| Library / Tipiṭaka / तिपिटक • Tipiṭaka / नेत्तिविभाविनी • Nettivibhāvinī |
४. पदट्ठानहारविभङ्गविभावना
4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavibhāvanā
२२. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन युत्तिहारविभङ्गभूतेन पञ्हाविस्सज्जनादीनं युत्तायुत्तभावो विभत्तो, सो संवण्णनाविसेसभूतो युत्तिहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो पदट्ठानहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो पदट्ठानो हारो’’तिआदि आरद्धं। तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु हारेसु कतमो संवण्णनाविसेसो पदट्ठानो हारो पदट्ठानहारविभङ्गोति पुच्छति। ‘‘धम्मं देसेसि जिनो’’तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘अयं पदट्ठानो हारो’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो पदट्ठानहारविभङ्गोति विञ्ञेय्यो। तेन वुत्तं – ‘‘तत्थ कतमो पदट्ठानो हारोतिआदि पदट्ठानहारविभङ्गो’’ति (नेत्ति॰ अट्ठ॰ २२)। ‘‘अयं इदानि वुच्चमानो वित्थारभूतो पदट्ठानो हारो पिटकत्तये देसितेसु धम्मेसु किं नाम धम्मं देसयति संवण्णेती’’ति पुच्छं ठपेत्वा ‘‘इदं आसन्नकारणं इमस्स आसन्नफलस्स पदट्ठान’’न्ति नियमेत्वा विभजितुं ‘‘अयं पदट्ठानो’’तिआदि वुत्तं। तस्सत्थो – सब्बेसु विञ्ञेय्यधम्मेसु याथावतो असम्पटिवेधो लक्खणं एतिस्सा अविज्जायाति सब्बधम्मयाथावअसम्पटिवेधलक्खणा, अविज्जा, तस्सा अविज्जाय असुभे ‘‘सुभ’’न्तिआदिविपल्लासा पदट्ठानं आसन्नकारणं। विपल्लासे सति अविज्जा वत्तति उपरूपरि जायति न हायति, तस्मा विपल्लासा अविज्जाय पदट्ठानं आसन्नकारणं भवन्ति। अविज्जाय वट्टमूलकत्ता तं आदिं कत्वा पदट्ठानं विभत्तन्ति दट्ठब्बं।
22. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena yuttihāravibhaṅgabhūtena pañhāvissajjanādīnaṃ yuttāyuttabhāvo vibhatto, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto yuttihāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo padaṭṭhānahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā ‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hāro’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu hāresu katamo saṃvaṇṇanāviseso padaṭṭhāno hāro padaṭṭhānahāravibhaṅgoti pucchati. ‘‘Dhammaṃ desesi jino’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ayaṃ padaṭṭhāno hāro’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso padaṭṭhānahāravibhaṅgoti viññeyyo. Tena vuttaṃ – ‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo’’ti (netti. aṭṭha. 22). ‘‘Ayaṃ idāni vuccamāno vitthārabhūto padaṭṭhāno hāro piṭakattaye desitesu dhammesu kiṃ nāma dhammaṃ desayati saṃvaṇṇetī’’ti pucchaṃ ṭhapetvā ‘‘idaṃ āsannakāraṇaṃ imassa āsannaphalassa padaṭṭhāna’’nti niyametvā vibhajituṃ ‘‘ayaṃ padaṭṭhāno’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – sabbesu viññeyyadhammesu yāthāvato asampaṭivedho lakkhaṇaṃ etissā avijjāyāti sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā, avijjā, tassā avijjāya asubhe ‘‘subha’’ntiādivipallāsā padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ. Vipallāse sati avijjā vattati uparūpari jāyati na hāyati, tasmā vipallāsā avijjāya padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ bhavanti. Avijjāya vaṭṭamūlakattā taṃ ādiṃ katvā padaṭṭhānaṃ vibhattanti daṭṭhabbaṃ.
तण्हायपि वट्टमूलकत्ता तदनन्तरं तण्हाय पदट्ठानं विभजितुं ‘‘अज्झोसानलक्खणा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ पियरूपं सातरूपन्ति पियसभावं सातसभावं चक्खादिधम्मजातं। पियनीयसातनीये चक्खादिके सति तण्हा वत्तति उपरूपरि जायति, तस्मा पियरूपं सातरूपं तण्हाय पदट्ठानं आसन्नकारणं भवति।
Taṇhāyapi vaṭṭamūlakattā tadanantaraṃ taṇhāya padaṭṭhānaṃ vibhajituṃ ‘‘ajjhosānalakkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha piyarūpaṃ sātarūpanti piyasabhāvaṃ sātasabhāvaṃ cakkhādidhammajātaṃ. Piyanīyasātanīye cakkhādike sati taṇhā vattati uparūpari jāyati, tasmā piyarūpaṃ sātarūpaṃ taṇhāya padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ bhavati.
