsā vāpi añjanī;
วฎฺฎเตวาติ นิทฺทิฎฺฐา, วณฺณมฎฺฐา น วฎฺฎติฯ
Vaṭṭatevāti niddiṭṭhā, vaṇṇamaṭṭhā na vaṭṭati.
‘‘ตถาญฺชนิสลากาปิ, อญฺชนิถวิกาย จ;
‘‘Tathāñjanisalākāpi, añjanithavikāya ca;
นานาวเณฺณหิ สุเตฺตหิ, จิตฺตกมฺมํ น วฎฺฎติฯ
Nānāvaṇṇehi suttehi, cittakammaṃ na vaṭṭati.
‘‘เอกวเณฺณน สุเตฺตน, สิปาฎิํ เยน เกนจิ;
‘‘Ekavaṇṇena suttena, sipāṭiṃ yena kenaci;
ยํ กิญฺจิ ปน สิเพฺพตฺวา, วฬญฺชนฺตสฺส วฎฺฎตี’’ติฯ –
Yaṃ kiñci pana sibbetvā, vaḷañjantassa vaṭṭatī’’ti. –
อาคตํฯ
Āgataṃ.
ตฎฺฎีกายมฺปิ มาลา…เป.… จิตฺติตาติ มาลากมฺมลตากเมฺมหิ จ มิคปกฺขิรูปาทินานารูเปหิ จ วิจิตฺติตาฯ ชนรญฺชนีติ พาลชนปโลภินีฯ อฎฺฐํสา วาปีติ เอตฺถ อปิ-สเทฺทน โสฬสํสาทีนํ คหณํฯ วณฺณมฎฺฐาติ มาลากมฺมาทิวณฺณมฎฺฐาฯ อญฺชนีสลากาปิ ตถา วณฺณมฎฺฐา น วฎฺฎตีติ โยชนาฯ อญฺชนีถวิกาย จ นานาวเณฺณหิ สุเตฺตหิ จิตฺตกมฺมํ น วฎฺฎตีติ ปาโฐ ยุชฺชติ, ‘‘ถวิกาปิ วา’’ติ ปาโฐ ทิสฺสติ, โส น คเหตโพฺพฯ ‘‘ปีตาทินา เยน เกนจิ เอกวเณฺณน สุเตฺตน ปิโลติกาทิมยํ กิญฺจิปิ สิปาฎิกํ สิเพฺพตฺวา วฬญฺชนฺตสฺส วฎฺฎตีติ โยชนา’’ติ อาคตํฯ
Taṭṭīkāyampi mālā…pe… cittitāti mālākammalatākammehi ca migapakkhirūpādinānārūpehi ca vicittitā. Janarañjanīti bālajanapalobhinī. Aṭṭhaṃsā vāpīti ettha api-saddena soḷasaṃsādīnaṃ gahaṇaṃ. Vaṇṇamaṭṭhāti mālākammādivaṇṇamaṭṭhā. Añjanīsalākāpi tathā vaṇṇamaṭṭhā na vaṭṭatīti yojanā. Añjanīthavikāya ca nānāvaṇṇehi suttehi cittakammaṃ na vaṭṭatīti pāṭho yujjati, ‘‘thavikāpi vā’’ti pāṭho dissati, so na gahetabbo. ‘‘Pītādinā yena kenaci ekavaṇṇena suttena pilotikādimayaṃ kiñcipi sipāṭikaṃ sibbetvā vaḷañjantassa vaṭṭatīti yojanā’’ti āgataṃ.
๑๒. อารกณฺฎกาทีสุ อารกณฺฎเกติ โปตฺถกาทิอภิสงฺขรณตฺถํ กเต ทีฆมุขสตฺถเกฯ ภมการานํ ทารุอาทิลิขนสตฺถกนฺติ เกจิฯ วฎฺฎมณิกนฺติ วฎฺฎํ กตฺวา อุฎฺฐาเปตพฺพพุพฺพุฬกํฯ อญฺญนฺติ อิมินา ปิฬกาทิํ สงฺคณฺหาติฯ ปิปฺผลิเกติ ยํ กิญฺจิ เฉทนเก ขุทฺทกสเตฺถฯ มณิกนฺติ เอกวฎฺฎมณิฯ ปิฬกนฺติ สาสปมตฺติกามุตฺตราชิสทิสา พหุวฎฺฎเลขาฯ อิมสฺมิํ อธิกาเร อวุตฺตตฺตา เลขนิยํ ยํ กิญฺจิ วณฺณมฎฺฐํ วฎฺฎตีติ วทนฺติฯ วชิรพุทฺธิฎีกายํ ปน ‘‘กุญฺจิกาย เสนาสนปริกฺขารตฺตา สุวณฺณรูปิยมยาปิ วฎฺฎตีติ ฉายา ทิสฺสติฯ ‘กุญฺจิกาย วณฺณมฎฺฐกมฺมํ น วฎฺฎตี’ติ (ปารา. อฎฺฐ. ๑.๘๕) วจนโต อเญฺญ กปฺปิยโลหาทิมยาว กุญฺจิกา กปฺปนฺติ ปริหรณียปริกฺขารตฺตา’’ติ วุตฺตํฯ อารกณฺฎโก โปตฺถกาทิกรณสตฺถกชาติ, อามณฺฑสารโก อามลกผลมโยติ วทนฺติฯ
12.Ārakaṇṭakādīsu ārakaṇṭaketi potthakādiabhisaṅkharaṇatthaṃ kate dīghamukhasatthake. Bhamakārānaṃ dāruādilikhanasatthakanti keci. Vaṭṭamaṇikanti vaṭṭaṃ katvā uṭṭhāpetabbabubbuḷakaṃ. Aññanti iminā piḷakādiṃ saṅgaṇhāti. Pipphaliketi yaṃ kiñci chedanake khuddakasatthe. Maṇikanti ekavaṭṭamaṇi. Piḷakanti sāsapamattikāmuttarājisadisā bahuvaṭṭalekhā. Imasmiṃ adhikāre avuttattā lekhaniyaṃ yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti vadanti. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ pana ‘‘kuñcikāya senāsanaparikkhārattā suvaṇṇarūpiyamayāpi vaṭṭatīti chāyā dissati. ‘Kuñcikāya vaṇṇamaṭṭhakammaṃ na vaṭṭatī’ti (pārā. aṭṭha. 1.85) vacanato aññe kappiyalohādimayāva kuñcikā kappanti pariharaṇīyaparikkhārattā’’ti vuttaṃ. Ārakaṇṭako potthakādikaraṇasatthakajāti, āmaṇḍasārako āmalakaphalamayoti vadanti.
