| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / វិនយវិនិច្ឆយ-ដីកា • Vinayavinicchaya-ṭīkā |
បាចិត្តិយកថាវណ្ណនា
Pācittiyakathāvaṇṇanā
៨៨៩. ឯវំ នាតិវិត្ថារសង្ខេបតោ និស្សគ្គិយវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋស្ស បាចិត្តិយកណ្ឌស្ស វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ។ សម្បជានមុសាវាទេតិ អត្តនោ វចនស្ស មុសាភាវំ ញត្វា, អទិដ្ឋំ ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន មុសាវាទេ សម្បជានន្តស្ស មុសាភណនេតិបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជានិត្វា ជានន្តស្ស ច មុសាភណនេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២)។ ‘‘មុសាវាទេ’’តិ ហិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, មុសាវាទនិមិត្តន្តិ អត្ថោ។
889. Evaṃ nātivitthārasaṅkhepato nissaggiyavinicchayaṃ dassetvā idāni tadanantaraṃ niddiṭṭhassa pācittiyakaṇḍassa vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘sampajānamusāvāde’’tiādi āraddhaṃ. Sampajānamusāvādeti attano vacanassa musābhāvaṃ ñatvā, adiṭṭhaṃ ‘‘diṭṭha’’ntiādinā nayena musāvāde sampajānantassa musābhaṇanetipi attho gahetabbo. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘jānitvā jānantassa ca musābhaṇane’’ti (pāci. aṭṭha. 2). ‘‘Musāvāde’’ti hi nimittatthe bhummaṃ, musāvādanimittanti attho.
ទវា ភណន្តស្សាតិ យោជនា។ អនុបបរិក្ខិត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘‘អទិដ្ឋំ មេ’’តិ វទន្តស្សាតិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘ទវា ភណតិ នាម សហសា ភណតី’’តិ បទភាជនីអដ្ឋកថាយំ ‘‘សហសា ភណតីតិ អវីមំសិត្វា អនុបធារេត្វា វេគេន ទិដ្ឋម្បិ ‘អទិដ្ឋំ មេ’តិ ភណតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១)។ រវា ភណន្តស្សាតិ ‘‘ចីវរ’’ន្តិ វត្តុកាមស្ស ‘‘ចីរ’’ន្តិ វចនំ វិយ មន្ទត្តា មោមូហត្តា ‘‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ ភណន្តស្ស។ យថាហ ‘‘រវា ភណតិ នាម ‘អញ្ញំ ភណិស្សាមី’តិ អញ្ញំ ភណតី’’តិ។
Davā bhaṇantassāti yojanā. Anupaparikkhitvā vegena diṭṭhampi ‘‘adiṭṭhaṃ me’’ti vadantassāti attho. Yathāha ‘‘davā bhaṇati nāma sahasā bhaṇatī’’ti padabhājanīaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sahasā bhaṇatīti avīmaṃsitvā anupadhāretvā vegena diṭṭhampi ‘adiṭṭhaṃ me’ti bhaṇatī’’ti (pāci. aṭṭha. 11). Ravā bhaṇantassāti ‘‘cīvara’’nti vattukāmassa ‘‘cīra’’nti vacanaṃ viya mandattā momūhattā ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇantassa. Yathāha ‘‘ravā bhaṇati nāma ‘aññaṃ bhaṇissāmī’ti aññaṃ bhaṇatī’’ti.
៨៩០. អញ្ញត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកាទីសុ។ អត្តនា អលទ្ធំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ‘‘លទ្ធំ មយា’’តិ មុសា យស្ស ភណតិ, តេន តង្ខណមេវ សុត្វា តទត្ថេ ញាតេ បារាជិកស្ស, អញ្ញាតេ កាលន្តរេន ញាតេ ច បរិយាយវចនេ ច ញាតេ ថុល្លច្ចយស្ស, បរិយាយវចនេ អវិញ្ញាតេ ទុក្កដស្ស, ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទេ បារាជិកំ អនាបន្នស្ស ‘‘អាបន្នោ’’តិ មុសាភណនេ សង្ឃាទិសេសស្ស, ឱមសវាទសិក្ខាបទេ ទុព្ភាសិតស្ស ច វុត្តត្តា អាហ ‘‘មុសាវាទស្ស ការណា បញ្ច អាបត្តិយោ’’តិ។ ឥមាយ បាចិត្តិយា សទ្ធិំ ឆ អាបត្តិក្ខន្ធា ហោន្តិ។
890.Aññatthāti catutthapārājikādīsu. Attanā aladdhaṃ uttarimanussadhammaṃ ‘‘laddhaṃ mayā’’ti musā yassa bhaṇati, tena taṅkhaṇameva sutvā tadatthe ñāte pārājikassa, aññāte kālantarena ñāte ca pariyāyavacane ca ñāte thullaccayassa, pariyāyavacane aviññāte dukkaṭassa, duṭṭhadosasikkhāpade pārājikaṃ anāpannassa ‘‘āpanno’’ti musābhaṇane saṅghādisesassa, omasavādasikkhāpade dubbhāsitassa ca vuttattā āha ‘‘musāvādassa kāraṇā pañca āpattiyo’’ti. Imāya pācittiyā saddhiṃ cha āpattikkhandhā honti.
សម្បជានមុសាវាទកថាវណ្ណនា។
Sampajānamusāvādakathāvaṇṇanā.
៨៩១-៣. វុត្តេសុ ជាតិអាទីសុ ទសសុ អក្កោសវត្ថូសូតិ យោជនា, បទភាជនេ វុត្តេសុ ជាតិនាមគោត្តកម្មសិប្បអាពាធលិង្គកិលេសអាបត្តិអក្កោសានំ វសេន ទសសុ អក្កោសវត្ថូសូតិ អត្ថោ ។ តេសុ កិលេសំ វិនា សព្ពេតេ ហីនុក្កដ្ឋវសេន ទ្វិប្បការា ហោន្តិ។ យថាហ បទភាជនេ ‘‘ជាតិ នាម ទ្វេ ជាតិយោ ហីនា ច ជាតិ ឧក្កដ្ឋា ច ជាតី’’តិអាទិ។
891-3. Vuttesu jātiādīsu dasasu akkosavatthūsūti yojanā, padabhājane vuttesu jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattiakkosānaṃ vasena dasasu akkosavatthūsūti attho . Tesu kilesaṃ vinā sabbete hīnukkaṭṭhavasena dvippakārā honti. Yathāha padabhājane ‘‘jāti nāma dve jātiyo hīnā ca jāti ukkaṭṭhā ca jātī’’tiādi.
តត្ថ ចណ្ឌាលាទិជាតិ ហីនា, ខត្តិយព្រាហ្មណជាតិយោ ឧក្កដ្ឋា។ នាមេសុ អវកណ្ណកជវកណ្ណកាទិនាមានិ ទាសនាមត្តា ហីនានិ, ពុទ្ធរក្ខិតាទិនាមានិ ឧក្កដ្ឋានិ។ កោសិយាទិគោត្តំ ហីនំ, គោតមាទិគោត្តំ ឧក្កដ្ឋំ។ កម្មេសុ វឌ្ឍកិមណិការាទិកម្មានិ ហីនានិ, កសិវាណិជ្ជាគោរក្ខកម្មានិ ឧក្កដ្ឋានិ។ សិប្បេសុ នឡការកុម្ភការាទិសិប្បំ ហីនំ, មុទ្ទាគណនាទិសិប្បំ ឧក្កដ្ឋំ។ អាពាធេសុ សព្ពេបិ អាពាធា ហីនា, អបិច មធុមេហោ បីឡាជនកត្តាភាវា ឧក្កដ្ឋោ។ លិង្គេសុ អតិទីឃតាទយោ ហីនា, នាតិទីឃតាទយោ ឧក្កដ្ឋា។ សព្ពេបិ កិលេសា ហីនា។ សព្ពាបត្តិយោបិ ហីនា, អបិច សោតាបត្តិសមាបត្តិ ឧក្កដ្ឋា។ អក្កោសេសុ ‘‘ឱដ្ឋោសិ មេណ្ឌោសិ គោណោសី’’តិអាទិកោ ហីនោ, ‘‘បណ្ឌិតោសិ ព្យត្តោសី’’តិអាទិកោ ឧក្កដ្ឋោ។
Tattha caṇḍālādijāti hīnā, khattiyabrāhmaṇajātiyo ukkaṭṭhā. Nāmesu avakaṇṇakajavakaṇṇakādināmāni dāsanāmattā hīnāni, buddharakkhitādināmāni ukkaṭṭhāni. Kosiyādigottaṃ hīnaṃ, gotamādigottaṃ ukkaṭṭhaṃ. Kammesu vaḍḍhakimaṇikārādikammāni hīnāni, kasivāṇijjāgorakkhakammāni ukkaṭṭhāni. Sippesu naḷakārakumbhakārādisippaṃ hīnaṃ, muddāgaṇanādisippaṃ ukkaṭṭhaṃ. Ābādhesu sabbepi ābādhā hīnā, apica madhumeho pīḷājanakattābhāvā ukkaṭṭho. Liṅgesu atidīghatādayo hīnā, nātidīghatādayo ukkaṭṭhā. Sabbepi kilesā hīnā. Sabbāpattiyopi hīnā, apica sotāpattisamāpatti ukkaṭṭhā. Akkosesu ‘‘oṭṭhosi meṇḍosi goṇosī’’tiādiko hīno, ‘‘paṇḍitosi byattosī’’tiādiko ukkaṭṭho.
អញ្ញត្រញ្ញាបទេសេនាតិ បរិយាយកថនេន វិនា។ ឱមសន្តស្សាតិ វចនបតោទេន ឱវិជ្ឈន្តស្ស។ សម្ពុទ្ធេន បកាសិតាតិ ‘‘ចណ្ឌាលោសិ វេនោសិ នេសាទោសិ រថការោសិ បុក្កុសោសី’តិ ភណតិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិយស្សា’’តិ សាមំ សព្ពធម្មាវពោធតោ ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិ បញ្ញាតេន ភគវតា ទេសិតា។
Aññatraññāpadesenāti pariyāyakathanena vinā. Omasantassāti vacanapatodena ovijjhantassa. Sambuddhena pakāsitāti ‘‘caṇḍālosi venosi nesādosi rathakārosi pukkusosī’ti bhaṇati, āpatti vācāya vācāya pācittiyassā’’ti sāmaṃ sabbadhammāvabodhato ‘‘sambuddho’’ti paññātena bhagavatā desitā.
៨៩៤. តេហេវាតិ ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហេវ។ អញ្ញាបទេសេន ភូតេន វា…បេ.… អាបន្នមេវ វា អនុបសម្បន្នំ អក្កោសន្តស្ស ទុក្កដំ សម្ពុទ្ធេន បកាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឥធ ភូតាភូតបទានិ តេហីតិ អបេក្ខិត្វា ពហុវចនន្តានិ យោជេតព្ពានិ។ ឯតេន ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ’’តិអាទិទុតិយវារត្ថំ (បាចិ. ២៦) ទស្សេន្តេន ទុក្កដសាធនត្ថេន តទេកការិយំ តតិយំ យេនូនវារញ្ច ចតុត្ថំ ន មយន្តិអាទិវារញ្ច សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សន្តិ ឥធេកច្ចេ’តិ វារេ បន បរិហរិត្វា វុត្តភាវេន ទុក្កដំ។ ឯសេវ នយោ ‘យេនូន…បេ.… ន មយ’ន្តិ វារេសុបី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦)។
894.Tehevāti jātiādīhi akkosavatthūheva. Aññāpadesena bhūtena vā…pe… āpannameva vā anupasampannaṃ akkosantassa dukkaṭaṃ sambuddhena pakāsitanti sambandho. Idha bhūtābhūtapadāni tehīti apekkhitvā bahuvacanantāni yojetabbāni. Etena ‘‘santi idhekacce’’tiādidutiyavāratthaṃ (pāci. 26) dassentena dukkaṭasādhanatthena tadekakāriyaṃ tatiyaṃ yenūnavārañca catutthaṃ na mayantiādivārañca saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘santi idhekacce’ti vāre pana pariharitvā vuttabhāvena dukkaṭaṃ. Eseva nayo ‘yenūna…pe… na maya’nti vāresupī’’ti (pāci. aṭṭha. 26).