अदिन्नादाने सति लोभो वत्तति, तस्मा अदिन्नादानं लोभस्स पदट्ठानं भवति। अदिन्नादानञ्हि एकवारं उप्पन्नम्पि अनादीनवदस्सनतो लोभस्स आसन्नकारणं भवत्वेव।
Adinnādāne sati lobho vattati, tasmā adinnādānaṃ lobhassa padaṭṭhānaṃ bhavati. Adinnādānañhi ekavāraṃ uppannampi anādīnavadassanato lobhassa āsannakāraṇaṃ bhavatveva.
केसादीसु असुभेसु पवत्तायपि सुभसञ्ञाय नीलादिवण्णदीघादिसण्ठानहसनादिब्यञ्जनग्गहणलक्खणत्ता चक्खुन्द्रियादीनं असंवरो सुभसञ्ञाय पदट्ठानं भवति।
Kesādīsu asubhesu pavattāyapi subhasaññāya nīlādivaṇṇadīghādisaṇṭhānahasanādibyañjanaggahaṇalakkhaṇattā cakkhundriyādīnaṃ asaṃvaro subhasaññāya padaṭṭhānaṃ bhavati.
दुक्खदुक्खादीसु पवत्तायपि सुखसञ्ञाय सासवफस्सूपगमनलक्खणत्ता रूपादीसु अस्सादो सुखसञ्ञाय पदट्ठानं।
Dukkhadukkhādīsu pavattāyapi sukhasaññāya sāsavaphassūpagamanalakkhaṇattā rūpādīsu assādo sukhasaññāya padaṭṭhānaṃ.
रूपक्खन्धादीसु अनिच्चेसु पवत्तायपि निच्चसञ्ञाय सङ्खतलक्खणानं धम्मानं असमनुपस्सनलक्खणत्ता रूपक्खन्धादीसु निच्चग्गहणं विञ्ञाणं निच्चसञ्ञाय पदट्ठानं।
Rūpakkhandhādīsu aniccesu pavattāyapi niccasaññāya saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ asamanupassanalakkhaṇattā rūpakkhandhādīsu niccaggahaṇaṃ viññāṇaṃ niccasaññāya padaṭṭhānaṃ.
अनिच्चदुक्खानत्तसङ्खातेसु खन्धादीसु पवत्तायपि अत्तसञ्ञाय अनिच्चसञ्ञादुक्खसञ्ञानं असमनुपस्सनलक्खणत्ता अहंममादिवसेन पवत्तो नामकायो अत्तसञ्ञाय पदट्ठानं।
Aniccadukkhānattasaṅkhātesu khandhādīsu pavattāyapi attasaññāya aniccasaññādukkhasaññānaṃ asamanupassanalakkhaṇattā ahaṃmamādivasena pavatto nāmakāyo attasaññāya padaṭṭhānaṃ.
एवं अविज्जादीनं अकुसलपक्खानं धम्मानं पदट्ठानं दस्सेत्वा इदानि तप्पटिपक्खानं विज्जादीनं धम्मानं पदट्ठानं दस्सेतुं ‘‘सब्बधम्मसम्पटिवेधलक्खणा’’तिआदि वुत्तं। सब्बेसु ञेय्यधम्मेसु पवत्ताय विज्जाय सब्बधम्मसम्पटिवेधलक्खणत्ता सब्बं नेय्यं विज्जाय पदट्ठानं।
Evaṃ avijjādīnaṃ akusalapakkhānaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhānaṃ vijjādīnaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. Sabbesu ñeyyadhammesu pavattāya vijjāya sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇattā sabbaṃ neyyaṃ vijjāya padaṭṭhānaṃ.
समथस्स चित्तविक्खेपसङ्खातउद्धच्चपटिसंहरणसङ्खातविक्खम्भनलक्खणत्ता पटिभागनिमित्तभूता असुभा समथस्स पदट्ठानं। असुभाय हि तण्हापटिपक्खत्ता, तण्हाय च अभावे समथो तिट्ठतीति।
Samathassa cittavikkhepasaṅkhātauddhaccapaṭisaṃharaṇasaṅkhātavikkhambhanalakkhaṇattā paṭibhāganimittabhūtā asubhā samathassa padaṭṭhānaṃ. Asubhāya hi taṇhāpaṭipakkhattā, taṇhāya ca abhāve samatho tiṭṭhatīti.