วลิตกนฺติ นขเจฺฉทนกาเล ทฬฺหคฺคหณตฺถํ วลิยุตฺตเมว กโรนฺติฯ ตสฺมา ตํ วฎฺฎตีติ อิมินา อญฺญมฺปิ วิการํ ทฬฺหีกมฺมาทิอตฺถาย กโรนฺติ, น วณฺณมฎฺฐตฺถาย, ตํ วฎฺฎตีติ ทีปิตํ, เตน จ กตฺตรทณฺฑโกฎิยํ อญฺญมญฺญํ สงฺฆฎฺฎเนน สทฺทนิจฺฉรณตฺถาย กตวลยาทิกํ อวุตฺตมฺปิ ยโต อุปปนฺนํ โหติฯ เอตฺถ จ ทฬฺหีกมฺมาทีติ อาทิ-สเทฺทน ปริสฺสยวิโนทนาทิํ สงฺคณฺหาติ, เตน กตฺตรยฎฺฐิโกฎิยํ กตวลยานํ อญฺญมญฺญสงฺฆฎฺฎเนน สทฺทนิจฺฉรณํ ทีฆชาติกาทิปริสฺสยวิโนทนตฺถํ โหติ, ตสฺมา วฎฺฎตีติ ทีเปติฯ เตนาห อาจริยวโร –
Valitakanti nakhacchedanakāle daḷhaggahaṇatthaṃ valiyuttameva karonti. Tasmā taṃ vaṭṭatīti iminā aññampi vikāraṃ daḷhīkammādiatthāya karonti, na vaṇṇamaṭṭhatthāya, taṃ vaṭṭatīti dīpitaṃ, tena ca kattaradaṇḍakoṭiyaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena saddaniccharaṇatthāya katavalayādikaṃ avuttampi yato upapannaṃ hoti. Ettha ca daḷhīkammādīti ādi-saddena parissayavinodanādiṃ saṅgaṇhāti, tena kattarayaṭṭhikoṭiyaṃ katavalayānaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena saddaniccharaṇaṃ dīghajātikādiparissayavinodanatthaṃ hoti, tasmā vaṭṭatīti dīpeti. Tenāha ācariyavaro –
‘‘มณิกํ ปิฬกํ วาปิ, ปิปฺผเล อารกณฺฎเก;
‘‘Maṇikaṃ piḷakaṃ vāpi, pipphale ārakaṇṭake;
ฐเปตุํ ปน ยํ กิญฺจิ, น จ วฎฺฎติ ภิกฺขุโนฯ
Ṭhapetuṃ pana yaṃ kiñci, na ca vaṭṭati bhikkhuno.
‘‘ทณฺฑเกปิ ปริเจฺฉท-เลขามตฺตํ ตุ วฎฺฎติ;
‘‘Daṇḍakepi pariccheda-lekhāmattaṃ tu vaṭṭati;
วลิตฺวา จ นขเจฺฉทํ, กโรนฺตีติ หิ วฎฺฎตี’’ติฯ
Valitvā ca nakhacchedaṃ, karontīti hi vaṭṭatī’’ti.
ตสฺส วณฺณนายมฺปิ มณิกนฺติ ถูลพุพฺพุฬํฯ ปีฬกนฺติ สุขุมพุพฺพุฬํฯ ปิปฺผเลติ วตฺถเจฺฉทนสเตฺถฯ อารกณฺฎเกติ ปตฺตธารวลยานํ วิชฺฌนกณฺฎเกฯ ฐเปตุนฺติ อุฎฺฐาเปตุํฯ ยํ กิญฺจีติ เสสวณฺณมฎฺฐมฺปิ จฯ ทณฺฑเกติ ปิปฺผลิทณฺฑเกฯ ยถาห ‘‘ปิปฺผลิเกปิ มณิกํ วา ปิฬกํ วา ยํ กิญฺจิ ฐเปตุํ น วฎฺฎติ, ทณฺฑเก ปน ปริเจฺฉทเลขา วฎฺฎตี’’ติฯ ปริเจฺฉทเลขามตฺตนฺติ อาณิพนฺธนฎฺฐานํ ปตฺวา ปริจฺฉินฺทนตฺถํ เอกาว เลขา วฎฺฎตีติฯ วลิตฺวาติ อุภยโกฎิมุขํ กตฺวา มเชฺฌ วลิโย คาเหตฺวา นขเจฺฉทํ ยสฺมา กโรนฺติ, ตสฺมา วฎฺฎตีติ โยชนาติ อาคตาฯ
Tassa vaṇṇanāyampi maṇikanti thūlabubbuḷaṃ. Pīḷakanti sukhumabubbuḷaṃ. Pipphaleti vatthacchedanasatthe. Ārakaṇṭaketi pattadhāravalayānaṃ vijjhanakaṇṭake. Ṭhapetunti uṭṭhāpetuṃ. Yaṃ kiñcīti sesavaṇṇamaṭṭhampi ca. Daṇḍaketi pipphalidaṇḍake. Yathāha ‘‘pipphalikepi maṇikaṃ vā piḷakaṃ vā yaṃ kiñci ṭhapetuṃ na vaṭṭati, daṇḍake pana paricchedalekhā vaṭṭatī’’ti. Paricchedalekhāmattanti āṇibandhanaṭṭhānaṃ patvā paricchindanatthaṃ ekāva lekhā vaṭṭatīti. Valitvāti ubhayakoṭimukhaṃ katvā majjhe valiyo gāhetvā nakhacchedaṃ yasmā karonti, tasmā vaṭṭatīti yojanāti āgatā.
