| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វជិរពុទ្ធិ-ដីកា • Vajirabuddhi-ṭīkā |
បទភាជនីយវណ្ណនា
Padabhājanīyavaṇṇanā
២៧១. ‘‘រត្តំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតំ វិបរិណត’’ន្តិ កិញ្ចាបិ សាមញ្ញេន វុត្តំ, វិនីតវត្ថូសុ ‘‘មាតុយា មាតុបេមេន អាមសតិ…បេ.… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា កាយសំសគ្គរាគេនេវ រត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ តថា ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី’’តិ កិញ្ចាបិ អវិសេសេន វុត្តំ, អថ ខោ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាវ មនុស្សិត្ថី ឥធាធិប្បេតា ‘‘មតិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជិ…បេ.… អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា។ ‘‘មនុស្សិត្ថី’’តិ ឯត្តាវតា សិទ្ធេ ‘‘ន យក្ខី ន បេតី ន តិរច្ឆានគតា’’តិ វចនំ អវិនដ្ឋិន្ទ្រិយាបិ ន សព្ពា មនុស្សវិគ្គហា ឥត្ថី ឥធ មនុស្សិត្ថី នាម។ យក្ខិអាទយោ ហិ អត្តនោ ជាតិសិទ្ធេន ឥទ្ធិវិសេសេន ឥជ្ឈន្តិយោ មនុស្សវិគ្គហាបិ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ តាសុ យក្ខី ថុល្លច្ចយវត្ថុ ហោតិ វិនីតវត្ថូសុ យក្ខិយា កាយសំសគ្គេន ថុល្លច្ចយស្ស វុត្តត្តា។ តទនុលោមត្តា បេតិត្ថី, ទេវិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុ។ តិរច្ឆានគតិត្ថី ទុក្កដវត្ថុ។ តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថី ច ថុល្លច្ចយវត្ថុមេវាតិ ឯកេ។ វិភង្គេ បន ‘‘មនុស្សិត្ថី ច ហោតិ មនុស្សិត្ថិសញ្ញី’’តិ បាឡិយា អភាវេន ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ យក្ខិសញ្ញី’’តិអាទិវចនេ សតិ យក្ខិអាទីនំ អនិត្ថិតាបសង្គតោ, ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’’តិអាទិម្ហិ យក្ខិអាទីនំ អន្តោករណេ សតិ តាសំ សង្ឃាទិសេសវត្ថុភាវប្បសង្គតោ ច យក្ខិអាទយោ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា។ ឯកេ បន ‘‘វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា កាយ…បេ.… ទុក្កដស្សា’តិ ឯត្ថ អមនុស្សវិគ្គហា បាកតិកតិរច្ឆានគតិត្ថី អធិប្បេតា, តស្មា ទុក្កដំ វុត្តំ។ ‘ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតសញ្ញីតិ តិរច្ឆានគតា ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី’តិអាទិវារេសុបិ បាកតិកតិរច្ឆានគតោវ អធិប្បេតោ, សោ ច តិរច្ឆានគតបុរិសោវ។ តេនេវ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកអាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុ មនុស្សបុរិសបដិសំយុត្តវារា វិយ តិរច្ឆានបដិសំយុត្តវារាបិ នាគតា’’តិ វទន្តិ។ តថា បណ្ឌកោតិ ឥធ មនុស្សបណ្ឌកោវ, បុរិសោតិ ច ឥធ មនុស្សបុរិសោវ អាគតោ, តស្មា អមនុស្សិត្ថី អមនុស្សបណ្ឌកោ អមនុស្សបុរិសោ តិរច្ឆានគតិត្ថី តិរច្ឆានគតបណ្ឌកោ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ចាតិ អដ្ឋ ជនា ឥធ នាគតា, តេសំ វសេន វត្ថុសញ្ញាវិមតិភេទវសេន អាបត្តិភេទាភេទវិនិច្ឆយោ, អនាគតវារគណនា ច អសម្មុយ្ហន្តេន វេទិតព្ពា, តថា តេសំ ទុកមិស្សកាទិវារា, អាបត្តិអនាបត្តិភេទវិនិច្ឆយោ ច។ ‘‘តត្ថ អមនុស្សបណ្ឌកអមនុស្សបុរិសតិរច្ឆានគតិត្ថិតិរច្ឆានគតបណ្ឌកាតិ ចត្តារោ ទុក្កដវត្ថុកា, អមនុស្សិត្ថិមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា ថុល្លច្ចយវត្ថុកា, អមនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា ទុក្កដវត្ថុកា, បាឡិយំ បន អមនុស្សិត្ថិយា អនាគតត្តា អមនុស្សបណ្ឌកា, ឧភតោព្យញ្ជនកា បុរិសា ច នាគតា។ តិរច្ឆានគតិត្ថិបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជនកា តិរច្ឆានគតបុរិសេន សមានគតិកត្តា នាគតា, មនុស្សឧភតោព្យញ្ជនកោ មនុស្សបណ្ឌកេន សមានគតិកត្តា អនាគតោ’’តិ វទន្តិ។ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) បន ‘‘នាគមាណវិកាយបិ សុបណ្ណមាណវិកាយបិ កិន្នរិយាបិ គាវិយាបិ ទុក្កដមេវា’’តិ វុត្តត្តា តទេវ បមាណតោ គហេតព្ពំ។
271.‘‘Rattaṃ cittaṃ imasmiṃ atthe adhippetaṃ vipariṇata’’nti kiñcāpi sāmaññena vuttaṃ, vinītavatthūsu ‘‘mātuyā mātupemena āmasati…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā kāyasaṃsaggarāgeneva rattanti veditabbaṃ. Tathā ‘‘mātugāmo nāma manussitthī’’ti kiñcāpi avisesena vuttaṃ, atha kho avinaṭṭhindriyāva manussitthī idhādhippetā ‘‘matitthiyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajji…pe… āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā. ‘‘Manussitthī’’ti ettāvatā siddhe ‘‘na yakkhī na petī na tiracchānagatā’’ti vacanaṃ avinaṭṭhindriyāpi na sabbā manussaviggahā itthī idha manussitthī nāma. Yakkhiādayo hi attano jātisiddhena iddhivisesena ijjhantiyo manussaviggahāpi hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tāsu yakkhī thullaccayavatthu hoti vinītavatthūsu yakkhiyā kāyasaṃsaggena thullaccayassa vuttattā. Tadanulomattā petitthī, devitthī ca thullaccayavatthu. Tiracchānagatitthī dukkaṭavatthu. Tiracchānagatamanussaviggahitthī ca thullaccayavatthumevāti eke. Vibhaṅge pana ‘‘manussitthī ca hoti manussitthisaññī’’ti pāḷiyā abhāvena ‘‘itthī ca hoti yakkhisaññī’’tiādivacane sati yakkhiādīnaṃ anitthitāpasaṅgato, ‘‘itthī ca hoti itthisaññī’’tiādimhi yakkhiādīnaṃ antokaraṇe sati tāsaṃ saṅghādisesavatthubhāvappasaṅgato ca yakkhiādayo na vuttāti veditabbā. Eke pana ‘‘vinītavatthumhi ‘aññataro bhikkhu tiracchānagatitthiyā kāya…pe… dukkaṭassā’ti ettha amanussaviggahā pākatikatiracchānagatitthī adhippetā, tasmā dukkaṭaṃ vuttaṃ. ‘Itthī ca hoti tiracchānagatasaññīti tiracchānagatā ca hoti itthisaññī’tiādivāresupi pākatikatiracchānagatova adhippeto, so ca tiracchānagatapurisova. Teneva duṭṭhullavācāattakaāmapāricariyasikkhāpadesu manussapurisapaṭisaṃyuttavārā viya tiracchānapaṭisaṃyuttavārāpi nāgatā’’ti vadanti. Tathā paṇḍakoti idha manussapaṇḍakova, purisoti ca idha manussapurisova āgato, tasmā amanussitthī amanussapaṇḍako amanussapuriso tiracchānagatitthī tiracchānagatapaṇḍako manussāmanussatiracchānagataubhatobyañjanakā cāti aṭṭha janā idha nāgatā, tesaṃ vasena vatthusaññāvimatibhedavasena āpattibhedābhedavinicchayo, anāgatavāragaṇanā ca asammuyhantena veditabbā, tathā tesaṃ dukamissakādivārā, āpattianāpattibhedavinicchayo ca. ‘‘Tattha