अदिन्नादाना वेरमणिवसेन पवत्तस्स अलोभस्स इच्छावचरपटिसंहरणलक्खणत्ता अदिन्नादाना वेरमणी अलोभस्स पदट्ठानं।
Adinnādānā veramaṇivasena pavattassa alobhassa icchāvacarapaṭisaṃharaṇalakkhaṇattā adinnādānā veramaṇī alobhassa padaṭṭhānaṃ.
पाणातिपाता वेरमणिवसेन पवत्तस्स अदोसस्स अब्यापज्जलक्खणत्ता पाणातिपाता वेरमणी अदोसस्स पदट्ठानं।
Pāṇātipātā veramaṇivasena pavattassa adosassa abyāpajjalakkhaṇattā pāṇātipātā veramaṇī adosassa padaṭṭhānaṃ.
सम्मापटिपत्तिवसेन पवत्तस्स अमोहस्स वत्थुअविप्पटिपत्तिलक्खणत्ता सम्मापटिपत्ति अमोहस्स पदट्ठानं।
Sammāpaṭipattivasena pavattassa amohassa vatthuavippaṭipattilakkhaṇattā sammāpaṭipatti amohassa padaṭṭhānaṃ.
निब्बिदावसेन पवत्ताय असुभसञ्ञाय विनीलकविपुब्बकगहणलक्खणत्ता निब्बिदा असुभसञ्ञाय पदट्ठानं। निब्बिदाञाणेन हि अनभिरति पवत्तति, अनभिरतिया च असुभसञ्ञा ठिताति।
Nibbidāvasena pavattāya asubhasaññāya vinīlakavipubbakagahaṇalakkhaṇattā nibbidā asubhasaññāya padaṭṭhānaṃ. Nibbidāñāṇena hi anabhirati pavattati, anabhiratiyā ca asubhasaññā ṭhitāti.
दुक्खवेदनावसेन पवत्ताय दुक्खसञ्ञाय सासवफस्सपरिजाननलक्खणत्ता वेदना दुक्खसञ्ञाय पदट्ठानं।
Dukkhavedanāvasena pavattāya dukkhasaññāya sāsavaphassaparijānanalakkhaṇattā vedanā dukkhasaññāya padaṭṭhānaṃ.
उप्पादवयवसेन पवत्ताय अनिच्चसञ्ञाय सङ्खतलक्खणानं धम्मानं समनुपस्सनलक्खणत्ता उप्पादवया अनिच्चसञ्ञाय पदट्ठानं। उप्पादवयञ्हि समनुपस्सित्वा अनिच्चसञ्ञा पवत्ता।
Uppādavayavasena pavattāya aniccasaññāya saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ samanupassanalakkhaṇattā uppādavayā aniccasaññāya padaṭṭhānaṃ. Uppādavayañhi samanupassitvā aniccasaññā pavattā.
धम्ममत्तसञ्ञावसेन पवत्ताय अनत्तसञ्ञाय सब्बधम्मअभिनिवेसलक्खणत्ता धम्मसञ्ञा अनत्तसञ्ञाय पदट्ठानं।
Dhammamattasaññāvasena pavattāya anattasaññāya sabbadhammaabhinivesalakkhaṇattā dhammasaññā anattasaññāya padaṭṭhānaṃ.
कामरागस्स रूपादिपञ्चकामगुणारम्मणत्ता पञ्च कामगुणा कामरागस्स पदट्ठानं।
Kāmarāgassa rūpādipañcakāmaguṇārammaṇattā pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ.
रूपसङ्खाते काये आरब्भ पवत्तस्स रूपरागस्स चक्खादिपञ्चिन्द्रियानं अनुसारेन पवत्तनतो पञ्चिन्द्रियानि रूपानि रूपरागस्स पदट्ठानं।
Rūpasaṅkhāte kāye ārabbha pavattassa rūparāgassa cakkhādipañcindriyānaṃ anusārena pavattanato pañcindriyāni rūpāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ.
भवनिकन्तिवसेन पवत्तस्स भवरागस्स छळायतनं पदट्ठानं। निब्बत्तभवानुपस्सिताति ‘‘एदिसं अनिट्ठं रूपं मा निब्बत्ततु, एदिसं इट्ठं रूपं निब्बत्ततु एदिसी दुक्खा वेदना मा निब्बत्ततु, एदिसी सुखा वेदना निब्बत्ततू’’ति एवमादिना पकारेन पवत्ता रूपाभिनन्दना, सा पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं पदट्ठानं।
Bhavanikantivasena pavattassa bhavarāgassa chaḷāyatanaṃ padaṭṭhānaṃ. Nibbattabhavānupassitāti ‘‘edisaṃ aniṭṭhaṃ rūpaṃ mā nibbattatu, edisaṃ iṭṭhaṃ rūpaṃ nibbattatu edisī dukkhā vedanā mā nibbattatu, edisī sukhā vedanā nibbattatū’’ti evamādinā pakārena pavattā rūpābhinandanā, sā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ padaṭṭhānaṃ.