បាឡិមុត្តបទេហិបីតិ ឯត្ថាបិ តថេវ ‘‘ភូតេន វា’’តិអាទីនិ បទានិ សម្ពន្ធិតព្ពានិ។ ‘‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’’តិអាទិ បាឡិមុត្តបទំ នាម។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ចតូសុ វារេសុ, បាឡិមុត្តបទេសុ ច។ វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុបសម្បន្នេ បន ចតូសុបិ វារេសុ ទុក្កដមេវ។ ‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’តិអាទិវចនេហិ បន ឧបសម្បន្នេបិ អនុបសម្បន្នេបិ សព្ពវារេសុ ទុក្កដមេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦)។ ‘‘អនុបសម្បន្ន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ ភិក្ខុនិអាទយោ សព្ពេ សត្តា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦) អដ្ឋកថាយំ វុត្តា អនុបសម្បន្នា សង្គហិតា។ តេនេវេត្ថាបិ វក្ខតិ ‘‘បវិដ្ឋានុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឥធ ច ភិក្ខុនី’’តិ។
Pāḷimuttapadehipīti etthāpi tatheva ‘‘bhūtena vā’’tiādīni padāni sambandhitabbāni. ‘‘Corosi, gaṇṭhibhedakosī’’tiādi pāḷimuttapadaṃ nāma. Sabbatthāti sabbesu catūsu vāresu, pāḷimuttapadesu ca. Vuttañhi ‘‘anupasampanne pana catūsupi vāresu dukkaṭameva. ‘Corosi, gaṇṭhibhedakosī’tiādivacanehi pana upasampannepi anupasampannepi sabbavāresu dukkaṭamevā’’ti (pāci. aṭṭha. 26). ‘‘Anupasampanna’’nti iminā ‘‘imasmiñca sikkhāpade ṭhapetvā bhikkhuṃ bhikkhuniādayo sabbe sattā anupasampannaṭṭhāne ṭhitā’’ti (pāci. aṭṭha. 26) aṭṭhakathāyaṃ vuttā anupasampannā saṅgahitā. Tenevetthāpi vakkhati ‘‘paviṭṭhānupasampannaṭṭhāne idha ca bhikkhunī’’ti.
៨៩៥. ទវកម្យតាតិ ឯត្ថ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២, ២៣, ៤២២; អ. និ. ៦.៥៨; ៩.៩; មហានិ. ២០៦; វិភ. ៥១៨) វិយ យ-ការលោបោ។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វុត្តបាចិត្តិយវត្ថូសុ ច ទុក្កដវត្ថូសុ ចាតិ សព្ពត្ថេវ។ ទុព្ភាសិតមុទីរិតន្តិ ‘‘ចណ្ឌាលោសិ…បេ.… បុក្កុសោសី’តិ ភណតិ, អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ ទុព្ភាសិតស្សា’’តិ (បាចិ. ៣២) វុត្តន្តិ អត្ថោ។ បរម្មុខា បន បាចិត្តិយវត្ថូហិ ច ទុក្កដវត្ថូហិ ច អក្កោសនេ ទុក្កដមេវ។ តថា ទវកម្យតាយ បរម្មុខា វទន្តស្សាបិ ទុព្ភាសិតមេវាតិ អាចរិយា វទន្តិ។
895.Davakamyatāti ettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādīsu (ma. ni. 1.22, 23, 422; a. ni. 6.58; 9.9; mahāni. 206; vibha. 518) viya ya-kāralopo. Sabbatthāti sabbesu vuttapācittiyavatthūsu ca dukkaṭavatthūsu cāti sabbattheva. Dubbhāsitamudīritanti ‘‘caṇḍālosi…pe… pukkusosī’ti bhaṇati, āpatti vācāya vācāya dubbhāsitassā’’ti (pāci. 32) vuttanti attho. Parammukhā pana pācittiyavatthūhi ca dukkaṭavatthūhi ca akkosane dukkaṭameva. Tathā davakamyatāya parammukhā vadantassāpi dubbhāsitamevāti ācariyā vadanti.
៨៩៦-៧. អត្ថំ បុរក្ខត្វា វទតោ ភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ ធម្មោ នាម ‘‘ចណ្ឌាលោសី’’តិអាទិបាឡិយេវ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បាឡិំ វាចេន្តោ ធម្មបុរេក្ខារោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥)។ អនុសាសនី នាម ‘‘ឥទានិបិ ចណ្ឌាលោសិ, មា បាបធម្មំ អកាសិ, មា តមោ តមបរាយនោ អហោសី’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៥) នយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តសរូបាយេវ អនុសាសនីបុរេក្ខតាយ ឋត្វា វទន្តស្ស ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតភាវតោ អន្តរា កោធេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ។
896-7. Atthaṃ purakkhatvā vadato bhikkhussa anāpattīti yojanā. Dhammo nāma ‘‘caṇḍālosī’’tiādipāḷiyeva. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pāḷiṃ vācento dhammapurekkhāro’’ti (pāci. aṭṭha. 35). Anusāsanī nāma ‘‘idānipi caṇḍālosi, mā pāpadhammaṃ akāsi, mā tamo tamaparāyano ahosī’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 35) nayena aṭṭhakathāyaṃ vuttasarūpāyeva anusāsanīpurekkhatāya ṭhatvā vadantassa cittassa lahuparivattitabhāvato antarā kodhe uppannepi anāpatti.
ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ឱមសវាទសិក្ខាបទេ។ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តេនេវ អាបជ្ជិតព្ពត្តា មានសិកទុក្ខវេទនាវ ហោតិ។
Etthāti imasmiṃ omasavādasikkhāpade. Paṭighasampayuttacitteneva āpajjitabbattā mānasikadukkhavedanāva hoti.
ឱមសវាទកថាវណ្ណនា។
Omasavādakathāvaṇṇanā.
៨៩៨. ទុវិធាការតោ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា។ បិសតីតិ បិសុណា, វាចា , សមគ្គេ សត្តេ អវយវភូតេ វគ្គេ ភិន្នេ ករោតីតិ អត្ថោ។ បិសុណា ឯវ បេសុញ្ញំ, តាយ វាចាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សហចរិយនយេន បិសុណោ, តស្ស កម្មំ បេសុញ្ញំ, ភិក្ខូនំ បេសុញ្ញំ ភិក្ខុបេសុញ្ញំ, តស្មិំ ភិក្ខុបេសុញ្ញេ។ បទភាជនេ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ឧបសម្បន្នស្ស សុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ ‘ឥត្ថន្នាមោ តំ ‘ចណ្ឌាលោ…បេ.… បុក្កុសោ’តិ ភណតី’តិ អាបត្តិ…បេ.… បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៩) វុត្តត្តា សយំ ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា ឧបសម្បន្នស្ស ជាតិអាទីសុ ទសសុ អក្កោសវត្ថូសុ អញ្ញតរេន អញ្ញំ ឧបសម្បន្នំ បរម្មុខា អក្កោសន្តស្ស សុត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វក្ខមានសរូបេសុ អត្តនោ បិយកាមតាភេទាធិប្បាយសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ការណេសុ អញ្ញតរការណំ បដិច្ច ‘‘អសុកោ តុយ្ហំ ឯវំ វទតី’’តិ បេសុញ្ញំ ហរតិ, តស្ស បេសុញ្ញកថននិមិត្តំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អត្ថោ។
898. Duvidhākārato bhikkhupesuññe āpatti siyāti yojanā. Pisatīti pisuṇā, vācā , samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho. Pisuṇā eva pesuññaṃ, tāya vācāya samannāgato puggalo sahacariyanayena pisuṇo, tassa kammaṃ pesuññaṃ, bhikkhūnaṃ pesuññaṃ bhikkhupesuññaṃ, tasmiṃ bhikkhupesuññe. Padabhājane ‘‘upasampanno upasampannassa sutvā upasampannassa pesuññaṃ upasaṃharati ‘itthannāmo taṃ ‘caṇḍālo…pe… pukkuso’ti bhaṇatī’ti āpatti…pe… pācittiyassā’’ti (pāci. 39) vuttattā sayaṃ upasampanno hutvā upasampannassa jātiādīsu dasasu akkosavatthūsu aññatarena aññaṃ upasampannaṃ parammukhā akkosantassa sutvā tassa santikaṃ gantvā vakkhamānasarūpesu attano piyakāmatābhedādhippāyasaṅkhātesu dvīsu kāraṇesu aññatarakāraṇaṃ paṭicca ‘‘asuko tuyhaṃ evaṃ vadatī’’ti pesuññaṃ harati, tassa pesuññakathananimittaṃ pācittiyaṃ hotīti attho.
ទុវិធាការតោតិ ឯត្ថ អាការ-សទ្ទោ ការណបរិយាយោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វីហាការេហីតិ ទ្វីហិ ការណេហី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨)។ ឯត្ថ ការណំ នាម អធិប្បាយវិសេសោ។ តំ ការណំ អធិប្បាយមុខេន ទស្សេតុមាហ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ។ អត្តនោ បិយកាមស្សាតិ អត្តនោ បិយភាវកាមស្ស បេសុញ្ញំ ភណន្តស្ស, អត្តនោ បិយភាវំ កាមយន្តស្សាតិ អត្ថោ, តាទិសេន អធិប្បាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវំ អហំ ឯតស្ស បិយោ ភវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិយភាវំ បត្ថយមានស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨)។ បរភេទត្ថិនោបិ វាតិ អក្កោសកស្ស ច អត្តនោ បេសុញ្ញវចនំ សុណន្តស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ ភេទំ ឥច្ឆន្តស្សាតិ អត្ថោ, ភេទាធិប្បាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បរស្ស បរេន ភេទំ ឥច្ឆន្តស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨)។
Duvidhākāratoti ettha ākāra-saddo kāraṇapariyāyo. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dvīhākārehīti dvīhi kāraṇehī’’ti (pāci. aṭṭha. 38). Ettha kāraṇaṃ nāma adhippāyaviseso. Taṃ kāraṇaṃ adhippāyamukhena dassetumāha ‘‘attano’’tiādi. Attano piyakāmassāti attano piyabhāvakāmassa pesuññaṃ bhaṇantassa, attano piyabhāvaṃ kāmayantassāti attho, tādisena adhippāyenāti vuttaṃ hoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘evaṃ ahaṃ etassa piyo bhavissāmī’’ti attano piyabhāvaṃ patthayamānassā’’ti (pāci. aṭṭha. 38). Parabhedatthinopi vāti akkosakassa ca attano pesuññavacanaṃ suṇantassa cāti ubhinnaṃ bhedaṃ icchantassāti attho, bhedādhippāyenāti vuttaṃ hoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘parassa parena bhedaṃ icchantassā’’ti (pāci. aṭṭha. 38).
៨៩៩. បរិយាយនយេន អក្កោសន្តស្ស វចនស្ស…បេ.… ទុក្កដន្តិ យោជនា, បរិយាយអក្កោសវចនំ សុត្វា បរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វទន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សន្តិ ឥធេកច្ចេ ចណ្ឌាលា…បេ.… ភណតិ, ន សោ អញ្ញំ ភណតិ, តំយេវ ភណតីតិ អាបត្តិ វាចាយ វាចាយ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (បាចិ. ៤១)។ បាឡិមុត្តនយេន អក្កោសន្តស្ស វចនស្ស…បេ.… ទុក្កដន្តិ យោជនា។ ឯត្ថ ‘‘ចោរោសិ, គណ្ឋិភេទកោសី’’តិអាទិនា ទស្សិតោ បាឡិមុត្តនយោ នាម។
899. Pariyāyanayena akkosantassa vacanassa…pe… dukkaṭanti yojanā, pariyāyaakkosavacanaṃ sutvā parassa santikaṃ gantvā vadantassa bhikkhuno dukkaṭaṃ hotīti attho. Yathāha ‘‘itthannāmo santi idhekacce caṇḍālā…pe… bhaṇati, na so aññaṃ bhaṇati, taṃyeva bhaṇatīti āpatti vācāya vācāya dukkaṭassā’’tiādi (pāci. 41). Pāḷimuttanayena akkosantassa vacanassa…pe… dukkaṭanti yojanā. Ettha ‘‘corosi, gaṇṭhibhedakosī’’tiādinā dassito pāḷimuttanayo nāma.