อุตฺตรารณิยํ มณฺฑลนฺติ อุตฺตรารณิยา ปเวสนตฺถํ อาวาฎมณฺฑลํ โหติฯ ทนฺตกฎฺฐเจฺฉทนวาสิยํ อุชุกเมว พนฺธิตุนฺติ สมฺพโนฺธฯ เอตฺถ จ อุชุกเมวาติ อิมินา วงฺกํ กตฺวา พนฺธิตุํ น วฎฺฎตีติ ทเสฺสติ, เตเนว อญฺชนิยมฺปิ ตถา ทสฺสิตํฯ อุโภสุ ปเสฺสสุ เอกปเสฺส วาติ วจนเสโส, วาสิทณฺฑสฺส อุโภสุ ปเสฺสสุ ทณฺฑโกฎีนํ อจลนตฺถํ พนฺธิตุนฺติ อโตฺถฯ กปฺปิยโลเหน จตุรสฺสํ วา อฎฺฐํสํ วา กาตุํ วฎฺฎตีติ โยชนาฯ
Uttarāraṇiyaṃ maṇḍalanti uttarāraṇiyā pavesanatthaṃ āvāṭamaṇḍalaṃ hoti. Dantakaṭṭhacchedanavāsiyaṃ ujukameva bandhitunti sambandho. Ettha ca ujukamevāti iminā vaṅkaṃ katvā bandhituṃ na vaṭṭatīti dasseti, teneva añjaniyampi tathā dassitaṃ. Ubhosu passesu ekapasse vāti vacanaseso, vāsidaṇḍassa ubhosu passesu daṇḍakoṭīnaṃ acalanatthaṃ bandhitunti attho. Kappiyalohena caturassaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā kātuṃ vaṭṭatīti yojanā.
๑๓. อามณฺฑสารเกติ อามลกผลานิ ปิสิตฺวา เตน กเกฺกน กตเตลภาชเนฯ ตตฺถ กิร ปกฺขิตฺตํ เตลํ สีตํ โหติฯ ตถา หิ วุตฺตํ อาจริเยน –
13.Āmaṇḍasāraketi āmalakaphalāni pisitvā tena kakkena katatelabhājane. Tattha kira pakkhittaṃ telaṃ sītaṃ hoti. Tathā hi vuttaṃ ācariyena –
‘‘อุตฺตรารณิยํ วาปิ, ธนุเก เปลฺลทณฺฑเก;
‘‘Uttarāraṇiyaṃ vāpi, dhanuke pelladaṇḍake;
มาลากมฺมาทิ ยํ กิญฺจิ, วณฺณมฎฺฐํ น วฎฺฎติฯ
Mālākammādi yaṃ kiñci, vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭati.
‘‘สณฺฑาเส ทนฺตกฎฺฐานํ, ตถา เฉทนวาสิยา;
‘‘Saṇḍāse dantakaṭṭhānaṃ, tathā chedanavāsiyā;
ทฺวีสุ ปเสฺสสุ โลเหน, พนฺธิตุํ ปน วฎฺฎติฯ
Dvīsu passesu lohena, bandhituṃ pana vaṭṭati.
‘‘ตถา กตฺตรทเณฺฑปิ, จิตฺตกมฺมํ น วฎฺฎติ;
‘‘Tathā kattaradaṇḍepi, cittakammaṃ na vaṭṭati;
วฎฺฎเลขาว วฎฺฎนฺติ, เอกา วา เทฺวปิ เหฎฺฐโตฯ
Vaṭṭalekhāva vaṭṭanti, ekā vā dvepi heṭṭhato.
‘‘วิสาเณ นาฬิยํ วาปิ, ตเถวามณฺฑสารเก;
‘‘Visāṇe nāḷiyaṃ vāpi, tathevāmaṇḍasārake;
เตลภาชนเก สพฺพํ, วณฺณมฎฺฐํ ตุ วฎฺฎตี’’ติฯ
Telabhājanake sabbaṃ, vaṇṇamaṭṭhaṃ tu vaṭṭatī’’ti.