कम्मस्सकतञ्ञाणस्स पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणानुगतत्ता पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणदस्सनं कम्मस्सकतञ्ञाणस्स पदट्ठानं।
Kammassakataññāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇānugatattā pubbenivāsānussatiñāṇadassanaṃ kammassakataññāṇassa padaṭṭhānaṃ.
ओकप्पनं लक्खणं यस्सा सद्धायाति ओकप्पनलक्खणा सद्धा। अधिमुत्ति पच्चुपट्ठानं यस्सा सद्धायाति अधिमुत्तिपच्चुपट्ठाना च सद्धा। अनाविलं लक्खणं यस्स पसादस्साति अनाविललक्खणोति पसादो। सम्पसीदनं पच्चुपट्ठानं यस्स पसादस्साति सम्पसीदनपच्चुपट्ठानो च पसादो। सो पन पसादो सद्धाय एव अवत्थाविसेसोति वेदितब्बो। अवेच्चपसादो अभिपत्थियनलक्खणाय सद्धाय पदट्ठानं, ओकप्पनलक्खणा सद्धा अनाविललक्खणस्स पसादस्स पदट्ठानं, चतुब्बिधं सम्मप्पधानं वीरियं आरम्भलक्खणस्स वीरियस्स पदट्ठानं, कायादिसतिपट्ठानं अपिलापनलक्खणाय सतिया पदट्ठानं, झानसहितस्स समाधिस्स एकग्गलक्खणत्ता वितक्कादिझानानि समाधिस्स पदट्ठानं, पञ्ञाय किच्चपजाननआरम्मणपजाननलक्खणत्ता सच्चानि पञ्ञाय पदट्ठानं।
Okappanaṃ lakkhaṇaṃ yassā saddhāyāti okappanalakkhaṇā saddhā. Adhimutti paccupaṭṭhānaṃ yassā saddhāyāti adhimuttipaccupaṭṭhānā ca saddhā. Anāvilaṃ lakkhaṇaṃ yassa pasādassāti anāvilalakkhaṇoti pasādo. Sampasīdanaṃ paccupaṭṭhānaṃ yassa pasādassāti sampasīdanapaccupaṭṭhāno ca pasādo. So pana pasādo saddhāya eva avatthāvisesoti veditabbo. Aveccapasādo abhipatthiyanalakkhaṇāya saddhāya padaṭṭhānaṃ, okappanalakkhaṇā saddhā anāvilalakkhaṇassa pasādassa padaṭṭhānaṃ, catubbidhaṃ sammappadhānaṃ vīriyaṃ ārambhalakkhaṇassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ, kāyādisatipaṭṭhānaṃ apilāpanalakkhaṇāya satiyā padaṭṭhānaṃ, jhānasahitassa samādhissa ekaggalakkhaṇattā vitakkādijhānāni samādhissa padaṭṭhānaṃ, paññāya kiccapajānanaārammaṇapajānanalakkhaṇattā saccāni paññāya padaṭṭhānaṃ.