៩០០. អនុបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ ឧបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច តថា ទុក្កដន្តិ យោជនា។ ច-សទ្ទេន ឧបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ អនុបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច, អនុបសម្បន្នស្ស អក្កោសំ អនុបសម្បន្នំ ហរតោបិ ច តថា ទុក្កដន្តិ វិកប្បទ្វយញ្ច សមុច្ចិនោតិ។ ‘‘ឥធាបិ ភិក្ខុនិំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ អនុបសម្បន្នា នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨) អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘ភិក្ខុនី’’តិ ឧបលក្ខណំ។
900. Anupasampannassa akkosaṃ upasampannaṃ haratopi ca tathā dukkaṭanti yojanā. Ca-saddena upasampannassa akkosaṃ anupasampannaṃ haratopi ca, anupasampannassa akkosaṃ anupasampannaṃ haratopi ca tathā dukkaṭanti vikappadvayañca samuccinoti. ‘‘Idhāpi bhikkhuniṃ ādiṃ katvā sabbe anupasampannā nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 38) aṭṭhakathāvacanato ‘‘bhikkhunī’’ti upalakkhaṇaṃ.
៩០១. ន ចេវ បិយកាមស្សាតិ បិយភាវំ អកាមយន្តស្ស ច។ ន ភេទត្ថិនោបិ ចាតិ ភេទំ អនិច្ឆន្តស្ស ច។ បាបានំ គរហត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘កេវល’’ន្តិ សេសោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកំ អក្កោសន្តំ, ឯកញ្ច ខមន្តំ ទិស្វា ‘អហោ និល្លជ្ជោ, ឦទិសម្បិ នាម អាយស្មន្តំ បុន វត្តព្ពំ មញ្ញិស្សតី’តិ ឯវំ កេវលំ បាបគរហិតាយ ភណន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨)។
901.Na ceva piyakāmassāti piyabhāvaṃ akāmayantassa ca. Na bhedatthinopi cāti bhedaṃ anicchantassa ca. Pāpānaṃ garahatthāyāti ettha ‘‘kevala’’nti seso. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekaṃ akkosantaṃ, ekañca khamantaṃ disvā ‘aho nillajjo, īdisampi nāma āyasmantaṃ puna vattabbaṃ maññissatī’ti evaṃ kevalaṃ pāpagarahitāya bhaṇantassa anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 38).
បេសុញ្ញកថាវណ្ណនា។
Pesuññakathāvaṇṇanā.
៩០៣. អញ្ញេនាតិ សាមណេរាទិនា។ ‘‘យញ្ច បទំ យញ្ច អនុបទំ យញ្ច អន្វក្ខរំ យញ្ច អនុព្យញ្ជនំ, សព្ពមេតំ បទសោ នាមា’’តិ (បាចិ. ៤៦) បទភាជនេ វុត្តត្តា អវយវេ សមុទាយោបចារវសេន ‘‘បិដកត្តយ’’ន្តិ តទេកទេសបទាទិ ឯវ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ។ ឯត្ថ បទាទិសរូបំ អដ្ឋកថាយ វេទិតព្ពំ។ វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ អធិប្បេតោ។ អនុបទន្តិ ទុតិយោ បាទោ។ អន្វក្ខរន្តិ ឯកេកមក្ខរំ។ អនុព្យញ្ជនន្តិ បុរិមព្យញ្ជនេន សទិសំ បច្ឆាព្យញ្ជន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥)។ ឥទំ គាថាមយទេសនំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ‘‘យំ កិញ្ចិ វា ឯកមក្ខរំ អន្វក្ខរំ, អក្ខរសមូហោ អនុព្យញ្ជនំ, អក្ខរានុព្យញ្ជនសមូហោ បទំ, បឋមបទំ បទមេវ, ទុតិយំ អនុបទន្តិ ឯវមេត្ថ នានាករណំ វេទិតព្ព’’ន្តិបិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥) វុត្តំ។ ឥទំ ចុណ្ណិយទេសនំ សន្ធាយ វុត្តំ។
903.Aññenāti sāmaṇerādinā. ‘‘Yañca padaṃ yañca anupadaṃ yañca anvakkharaṃ yañca anubyañjanaṃ, sabbametaṃ padaso nāmā’’ti (pāci. 46) padabhājane vuttattā avayave samudāyopacāravasena ‘‘piṭakattaya’’nti tadekadesapadādi eva vuttoti gahetabbo. Ettha padādisarūpaṃ aṭṭhakathāya veditabbaṃ. Vuttañhi tattha ‘‘padanti eko gāthāpādo adhippeto. Anupadanti dutiyo pādo. Anvakkharanti ekekamakkharaṃ. Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjana’’nti (pāci. aṭṭha. 45). Idaṃ gāthāmayadesanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci vā ekamakkharaṃ anvakkharaṃ, akkharasamūho anubyañjanaṃ, akkharānubyañjanasamūho padaṃ, paṭhamapadaṃ padameva, dutiyaṃ anupadanti evamettha nānākaraṇaṃ veditabba’’ntipi (pāci. aṭṭha. 45) vuttaṃ. Idaṃ cuṇṇiyadesanaṃ sandhāya vuttaṃ.
ធម្មន្តិ ពុទ្ធភាសិតាទិបាឡិធម្មំ។ បដិសម្ភិទាយញ្ហិ ធម្មបញ្ចកេ បាឡិបិ ធម្មោតិ វុត្តា។ ធម្មបញ្ចកំ នាម ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលាកុសលំ ចេតិ ឯតេ ធម្មសញ្ញិតាតិ និទ្ទិដ្ឋំ។ ឯត្ថ ហិ ភាសិតន្តិ បាឡិ វុត្តា។ អដ្ឋកថានិស្សិតោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ។ សោ ច បុព្ពេ មគធភាសាយ ឋិតោ សង្គីតិត្តយារុឡ្ហោ គហេតព្ពោ។
Dhammanti buddhabhāsitādipāḷidhammaṃ. Paṭisambhidāyañhi dhammapañcake pāḷipi dhammoti vuttā. Dhammapañcakaṃ nāma phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalākusalaṃ ceti ete dhammasaññitāti niddiṭṭhaṃ. Ettha hi bhāsitanti pāḷi vuttā. Aṭṭhakathānissitopi ettheva saṅgahaṃ gacchati. So ca pubbe magadhabhāsāya ṭhito saṅgītittayāruḷho gahetabbo.
‘‘សហ ភណន្តស្ស បាចិត្តិយំ សិយា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯកតោ បដ្ឋបេត្វា ឯកតោ ឱសាបេន្តី’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤៦) បទភាជនាគតនយេន អនុបសម្បន្នេន សទ្ធិំ អារភិត្វា ឯកតោ ឧច្ចារណវសេន បទំ វា អនុបទំ វា អន្វក្ខរំ វា អនុព្យញ្ជនំ វា វទតោ បទាទិគណនាវសេន បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
‘‘Saha bhaṇantassa pācittiyaṃ siyā’’ti iminā ‘‘ekato paṭṭhapetvā ekato osāpentī’’tiādinā (pāci. 46) padabhājanāgatanayena anupasampannena saddhiṃ ārabhitvā ekato uccāraṇavasena padaṃ vā anupadaṃ vā anvakkharaṃ vā anubyañjanaṃ vā vadato padādigaṇanāvasena pācittiyanti vuttaṃ hoti.
៩០៤. សង្គីតិំ អនារុឡ្ហេសុ ធម្មេសុ រាជោវាទាទយោ សុត្តន្តា អាបត្តិជនកាយេវាតិ មហាបច្ចរិយាទិសុ វុត្តាតិ យោជនា។ រាជោវាទោ នាម ឯកោ សុត្តន្តោ។ អាទិ-សទ្ទេន តិក្ខិន្ទ្រិយាទិសុត្តន្តា គហិតា។
904.Saṅgītiṃ anāruḷhesu dhammesu rājovādādayo suttantā āpattijanakāyevāti mahāpaccariyādisu vuttāti yojanā. Rājovādo nāma eko suttanto. Ādi-saddena tikkhindriyādisuttantā gahitā.
៩០៥. ភិក្ខុស្មិម្បិ ភិក្ខុនិយាបិ ច អនុបសម្បន្នសញ្ញិនោ, វិមតិស្ស វា ភិក្ខុស្ស តថា បទសោធម្មេ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា។
905. Bhikkhusmimpi bhikkhuniyāpi ca anupasampannasaññino, vimatissa vā bhikkhussa tathā padasodhamme dukkaṭaṃ hotīti yojanā.
៩០៦-៧. ឯកតោ ឧទ្ទិសាបេតីតិ ឯកតោ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តេហិ អនុបសម្បន្នេហិ សទ្ធិំ ឧច្ចារណវសេន ឧទ្ទិសាបេតិ។ សជ្ឈាយំ វា ករោតីតិ តថា ឯកតោ សជ្ឈាយតិ។
906-7.Ekato uddisāpetīti ekato uddesaṃ gaṇhantehi anupasampannehi saddhiṃ uccāraṇavasena uddisāpeti. Sajjhāyaṃ vā karotīti tathā ekato sajjhāyati.
‘‘សចេ ឯកគាថាយ ឯកោ បាទោ ន អាគច្ឆតិ, សេសំ អាគច្ឆតិ, អយំ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថោ នាម។ ឯស នយោ សុត្តេបិ វេទិតព្ពោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៨) អដ្ឋកថាវចនតោ បគុណគន្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ សេសោ។ ឱបាតេតីតិ ‘‘ឯវំ ភណាហី’’តិ ឯកតោ ភណតិ។ ឧទ្ទេសន្តិ ឧទ្ទិសិតព្ពំ។ តេនាតិ អនុបសម្បន្នេន។
‘‘Sace ekagāthāya eko pādo na āgacchati, sesaṃ āgacchati, ayaṃ yebhuyyena paguṇagantho nāma. Esa nayo suttepi veditabbotī’’ti (pāci. aṭṭha. 48) aṭṭhakathāvacanato paguṇaganthanti ettha ‘‘yebhuyyenā’’ti seso. Opātetīti ‘‘evaṃ bhaṇāhī’’ti ekato bhaṇati. Uddesanti uddisitabbaṃ. Tenāti anupasampannena.
៩០៨. យស្មា ឥទំ បទសោធម្មសិក្ខាបទំ វាចតោ ច សមុដ្ឋាតិ, វាចាចិត្តទ្វយាបិ ច សមុដ្ឋាតិ, តស្មា ឥទំ សមុដ្ឋានំ បទសោធម្មសញ្ញិតន្តិ វុត្តន្តិ យោជនា។
908. Yasmā idaṃ padasodhammasikkhāpadaṃ vācato ca samuṭṭhāti, vācācittadvayāpi ca samuṭṭhāti, tasmā idaṃ samuṭṭhānaṃ padasodhammasaññitanti vuttanti yojanā.
បទសោធម្មកថាវណ្ណនា។
Padasodhammakathāvaṇṇanā.