ฎีกายมฺปิ อรณิสหิเต ภนฺตกิจฺจกโร ทโณฺฑ อุตฺตรารณี นามฯ วาปีติ ปิ-สเทฺทน อธรารณิํ สงฺคณฺหาติฯ อุทุกฺขลทณฺฑเสฺสตํ อธิวจนํฯ อญฺฉนกยนฺตธนุ ธนุกํ นามฯ มุสลมตฺถกปีฬนทณฺฑโก เปลฺลทณฺฑโก นามฯ สณฺฑาเสติ อคฺคิสณฺฑาเสฯ ทนฺตกฎฺฐานํ เฉทนวาสิยา ตถา ยํ กิญฺจิ วณฺณมฎฺฐํ น วฎฺฎตีติ สมฺพโนฺธฯ ทฺวีสุ ปเสฺสสูติ วาสิยา อุโภสุ ปเสฺสสุฯ โลเหนาติ กปฺปิยโลเหนฯ พนฺธิตุํ วฎฺฎตีติ อุชุกเมว วา จตุรสฺสํ วา อฎฺฐํสํ วา พนฺธิตุํ วฎฺฎติฯ สณฺฑาเสติ อคฺคิสณฺฑาเสติ นิสฺสเนฺทเห วุตฺตํฯ อฎฺฐกถายํ ปเนตฺถ สูจิสณฺฑาโส ทสฺสิโต ฯ เหฎฺฐาติ เหฎฺฐา อโยปฎฺฎวลเยฯ ‘‘อุปริ อหิจฺฉตฺตกมกุฬมตฺต’’นฺติ อฎฺฐกถายํ วุตฺตํฯ วิสาเณติ เตลาสิญฺจนกควยมหิํสาทิสิเงฺคฯ นาฬิยํ วาปีติ เวฬุนาฬิกาทินาฬิยํฯ อปิ-สเทฺทน อลาพุํ สงฺคณฺหาติฯ อามณฺฑสารเกติ อามลกจุณฺณมยเตลฆเฎ ฯ เตลภาชนเกติ วุตฺตปฺปกาเรเยว เตลภาชเนฯ สพฺพํ วณฺณมฎฺฐํ วฎฺฎตีติ ปุมิตฺถิรูปรหิตํ มาลากมฺมาทิ สพฺพํ วณฺณมฎฺฐํ วฎฺฎตีติ อาคตํฯ
Ṭīkāyampi araṇisahite bhantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇī nāma. Vāpīti pi-saddena adharāraṇiṃ saṅgaṇhāti. Udukkhaladaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ. Añchanakayantadhanu dhanukaṃ nāma. Musalamatthakapīḷanadaṇḍako pelladaṇḍako nāma. Saṇḍāseti aggisaṇḍāse. Dantakaṭṭhānaṃ chedanavāsiyā tathā yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti sambandho. Dvīsu passesūti vāsiyā ubhosu passesu. Lohenāti kappiyalohena. Bandhituṃ vaṭṭatīti ujukameva vā caturassaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā bandhituṃ vaṭṭati. Saṇḍāseti aggisaṇḍāseti nissandehe vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ panettha sūcisaṇḍāso dassito . Heṭṭhāti heṭṭhā ayopaṭṭavalaye. ‘‘Upari ahicchattakamakuḷamatta’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Visāṇeti telāsiñcanakagavayamahiṃsādisiṅge. Nāḷiyaṃ vāpīti veḷunāḷikādināḷiyaṃ. Api-saddena alābuṃ saṅgaṇhāti. Āmaṇḍasāraketi āmalakacuṇṇamayatelaghaṭe . Telabhājanaketi vuttappakāreyeva telabhājane. Sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti pumitthirūparahitaṃ mālākammādi sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti āgataṃ.
ภูมตฺถรเณติ กฎสาราทิมเย ปริกมฺมกตาย ภูมิยา อตฺถริตพฺพอตฺถรเณฯ ปานียฆเฎติ อิมินา สพฺพภาชเน สงฺคณฺหาติฯ สพฺพํ…เป.… วฎฺฎตีติ ยถาวุเตฺตสุ มญฺจาทีสุ อิตฺถิปุริสรูปมฺปิ วฎฺฎติฯ เตลภาชเนสุเยว อิตฺถิปุริสรูปานํ ปฎิกฺขิปิตตฺตา เตลภาชเนน สห อคเณตฺวา วิสุํ มญฺจาทีนํ คหิตตฺตา จาติ วทนฺติฯ กิญฺจาปิ วทนฺติ, เอเตสํ ปน มญฺจาทีนํ หเตฺถน อามสิตพฺพภณฺฑตฺตา อิตฺถิรูปเมตฺถ น วฎฺฎตีติ คเหตพฺพํฯ วชิรพุทฺธิฎีกายํ (วชิร. ฎี. ปาราชิก ๘๕) ปน ‘‘ตาลวณฺฎพีชนิอาทีสุ วณฺณมฎฺฐกมฺมํ วฎฺฎตี’’ติ วุตฺตํฯ กิญฺจาปิ ตานิ กุญฺจิกา วิย ปริหรณียานิ, อถ โข อุจฺจาวจานิ น ธาเรตพฺพานีติ ปฎิเกฺขปาภาวโต วุตฺตํฯ เกวลญฺหิ ตานิ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว วิธูปนญฺจ ตาลวณฺฎญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตานิฯ คณฺฐิปเท ปน ‘‘เตลภาชเนสุ วณฺณมฎฺฐกมฺมํ วฎฺฎติ, เสนาสนปริกฺขารตฺตา วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํฯ อาจริยพุทฺธทตฺตเตฺถเรนปิ วุตฺตเมว –
Bhūmattharaṇeti kaṭasārādimaye parikammakatāya bhūmiyā attharitabbaattharaṇe. Pānīyaghaṭeti iminā sabbabhājane saṅgaṇhāti. Sabbaṃ…pe… vaṭṭatīti yathāvuttesu mañcādīsu itthipurisarūpampi vaṭṭati. Telabhājanesuyeva itthipurisarūpānaṃ paṭikkhipitattā telabhājanena saha agaṇetvā visuṃ mañcādīnaṃ gahitattā cāti vadanti. Kiñcāpi vadanti, etesaṃ pana mañcādīnaṃ hatthena āmasitabbabhaṇḍattā itthirūpamettha na vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 85) pana ‘‘tālavaṇṭabījaniādīsu vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi tāni kuñcikā viya pariharaṇīyāni, atha kho uccāvacāni na dhāretabbānīti paṭikkhepābhāvato vuttaṃ. Kevalañhi tāni ‘‘anujānāmi bhikkhave vidhūpanañca tālavaṇṭañcā’’tiādinā vuttāni. Gaṇṭhipade pana ‘‘telabhājanesu vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati, senāsanaparikkhārattā vutta’’nti vuttaṃ. Ācariyabuddhadattattherenapi vuttameva –
‘‘ปานียสฺส อุฬุเงฺกปิ, โทณิยํ รชนสฺสปิ;
‘‘Pānīyassa uḷuṅkepi, doṇiyaṃ rajanassapi;
ฆเฎ ผลกปีเฐปิ, วลยาธารกาทิเกฯ
Ghaṭe phalakapīṭhepi, valayādhārakādike.