‘‘येसं अविज्जादीनं पदट्ठानानि आचरियेन विभत्तानि, ते अविज्जादयो कतमेसं धम्मानं पदट्ठानानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ते अविज्जादयोपि इमेसं धम्मानं पदट्ठानाति दस्सेतुं ‘‘अपरो नयो’’तिआदि वुत्तं। अविज्जा अस्सादमनसिकारलक्खणस्स अयोनिसोमनसिकारस्स पदट्ठानं। अविज्जाय हि आदीनवच्छादनतो अयोनिसोमनसिकारो जातोति। सच्चसम्मोहनलक्खणा अविज्जा पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं पदट्ठानं, पुनब्भवविरोहनलक्खणा तेभूमकचेतना सङ्खारा विपाकविञ्ञाणस्स पदट्ठानं, ओपपच्चयिकसङ्खातेन उपपत्तिभवभावेन निब्बत्तिलक्खणं पटिसन्धिविञ्ञाणं नामरूपस्स पदट्ठानं, नामकायरूपकायसङ्घातलक्खणं नामरूपं छळायतनस्स पदट्ठानं सहजातादिपच्चयभावतो, चक्खादीनं छन्नं इन्द्रियानं पवत्तानं लक्खणं छळायतनं छब्बिधस्स फस्सस्स यथाक्कमं पदट्ठानं निस्सयादिपच्चयभावतो, चक्खुपसादरूपारम्मणं चक्खुविञ्ञाणादिसन्निपातलक्खणो छब्बिधो फस्सो, तं वेदनाय तेन छब्बिधेन फस्सेन सहजाताय छब्बिधाय वेदनाय यथाक्कमं पदट्ठानं सहजातादिपच्चयभावतो, इट्ठानुभवनअनिट्ठानुभवनइट्ठानिट्ठानुभवनलक्खणा तिविधा वेदना, तं तण्हाय ताय तिविधाय वेदनाय वसेन पवत्ताय तण्हाय पदट्ठानं उपनिस्सयादिपच्चयभावतो, सपरसन्तानेसु अज्झोसानलक्खणा तण्हा, तं उपादानस्स ताय तण्हाय वसेन पवत्तस्स चतुब्बिधस्स उपादानस्स पदट्ठानं उपनिस्सयादिपच्चयभावतो। ‘‘सो वेदनाया’’ति च ‘‘सा तण्हाया’’ति च ‘‘सा उपादानस्सा’’ति च पाठेन भवितब्बं, लिङ्गविपल्लासनिद्देसो वा सिया।
‘‘Yesaṃ avijjādīnaṃ padaṭṭhānāni ācariyena vibhattāni, te avijjādayo katamesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānī’’ti pucchitabbattā te avijjādayopi imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānāti dassetuṃ ‘‘aparo nayo’’tiādi vuttaṃ. Avijjā assādamanasikāralakkhaṇassa ayonisomanasikārassa padaṭṭhānaṃ. Avijjāya hi ādīnavacchādanato ayonisomanasikāro jātoti. Saccasammohanalakkhaṇā avijjā puññāpuññāneñjābhisaṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, punabbhavavirohanalakkhaṇā tebhūmakacetanā saṅkhārā vipākaviññāṇassa padaṭṭhānaṃ, opapaccayikasaṅkhātena upapattibhavabhāvena nibbattilakkhaṇaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ, nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇaṃ nāmarūpaṃ chaḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ sahajātādipaccayabhāvato, cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ pavattānaṃ lakkhaṇaṃ chaḷāyatanaṃ chabbidhassa phassassa yathākkamaṃ padaṭṭhānaṃ nissayādipaccayabhāvato, cakkhupasādarūpārammaṇaṃ cakkhuviññāṇādisannipātalakkhaṇo chabbidho phasso, taṃ vedanāya tena chabbidhena phassena sahajātāya chabbidhāya vedanāya yathākkamaṃ padaṭṭhānaṃ sahajātādipaccayabhāvato, iṭṭhānubhavanaaniṭṭhānubhavanaiṭṭhāniṭṭhānubhavanalakkhaṇā tividhā vedanā, taṃ taṇhāya tāya tividhāya vedanāya vasena pavattāya taṇhāya padaṭṭhānaṃ upanissayādipaccayabhāvato, saparasantānesu ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, taṃ upādānassa tāya taṇhāya vasena pavattassa catubbidhassa upādānassa padaṭṭhānaṃ upanissayādipaccayabhāvato. ‘‘So vedanāyā’’ti ca ‘‘sā taṇhāyā’’ti ca ‘‘sā upādānassā’’ti ca pāṭhena bhavitabbaṃ, liṅgavipallāsaniddeso vā siyā.