៩០៩-១០. សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេ សេនាសនេ តិស្សន្នំ បន រត្តីនំ យោ បន ភិក្ខុ រត្តិយំ ឋបេត្វា ភិក្ខុំ អញ្ញេន សចេ និបជ្ជេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា។ ‘‘យំ កិញ្ចិ បដិច្ឆាទនសមត្ថំ ឥធ ឆទនញ្ច បរិច្ឆន្នញ្ច វេទិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឆទនារហំ ឥដ្ឋកាសិលាសុធាតិណបណ្ណាទីនំ យេន កេនចិ សព្ពសោ ឆាទិតំ សេនាសនំ សព្ពច្ឆន្នំ។ ‘‘ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនបិ បរិក្ខិត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា យេន កេនចិ បរិក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទិតសេនាសនំ សព្ពបរិច្ឆន្នំ។ ‘‘ឆទនំ អនាហច្ច សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តាបិ សព្ពបរិច្ឆន្នាយេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ ‘‘ទិយឌ្ឍា’’តិអាទិនា វក្ខតិ។
909-10. Sabbacchannasabbaparicchanne senāsane tissannaṃ pana rattīnaṃ yo pana bhikkhu rattiyaṃ ṭhapetvā bhikkhuṃ aññena sace nipajjeyya, tassa pācittiyaṃ siyāti yojanā. ‘‘Yaṃ kiñci paṭicchādanasamatthaṃ idha chadanañca paricchannañca veditabba’’nti (pāci. aṭṭha. 51) aṭṭhakathāyaṃ vuttattā chadanārahaṃ iṭṭhakāsilāsudhātiṇapaṇṇādīnaṃ yena kenaci sabbaso chāditaṃ senāsanaṃ sabbacchannaṃ. ‘‘Bhūmito paṭṭhāya yāva chadanaṃ āhacca pākārena vā aññena vā kenaci antamaso vatthenapi parikkhitta’’nti (pāci. aṭṭha. 51) aṭṭhakathāyaṃ vuttattā yena kenaci parikkhipitvā paṭicchāditasenāsanaṃ sabbaparicchannaṃ. ‘‘Chadanaṃ anāhacca sabbantimena pariyāyena diyaḍḍhahatthubbedhena pākārādinā parikkhittāpi sabbaparicchannāyevā’’ti (pāci. aṭṭha. 51) kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ ‘‘diyaḍḍhā’’tiādinā vakkhati.
ឯវំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេ ឯកស្មិំ សេនាសនេ យោ ភិក្ខុ ឧបសម្បន្នតោ អញ្ញេន ឯកេន វា អនេកេហិ វា តិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេត្វា ចតុត្ថរត្តិំ អាទិំ កត្វា សព្ពរត្តីសុ សូរិយត្ថង្គមតោ បដ្ឋាយ សកលរត្តិយំ បឋមំ វា បច្ឆា វា អបុព្ពាចរិមំ វា បិដ្ឋិំ បសារេត្វា សចេ ឯកសេនាសនេ សេយ្យំ កប្បេតិ, តស្ស ទេវសិកំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឥទំ វិធានំ ‘‘អបិចេត្ថ ឯកាវាសាទិកម្បិ ចតុក្កំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
Evaṃ sabbacchannasabbaparicchanne ekasmiṃ senāsane yo bhikkhu upasampannato aññena ekena vā anekehi vā tirattaṃ sahaseyyaṃ kappetvā catuttharattiṃ ādiṃ katvā sabbarattīsu sūriyatthaṅgamato paṭṭhāya sakalarattiyaṃ paṭhamaṃ vā pacchā vā apubbācarimaṃ vā piṭṭhiṃ pasāretvā sace ekasenāsane seyyaṃ kappeti, tassa devasikaṃ pācittiyaṃ hotīti idaṃ vidhānaṃ ‘‘apicettha ekāvāsādikampi catukkaṃ veditabba’’ntiādinā (pāci. aṭṭha. 51) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
‘‘យេភុយ្យេន បរិច្ឆន្នេ ឆន្នេ’’តិ ឥមិនាបិ ឯវមេវ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ ‘‘យស្សា បន ឧបរិ ពហុតរំ ឋានំ ឆន្នំ, អប្បំ អច្ឆន្នំ, សមន្តតោ ច ពហុតរំ បរិក្ខិត្តំ, អប្បំ អបរិក្ខិត្តំ, អយំ យេភុយ្យេនឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន យេភុយ្យេន ឆន្នបរិច្ឆន្នំ វេទិតព្ពំ។ អត្ថោ វុត្តនយោយេវ។ ‘‘យេភុយ្យេន បំសុកា’’តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) តីសុ ទ្វេ យេភុយ្យំ នាម, ឥធ បន បទសោធម្មេ ‘‘យេភុយ្យេន បគុណំ គន្ថ’’ន្តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៨) ‘‘ឯកគាថាយា’’តិអាទិវិវរណេ វិយ ចតូសុ តយោបិ ភាគា យេភុយ្យំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ។
‘‘Yebhuyyena paricchanne channe’’ti imināpi evameva yojetvā attho veditabbo. ‘‘Yassā pana upari bahutaraṃ ṭhānaṃ channaṃ, appaṃ acchannaṃ, samantato ca bahutaraṃ parikkhittaṃ, appaṃ aparikkhittaṃ, ayaṃ yebhuyyenachannā yebhuyyenaparicchannā nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 51) aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena yebhuyyena channaparicchannaṃ veditabbaṃ. Attho vuttanayoyeva. ‘‘Yebhuyyena paṃsukā’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 86) tīsu dve yebhuyyaṃ nāma, idha pana padasodhamme ‘‘yebhuyyena paguṇaṃ gantha’’nti etassa aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 48) ‘‘ekagāthāyā’’tiādivivaraṇe viya catūsu tayopi bhāgā yebhuyyaṃ nāmāti veditabbaṃ.
៩១១. មេថុនស្ស បហោនកំ យំ បន វត្ថុ បឋមបារាជិកាយ និទ្ទិដ្ឋំ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ, តេន បឋមបារាជិកវត្ថុនា បុគ្គលេន សហ និបជ្ជិត្វា អាបត្តិ សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា។
911. Methunassa pahonakaṃ yaṃ pana vatthu paṭhamapārājikāya niddiṭṭhaṃ antamaso tiracchānagatenapi, tena paṭhamapārājikavatthunā puggalena saha nipajjitvā āpatti sahaseyyāpatti hotīti yojanā.
៩១២-៣. ‘‘ឧភោ វា និបជ្ជន្តី’’តិ វិកប្បស្ស បឋមគាថាទ្វយេនេវ អត្ថតោ ទស្សិតត្តា បុព្ពាបរិយវសេនបិ សម្ភវន្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបសម្បន្នេ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៥២-៥៤) នយេន ទស្សិតបក្ខទ្វយំ និទស្សេតុមាហ ‘‘និបន្នេ’’តិអាទិ។ ‘‘ឧដ្ឋហិត្វា’’តិ ឥទំ វិច្ឆាវសេន គហេតព្ពំ។ អនុបសម្បន្នគណនាយបិ វាតិ ពហូសុ អនុបសម្បន្នេសុ តេសំ គណនាយ ច។ អនុបសម្បន្នេសុ ពហូសុ តេសំ គណនាយ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ពហូ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ ឯវំ ទស្សនេន ឧបសម្បន្នេសុ ពហូសុ ឯកស្មិំ អនុបសម្បន្នេ សតិ តេសញ្ច តស្ស បយោគគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពា ពហូ អាបត្តិយោ ច ឧភោសុបិ ពហូសុ ឯកេកស្សេវ ឧបសម្បន្នស្ស អនុបសម្បន្នគណនាយ ពហូ អាបត្តិយោ ច ហោន្តីតិបិ ទស្សិតំ ហោតិ។
912-3. ‘‘Ubho vā nipajjantī’’ti vikappassa paṭhamagāthādvayeneva atthato dassitattā pubbāpariyavasenapi sambhavantaṃ dassetuṃ ‘‘anupasampanne’’tiādinā (pāci. 52-54) nayena dassitapakkhadvayaṃ nidassetumāha ‘‘nipanne’’tiādi. ‘‘Uṭṭhahitvā’’ti idaṃ vicchāvasena gahetabbaṃ. Anupasampannagaṇanāyapi vāti bahūsu anupasampannesu tesaṃ gaṇanāya ca. Anupasampannesu bahūsu tesaṃ gaṇanāya ekassa bhikkhuno bahū āpattiyo hontīti evaṃ dassanena upasampannesu bahūsu ekasmiṃ anupasampanne sati tesañca tassa payogagaṇanāya āpajjitabbā bahū āpattiyo ca ubhosupi bahūsu ekekasseva upasampannassa anupasampannagaṇanāya bahū āpattiyo ca hontītipi dassitaṃ hoti.
៩១៤. ឯកេនេវ ទ្វារេន វឡញ្ជិតព្ពតោ ឯកូបចារេ សតគព្ភេបិ សេនាសនេ ឧបសម្បន្នោ ឯកស្មិំ គព្ភេ វសន្តោ អត្តនា សយនគព្ភេ ទ្វារំ បិទហិត្វា វា អបិទហិត្វា វា ចតុត្ថរត្តិយំ សយតិ ចេ, ឧបរិមតលេ, អវសេសគព្ភេសុ ច សយន្តេហិ អនុបសម្បន្នេហិ បុព្ពេ វុត្តអាបត្តិនិយមោយេវាតិ ទស្សនត្ថមាហ ‘‘សចេ បិធាយា’’តិអាទិ។ គព្ភទ្វារំ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘គព្ភ’’ន្តិ វុត្តំ។ ចតុត្ថទិវសេ អត្ថង្គតេ សូរិយេ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា។ ‘‘អនុបសម្បន្នេន សហា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ អាបត្តិ បាចិត្តិយំ។
914. Ekeneva dvārena vaḷañjitabbato ekūpacāre satagabbhepi senāsane upasampanno ekasmiṃ gabbhe vasanto attanā sayanagabbhe dvāraṃ pidahitvā vā apidahitvā vā catuttharattiyaṃ sayati ce, uparimatale, avasesagabbhesu ca sayantehi anupasampannehi pubbe vuttaāpattiniyamoyevāti dassanatthamāha ‘‘sace pidhāyā’’tiādi. Gabbhadvāraṃ uttarapadalopena ‘‘gabbha’’nti vuttaṃ. Catutthadivase atthaṅgate sūriye nipajjati, āpatti siyāti yojanā. ‘‘Anupasampannena sahā’’ti pakaraṇato labbhati. Āpatti pācittiyaṃ.
៩១៥. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេនាតិ វឌ្ឍកិរតនេន ទិយឌ្ឍរតនុព្ពេធេន។ បាការោ នាម និដ្ឋិតោ។ ចយនំ នាម វិប្បកតបាការោតិបិ វទន្តិ។ ឥមិនា ច អាឡិន្ទស្ស អគ្គហណត្ថំ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបិ ជគតិ បរិក្ខេបសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) អដ្ឋកថា បមាណន្តិ វទន្តិ។ ជគតីតិ អាឡិន្ទំ។ អាទិ-សទ្ទេន ភិត្តិបណ្ណាវរណាទិគហណំ។
915.Diyaḍḍhahatthubbedhenāti vaḍḍhakiratanena diyaḍḍharatanubbedhena. Pākāro nāma niṭṭhito. Cayanaṃ nāma vippakatapākārotipi vadanti. Iminā ca āḷindassa aggahaṇatthaṃ ‘‘dasahatthubbedhāpi jagati parikkhepasaṅkhyaṃ na gacchatī’’ti (pāci. aṭṭha. 51) aṭṭhakathā pamāṇanti vadanti. Jagatīti āḷindaṃ. Ādi-saddena bhittipaṇṇāvaraṇādigahaṇaṃ.
៩១៦. ទុស្សកុដិយន្តិ វត្ថកុដិយំ។
916.Dussakuṭiyanti vatthakuṭiyaṃ.