amanussapaṇḍakaamanussapurisatiracchānagatitthitiracchānagatapaṇḍakāti cattāro dukkaṭavatthukā, amanussitthimanussaubhatobyañjanakā thullaccayavatthukā, amanussaubhatobyañjanakā tiracchānagataubhatobyañjanakā dukkaṭavatthukā, pāḷiyaṃ pana amanussitthiyā anāgatattā amanussapaṇḍakā, ubhatobyañjanakā purisā ca nāgatā. Tiracchānagatitthipaṇḍakaubhatobyañjanakā tiracchānagatapurisena samānagatikattā nāgatā, manussaubhatobyañjanako manussapaṇḍakena samānagatikattā anāgato’’ti vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.281) pana ‘‘nāgamāṇavikāyapi supaṇṇamāṇavikāyapi kinnariyāpi gāviyāpi dukkaṭamevā’’ti vuttattā tadeva pamāṇato gahetabbaṃ.
តត្រាយំ វិចារណា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតស្ស និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៣) ឯត្ថ ‘‘តិរច្ឆានគតោតិ យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហោ បាកតិកតិរច្ឆានគតតោ វិសិដ្ឋោ, តថា យក្ខបេតតិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហានំ ‘‘តិរច្ឆានគតស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ អបិច ទុក្កដមេវា’’តិ ឯត្ថ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា ច ‘‘បតនរូបំ បមាណំ, ន មរណរូប’’ន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិវិសេសវចនតោ ច ‘‘ឧភតោ អវស្សុតេ យក្ខស្ស វា បេតស្ស វា បណ្ឌកស្ស វា តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហស្ស វា អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បាចិ. ៦៦១) សាមញ្ញេន វចនតោ ច សោ វិសិដ្ឋោតិ សិទ្ធំ។ វិសិដ្ឋត្តា ច តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តស្សាតិ វិសេសោ ហោតិ, តស្មា តត្ថ អាបត្តិវិសេសេន ភវិតព្ពំ។ យទិ កាយសំសគ្គសិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថីបិ អធិប្បេតា, រូបសាមញ្ញេន សញ្ញាវិរាគត្តាសម្ភវតោ ទុដ្ឋុល្លវាចាអត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទេសុបិ សា វត្តព្ពា ភវេយ្យ, សា ចានាគតា។ សរូបេន សំខិត្តវារត្តា នាគតាតិ ចេ? ឥត្ថី ច ហោតិ តិរច្ឆានគតោ ច ឧភិន្នំ ឥត្ថិសញ្ញីតិ ឥធ អាគតត្តា បុរិសលិង្គនិទ្ទេសោ ន យុជ្ជតិ, តស្មា តិរច្ឆានគតបុរិសោ ច ឥធ អាគតោ, តិរច្ឆានគតមនុស្សវិគ្គហិត្ថិយា បាឡិយំ អនាគតាយបិ ទុក្កដមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តាតិ ឥមស្ស វចនស្ស ការណច្ឆាយា បរិយេសិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ។ ឥទំ ន យុជ្ជតិ។ កស្មា? ឥត្ថីនំ, បុរិសានញ្ច ឯកតោ វចនេ បុរិសលិង្គសព្ភាវតោ។ ឥធ តិរច្ឆានគតបុរិសបណ្ឌកិត្ថិយោ តិស្សោបិ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘តិរច្ឆានគតោ’’តិ វុត្តំ។