यं उपादानं ओपपच्चयिकं उपपत्तिक्खन्धनिब्बत्तकं, तं उपादानं दुविधस्स भवस्स पदट्ठानं। यो कम्मभवो नामकायरूपकायसम्भवनलक्खणो, सो कम्मभवो जातिया पदट्ठानं। या उपपत्तिभूता जाति खन्धपातुभावलक्खणा, तं सा जाति जराय पदट्ठानं। या जिण्णजरा उपधिक्खन्धपरिपाकलक्खणा, तं सा जिण्णजरा मरणस्स पदट्ठानं। यम्पि यस्स सम्मुतिमरणं जीवितिन्द्रियुपच्छेदलक्खणं, तम्पि तस्स सम्मुतिमरणं सोकस्स पदट्ठानं। पियस्स मरणं चिन्तेन्तस्स येभुय्येन सोकुप्पज्जनतो यो सोको ञातिआदिपियेसु उस्सुक्ककारको, तं सो सोको परिदेवस्स पदट्ठानं। यो परिदेवो लालप्पकारको, तं सो परिदेवो कायिकदुक्खस्स पदट्ठानं। यं कायिकं दुक्खं कायसम्पीळनलक्खणं, तं कायिकं दुक्खं दोमनस्सस्स पदट्ठानं। यं दोमनस्सं चित्तसम्पीळनलक्खणं, तं दोमनस्सं उपायासस्स पदट्ठानं। यो उपायासो ओदहनकारको अवदहनकारको, तं सो उपायासो भवस्स उपायासस्स निस्सयसन्तानभवस्स पदट्ठानं।
Yaṃ upādānaṃ opapaccayikaṃ upapattikkhandhanibbattakaṃ, taṃ upādānaṃ duvidhassa bhavassa padaṭṭhānaṃ. Yo kammabhavo nāmakāyarūpakāyasambhavanalakkhaṇo, so kammabhavo jātiyā padaṭṭhānaṃ. Yā upapattibhūtā jāti khandhapātubhāvalakkhaṇā, taṃ sā jāti jarāya padaṭṭhānaṃ. Yā jiṇṇajarā upadhikkhandhaparipākalakkhaṇā, taṃ sā jiṇṇajarā maraṇassa padaṭṭhānaṃ. Yampi yassa sammutimaraṇaṃ jīvitindriyupacchedalakkhaṇaṃ, tampi tassa sammutimaraṇaṃ sokassa padaṭṭhānaṃ. Piyassa maraṇaṃ cintentassa yebhuyyena sokuppajjanato yo soko ñātiādipiyesu ussukkakārako, taṃ so soko paridevassa padaṭṭhānaṃ. Yo paridevo lālappakārako, taṃ so paridevo kāyikadukkhassa padaṭṭhānaṃ. Yaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ, taṃ kāyikaṃ dukkhaṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ. Yaṃ domanassaṃ cittasampīḷanalakkhaṇaṃ, taṃ domanassaṃ upāyāsassa padaṭṭhānaṃ. Yo upāyāso odahanakārako avadahanakārako, taṃ so upāyāso bhavassa upāyāsassa nissayasantānabhavassa padaṭṭhānaṃ.
भवस्साति वुत्तभवं दस्सेतुं ‘‘इमानी’’तिआदि वुत्तं। तत्थ भवङ्गानि किलेसो भवस्स अङ्गं कारणं कम्मवट्टविपाकवट्टानि भवसङ्खातानि अङ्गानि अवयवानि। यदा पच्चुप्पन्नादिकाले समग्गानि निब्बत्तानि भवन्ति, तदा सो किलेसवट्टकम्मवट्टविपाकवट्टसङ्खातो धम्मसमूहो ‘‘भवस्सा’’ति एत्थ भवोति दट्ठब्बो। तं भवसङ्खातं किलेसवट्टकम्मवट्टविपाकवट्टत्तयं संसारस्स पदट्ठानं पुरिमं पुरिमं जातिनिप्फन्नकिलेसादिवट्टेन संसारस्स अब्बोच्छिन्नुप्पज्जनतो, यो अरियमग्गो निय्यानिकलक्खणो, तं सो अरियमग्गो निरोधस्स निब्बानस्स पदट्ठानं सम्पापकहेतुभावतो।
Bhavassāti vuttabhavaṃ dassetuṃ ‘‘imānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhavaṅgāni kileso bhavassa aṅgaṃ kāraṇaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭāni bhavasaṅkhātāni aṅgāni avayavāni. Yadā paccuppannādikāle samaggāni nibbattāni bhavanti, tadā so kilesavaṭṭakammavaṭṭavipākavaṭṭasaṅkhāto dhammasamūho ‘‘bhavassā’’ti ettha bhavoti daṭṭhabbo. Taṃ bhavasaṅkhātaṃ kilesavaṭṭakammavaṭṭavipākavaṭṭattayaṃ saṃsārassa padaṭṭhānaṃ purimaṃ purimaṃ jātinipphannakilesādivaṭṭena saṃsārassa abbocchinnuppajjanato, yo ariyamaggo niyyānikalakkhaṇo, taṃ so ariyamaggo nirodhassa nibbānassa padaṭṭhānaṃ sampāpakahetubhāvato.