៩១៧. ‘‘សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទិប្បភេទតោ យេភុយ្យាទិប្បភេទតោ’’តិ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ។ បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន សព្ពច្ឆន្នយេភុយ្យបរិច្ឆន្នសព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នយេភុយ្យច្ឆន្ន- សព្ពបរិច្ឆន្នឧបឌ្ឍច្ឆន្នសង្ខាតានិ ចត្តារិ សេនាសនានិ គហិតានិ។ គាថាយ សរូបេន វុត្តសព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នេន សទ្ធិំ បញ្ច សេនាសនានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ។ ទុតិយេន អាទិ-សទ្ទេន យេភុយ្យច្ឆន្នយេភុយ្យបរិច្ឆន្ន យេភុយ្យច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្ន យេភុយ្យបរិច្ឆន្នឧបឌ្ឍច្ឆន្នសង្ខាតានិ តីណិ សេនាសនានិ គហិតានិ។ ឥមេ អដ្ឋ វិកប្បា លព្ភន្តិ។ កស្មា វុត្តំ ‘‘សត្ត បាចិត្តិយានី’’តិ? មហាអដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា។ យថាហ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘សព្ពច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ , យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ សត្ត បាចិត្តិយានី’តិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣)។
917. ‘‘Sabbacchannaparicchannādippabhedato yebhuyyādippabhedato’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Paṭhamena ādi-saddena sabbacchannayebhuyyaparicchannasabbacchannaupaḍḍhaparicchannasabbaparicchannayebhuyyacchanna- sabbaparicchannaupaḍḍhacchannasaṅkhātāni cattāri senāsanāni gahitāni. Gāthāya sarūpena vuttasabbacchannasabbaparicchannena saddhiṃ pañca senāsanāni dassitāni honti. Dutiyena ādi-saddena yebhuyyacchannayebhuyyaparicchanna yebhuyyacchannaupaḍḍhaparicchanna yebhuyyaparicchannaupaḍḍhacchannasaṅkhātāni tīṇi senāsanāni gahitāni. Ime aṭṭha vikappā labbhanti. Kasmā vuttaṃ ‘‘satta pācittiyānī’’ti? Mahāaṭṭhakathāya vuttattā. Yathāha ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘sabbacchanne yebhuyyenaparicchanne pācittiyaṃ, sabbacchanne upaḍḍhaparicchanne pācittiyaṃ, yebhuyyenacchanne upaḍḍhaparicchanne pācittiyaṃ, sabbaparicchanne yebhuyyenacchanne pācittiyaṃ, sabbaparicchanne upaḍḍhacchanne pācittiyaṃ , yebhuyyenaparicchanne upaḍḍhacchanne pācittiyaṃ, pāḷiyaṃ vuttapācittiyena saddhiṃ satta pācittiyānī’ti vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 53).
កស្មា បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘អដ្ឋ បាចិត្តិយានី’’តិ វត្វា ‘‘សត្តា’’តិ គណនបរិច្ឆេទោ កតោតិ? និស្សន្ទេហេ តាវ ‘‘សេយ្យា នាម សព្ពច្ឆន្នា សព្ពបរិច្ឆន្នា, យេភុយ្យេនច្ឆន្នា យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នា’តិ (បាចិ. ៥២) បាឡិយំ អាគតេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសុ ឯកស្មិំ វុត្តបាចិត្តិយំ គហេត្វា បាឡិយំ វុត្តេន បាចិត្តិយេន ‘សត្តា’តិ វុត្ត’’ន្តិ បរិហារោ ទស្សិតោ។ សារត្ថទីបនិយញ្ច ‘‘សត្ត បាចិត្តិយានី’តិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយទ្វយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ។ វិសុំ បន គយ្ហមានេ សព្ពច្ឆន្នេ សព្ពបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ បាចិត្តិយន្តិ អដ្ឋេវ បាចិត្តិយានិ ហោន្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥៣) បរិហារោ វុត្តោ។
Kasmā pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aṭṭha pācittiyānī’’ti vatvā ‘‘sattā’’ti gaṇanaparicchedo katoti? Nissandehe tāva ‘‘seyyā nāma sabbacchannā sabbaparicchannā, yebhuyyenacchannā yebhuyyenaparicchannā’ti (pāci. 52) pāḷiyaṃ āgatesu dvīsu vikappesu ekasmiṃ vuttapācittiyaṃ gahetvā pāḷiyaṃ vuttena pācittiyena ‘sattā’ti vutta’’nti parihāro dassito. Sāratthadīpaniyañca ‘‘satta pācittiyānī’ti pāḷiyaṃ vuttapācittiyadvayaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ. Visuṃ pana gayhamāne sabbacchanne sabbaparicchanne pācittiyaṃ, yebhuyyenacchanne yebhuyyenaparicchanne pācittiyanti aṭṭheva pācittiyāni hontī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.53) parihāro vutto.
សព្ពយេភុយ្យឧបឌ្ឍបទេសុ ឆន្នបរិច្ឆន្នបទេហិ យោជិតេសុ នវ វិកប្បា សម្ភវន្តិ, តេសុ នវមេ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នវិកប្បេ ទុក្កដស្ស ទស្សិតត្តា បារិសេសតោ ឥតរេសុ អដ្ឋសុ អដ្ឋ បាចិត្តិយានេវ សម្ភវន្តិ។ អដ្ឋកថាយំ បន អប្បកំ ឩនមធិកំ វា គុណនូបគំ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘សត្តា‘‘តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។
Sabbayebhuyyaupaḍḍhapadesu channaparicchannapadehi yojitesu nava vikappā sambhavanti, tesu navame upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannavikappe dukkaṭassa dassitattā pārisesato itaresu aṭṭhasu aṭṭha pācittiyāneva sambhavanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana appakaṃ ūnamadhikaṃ vā guṇanūpagaṃ na hotīti katvā ‘‘sattā‘‘ti vuttanti gahetabbaṃ. Etthāti imasmiṃ sikkhāpade.
៩១៨. ‘‘អឌ្ឍច្ឆន្នេ អឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ’’តិ យោជនា។ ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡច្ឆន្នេ’’តិ យថាក្កមេន យោជនា។ ឥមិនា អដ្ឋកថាគតេសុ បញ្ចសុ វិកប្បេសុ តតិយវិកប្បំ ទស្សេត្វា អាទិ-សទ្ទេន សព្ពច្ឆន្នាទយោ សេសវិកប្បា គហិតា។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, សព្ពបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, យេភុយ្យេនបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ ទុក្កដំ, បាឡិយំ អាគតទុក្កដេន សហ បញ្ច ទុក្កដានីហិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣)។ បាឡិយំ អាគតទុក្កដំ នាម ឥមិស្សាយេវ គាថាយ អាទិម្ហិយេវ វុត្តទុក្កដំ។ យថាហ ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៥៣)។
918. ‘‘Aḍḍhacchanne aḍḍhaparicchanne’’ti yojanā. ‘‘Sabbaparicchanne cūḷacchanne’’ti yathākkamena yojanā. Iminā aṭṭhakathāgatesu pañcasu vikappesu tatiyavikappaṃ dassetvā ādi-saddena sabbacchannādayo sesavikappā gahitā. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbacchanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyenacchanne cūḷakaparicchanne dukkaṭaṃ, sabbaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ, yebhuyyenaparicchanne cūḷakacchanne dukkaṭaṃ, pāḷiyaṃ āgatadukkaṭena saha pañca dukkaṭānīhi vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 53). Pāḷiyaṃ āgatadukkaṭaṃ nāma imissāyeva gāthāya ādimhiyeva vuttadukkaṭaṃ. Yathāha ‘‘upaḍḍhacchanne upaḍḍhaparicchanne āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 53).
ចូឡច្ឆន្នាទីនិ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, សេសា អច្ឆន្នា, ឥទំ ចូឡកច្ឆន្នំ។ យស្ស តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ឆន្នា, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ យេភុយ្យេនច្ឆន្នំ។ យស្ស ទ្វីសុ ភាគេសុ ឯកោ ឆន្នោ, ឯកោ អច្ឆន្នោ, ឥទំ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ នាម សេនាសនំ។ ចូឡបរិច្ឆន្នាទីនិ ឥមិនា នយេន វេទិតព្ពានិ។ ឆន្នាទីហិបីតិ សហត្ថេ ករណវចនំ។ បិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ។ សព្ពចូឡបរិច្ឆន្នឆន្នាទីហិ ចតូហិបិ សហ អឌ្ឍច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ បញ្ចធា ទុក្កដំ បរិទីបិតន្តិ យោជនា។
Cūḷacchannādīni cettha evaṃ veditabbāni – yassa catūsu bhāgesu eko channo, sesā acchannā, idaṃ cūḷakacchannaṃ. Yassa tīsu bhāgesu dve channā, eko acchanno, idaṃ yebhuyyenacchannaṃ. Yassa dvīsu bhāgesu eko channo, eko acchanno, idaṃ upaḍḍhacchannaṃ nāma senāsanaṃ. Cūḷaparicchannādīni iminā nayena veditabbāni. Channādīhipīti sahatthe karaṇavacanaṃ. Pi-saddo samuccayattho. Sabbacūḷaparicchannachannādīhi catūhipi saha aḍḍhacchannaparicchanne pañcadhā dukkaṭaṃ paridīpitanti yojanā.
៩២០. សព្ពច្ឆន្នាទិកេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នេ សព្ពអច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនអច្ឆន្នេ យេភុយ្យេនអបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ វុត្តា អនាបត្តិវារសេសា ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តា ‘‘ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ, ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នេ ចូឡកច្ឆន្នេ , ចូឡកច្ឆន្នេ ចូឡកបរិច្ឆន្នេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣) តយោ អនាបត្តិវារា ច គហិតា។
920.Sabbacchannādiketi ettha ādi-saddena ‘‘sabbaparicchanne sabbaacchanne yebhuyyenaacchanne yebhuyyenaaparicchanne’’ti (pāci. 54) pāḷiyaṃ vuttā anāpattivārasesā ca aṭṭhakathāyaṃ vuttā ‘‘upaḍḍhacchanne cūḷakaparicchanne, upaḍḍhaparicchanne cūḷakacchanne , cūḷakacchanne cūḷakaparicchanne’’ti (pāci. aṭṭha. 53) tayo anāpattivārā ca gahitā.
៩២១. និបន្នេបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ‘‘ភិក្ខុ និបន្នេ អនុបសម្បន្នោ និសីទតិ, ឧភោ វា និសីទន្តី’’តិ (បាចិ. ៥៤) បាឡិយំ វុត្តបការន្តរេ សមុច្ចិនោតិ។
921.Nipannepīti ettha pi-saddena ‘‘bhikkhu nipanne anupasampanno nisīdati, ubho vā nisīdantī’’ti (pāci. 54) pāḷiyaṃ vuttapakārantare samuccinoti.
សហសេយ្យកថាវណ្ណនា។
Sahaseyyakathāvaṇṇanā.
៩២២. អបិ-សទ្ទេន បគេវ មហត្តរិយាតិ ទស្សេតិ។ សហសេយ្យំ បកប្បេយ្យាតិ យថាវុត្តលក្ខណំ សព្ពច្ឆន្នសព្ពបរិច្ឆន្នាទិសេនាសនំ បវិសិត្វា សូរិយត្ថង្គមតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ វុត្តប្បការេនេវ បិដ្ឋិប្បសារណលក្ខណំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ។
922.Api-saddena pageva mahattariyāti dasseti. Sahaseyyaṃ pakappeyyāti yathāvuttalakkhaṇaṃ sabbacchannasabbaparicchannādisenāsanaṃ pavisitvā sūriyatthaṅgamato paṭṭhāya pubbe vuttappakāreneva piṭṭhippasāraṇalakkhaṇaṃ seyyaṃ kappeyya.
៩២៣-៤. ទេវិយាតិ ទេវិត្ថិយា។ តិរច្ឆានគតិត្ថិយាតិ គោធាទិកាយ។ ‘‘មេថុនវត្ថុភូតាយា’’តិ ឥមិនា មេថុនធម្មស្ស អវត្ថុភូតាយ សហសេយ្យាយ ទោសាភាវំ ទស្សេតិ។ វត្ថូនំ គណនាយាតិ មាតុគាមស្ស គណនាយ ច តាសញ្ច អត្តនោ ច បយោគគណនាយ ច។ អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស។ មាតុគាមេន តយោ ទិវសេ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ចតុត្ថទិវសេ សហសេយ្យាយ ទ្វីហិបិ សិក្ខាបទេហិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ ទុក្កដវត្ថុភូតាយ ឥត្ថិយា តត្ថេវ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន ទុក្កដំ អាបជ្ជិត្វា ចតុត្ថទិវសេ រត្តិយំ សហសេយ្យាយ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដេន សហ បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ។
923-4.Deviyāti devitthiyā. Tiracchānagatitthiyāti godhādikāya. ‘‘Methunavatthubhūtāyā’’ti iminā methunadhammassa avatthubhūtāya sahaseyyāya dosābhāvaṃ dasseti. Vatthūnaṃ gaṇanāyāti mātugāmassa gaṇanāya ca tāsañca attano ca payogagaṇanāya ca. Assāti bhikkhussa. Mātugāmena tayo divase sahaseyyāya iminā sikkhāpadena āpattiṃ āpajjitvā catutthadivase sahaseyyāya dvīhipi sikkhāpadehi āpattiṃ āpajjatīti ettha dukkaṭavatthubhūtāya itthiyā tattheva sahaseyyāya iminā sikkhāpadena dukkaṭaṃ āpajjitvā catutthadivase rattiyaṃ sahaseyyāya iminā sikkhāpadena āpajjitabbadukkaṭena saha purimasikkhāpadena pācittiyaṃ āpajjatīti veditabbaṃ.