‘‘ตถา ปตฺตปิธาเน จ, ตาลวเณฺฎ จ พีชเน;
‘‘Tathā pattapidhāne ca, tālavaṇṭe ca bījane;
ปาทปุญฺฉนิยํ วาปิ, สมฺมุญฺชนิยเมว จฯ
Pādapuñchaniyaṃ vāpi, sammuñjaniyameva ca.
‘‘มเญฺจ ภูมตฺถเร ปีเฐ, ภิสิพิโมฺพหเนสุ จ;
‘‘Mañce bhūmatthare pīṭhe, bhisibimbohanesu ca;
มาลากมฺมาทิกํ จิตฺตํ, สพฺพเมว จ วฎฺฎตี’’ติฯ
Mālākammādikaṃ cittaṃ, sabbameva ca vaṭṭatī’’ti.
๑๔. เอวํ สมณปริกฺขาเรสุ กปฺปิยากปฺปิยํ กเถตฺวา อิทานิ เสนาสเน กเถตุํ ‘‘เสนาสเน ปนา’’ตฺยาทิมาหฯ เอตฺถ ปน-สโทฺท วิเสสโชตโกฯ เตน สพฺพรตนมยมฺปิ วณฺณมฎฺฐกมฺมํ วฎฺฎติ, กิมงฺคํ ปน อญฺญวณฺณมฎฺฐกมฺมนฺติ อตฺถํ โชเตติฯ ยทิ เอวํ กิสฺมิญฺจิ ปฎิเสเธตเพฺพ สเนฺตปิ ตถา วตฺตพฺพํ สิยาติ อาห ‘‘เสนาสเน กิญฺจิ ปฎิเสเธตพฺพํ นตฺถี’’ติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ อาจริยพุทฺธทตฺตเตฺถเรน –
14. Evaṃ samaṇaparikkhāresu kappiyākappiyaṃ kathetvā idāni senāsane kathetuṃ ‘‘senāsane panā’’tyādimāha. Ettha pana-saddo visesajotako. Tena sabbaratanamayampi vaṇṇamaṭṭhakammaṃ vaṭṭati, kimaṅgaṃ pana aññavaṇṇamaṭṭhakammanti atthaṃ joteti. Yadi evaṃ kismiñci paṭisedhetabbe santepi tathā vattabbaṃ siyāti āha ‘‘senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthī’’ti. Vuttampi cetaṃ ācariyabuddhadattattherena –
‘‘นานามณิมยตฺถมฺภ-กวาฎทฺวารภิตฺติกํ ;
‘‘Nānāmaṇimayatthambha-kavāṭadvārabhittikaṃ ;
เสนาสนมนุญฺญาตํ, กา กถา วณฺณมฎฺฐเกฯ
Senāsanamanuññātaṃ, kā kathā vaṇṇamaṭṭhake.
‘‘โสวณฺณิยํ ทฺวารกวาฎพทฺธํ;
‘‘Sovaṇṇiyaṃ dvārakavāṭabaddhaṃ;
สุวณฺณนานามณิภิตฺติภูมิํ;
Suvaṇṇanānāmaṇibhittibhūmiṃ;
น กิญฺจิ เอกมฺปิ นิเสธนียํ;
Na kiñci ekampi nisedhanīyaṃ;
เสนาสนํ วฎฺฎติ สพฺพเมวา’’ติฯ
Senāsanaṃ vaṭṭati sabbamevā’’ti.