Tatrāyaṃ vicāraṇā – ‘‘na, bhikkhave, tiracchānagatassa nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 183) ettha ‘‘tiracchānagatoti yassa upasampadā paṭikkhittā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) aṭṭhakathāyaṃ vuttattā tiracchānagatamanussaviggaho pākatikatiracchānagatato visiṭṭho, tathā yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ ‘‘tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ apica dukkaṭamevā’’ti ettha visesetvā vuttattā ca ‘‘patanarūpaṃ pamāṇaṃ, na maraṇarūpa’’nti ettha āpattivisesavacanato ca ‘‘ubhato avassute yakkhassa vā petassa vā paṇḍakassa vā tiracchānagatamanussaviggahassa vā adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ kāyena kāyaṃ āmasati, āpatti thullaccayassā’’ti (pāci. 661) sāmaññena vacanato ca so visiṭṭhoti siddhaṃ. Visiṭṭhattā ca tiracchānagatamanussaviggahitthiyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajjantassāti viseso hoti, tasmā tattha āpattivisesena bhavitabbaṃ. Yadi kāyasaṃsaggasikkhāpade tiracchānagatamanussaviggahitthīpi adhippetā, rūpasāmaññena saññāvirāgattāsambhavato duṭṭhullavācāattakāmapāricariyasikkhāpadesupi sā vattabbā bhaveyya, sā cānāgatā. Sarūpena saṃkhittavārattā nāgatāti ce? Itthī ca hoti tiracchānagato ca ubhinnaṃ itthisaññīti idha āgatattā purisaliṅganiddeso na yujjati, tasmā tiracchānagatapuriso ca idha āgato, tiracchānagatamanussaviggahitthiyā pāḷiyaṃ anāgatāyapi dukkaṭameva aṭṭhakathāyaṃ vuttattāti imassa vacanassa kāraṇacchāyā pariyesitabbāti adhippāyo. Idaṃ na yujjati. Kasmā? Itthīnaṃ, purisānañca ekato vacane purisaliṅgasabbhāvato. Idha tiracchānagatapurisapaṇḍakitthiyo tissopi ekato sampiṇḍetvā ‘‘tiracchānagato’’ti vuttaṃ.
តត្ថ ច មនុស្សវិគ្គហាមនុស្សវិគ្គហេសុ ឥត្ថិបណ្ឌកបុរិសសញ្ញិតា យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពា។ ទុដ្ឋុល្លវាចាទិសិក្ខាបទទ្វយេ វារានំ សំខិត្តត្តា បុរិសតិរច្ឆានគតាទយោ នាគតា។ យថាវុត្តេសុ អាបត្តិ, តថា តត្ថាបិ។ អញ្ញថា បុរិសំ ឱភាសន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ បណ្ឌកំ ឱភាសន្តស្ស ច ថុល្លច្ចយន្តិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ តស្មា តេ វារា សំខិត្តាតិ បញ្ញាយន្តីតិ។ វិសេសោ ច បណ្ឌកេ, បុរិសេ, តិរច្ឆានគតេ ច ឥត្ថិសញ្ញិស្ស អត្ថិ, តថាបិ តត្ថ ទុក្កដំ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ បមាណន្តិ ទ្វិន្នមេតេសំ វាទានំ យត្ថ យុត្តិ វា ការណំ វា អតិរេកំ ទិស្សតិ, តំ វិចារេត្វា គហេតព្ពន្តិ អារិចយោ។ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ។
Tattha ca manussaviggahāmanussaviggahesu itthipaṇḍakapurisasaññitā yathāsambhavaṃ veditabbā. Duṭṭhullavācādisikkhāpadadvaye vārānaṃ saṃkhittattā purisatiracchānagatādayo nāgatā. Yathāvuttesu āpatti, tathā tatthāpi. Aññathā purisaṃ obhāsantassa ca anāpattīti paṇḍakaṃ obhāsantassa ca thullaccayanti mātikāṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā te vārā saṃkhittāti paññāyantīti. Viseso ca paṇḍake, purise, tiracchānagate ca itthisaññissa atthi, tathāpi tattha dukkaṭaṃ vuttaṃ, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttameva pamāṇanti dvinnametesaṃ vādānaṃ yattha yutti vā kāraṇaṃ vā atirekaṃ dissati, taṃ vicāretvā gahetabbanti āricayo. Evarūpesu ṭhānesu suṭṭhu vicāretvā kathetabbaṃ.