ទុតិយសហសេយ្យកថាវណ្ណនា។
Dutiyasahaseyyakathāvaṇṇanā.
៩២៦. ឆប្បញ្ចវាចាហិ ឧទ្ធំ ឥត្ថិយា ធម្មំ ភណន្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ។ ឥត្ថិយាតិ ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, វិញ្ញូ បដិពលា ហោតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តមនុស្សិត្ថិយា។ ភណន្តស្សាតិ វក្ខមានលក្ខណំ ធម្មំ ឆហិ បទេហិ ឧត្តរិ ភណន្តស្ស។ វិញ្ញុំ បុរិសវិគ្គហំ វិនាតិ ‘‘វិញ្ញូ នាម បុរិសវិគ្គហោ បដិពលោ ហោតិ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៦៤) បាឡិយំ វុត្តសវនូបចារគតមនុស្សបុរិសំ វិនា។ ធម្មន្តិ វក្ខមានប្បការសរូបំ ទេសនាធម្មំ។
926. Chappañcavācāhi uddhaṃ itthiyā dhammaṃ bhaṇantassāti sambandho. Itthiyāti ‘‘mātugāmo nāma manussitthī, na yakkhī, na petī, na tiracchānagatā, viññū paṭibalā hoti subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti pāḷiyaṃ vuttamanussitthiyā. Bhaṇantassāti vakkhamānalakkhaṇaṃ dhammaṃ chahi padehi uttari bhaṇantassa. Viññuṃ purisaviggahaṃ vināti ‘‘viññū nāma purisaviggaho paṭibalo hoti subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti (pāci. 64) pāḷiyaṃ vuttasavanūpacāragatamanussapurisaṃ vinā. Dhammanti vakkhamānappakārasarūpaṃ desanādhammaṃ.
៩២៧. គាថាមយា, ចុណ្ណិយគន្ថមយាតិ ទុវិធា ទេសនា, តត្ថ គាថាមយទេសនាយ វាចា នាម គាថាបាទលក្ខណាតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘គាថាបាទោ’’តិអាទិ។ ចុណ្ណិយទេសនាយំ បន វាចាបរិច្ឆេទោ វិភត្យន្តវសេន វេទិតព្ពោ។ តេនាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘ឯកោ គាថាបាទោ’តិ ឥទំ គាថាពន្ធមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញត្ថ បន វិភត្តិអន្តបទមេវ គហេតព្ព’’ន្តិ។ បទសោធម្មំ និទ្ទិដ្ឋំ ធម្មន្តិ បិដកត្តយំ។ ‘‘អដ្ឋកថ’’ន្តិ ឥមិនា សង្គីតិត្តយារុឡ្ហំ បោរាណដ្ឋកថំ គហេតព្ពំ។ តេនេវ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋកថំ ធម្មបទជាតកាទិវត្ថុញ្ចា’’តិ។ ឥមិនាបិ បោរាណកំ សង្គីតិអារុឡ្ហមេវ អដ្ឋកថំ វុត្តន្តិ វទន្តិ។ អដ្ឋកថាទិបាឋំ ឋបេត្វា ទមិឡាទិភាសន្តរេន យថារុចិ កថេតុំ វដ្ដតីតិ។
927. Gāthāmayā, cuṇṇiyaganthamayāti duvidhā desanā, tattha gāthāmayadesanāya vācā nāma gāthāpādalakkhaṇāti dassetumāha ‘‘gāthāpādo’’tiādi. Cuṇṇiyadesanāyaṃ pana vācāparicchedo vibhatyantavasena veditabbo. Tenāha gaṇṭhipade ‘‘eko gāthāpādo’ti idaṃ gāthābandhameva sandhāya vuttaṃ, aññattha pana vibhattiantapadameva gahetabba’’nti. Padasodhammaṃ niddiṭṭhaṃ dhammanti piṭakattayaṃ. ‘‘Aṭṭhakatha’’nti iminā saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ gahetabbaṃ. Teneva gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘aṭṭhakathaṃ dhammapadajātakādivatthuñcā’’ti. Imināpi porāṇakaṃ saṅgītiāruḷhameva aṭṭhakathaṃ vuttanti vadanti. Aṭṭhakathādipāṭhaṃ ṭhapetvā damiḷādibhāsantarena yathāruci kathetuṃ vaṭṭatīti.
៩២៨. បទាទីនំ វសា ឆន្នំ វាចានំ ឧបរិ ធម្មំ ទេសេន្តស្សាតិ យោជនា។ ទេសេន្តស្សាតិ បទសោធម្មេ វុត្តលក្ខណបទាទិសរូបាហិ ឆហិ វាចាហិ ឧត្តរិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស។ បទាទិគណនាយាតិ យថាវុត្តលក្ខណបទអនុបទអន្វក្ខរអនុព្យញ្ជនគណនាយ។
928. Padādīnaṃ vasā channaṃ vācānaṃ upari dhammaṃ desentassāti yojanā. Desentassāti padasodhamme vuttalakkhaṇapadādisarūpāhi chahi vācāhi uttari dhammaṃ desentassa. Padādigaṇanāyāti yathāvuttalakkhaṇapadaanupadaanvakkharaanubyañjanagaṇanāya.
៩២៩. បុរិសវិគ្គហន្តិ មនុស្សបុរិសវេសំ។ ឯត្ថ តិរច្ឆានគតា នាម វេសនិម្មានារហា ឥទ្ធិមន្តា នាគសុបណ្ណា។
929.Purisaviggahanti manussapurisavesaṃ. Ettha tiracchānagatā nāma vesanimmānārahā iddhimantā nāgasupaṇṇā.
៩៣១. វទតោតិ អធិកំ ធម្មំ ភាសតោ។
931.Vadatoti adhikaṃ dhammaṃ bhāsato.
៩៣២. ឥត្ថិរូបន្តិ មនុស្សិត្ថិវេសំ។ តិរច្ឆានគតិត្ថិយាតិ វុត្តសរូបាយ តិរច្ឆានគតិត្ថិយា។
932.Itthirūpanti manussitthivesaṃ. Tiracchānagatitthiyāti vuttasarūpāya tiracchānagatitthiyā.
៩៣៣. សយំ ឧដ្ឋាយ និសីទិត្វា បុន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ បកាសិតាតិ សម្ពន្ធោ។ មាតុគាមស្ស វា តថាតិ ឯត្ថ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា វុត្តប្បការស្ស គហិតត្តា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស មាតុគាមស្ស បុន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស អនាបត្តិ បកាសិតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘ឧដ្ឋាយា’’តិអាទិនា ឥរិយាបថបរិវត្តនទស្សនេន នានាឥរិយាបថេបិ អនាបត្តិំ ទីបេតិ។
933. Sayaṃ uṭṭhāya nisīditvā puna dhammaṃ desentassa anāpatti pakāsitāti sambandho. Mātugāmassa vā tathāti ettha ‘‘tathā’’ti iminā vuttappakārassa gahitattā uṭṭhāya nisinnassa mātugāmassa puna dhammaṃ desentassa anāpatti pakāsitāti vuttaṃ hoti. ‘‘Uṭṭhāyā’’tiādinā iriyāpathaparivattanadassanena nānāiriyāpathepi anāpattiṃ dīpeti.
៩៣៤. អញ្ញិស្សា បុន អញ្ញិស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អាគតាគតាយា’’តិ សេសោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញស្ស មាតុគាមស្សាតិ ឯកិស្សា ទេសេត្វា បុន អាគតាគតាយ អញ្ញិស្សាបិ ទេសេតីតិ ឯវំ ឯកាសនេ និសិន្នោ មាតុគាមសតសហស្សន្នម្បិ ទេសេតីតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៦)។ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន ច-សទ្ទេន ‘‘បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតី’’តិ (បាចិ. ៦៦) ឥទំ សមុច្ចិនោតិ។ ‘‘ទីឃនិកាយោ កិមត្ថិយោ ភន្តេ’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆតោ មាតុគាមស្ស សព្ពំ ទីឃនិកាយំ វទតោបិ អនាបត្តិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆតិ, បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតីតិ មាតុគាមោ ‘ទីឃនិកាយោ នាម ភន្តេ កិមត្ថំ ទីបេតី’តិ បុច្ឆតិ, ឯវំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ភិក្ខុ សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតិ, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៦)។ ឯត្ថ ច សព្ពំ ចេបិ ទីឃនិកាយំ កថេតីតិ យាវ ន និដ្ឋាតិ, តាវ បុនទិវសេបិ កថេតិ។
934.Aññissā puna aññissāti ettha ‘‘āgatāgatāyā’’ti seso. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññassa mātugāmassāti ekissā desetvā puna āgatāgatāya aññissāpi desetīti evaṃ ekāsane nisinno mātugāmasatasahassannampi desetīti attho’’ti (pāci. aṭṭha. 66). Avuttasamuccayatthena ca-saddena ‘‘pañhaṃ puṭṭho kathetī’’ti (pāci. 66) idaṃ samuccinoti. ‘‘Dīghanikāyo kimatthiyo bhante’’ti pañhaṃ pucchato mātugāmassa sabbaṃ dīghanikāyaṃ vadatopi anāpatti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pañhaṃ pucchati, pañhaṃ puṭṭho kathetīti mātugāmo ‘dīghanikāyo nāma bhante kimatthaṃ dīpetī’ti pucchati, evaṃ pañhaṃ puṭṭho bhikkhu sabbaṃ cepi dīghanikāyaṃ katheti, anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 66). Ettha ca sabbaṃ cepi dīghanikāyaṃ kathetīti yāva na niṭṭhāti, tāva punadivasepi katheti.
៩៣៥. ធម្មស្ស ទេសនាយ, វិញ្ញុមនុស្សបុរិសស្ស អសន្និហិតករណេន ច អាបជ្ជិតព្ពតោ ក្រិយាក្រិយំ។
935. Dhammassa desanāya, viññumanussapurisassa asannihitakaraṇena ca āpajjitabbato kriyākriyaṃ.
ធម្មទេសនាកថាវណ្ណនា។
Dhammadesanākathāvaṇṇanā.
៩៣៦. មហគ្គតំ រូបារូបជ្ឈានំ។ បណីតំ លោកុត្តរធម្មំ។ បធានភាវំ នីតន្តិ បណីតំ។ អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជាមី’’តិអាទិនា (បារា. ២០១) នយេន ចតុត្ថបារាជិកេ វុត្តនយេន វទន្តស្ស។ បរិនិព្ពានកាលេ ច បុដ្ឋកាលេ ច ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ អត្តនា លទ្ធស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចេតព្ពត្តា ‘‘ឋបេត្វា ភិក្ខុនិំ ភិក្ខុ’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ សេសោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតីតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ សន្ធាយ វុត្តំ។ បរិនិព្ពានកាលេ, ហិ អន្តរា វា អតិកឌ្ឍិយមានេន ឧបសម្បន្នស្ស ភូតំ អារោចេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧)។ ភូតេតិ ឯត្ថ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អារោចិតេ’’តិ វត្តព្ពំ, និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, អត្តនោ សន្តានេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ សិទ្ធឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស អារោចននិមិត្តន្តិ អត្ថោ។
936.Mahaggataṃ rūpārūpajjhānaṃ. Paṇītaṃ lokuttaradhammaṃ. Padhānabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ. Ārocentassāti ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’tiādinā (pārā. 201) nayena catutthapārājike vuttanayena vadantassa. Parinibbānakāle ca puṭṭhakāle ca bhikkhubhikkhunīnaṃ attanā laddhassa uttarimanussadhammassa ārocetabbattā ‘‘ṭhapetvā bhikkhuniṃ bhikkhu’’nti vuttaṃ. ‘‘Aññassā’’ti seso. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upasampannassa bhūtaṃ ārocetīti uttarimanussadhammameva sandhāya vuttaṃ. Parinibbānakāle, hi antarā vā atikaḍḍhiyamānena upasampannassa bhūtaṃ ārocetuṃ vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 77). Bhūteti ettha ‘‘uttarimanussadhamme ārocite’’ti vattabbaṃ, nimittatthe bhummaṃ, attano santāne imasmiṃ attabhāve siddhauttarimanussadhammassa ārocananimittanti attho.
៩៣៧. នោ ចេ ជានាតិ សោ វុត្តន្តិ យស្ស អារោចេតិ, សោ សចេ សុតក្ខណេយេវ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឯស បឋមជ្ឈានស្ស លាភី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ នោ ជានាតិ។ បរិយាយវចនេតិ ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិ ឯវមាទិបរិយាយវចនេ។ យស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អារោចេតិ, សោ សចេ សុតសមនន្តរំ ‘‘ឯស ឯវំ វទតី’’តិ វុត្តំ នោ ជានាតិ, តាទិសស្ស អារោចេន្តស្ស ភិក្ខុនោ ហោតិ អាបត្តិ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ។ អស្ស ភូតស្ស បរិយាយវចនេ ច ភិក្ខុនោ អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា។
937.Noce jānāti so vuttanti yassa āroceti, so sace sutakkhaṇeyeva vuttanayeneva ‘‘esa paṭhamajjhānassa lābhī’’tiādinā nayena vuttaṃ no jānāti. Pariyāyavacaneti ‘‘yo te vihāre vasati, so paṭhamassa jhānassa lābhī’’ti evamādipariyāyavacane. Yassa uttarimanussadhammaṃ āroceti, so sace sutasamanantaraṃ ‘‘esa evaṃ vadatī’’ti vuttaṃ no jānāti, tādisassa ārocentassa bhikkhuno hoti āpatti dukkaṭanti sambandho. Assa bhūtassa pariyāyavacane ca bhikkhuno āpatti dukkaṭaṃ hotīti yojanā.
៩៣៨. តថារូបេ ការណេ សតីតិ បរស្ស ការណភាវំ ញត្វាបិ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនសមុត្តេជនសម្បហំសនាទិករសង្ខាតេ ការណេ សតិ។ សព្ពស្សាបីតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នស្ស សព្ពស្ស។ សីលាទិន្តិ សីលសុតបរិយត្តិគុណំ។ វទតោតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុនោ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។
938.Tathārūpekāraṇe satīti parassa kāraṇabhāvaṃ ñatvāpi paṭipattiyā amoghabhāvadassanasamuttejanasampahaṃsanādikarasaṅkhāte kāraṇe sati. Sabbassāpīti upasampannānupasampannassa sabbassa. Sīlādinti sīlasutapariyattiguṇaṃ. Vadatoti ettha ‘‘bhikkhuno’’ti pakaraṇato labbhati.
៩៣៩. តទសម្ភវាតិ ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស ឧម្មាទាទីនំ អសម្ភវា។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ ឧម្មាទស្ស វា ចិត្តក្ខេបស្ស វា អភាវាតិ។ មហាបច្ចរិយម្បិ ហិ វិចារិត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៧)។ ឧម្មត្តកបទស្ស អវចនេ ការណំ វទន្តេនេវ ខិត្តចិត្តាទិបទានំ អវចនេ ការណញ្ច ឧបលក្ខណតោ ទស្សិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯត្ថ ច មគ្គផលទិដ្ឋិយា សមន្នាគតានំ អរិយានមេវ ហិ ឧម្មត្តកាទិភាវោ នត្ថិ។ ឈានលាភិនោ បន តស្មិំ សតិ ឈានា បរិហាយន្តិ, តស្មា តេសំ អភូតារោចនបច្ចយា អនាបត្តិ វត្តព្ពា, ន ភូតារោចនបច្ចយា។
939.Tadasambhavāti diṭṭhisampannassa ummādādīnaṃ asambhavā. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘diṭṭhisampannānaṃ ummādassa vā cittakkhepassa vā abhāvāti. Mahāpaccariyampi hi vicārita’’nti (pāci. aṭṭha. 77). Ummattakapadassa avacane kāraṇaṃ vadanteneva khittacittādipadānaṃ avacane kāraṇañca upalakkhaṇato dassitamevāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca maggaphaladiṭṭhiyā samannāgatānaṃ ariyānameva hi ummattakādibhāvo natthi. Jhānalābhino pana tasmiṃ sati jhānā parihāyanti, tasmā tesaṃ abhūtārocanapaccayā anāpatti vattabbā, na bhūtārocanapaccayā.
៩៤០. ឥមិស្សាបត្តិយា អញ្ញត្រ ឈានមគ្គាទិលាភីនំ អញ្ញស្ស អសម្ភវា ‘‘កុសលាព្យាកតេហេវ ទ្វិចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ ឥទញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរិយបុគ្គលេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ។ បណ្ណត្តិំ អជានន្តា បន ឈានលាភី បុថុជ្ជនា នានាវត្ថុម្ហិ លោភវសេន អកុសលចិត្តេនាបិ ន អារោចេន្តីតិ នត្ថិ, តស្មា ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថាបិ ពហុលេន កុសលាព្យាកតានមេវ សម្ភវោតិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ ទ្វិវេទនំ សុខោបេក្ខាវសេន។ ឥទញ្ច សិក្ខាបទំ បណ្ណត្តិអជាននវសេន អចិត្តកសមុដ្ឋានំ ហោតិ។ អរិយា ចេត្ថ បណ្ណត្តិំ ជានន្តា វីតិក្កមំ ន ករោន្តិ, បុថុជ្ជនា បន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វាបិ វីតិក្កមំ ករោន្តិ។ តេ ច សត្ថុនោ អាណាវីតិក្កមចេតនាយ ពលវអកុសលភាវតោ ឈានា បរិហាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ។
940. Imissāpattiyā aññatra jhānamaggādilābhīnaṃ aññassa asambhavā ‘‘kusalābyākateheva dvicitta’’nti vuttaṃ. Idañca ukkaṭṭhaparicchedena ariyapuggaleyeva sandhāya vuttaṃ. Paṇṇattiṃ ajānantā pana jhānalābhī puthujjanā nānāvatthumhi lobhavasena akusalacittenāpi na ārocentīti natthi, tasmā ‘‘ticitta’’nti vattabbaṃ siyā, tathāpi bahulena kusalābyākatānameva sambhavoti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dvivedanaṃ sukhopekkhāvasena. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajānanavasena acittakasamuṭṭhānaṃ hoti. Ariyā cettha paṇṇattiṃ jānantā vītikkamaṃ na karonti, puthujjanā pana paṇṇattiṃ jānitvāpi vītikkamaṃ karonti. Te ca satthuno āṇāvītikkamacetanāya balavaakusalabhāvato jhānā parihāyantīti daṭṭhabbaṃ.
ភូតារោចនកថាវណ្ណនា។
Bhūtārocanakathāvaṇṇanā.
៩៤១. ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិំ ភិក្ខុសម្មុតិំ ឋបេត្វា អនុបសម្បន្នេ អារោចេន្តស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តីតិ យោជនា។ ទុដ្ឋុល្លំ អាបត្តិន្តិ សង្ឃាទិសេសោ។ ននុ ច ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសា’’តិ (បាចិ. ៧៩) បទភាជនេ បារាជិកសង្ឃាទិសេសា ទស្សិតា, កស្មា ឥធ សង្ឃាទិសេសោវ គហិតោតិ? វុច្ចតេ – បារាជិកំ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឥធ បន សង្ឃាទិសេសោយេវ ភគវតា អធិប្បេតោតិ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតមេតំ។ វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘បារាជិកានិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថទស្សនត្ថំ វុត្តានិ, សង្ឃាទិសេសំ បន ឥធ អធិប្បេត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៧៨)។ វក្ខតិ ច ‘‘ឥធ សង្ឃាទិសេសាវ, ទុដ្ឋុល្លាបត្តិយោ មតា’’តិ។ អនុបសម្បន្នេតិ ‘‘ភិក្ខុញ្ច ភិក្ខុនិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសោ អនុបសម្បន្នោ’’តិ (បាចិ. ៨០) បទភាជនេ និទ្ទិដ្ឋអនុបសម្បន្នស្ស អារោចេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។
941. Bhikkhuno duṭṭhullaṃ āpattiṃ bhikkhusammutiṃ ṭhapetvā anupasampanne ārocentassa bhikkhuno āpattīti yojanā. Duṭṭhullaṃ āpattinti saṅghādiseso. Nanu ca ‘‘duṭṭhullā nāma āpatti cattāri ca pārājikāni terasa ca saṅghādisesā’’ti (pāci. 79) padabhājane pārājikasaṅghādisesā dassitā, kasmā idha saṅghādisesova gahitoti? Vuccate – pārājikaṃ duṭṭhullasaddatthadassanatthaṃ vuttaṃ, idha pana saṅghādisesoyeva bhagavatā adhippetoti aṭṭhakathāyaṃ vicāritametaṃ. Vuttañhi tattha ‘‘pārājikāni duṭṭhullasaddatthadassanatthaṃ vuttāni, saṅghādisesaṃ pana idha adhippeta’’nti (pāci. aṭṭha. 78). Vakkhati ca ‘‘idha saṅghādisesāva, duṭṭhullāpattiyo matā’’ti. Anupasampanneti ‘‘bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā avaseso anupasampanno’’ti (pāci. 80) padabhājane niddiṭṭhaanupasampannassa ārocentassāti vuttaṃ hoti.
ឋបេត្វា ភិក្ខុសម្មុតិន្តិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខុសម្មុតិ អាបត្តិបរិយន្តា ន កុលបរិយន្តា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៨០) បទភាជនេ ទស្សិតំ អភិណ្ហាបត្តិកស្ស ភិក្ខុនោ អាយតិំ សំវរត្ថំ ហិរោត្តប្បជននត្ថំ អាបត្តិយោ វា ឧបាសកកុលានិ វា ឧភយមេវ វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា វា អបរិច្ឆិន្ទិត្វា វា អាបត្តិយោ អារោចេតុំ សង្ឃេន សង្ឃមជ្ឈេ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កតសម្មុតិំ ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អភិណ្ហាបត្តិកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘ឯវមេស បរេសុ ហិរោត្តប្បេនាបិ អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិស្សតី’តិ តស្ស ភិក្ខុនោ ហិតេសិតាយ តិក្ខត្តុំ អបលោកេត្វា សង្ឃេន កាតព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨០)។
Ṭhapetvā bhikkhusammutinti ‘‘atthi bhikkhusammuti āpattipariyantā na kulapariyantā’’tiādinā (pāci. 80) padabhājane dassitaṃ abhiṇhāpattikassa bhikkhuno āyatiṃ saṃvaratthaṃ hirottappajananatthaṃ āpattiyo vā upāsakakulāni vā ubhayameva vā paricchinditvā vā aparicchinditvā vā āpattiyo ārocetuṃ saṅghena saṅghamajjhe tikkhattuṃ sāvetvā katasammutiṃ ṭhapetvāti vuttaṃ hoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘abhiṇhāpattikaṃ bhikkhuṃ disvā ‘evamesa paresu hirottappenāpi āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjissatī’ti tassa bhikkhuno hitesitāya tikkhattuṃ apaloketvā saṅghena kātabbā’’ti (pāci. aṭṭha. 80).