สมนฺตปาสาทิกายมฺปิ ปฐมสงฺฆาทิเสสวณฺณนายํ (ปารา. อฎฺฐ. ๒.๒๘๑) ‘‘เสนาสนปริโภโค ปน สพฺพกปฺปิโย, ตสฺมา ชาตรูปรชตมยา สเพฺพปิ เสนาสนปริกฺขารา อามาสาฯ ภิกฺขูนํ ธมฺมวินยวณฺณนฎฺฐาเน รตนมณฺฑเป กโรนฺติ ผลิกตฺถเมฺภ รตนทามปฎิมณฺฑิเตฯ ตตฺถ สพฺพุปกรณานิ ภิกฺขูนํ ปฎิชคฺคิตุํ วฎฺฎนฺตี’’ติ อาคตํฯ ตสฺสา วณฺณนายํ ปน วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. ๑.๒๘๑) ‘‘สพฺพกปฺปิโยติ ยถาวุตฺตสุวณฺณาทิมยานํ เสนาสนปริกฺขารานํ อามสนโคปนาทิวเสน ปริโภโค สพฺพถา กปฺปิโยติ อธิปฺปาโยฯ เตนาห ‘ตสฺมา’ติอาทิฯ ‘ภิกฺขูนํ ธมฺมวินยวณฺณนฎฺฐาเน’ติ วุตฺตตฺตา สงฺฆิกเมว สุวณฺณมยํ เสนาสนํ เสนาสนปริกฺขารา จ วฎฺฎนฺติ, น ปุคฺคลิกานีติ เวทิตพฺพ’’นฺติ วณฺณิตํฯ
Samantapāsādikāyampi paṭhamasaṅghādisesavaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.281) ‘‘senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo, tasmā jātarūparajatamayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā. Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne ratanamaṇḍape karonti phalikatthambhe ratanadāmapaṭimaṇḍite. Tattha sabbupakaraṇāni bhikkhūnaṃ paṭijaggituṃ vaṭṭantī’’ti āgataṃ. Tassā vaṇṇanāyaṃ pana vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.281) ‘‘sabbakappiyoti yathāvuttasuvaṇṇādimayānaṃ senāsanaparikkhārānaṃ āmasanagopanādivasena paribhogo sabbathā kappiyoti adhippāyo. Tenāha ‘tasmā’tiādi. ‘Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne’ti vuttattā saṅghikameva suvaṇṇamayaṃ senāsanaṃ senāsanaparikkhārā ca vaṭṭanti, na puggalikānīti veditabba’’nti vaṇṇitaṃ.
เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนายมฺปิ สมนฺตปาสาทิกายํ (จูฬว. อฎฺฐ. ๓๒๐) ‘สพฺพํ ปาสาทปริโภคนฺติ สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรานิ กวาฎานิ มญฺจปีฐานิ ตาลวณฺฎานิ สุวณฺณรชตมยปานียฆฎปานียสราวานิ ยํ กิญฺจิ จิตฺตกมฺมกตํ, สพฺพํ วฎฺฎติฯ ปาสาทสฺส ทาสิทาสํ เขตฺตํ วตฺถุํ โคมหิํสํ เทมาติ วทนฺติ, ปาเฎกฺกํ คหณกิจฺจํ นตฺถิ, ปาสาเท ปฎิคฺคหิเต ปฎิคฺคหิตเมว โหติฯ โคนกาทีนิ สงฺฆิกวิหาเร วา ปุคฺคลิกวิหาเร วา มญฺจปีเฐสุ อตฺถริตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฎฺฎนฺติ, ธมฺมาสเน ปน คิหิวิกตนีหาเรน ลพฺภนฺติ, ตตฺราปิ นิปชฺชิตุํ น วฎฺฎตี’’ติ อาคตํฯ ตสฺสา วณฺณนายํ ปน วิมติวิโนทนิยํ (วิ. วิ. ฎี. จูฬวคฺค ๒.๓๒๐) ‘‘สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรานีติ สงฺฆิกเสนาสนํ สนฺธาย วุตฺตํ, ปุคฺคลิกํ ปน สุวณฺณาทิวิจิตฺรํ ภิกฺขุสฺส สมฺปฎิจฺฉิตุเมว น วฎฺฎติ ‘น เตฺววาหํ ภิกฺขเว เกนจิ ปริยาเยน ชาตรูปรชตํ สาทิตพฺพ’นฺติ (มหาว. ๒๙๙) วุตฺตตฺตา, เตเนเวตฺถ อฎฺฐกถายํ ‘สงฺฆิกวิหาเร วา ปุคฺคลิกวิหาเร วา’ติ น วุตฺตํ, โคนกาทิอกปฺปิยภณฺฑวิสเยว เอวํ วุตฺตํ, เอกภิกฺขุสฺสปิ เตสํ คหเณ โทสาภาวา’’ติ วณฺณิตํฯ
Senāsanakkhandhakavaṇṇanāyampi samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 320) ‘sabbaṃ pāsādaparibhoganti suvaṇṇarajatādivicitrāni kavāṭāni mañcapīṭhāni tālavaṇṭāni suvaṇṇarajatamayapānīyaghaṭapānīyasarāvāni yaṃ kiñci cittakammakataṃ, sabbaṃ vaṭṭati. Pāsādassa dāsidāsaṃ khettaṃ vatthuṃ gomahiṃsaṃ demāti vadanti, pāṭekkaṃ gahaṇakiccaṃ natthi, pāsāde paṭiggahite paṭiggahitameva hoti. Gonakādīni saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā mañcapīṭhesu attharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti, dhammāsane pana gihivikatanīhārena labbhanti, tatrāpi nipajjituṃ na vaṭṭatī’’ti āgataṃ. Tassā vaṇṇanāyaṃ pana vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.320) ‘‘suvaṇṇarajatādivicitrānīti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ, puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘na tvevāhaṃ bhikkhave kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabba’nti (mahāva. 299) vuttattā, tenevettha aṭṭhakathāyaṃ ‘saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā’ti na vuttaṃ, gonakādiakappiyabhaṇḍavisayeva evaṃ vuttaṃ, ekabhikkhussapi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā’’ti vaṇṇitaṃ.
ตสฺมิํเยว ขนฺธเก อฎฺฐกถายํ (จูฬว. อฎฺฐ. ๓๒๑) ‘‘สเจปิ ราชราชมหามตฺตาทโย เอกปฺปหาเรเนว มญฺจสตํ วา มญฺจสหสฺสํ วา เทนฺติ, สเพฺพ กปฺปิยมญฺจา สมฺปฎิจฺฉิตพฺพา, สมฺปฎิจฺฉิตฺวา วุฑฺฒปฎิปาฎิยา สงฺฆิกปริโภเคน ปริภุญฺชถาติ ทาตพฺพา, ปุคฺคลิกวเสน น ทาตพฺพา’’ติ อาคตํฯ ตสฺสา วณฺณนายํเยว วิมติวิโนทนิยํ ‘‘กปฺปิยมญฺจา สมฺปฎิจฺฉิตพฺพาติ อิมินา สุวณฺณาทิวิจิตฺตํ อกปฺปิยมญฺจํ ‘สงฺฆสฺสา’ติ วุเตฺตปิ สมฺปฎิจฺฉิตุํ น วฎฺฎตีติ ทเสฺสติ, ‘วิหารสฺส เทมา’ติ วุเตฺต สงฺฆเสฺสว วฎฺฎติ, น ปุคฺคลสฺส เขตฺตาทิ วิยาติ ทฎฺฐพฺพ’’นฺติ วณฺณิตํ, ตสฺมา ภควโต อาณํ สมฺปฎิจฺฉเนฺตหิ ลชฺชิเปสลพหุสฺสุตสิกฺขากามภูเตหิ ภิกฺขูหิ สุฎฺฐุ มนสิกาตพฺพมิทํ ฐานํฯ
Tasmiṃyeva khandhake aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 321) ‘‘sacepi rājarājamahāmattādayo ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti, sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā, sampaṭicchitvā vuḍḍhapaṭipāṭiyā saṅghikaparibhogena paribhuñjathāti dātabbā, puggalikavasena na dātabbā’’ti āgataṃ. Tassā vaṇṇanāyaṃyeva vimativinodaniyaṃ ‘‘kappiyamañcā sampaṭicchitabbāti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘saṅghassā’ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti, ‘vihārassa demā’ti vutte saṅghasseva vaṭṭati, na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabba’’nti vaṇṇitaṃ, tasmā bhagavato āṇaṃ sampaṭicchantehi lajjipesalabahussutasikkhākāmabhūtehi bhikkhūhi suṭṭhu manasikātabbamidaṃ ṭhānaṃ.
นนุ จ เสนาสเน วิรุทฺธเสนาสนํ นาม ปฎิเสเธตพฺพํ อตฺถิ, อถ กสฺมา ‘‘เสนาสเน กิญฺจิ ปฎิเสเธตพฺพํ นตฺถี’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อญฺญตฺร วิรุทฺธเสนาสนา’’ติฯ ตสฺสโตฺถ – วิรุทฺธเสนาสนา วิรุทฺธเสนาสนํ อญฺญตฺร ฐเปตฺวา อญฺญํ วณฺณมฎฺฐกมฺมาทิกมฺมํ สนฺธาย เสนาสเน กิญฺจิ ปฎิเสเธตพฺพํ นตฺถีติ วุตฺตํ, น ตทภาโวติฯ ยทิ เอวํ ตํ วิรุทฺธเสนาสนํ อาจริเยน วตฺตพฺพํ, กตมํ วิรุทฺธเสนาสนํ นามาติ ปุจฺฉายมาห ‘‘วิรุทฺธ…เป.… วุจฺจตี’’ติฯ ตตฺถ อเญฺญสนฺติ สีมสฺสามิกานํฯ ราชวลฺลเภหีติ ลชฺชิเปสลานํ อุโปสถาทิอนฺตรายกรา อลชฺชิโน ภินฺนลทฺธิกา จ ภิกฺขู อธิเปฺปตา เตหิ สห อุโปสถาทิกรณาโยคโตฯ เตน จ ‘‘สีมายา’’ติ วุตฺตํฯ เตสํ ลชฺชิปริสาติ เตสํ สีมสฺสามิกานํ อนุพลํ ทาตุํ สมตฺถา ลชฺชิปริสาฯ ภิกฺขูหิ กตนฺติ ยํ อลชฺชีนํ เสนาสนเภทนาทิกํ ลชฺชิภิกฺขูหิ กตํ, ตํ สพฺพํ สุกตเมว อลชฺชินิคฺคหตฺถาย ปวเตฺตตพฺพโตฯ
Nanu ca senāsane viruddhasenāsanaṃ nāma paṭisedhetabbaṃ atthi, atha kasmā ‘‘senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthī’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aññatra viruddhasenāsanā’’ti. Tassattho – viruddhasenāsanā viruddhasenāsanaṃ aññatra ṭhapetvā aññaṃ vaṇṇamaṭṭhakammādikammaṃ sandhāya senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthīti vuttaṃ, na tadabhāvoti. Yadi evaṃ taṃ viruddhasenāsanaṃ ācariyena vattabbaṃ, katamaṃ viruddhasenāsanaṃ nāmāti pucchāyamāha ‘‘viruddha…pe… vuccatī’’ti. Tattha aññesanti sīmassāmikānaṃ. Rājavallabhehīti lajjipesalānaṃ uposathādiantarāyakarā alajjino bhinnaladdhikā ca bhikkhū adhippetā tehi saha uposathādikaraṇāyogato. Tena ca ‘‘sīmāyā’’ti vuttaṃ. Tesaṃ lajjiparisāti tesaṃ sīmassāmikānaṃ anubalaṃ dātuṃ samatthā lajjiparisā. Bhikkhūhi katanti yaṃ alajjīnaṃ senāsanabhedanādikaṃ lajjibhikkhūhi kataṃ, taṃ sabbaṃ sukatameva alajjiniggahatthāya pavattetabbato.