बहुस्सुतो सब्बसिस्सादीनं पतिट्ठानत्ता तित्थं वियाति तित्थं, जानातीति ञू, तित्थं ञूति तित्थञ्ञू, तित्थञ्ञुनो भावो तित्थञ्ञुता, सम्मापयिरुपासना, सा पीतञ्ञुताय पदट्ठानं। बहुस्सुतस्स हि सम्मापयिरुपासनाय धम्मूपसञ्हितं पामोज्जं जायति, पामोज्जेन च कम्मट्ठानब्रूहना जायतीति सप्पायधम्मस्सवनेन पीतिं जानातीति पीतञ्ञू, पीतञ्ञुनो भावो पीतञ्ञुता, कम्मट्ठानस्स ब्रूहना, सा पत्तञ्ञुताय पदट्ठानं। कम्मट्ठानब्रूहनाय हि भावनापत्तजाननता जायतीति पत्तञ्ञुता। भावनापत्तजाननता अत्तञ्ञुताय पदट्ठानं। भावनापत्तजाननताय हि पञ्चहि पधानियङ्गेहि समन्नागतस्स अत्तनो जाननता जायतीति अत्तञ्ञुता पुब्बेकतपुञ्ञताय पदट्ठानं।
Bahussuto sabbasissādīnaṃ patiṭṭhānattā titthaṃ viyāti titthaṃ, jānātīti ñū, titthaṃ ñūti titthaññū, titthaññuno bhāvo titthaññutā, sammāpayirupāsanā, sā pītaññutāya padaṭṭhānaṃ. Bahussutassa hi sammāpayirupāsanāya dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ jāyati, pāmojjena ca kammaṭṭhānabrūhanā jāyatīti sappāyadhammassavanena pītiṃ jānātīti pītaññū, pītaññuno bhāvo pītaññutā, kammaṭṭhānassa brūhanā, sā pattaññutāya padaṭṭhānaṃ. Kammaṭṭhānabrūhanāya hi bhāvanāpattajānanatā jāyatīti pattaññutā. Bhāvanāpattajānanatā attaññutāya padaṭṭhānaṃ. Bhāvanāpattajānanatāya hi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa attano jānanatā jāyatīti attaññutā pubbekatapuññatāya padaṭṭhānaṃ.
पधानियङ्गेसु समन्नागतत्तजाननताय हि पुब्बे पुञ्ञकरणं जातं, पुब्बेकतपुञ्ञता पतिरूपदेसवासस्स पदट्ठानं। पुब्बे हि कतेन पुञ्ञेन पतिरूपदेसवासो लद्धो, पतिरूपदेसवासो सप्पुरिसूपनिस्सयस्स पदट्ठानं। पतिरूपदेसवासेन हि सप्पुरिसूपनिस्सयो लद्धो, सप्पुरिसूपनिस्सयो अत्तसम्मापणिधानस्स पदट्ठानं। सप्पुरिसूपनिस्सयेन हि अत्तसम्मापणिधानं जातं, अत्तसम्मापणिधानं सीलानं पदट्ठानं। अत्तसम्मापणिधानेन हि सीलानि सम्पतिट्ठितानि, सीलानि अविप्पटिसारस्स पदट्ठानं। अत्तनि हि सम्पतिट्ठितं सीलं पच्चवेक्खन्तस्स विप्पटिसारो नत्थेवाति, अविप्पटिसारेन पामोज्जं जायति, तस्मा अविप्पटिसारो पामोज्जस्स पदट्ठानं। पामोज्जेन पीति जायति, तस्मा पामोज्जं पीतिया पदट्ठानं। पीतिया पस्सद्धि जायति, तस्मा पीति पस्सद्धिया पदट्ठानं। पस्सद्धिया सुखं जायति, तस्मा पस्सद्धि सुखस्स पदट्ठानं। सुखेन समाधि जायति, तस्मा सुखं समाधिस्स पदट्ठानं। समाधिना यथाभूतञाणदस्सनं जायति, तस्मा समाधि यथाभूतञाणस्स पदट्ठानं। यथाभूतञाणदस्सनेन निब्बिदाञाणं जायति, तस्मा यथाभूतञाणदस्सनं निब्बिदाय पदट्ठानं। निब्बिदाय विरागो जायति, तस्मा निब्बिदा विरागस्स पदट्ठानं। विरागेन विमुत्ति जायति, तस्मा विरागो विमुत्तिया पदट्ठानं। विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनं जायति, तस्मा विमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनस्स पदट्ठानं। एवं यथावुत्तनयेन यो कोचि धम्मो उपनिस्सयो होति, यो कोचि धम्मो पच्चयो होति, सब्बो सो धम्मो अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स धम्मस्स पदट्ठानन्ति दट्ठब्बो।
Padhāniyaṅgesu samannāgatattajānanatāya hi pubbe puññakaraṇaṃ jātaṃ, pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhānaṃ. Pubbe hi katena puññena patirūpadesavāso laddho, patirūpadesavāso sappurisūpanissayassapadaṭṭhānaṃ. Patirūpadesavāsena hi sappurisūpanissayo laddho, sappurisūpanissayo attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ. Sappurisūpanissayena hi attasammāpaṇidhānaṃ jātaṃ, attasammāpaṇidhānaṃ sīlānaṃ padaṭṭhānaṃ. Attasammāpaṇidhānena hi sīlāni sampatiṭṭhitāni, sīlāni avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ. Attani hi sampatiṭṭhitaṃ sīlaṃ paccavekkhantassa vippaṭisāro natthevāti, avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati, tasmā