តត្ថ បាឡិយំ អាគតវារគណនា តាវ ឯវំ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពា – ឥត្ថិមូលកា បញ្ច វារា បណ្ឌកបុរិសតិរច្ឆានគតមូលកា ច បញ្ច បញ្ចាតិ វីសតិ វារា ឯកមូលកា, តថា ទុមូលកា វីសតិ, មិស្សកមូលកា វីសតីតិ សដ្ឋិ វារា, តានិ តីណិ វីសតិកានិ ហោន្តិ។ ឯកេកស្មិំ វីសតិកេ ឯកេកមូលវារំ គហេត្វា កាយេន កាយបដិពទ្ធវារា តយោ វុត្តា។ សេសា សត្តបញ្ញាស វារា សំខិត្តា, តថា កាយបដិពទ្ធេន កាយវារា តយោ វុត្តា, សេសា សំខិត្តា, ឯវំ កាយបដិពទ្ធេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយវារេបិ និស្សគ្គិយេន កាយបដិពទ្ធវារេបិ និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយវារេបិ តយោ តយោ វារា វុត្តា, សេសា សំខិត្តា។ ឯវំ ឆន្នំ តិកានំ វសេន អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ សរូបតោ វុត្តា, សេសា ទ្វេចត្តាលីសាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ។ តតោ បរំ មាតុគាមស្ស សារត្តបក្ខេ កាយេន កាយន្តិ ឯកមេកំ វឌ្ឍេត្វា បុព្ពេ វុត្តា អដ្ឋារស វារា អាគតាតិ ឯកវីសតិ វារា សរូបេន អាគតា, នវនវុតាធិកានិ តីណិ វារសតានិ សំខិត្តានិ។ តតោ បរំ អាបត្តានាបត្តិទីបកា ចត្តារោ សេវនាធិប្បាយមូលកា ចត្តារោ មោក្ខាធិប្បាយមូលកាតិ ទ្វេ ចតុក្កា អាគតា។
Tattha pāḷiyaṃ āgatavāragaṇanā tāva evaṃ saṅkhepato veditabbā – itthimūlakā pañca vārā paṇḍakapurisatiracchānagatamūlakā ca pañca pañcāti vīsati vārā ekamūlakā, tathā dumūlakā vīsati, missakamūlakā vīsatīti saṭṭhi vārā, tāni tīṇi vīsatikāni honti. Ekekasmiṃ vīsatike ekekamūlavāraṃ gahetvā kāyena kāyapaṭibaddhavārā tayo vuttā. Sesā sattapaññāsa vārā saṃkhittā, tathā kāyapaṭibaddhena kāyavārā tayo vuttā, sesā saṃkhittā, evaṃ kāyapaṭibaddhena kāyapaṭibaddhavārepi nissaggiyena kāyavārepi nissaggiyena kāyapaṭibaddhavārepi nissaggiyena nissaggiyavārepi tayo tayo vārā vuttā, sesā saṃkhittā. Evaṃ channaṃ tikānaṃ vasena aṭṭhārasa vārā āgatāti sarūpato vuttā, sesā dvecattālīsādhikāni tīṇi vārasatāni saṃkhittāni. Tato paraṃ mātugāmassa sārattapakkhe kāyena kāyanti ekamekaṃ vaḍḍhetvā pubbe vuttā aṭṭhārasa vārā āgatāti ekavīsati vārā sarūpena āgatā, navanavutādhikāni tīṇi vārasatāni saṃkhittāni. Tato paraṃ āpattānāpattidīpakā cattāro sevanādhippāyamūlakā cattāro mokkhādhippāyamūlakāti dve catukkā āgatā.