เอตฺถ จ สิยา – ‘‘อเญฺญสํ สีมายา’’ติ อฎฺฐกถายํ วุตฺตํ, สีมา นาม พหุวิธา, กตรสีมํ สนฺธายาติ? พทฺธสีมํ สนฺธายาติ ทฎฺฐพฺพํฯ กถํ วิญฺญายตีติ เจ? ‘‘มา อมฺหากํ อุโปสถปวารณานํ อนฺตรายมกตฺถา’’ติ อฎฺฐกถายเมว วุตฺตตฺตา, สารตฺถทีปนิยมฺปิ (สารตฺถ.ฎี. ๒.๘๕) ‘‘อุโปสถปวารณานํ อนฺตรายกรา อลชฺชิโน ราชกุลูปกา วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา, อุโปสถาทิวินยกมฺมเขตฺตภูตาย เอว สีมาย อิธ อธิเปฺปตตฺตา ฯ ยทิ เอวํ คามสีมสตฺตพฺภนฺตรสีมอุทกุเกฺขปสีมาโยปิ ตํเขตฺตภูตา เอว, ตสฺมา ตาปิ สนฺธายาติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพํ ตาสํ อพทฺธสีมตฺตา, น เต ตาสํ สามิกา, พทฺธสีมาเยว ภิกฺขูนํ กิริยาย สิทฺธตฺตา ตาสํเยว เต สามิกาฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ ปน สีมสฺสามิเกหิ ภิกฺขูหี’’ติฯ ยํ ปน วทนฺติ ‘‘อุปจารสีมาปิ ตํเขตฺตภูตา’’ติ, ตํ น คเหตพฺพํ, ตสฺสา ตทเกฺขตฺตภาวํ อุปริ สีมาวินิจฺฉยกถาทีสุ (วิ. สงฺค. อฎฺฐ. ๑๕๖ อาทโย) กถยิสฺสามฯ อปิจ คามสีมาย อเญฺญสํ เสนาสนกรณสฺส ปฎิเสธิตุมยุตฺตตฺตา สตฺตพฺภนฺตรอุทกุเกฺขปสีมานญฺจ สพฺพทา อติฎฺฐนโต พทฺธสีมาเยว อธิเปฺปตาติ วิญฺญายตีติฯ
Ettha ca siyā – ‘‘aññesaṃ sīmāyā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, sīmā nāma bahuvidhā, katarasīmaṃ sandhāyāti? Baddhasīmaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Mā amhākaṃ uposathapavāraṇānaṃ antarāyamakatthā’’ti aṭṭhakathāyameva vuttattā, sāratthadīpaniyampi (sārattha.ṭī. 2.85) ‘‘uposathapavāraṇānaṃ antarāyakarā alajjino rājakulūpakā vuccantī’’ti vuttattā, uposathādivinayakammakhettabhūtāya eva sīmāya idha adhippetattā . Yadi evaṃ gāmasīmasattabbhantarasīmaudakukkhepasīmāyopi taṃkhettabhūtā eva, tasmā tāpi sandhāyāti vattabbanti? Na vattabbaṃ tāsaṃ abaddhasīmattā, na te tāsaṃ sāmikā, baddhasīmāyeva bhikkhūnaṃ kiriyāya siddhattā tāsaṃyeva te sāmikā. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ pana sīmassāmikehi bhikkhūhī’’ti. Yaṃ pana vadanti ‘‘upacārasīmāpi taṃkhettabhūtā’’ti, taṃ na gahetabbaṃ, tassā tadakkhettabhāvaṃ upari sīmāvinicchayakathādīsu (vi. saṅga. aṭṭha. 156 ādayo) kathayissāma. Apica gāmasīmāya aññesaṃ senāsanakaraṇassa paṭisedhitumayuttattā sattabbhantaraudakukkhepasīmānañca sabbadā atiṭṭhanato baddhasīmāyeva adhippetāti viññāyatīti.
ฉินฺทาเปยฺย วา ภินฺทาเปยฺย วา, อนุปวโชฺชติ อิทํ สพฺพมตฺติกามยกุฎี วิย สพฺพถา อนุปโยคารหํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ยํ ปน ปญฺจวณฺณสุเตฺตหิ วินทฺธฉตฺตาทิกํ, ตตฺถ อกปฺปิยภาโคว ฉินฺทิตโพฺพ, น ตทวเสโส, ตสฺส กปฺปิยตฺตาติ ฉินฺทโนฺต อุปวโชฺชว โหติฯ เตเนว วุตฺตํ ‘‘ฆฎกมฺปิ วาฬรูปมฺปิ ฉินฺทิตฺวา ธาเรตพฺพ’’นฺติอาทิฯ
Chindāpeyya vā bhindāpeyya vā, anupavajjoti idaṃ sabbamattikāmayakuṭī viya sabbathā anupayogārahaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana pañcavaṇṇasuttehi vinaddhachattādikaṃ, tattha akappiyabhāgova chinditabbo, na tadavaseso, tassa kappiyattāti chindanto upavajjova hoti. Teneva vuttaṃ ‘‘ghaṭakampi vāḷarūpampi chinditvā dhāretabba’’ntiādi.
อิติ วินยสงฺคหสํวณฺณนาภูเต วินยาลงฺกาเร
Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre
ปริกฺขารวินิจฺฉยกถาลงฺกาโร นาม
Parikkhāravinicchayakathālaṅkāro nāma
ทุติโย ปริเจฺฉโทฯ
Dutiyo paricchedo.