avippaṭisāro pāmojjassa padaṭṭhānaṃ. Pāmojjena pīti jāyati, tasmā pāmojjaṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ. Pītiyā passaddhi jāyati, tasmā pīti passaddhiyā padaṭṭhānaṃ. Passaddhiyā sukhaṃ jāyati, tasmā passaddhi sukhassa padaṭṭhānaṃ. Sukhena samādhi jāyati, tasmā sukhaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ. Samādhinā yathābhūtañāṇadassanaṃ jāyati, tasmā samādhi yathābhūtañāṇassa padaṭṭhānaṃ. Yathābhūtañāṇadassanena nibbidāñāṇaṃ jāyati, tasmā yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ. Nibbidāya virāgo jāyati, tasmā nibbidā virāgassa padaṭṭhānaṃ. Virāgena vimutti jāyati, tasmā virāgo vimuttiyā padaṭṭhānaṃ. Vimuttiyā vimuttiñāṇadassanaṃ jāyati, tasmā vimutti vimuttiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Evaṃ yathāvuttanayena yo koci dhammo upanissayo hoti, yo koci dhammo paccayo hoti, sabbo so dhammo attano paccayuppannassa dhammassa padaṭṭhānanti daṭṭhabbo.
‘‘उपनिस्सयधम्मस्स, पच्चयधम्मस्स वा पच्चयुप्पन्नधम्मस्स पदट्ठानभावो केन सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ तेनाति यस्स कस्सचि उपनिस्सयधम्मस्स, पच्चयधम्मस्स च पच्चयुप्पन्नधम्मस्स पदट्ठानभावेन आयस्मा महाकच्चानो ‘‘धम्मं देसेति जिनो’’तिआदिकं यं वचनं आह, तेन वचनेन तेसं उपनिस्सयधम्मपच्चयधम्मानं पदट्ठानभावो सद्दहितब्बोति। ‘‘यथावुत्तो पदट्ठानो हारो परिपुण्णो किं, उदाहु अञ्ञो निद्धारेत्वा योजेतब्बो अत्थि कि’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो पदट्ठानो हारो’’ति वुत्तं। इध पाळियं अविभत्तम्पि यथालाभवसेन पदट्ठानो हारो नीहरित्वा युत्तो युज्जितब्बो, विभजितब्बन्ति वुत्तं होति।
‘‘Upanissayadhammassa, paccayadhammassa vā paccayuppannadhammassa padaṭṭhānabhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tenāti yassa kassaci upanissayadhammassa, paccayadhammassa ca paccayuppannadhammassa padaṭṭhānabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘dhammaṃ deseti jino’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena tesaṃ upanissayadhammapaccayadhammānaṃ padaṭṭhānabhāvo saddahitabboti. ‘‘Yathāvutto padaṭṭhāno hāro paripuṇṇo kiṃ, udāhu añño niddhāretvā yojetabbo atthi ki’’nti vattabbattā ‘‘niyutto padaṭṭhāno hāro’’ti vuttaṃ. Idha pāḷiyaṃ avibhattampi yathālābhavasena padaṭṭhāno hāro nīharitvā yutto yujjitabbo, vibhajitabbanti vuttaṃ hoti.
इति पदट्ठानहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता
Iti padaṭṭhānahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
विभावना निट्ठिता।
Vibhāvanā niṭṭhitā.
पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति।
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.
Related texts:
तिपिटक (मूल) • Tipiṭaka (Mūla) / सुत्तपिटक • Suttapiṭaka / खुद्दकनिकाय • Khuddakanikāya / नेत्तिप्पकरणपाळि • Nettippakaraṇapāḷi / ४. पदट्ठानहारविभङ्गो • 4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgo
अट्ठकथा • Aṭṭhakathā / सुत्तपिटक (अट्ठकथा) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / खुद्दकनिकाय (अट्ठकथा) • Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / नेत्तिप्पकरण-अट्ठकथा • Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā / ४. पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना • 4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
टीका • Tīkā / सुत्तपिटक (टीका) • Suttapiṭaka (ṭīkā) / खुद्दकनिकाय (टीका) • Khuddakanikāya (ṭīkā) / नेत्तिप्पकरण-टीका • Nettippakaraṇa-ṭīkā / ४. पदट्ठानहारविभङ्गवण्णना • 4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