តត្ថាយំ វិសេសោ – យទិទំ មាតិកាយ បរាមសនបទំ, តេន យស្មា អាមសនាទីនិ ឆុបនបរិយោសានានិ ទ្វាទសបិ បទានិ គហិតានិ, តស្មា បទុទ្ធារំ អកត្វា ‘‘អាមសនា បរាមសនំ ឆុបន’’ន្តិ អាហ។ បរាមសនំ នាម អាមសនា។ ‘‘ឆុបន’’ន្តិ ហិ វុត្តេ បរាមសនម្បិ វិសុំ ឯកត្តំ ភវេយ្យាតិ វេទិតព្ពំ។ ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី ចាតិ ឥមស្មិំ បឋមវារេ ឯវ ទ្វាទសបិ អាមសនាទីនិ យោជេត្វា ទស្សិតានិ។ តតោ បរំ អាទិម្ហិ ទ្វេ បទានីតិ ចត្តារិ បទានិ អាគតានិ, ឥតរានិ សំខិត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ។ និស្សគ្គិយេន កាយវារាទីសុ បន សព្ពាការេន អលាភតោ អាមសនមេវេកំ អាគតំ, នេតរានិ។ ‘‘សញ្ចោបេតិ ហរតី’’តិ បាឋោ, សញ្ចោបេតិ ច។ គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ រជ្ជុវត្ថាទីហិ បរិក្ខិបនេ’’តិ ច បច្ឆា ‘‘បុរិមនយេនេវាតិ សម្មសនា ហោតី’’តិ ច ‘‘វេណិគ្គាហេ អាបត្តិយា បញ្ញត្តត្តា លោមផុសនេបិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ ច ‘‘តំ បកាសេតុំ ឧបាទិន្នកេន ហីតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ច លិខិតំ។
Tatthāyaṃ viseso – yadidaṃ mātikāya parāmasanapadaṃ, tena yasmā āmasanādīni chupanapariyosānāni dvādasapi padāni gahitāni, tasmā paduddhāraṃ akatvā ‘‘āmasanā parāmasanaṃ chupana’’nti āha. Parāmasanaṃ nāma āmasanā. ‘‘Chupana’’nti hi vutte parāmasanampi visuṃ ekattaṃ bhaveyyāti veditabbaṃ. Itthī ca hoti itthisaññī cāti imasmiṃ paṭhamavāre eva dvādasapi āmasanādīni yojetvā dassitāni. Tato paraṃ ādimhi dve padānīti cattāri padāni āgatāni, itarāni saṃkhittānīti veditabbāni. Nissaggiyena kāyavārādīsu pana sabbākārena alābhato āmasanamevekaṃ āgataṃ, netarāni. ‘‘Sañcopeti haratī’’ti pāṭho, sañcopeti ca. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘purimanayenevāti rajjuvatthādīhi parikkhipane’’ti ca pacchā ‘‘purimanayenevāti sammasanā hotī’’ti ca ‘‘veṇiggāhe āpattiyā paññattattā lomaphusanepi saṅghādiseso’’ti ca ‘‘taṃ pakāsetuṃ upādinnakena hītiādi vutta’’nti ca likhitaṃ.
យថានិទ្ទិដ្ឋនិទ្ទេសេតិ ឥមស្មិំយេវ យថានិទ្ទិដ្ឋេ និទ្ទេសេ។ ‘‘សទិសំ អគ្គហេសី’’តិ វុត្តេ តាទិសំ អគ្គហេសីតិ គរុកំ តត្ថ ការយេតិ អត្ថោ, កាយសំសគ្គវិភង្គេ វាតិ អត្ថោ។ ឥតរោបិ កាយបដិពទ្ធឆុបនកោ។ គហណេ ចាតិ គហណំ វា។ វិរាគិតេតិ វិរទ្ធេ។ សារត្តន្តិ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តំ, អត្តនា អធិប្បេតន្តិ អត្ថោ។ ‘‘មាតុភគិនិអាទិវិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ ញាតិបេមវសេន គណ្ហិ, ឯត្ថ ទុក្កដំ យុត្តំ។ ‘‘កាយសំសគ្គរាគំ វា សារត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វិរត្តំ មាតរំ គណ្ហិ, អនធិប្បេតំ គណ្ហិ។ ឯត្ថ មហាសុមត្ថេរវាទេន ថុល្លច្ចយំ ‘‘កាយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កាយប្បដិពទ្ធំ គណ្ហាតិ, ថុល្លច្ចយន្តិ លទ្ធិកត្តា។ ‘‘ឥត្ថី ច ហោតិ ឥត្ថិសញ្ញី សារត្តោ ច, ភិក្ខុ ច នំ ឥត្ថិយា កាយេន កាយំ អាមសតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ២៧៣) វចនតោ សង្ឃាទិសេសោបិ ខាយតិ។ ‘‘វិរត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សារត្តំ គណ្ហាតិ, ឯត្ថបិ សង្ឃាទិសេសោវ ខាយតិ ‘‘នីលំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ កាយំ ឃដ្ដេតិ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វចនតោ។ ឯត្ថ បន ‘‘ន បុព្ពភាគេ កាយសំសគ្គរាគត្តា’’តិ អនុគណ្ឋិបទេ ការណំ វុត្តំ។ កេចិ បន ‘‘គរុកាបត្តិភយេន ‘នីលមេវ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ វាយាមន្តោ កាយំ ឃដ្ដេតិ, បុព្ពភាគេ តស្ស ‘កាយបដិពទ្ធំ ឃដ្ដេស្សាមី’តិ បវត្តត្តា ទុក្កដេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ។ ធម្មសិរិត្ថេរោ ‘‘ឯវរូបេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ វទតិ កិរ។ ‘‘ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកឥត្ថិយា បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកបុរិសេ វុត្តនយេន អាបត្តិភេទោ, ឥត្ថិលិង្គស្ស បដិច្ឆន្នកាលេបិ ឥត្ថិវសេនេវ អាបត្តី’’តិ វទន្តិ។
Yathāniddiṭṭhaniddeseti imasmiṃyeva yathāniddiṭṭhe niddese. ‘‘Sadisaṃ aggahesī’’ti vutte tādisaṃ aggahesīti garukaṃ tattha kārayeti attho, kāyasaṃsaggavibhaṅge vāti attho. Itaropi kāyapaṭibaddhachupanako. Gahaṇe cāti gahaṇaṃ vā. Virāgiteti viraddhe. Sārattanti kāyasaṃsaggarāgena rattaṃ, attanā adhippetanti attho. ‘‘Mātubhaginiādivirattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ ñātipemavasena gaṇhi, ettha dukkaṭaṃ yuttaṃ. ‘‘Kāyasaṃsaggarāgaṃ vā sārattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ mātaraṃ gaṇhi, anadhippetaṃ gaṇhi. Ettha mahāsumattheravādena thullaccayaṃ ‘‘kāyaṃ gaṇhissāmī’’ti kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhāti, thullaccayanti laddhikattā. ‘‘Itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca, bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyaṃ āmasati, āpatti saṅghādisesassā’’ti (pārā. 273) vacanato saṅghādisesopi khāyati. ‘‘Virattaṃ gaṇhissāmī’’ti sārattaṃ gaṇhāti, etthapi saṅghādisesova khāyati ‘‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso’’ti vacanato. Ettha pana ‘‘na pubbabhāge kāyasaṃsaggarāgattā’’ti anugaṇṭhipade kāraṇaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘garukāpattibhayena ‘nīlameva ghaṭṭessāmī’ti vāyāmanto kāyaṃ ghaṭṭeti, pubbabhāge tassa ‘kāyapaṭibaddhaṃ ghaṭṭessāmī’ti pavattattā dukkaṭena bhavitabba’’nti vadanti. Dhammasiritthero ‘‘evarūpe saṅghādiseso’’ti vadati kira. ‘‘Itthiubhatobyañjanakaitthiyā purisaubhatobyañjanakapurise vuttanayena āpattibhedo, itthiliṅgassa paṭicchannakālepi itthivaseneva āpattī’’ti vadanti.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / វិនយបិដក • Vinayapiṭaka / មហាវិភង្គ • Mahāvibhaṅga / ២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ • 2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / វិនយបិដក (អដ្ឋកថា) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / មហាវិភង្គ-អដ្ឋកថា • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា • 2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / សារត្ថទីបនី-ដីកា • Sāratthadīpanī-ṭīkā / ២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា • 2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā
ដីកា • Tīkā / វិនយបិដក (ដីកា) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / វិមតិវិនោទនី-ដីកា • Vimativinodanī-ṭīkā / ២. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា • 2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā
