| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / ધમ્મસઙ્ગણી-મૂલટીકા • Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā |
લોકુત્તરકુસલં
Lokuttarakusalaṃ
પકિણ્ણકકથાવણ્ણના
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
તત્રાતિ લોકુત્તરજ્ઝાને. અજ્ઝત્તઞ્ચાતિ ઉપડ્ઢગાથાય અભિનિવિસિતબ્બં વુટ્ઠાતબ્બં વિપસ્સનાભૂમિં પઞ્ચધા ઉદ્દિસતિ. સત્તઅટ્ઠાદીનિ અઙ્ગાનિ સત્તટ્ઠઙ્ગાનીતિ આદિસદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો. નિમિત્તન્તિ યતો વુટ્ઠાનં, તાનિ નિમિત્તપવત્તાનિ નિમિત્તવચનેનેવ ઉદ્દિસતિ. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસં નિયમેતિ. કસ્મા? તતો તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સસઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવનાભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો. તેસમ્પિ વાદેસુ…પે॰… વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ વેદિતબ્બા. કસ્મા? વિપસ્સનાનિયમેનેવ હિ પઠમત્થેરવાદેપિ અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકમગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ, ઇતરે ચ પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકા. એવં સેસવાદેસુપિ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો.
Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.
પકિણ્ણકસઙ્ખારેતિ પાદકજ્ઝાનતો અઞ્ઞસઙ્ખારે. તેન પાદકજ્ઝાનસઙ્ખારેસુ સમ્મસિતેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તત્રાપીતિ દુતિયત્થેરવાદેપિ. તંતંઝાનિકતા તંતંસમ્મસિતસઙ્ખારવિપસ્સનાનિયમેહિ હોતિ. તત્રાપિ હિ વિપસ્સના તંતંવિરાગાવિરાગભાવનાભાવેન સોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચ હુત્વા ઝાનઙ્ગાદિનિયમં મગ્ગસ્સ કરોતીતિ એવં વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
તન્તિ તંતંઝાનસદિસભવનં. સ્વાયમત્થો પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયેહિ વિના અજ્ઝાસયમત્તેન અસિજ્ઝના ઉપનિસ્સયેન વિના સઙ્કપ્પમત્તેન સકદાગામિફલાદીનં અસિજ્ઝનદીપકેન નન્દકોવાદેન (મ॰ નિ॰ ૩.૩૯૮ આદયો) દીપેતબ્બો. તત્થ હિ સોતાપન્નાયપિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પભાવં વદન્તેન ભગવતા યસ્સ યસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સાતિ તેન તેન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પતા હોતિ, ન તતો પરં સઙ્કપ્પસબ્ભાવેપિ અસિજ્ઝનતોતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. એવમિધાપિ યસ્સ યસ્સ દુતિયાદિઝાનિકસ્સ મગ્ગસ્સ યથાવુત્તો ઉપનિસ્સયો અત્થિ, તસ્સ તસ્સેવ અજ્ઝાસયો નિયામકો, નાઞ્ઞસ્સ સતિપિ તસ્મિં અસિજ્ઝનતો. ઇમસ્મિં પન વાદે પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયસબ્ભાવે અજ્ઝાસયો એકન્તેન હોતિ, તંતંફલૂપનિસ્સયસબ્ભાવે તંતંસઙ્કપ્પો વિયાતિ તદભાવાભાવતો અજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વુત્તં.
Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.
યસ્મિં પન પાદકજ્ઝાનં નત્થીતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકવજ્જાનં પાદકાનિ લોકિયજ્ઝાનાનિ સન્ધાય વુત્તં. અપ્પનાપ્પત્તિ ચ ઓળારિકઙ્ગાતિક્કમનુપનિસ્સયાભાવે પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ વિના ન હોતીતિ ‘‘સોમનસ્સસહગતમગ્ગો હોતી’’તિ આહ. ઉપેક્ખાસહગતમગ્ગોતિ એતેન ચતુત્થજ્ઝાનિકતાપિ સમાના અનુસયસમુગ્ઘાટનસમત્થસ્સ ન સઙ્ખારાવસેસતાતિ દસ્સેતિ. તે ચ વાદા ન વિરુજ્ઝન્તિ અજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચમજ્ઝાનિકતાય પઠમાદિજ્ઝાનિકતાય ચ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અજ્ઝાસયો ચ સાત્થકો હોતિ, અઞ્ઞથા પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનેહેવ નિયમસ્સ સિદ્ધત્તા અજ્ઝાસયો નિયામકો વુચ્ચમાનો નિરત્થકો સિયાતિ. ઇધ પન અટ્ઠસાલિનિયા નિયામને એકન્તિકં વિપસ્સનાસઙ્ખાતં અત્થમેવ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘તેસમ્પિ વાદેસુ અયં…પે॰… વિપસ્સનાવ નિયમેતી’’તિ વદન્તેન તયોપેતે વાદે વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ દસ્સિતં. તંતંવાદાનઞ્હિ વિપસ્સનાસહિતાનમેવ સિદ્ધિ, નાઞ્ઞથાતિ દસ્સિતન્તિ.
Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.
પવેધતીતિ ગોત્રભુસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. યદિ પઞ્ચમચિત્તક્ખણે જવનં પતિતં નામ હોતિ, કથં તદા ગોત્રભુ તદનન્તરઞ્ચ મગ્ગો જવનસ્સ પતિતક્ખણે ઉપ્પજ્જતીતિ? અપુબ્બસ્સ જવનન્તરસ્સ પતિતતાભાવતો. તદેવ હિ જવનં અનેકક્ખત્તું પવત્તમાનં પતિતં સિયાતિ, ગોત્રભુ પન આરમ્મણન્તરે ઉપ્પન્નં અપુબ્બં જવનં, તથા મગ્ગો ભૂમન્તરતો ચાતિ. નનુ ચ સત્તમજવનચેતનાય બલવતાય ઉપપજ્જવેદનીયભાવો હોતિ આનન્તરિયતાપીતિ, તત્થાયં અધિપ્પાયો સિયા ‘‘પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન અન્તિમજવનચેતનાય સુસઙ્ખતત્તા સા સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિકા ચ હોતિ, ન અપતિતજવનચેતના વિય બલવતાયા’’તિ.
Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.
પુન અનુલોમં તં અનુબન્ધેય્યાતિ ગોત્રભુસ્સ હિ સઙ્ખારારમ્મણત્તે સતિ તદપિ અનુલોમમેવાતિ પુરિમઅનુલોમં વિય તં તદપિ અઞ્ઞં અનુલોમં અનુબન્ધેય્ય, ન મગ્ગોતિ મગ્ગવુટ્ઠાનમેવ ચ ન ભવેય્ય અત્તનો સદિસાલમ્બનસ્સ આવજ્જનટ્ઠાનિયસ્સ પચ્ચયસ્સ અલાભા. અપ્પહીનભાવેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનુસયિતા કિલેસા સા ભૂમિ એતેહિ લદ્ધાતિ કત્વા ભૂમિલદ્ધા. વટ્ટં સિનોન્તિ બન્ધન્તીતિ કત્વા વટ્ટસેતૂ ચ, તેસં સમુગ્ઘાતકરણન્તિપિ એતદેવસ્સ લોભક્ખન્ધાદિપદાલનં વુચ્ચતિ. તન્તિ પવત્તં. એકં ભવન્તિ અનાગામિનો અનેકક્ખત્તુઞ્ચ તત્થેવ ઉપપજ્જન્તસ્સ હેટ્ઠા અનાગમનવસેન એકો ભવોતિ ગહેત્વા વુત્તં.
Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.
ઇમસ્સ પનત્થસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ ઉપાદિન્નકપવત્તતો વુટ્ઠાનસ્સ. અપાયેસુ સત્તમભવતો ઉદ્ધં સુગતિયઞ્ચ વિપાકદાયકસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયઘાતો સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધો દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ ભવેસૂતિ અનાગામિમગ્ગે અભાવિતે સકદાગામિસ્સ કામધાતુયં યે દ્વે ભવા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસૂતિ અત્થો. ચલતીતિ એતેન ચલનસભાવમેવ દસ્સેતિ, ન અચલનાભાવં, તસ્મા અચલનં દસ્સેત્વા પુન ચલનં દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. યેપિ વા કત્થચિ ચત્તારોપિ મગ્ગે સમાનપટિપદે દિસ્વા સભાવતો અચલનમેવ ગણ્હેય્યું, તેસં તંગહણનિવારણત્થં ‘‘ચલતી’’તિ વુત્તં, ન ચલનાવધારણત્થન્તિ યુત્તં ઉભયદસ્સનં. અથ વા યદિપિ કેસઞ્ચિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સમાનપટિપદા, તથાપિ કિલેસિન્દ્રિયેહિ સિજ્ઝમાના પટિપદા તેસં વસેન ચલનપકતિકા એવાતિ ‘‘ચલતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘ન ચલતી’’તિ.
Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.
લોકુત્તરકુસલપકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