៩៤២. ឃដេត្វា វទន្តស្សេវាតិ ឯវការោ យថាឋានេ យោជេតព្ពោ។ ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ វក្ខតិ ‘‘វត្ថុ’’ន្តិអាទិនា។ ‘‘អសុចិំ មោចេត្វា’’តិ ឥមិនា វត្ថុមាហ, ‘‘សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ ឥមិនា អាបត្តិំ។ វជ្ជមេវ វជ្ជតា។ ‘‘បាចិត្តិយាបត្តី’’តិ ឥមស្សាយំ បរិយាយោ។ ‘‘អយំ អសុចិំ មោចេត្វា សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិ វត្ថុនា សទ្ធិំ ឃដេត្វា អាបត្តិំ វទន្តស្ស វជ្ជតា បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា។
942.Ghaṭetvā vadantassevāti evakāro yathāṭhāne yojetabbo. Evakārena byavacchinnamatthaṃ vakkhati ‘‘vatthu’’ntiādinā. ‘‘Asuciṃ mocetvā’’ti iminā vatthumāha, ‘‘saṅghādisesa’’nti iminā āpattiṃ. Vajjameva vajjatā. ‘‘Pācittiyāpattī’’ti imassāyaṃ pariyāyo. ‘‘Ayaṃ asuciṃ mocetvā saṅghādisesaṃ āpanno’’ti vatthunā saddhiṃ ghaṭetvā āpattiṃ vadantassa vajjatā pācittiyāpatti hotīti yojanā.
៩៤៣. សុទ្ធស្សាតិ បារាជិកមនាបន្នស្ស។ វទន្តិ វទនហេតុ, វត្ថុនា សទ្ធិំ សង្ឃាទិសេសស្ស កថនតោតិ អត្ថោ។
943.Suddhassāti pārājikamanāpannassa. Vadanti vadanahetu, vatthunā saddhiṃ saṅghādisesassa kathanatoti attho.
៩៤៤. អទុដ្ឋុល្លាយាតិ សង្ឃាទិសេសតោ អញ្ញាយ អាបត្តិយា។ ទុដ្ឋុល្លសញ្ញិនោតិ សង្ឃាទិសេសសញ្ញិនោ។ សេសា អាបត្តិយោបិ វាតិ សង្ឃាទិសេសំ វិនា សេសេ ឆឡាបត្តិក្ខន្ធេ។
944.Aduṭṭhullāyāti saṅghādisesato aññāya āpattiyā. Duṭṭhullasaññinoti saṅghādisesasaññino. Sesā āpattiyopi vāti saṅghādisesaṃ vinā sese chaḷāpattikkhandhe.
៩៤៥. តថាតិ ទុក្កដំ អតិទិសតិ។ បញ្ចធា មតំ អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារំ អារោចេន្តស្ស តថា ទុក្កដន្តិ យោជនា។ អនុបសម្បន្នស្ស បញ្ចធា មតំ ទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារន្តិ ច បាណាតិបាតាទិបញ្ចសិក្ខាបទវីតិក្កមា គហិតា។ កេចិ បន ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទយោ បញ្ចា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ។ បាណាតិបាតាទីនិ ហិ ទសេវ សិក្ខាបទានិ សាមណេរានំ បញ្ញត្តានិ។ តេសំ បញ្ញត្តេសុយេវ ច សិក្ខាបទេសុ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លវិចារណា កាតព្ពា, ន ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ វិសុំ តេសំ បញ្ញត្តានិ អត្ថីតិ។
945.Tathāti dukkaṭaṃ atidisati. Pañcadhā mataṃ anupasampannassa duṭṭhullaṃ ajjhācāraṃ ārocentassa tathā dukkaṭanti yojanā. Anupasampannassa pañcadhā mataṃ duṭṭhullaṃ ajjhācāranti ca pāṇātipātādipañcasikkhāpadavītikkamā gahitā. Keci pana ‘‘sukkavissaṭṭhiādayo pañcā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāṇātipātādīni hi daseva sikkhāpadāni sāmaṇerānaṃ paññattāni. Tesaṃ paññattesuyeva ca sikkhāpadesu duṭṭhullāduṭṭhullavicāraṇā kātabbā, na ca sukkavissaṭṭhiādīni visuṃ tesaṃ paññattāni atthīti.
អថ ភិក្ខុនោ ទុដ្ឋុល្លសង្ខាតានិ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ អនុបសម្បន្នស្ស កិំ នាម ហោន្តីតិ? អជ្ឈាចារោ នាម ហោន្តីតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិ…បេ.… អជ្ឈាចារោ នាមាតិ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨២)។ ឥមិនាបិ ចេតំ សិទ្ធំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ ទុដ្ឋុល្លំ នាម ន ហោតី’’តិ។ ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ ហិ វទន្តោ អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិ កេវលំ អជ្ឈាចារោ នាម ហោតិ, ន បន ទុដ្ឋុល្លោ នាម អជ្ឈាចារោតិ ទីបេតិ។ ‘‘អជ្ឈាចារោ នាមា’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា, អកត្តព្ពរូបត្តា ច អនុបសម្បន្នស្ស សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទីនិ ទណ្ឌកម្មវត្ថុបក្ខំ ភជន្តិ។ តានិ ច អញ្ញស្ស អនុបសម្បន្នស្ស អវណ្ណកាមតាយ អារោចេន្តោ ភិក្ខុ ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ វទន្តិ។ ឥធ បន អនុបសម្បន្នគ្គហណេន សាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានានំ គហណំ វេទិតព្ពំ។
Atha bhikkhuno duṭṭhullasaṅkhātāni sukkavissaṭṭhiādīni anupasampannassa kiṃ nāma hontīti? Ajjhācāro nāma hontīti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sukkavissaṭṭhi…pe… ajjhācāro nāmāti vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 82). Imināpi cetaṃ siddhaṃ ‘‘anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādi duṭṭhullaṃ nāma na hotī’’ti. ‘‘Ajjhācāro nāmā’’ti hi vadanto anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādi kevalaṃ ajjhācāro nāma hoti, na pana duṭṭhullo nāma ajjhācāroti dīpeti. ‘‘Ajjhācāro nāmā’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā, akattabbarūpattā ca anupasampannassa sukkavissaṭṭhiādīni daṇḍakammavatthupakkhaṃ bhajanti. Tāni ca aññassa anupasampannassa avaṇṇakāmatāya ārocento bhikkhu dukkaṭaṃ āpajjatīti vadanti. Idha pana anupasampannaggahaṇena sāmaṇerasāmaṇerisikkhamānānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.
អទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារន្តិ យោជនា។ ‘‘អនុបសម្បន្នស្សា’’តិ ច អជ្ឈាហរិតព្ពានិ។ អនុបសម្បន្នស្ស យថាវុត្តេហិ បញ្ចសិក្ខាបទេហិ អញ្ញំ វិកាលភោជនាទិំ អទុដ្ឋុល្លំ អជ្ឈាចារំ វា។ យថាហ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទុដ្ឋុល្លំ វា អទុដ្ឋុល្លំ វា អជ្ឈាចារ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៨២)។
Aduṭṭhullaṃ ajjhācāranti yojanā. ‘‘Anupasampannassā’’ti ca ajjhāharitabbāni. Anupasampannassa yathāvuttehi pañcasikkhāpadehi aññaṃ vikālabhojanādiṃ aduṭṭhullaṃ ajjhācāraṃ vā. Yathāha ‘‘anupasampannassa duṭṭhullaṃ vā aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāra’’ntiādi (pāci. 82).
៩៤៦. កេវលំ វត្ថុំ វា អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘អយំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុមត្តំ អារោចេន្តស្ស។ កេវលំ អាបត្តិំ វា អារោចេន្តស្សាតិ ‘‘អយំ បារាជិកំ អាបន្នោ, អយំ សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន អាបត្តិមត្តំ អារោចេន្តស្ស ច។ ភិក្ខុសម្មុតិយាតិ ឯត្ថ វត្ថុនា ឃដេត្វា អាបត្តិំ អារោចេន្តស្សាតិ គហេតព្ពំ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឯតំ បរាមសតិ។
946.Kevalaṃvatthuṃ vā ārocentassāti ‘‘ayaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpanno’’tiādinā nayena vatthumattaṃ ārocentassa. Kevalaṃ āpattiṃ vā ārocentassāti ‘‘ayaṃ pārājikaṃ āpanno, ayaṃ saṅghādisesaṃ āpanno’’tiādinā nayena āpattimattaṃ ārocentassa ca. Bhikkhusammutiyāti ettha vatthunā ghaṭetvā āpattiṃ ārocentassāti gahetabbaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘anāpattī’’ti etaṃ parāmasati.
ទុដ្ឋុល្លារោចនកថាវណ្ណនា។
Duṭṭhullārocanakathāvaṇṇanā.
៩៤៨. អកប្បិយំ បថវិន្តិ បទភាជនេ ‘‘ទ្វេ បថវិយោ ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ឧទ្ទិសិត្វា –
948.Akappiyaṃ pathavinti padabhājane ‘‘dve pathaviyo jātā ca pathavī ajātā ca pathavī’’ti (pāci. 86) uddisitvā –
‘‘ជាតា នាម បថវី សុទ្ធបំសុ សុទ្ធមត្តិកា អប្បបាសាណា អប្បសក្ខរា អប្បកថលា អប្បមរុម្ពា អប្បវាលិកា យេភុយ្យេនបំសុកា យេភុយ្យេនមត្តិកា, អទឌ្ឍាបិ វុច្ចតិ ជាតា បថវី។ យោបិ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា អតិរេកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ, អយម្បិ វុច្ចតិ ជាតា បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ច,
‘‘Jātā nāma pathavī suddhapaṃsu suddhamattikā appapāsāṇā appasakkharā appakathalā appamarumbā appavālikā yebhuyyenapaṃsukā yebhuyyenamattikā, adaḍḍhāpi vuccati jātā pathavī. Yopi paṃsupuñjo vā mattikāpuñjo vā atirekacātumāsaṃ ovaṭṭho, ayampi vuccati jātā pathavī’’ti (pāci. 86) ca,
‘‘អជាតា នាម បថវី សុទ្ធបាសាណា សុទ្ធសក្ខរា សុទ្ធកថលា សុទ្ធមរុម្ពា សុទ្ធវាលិកា អប្បបំសុ អប្បមត្តិកា យេភុយ្យេនបាសាណា យេភុយ្យេនសក្ខរា យេភុយ្យេនកថលា យេភុយ្យេនមរុម្ពា យេភុយ្យេនវាលិកា, ទឌ្ឍាបិ វុច្ចតិ អជាតា បថវី។ យោបិ បំសុបុញ្ជោ វា មត្តិកាបុញ្ជោ វា ឩនចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ, អយម្បិ វុច្ចតិ អជាតា បថវី’’តិ (បាចិ. ៨៦) ច –
‘‘Ajātā nāma pathavī suddhapāsāṇā suddhasakkharā suddhakathalā suddhamarumbā suddhavālikā appapaṃsu appamattikā yebhuyyenapāsāṇā yebhuyyenasakkharā yebhuyyenakathalā yebhuyyenamarumbā yebhuyyenavālikā, daḍḍhāpi vuccati ajātā pathavī. Yopi paṃsupuñjo vā mattikāpuñjo vā ūnacātumāsaṃ ovaṭṭho, ayampi vuccati ajātā pathavī’’ti (pāci. 86) ca –
និទ្ទិដ្ឋាសុ ទ្វីសុ បថវីសុ ជាតបថវិសង្ខាតំ អកប្បិយបថវិំ។
Niddiṭṭhāsu dvīsu pathavīsu jātapathavisaṅkhātaṃ akappiyapathaviṃ.
ឯត្ថ បាសាណាទីនំ លក្ខណំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណាតិ វេទិតព្ពា, មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា។ កថលាតិ កបាលខណ្ឌានិ។ មរុម្ពាតិ កដសក្ខរា។ វាលិកាតិ វាលុកាយេវា’’តិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ យេភុយ្យេនបំសុកាទីនំ លក្ខណំ ‘‘យេភុយ្យេនបំសុកាតិ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ, ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរោ កោដ្ឋាសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦) ច ‘‘អទឌ្ឍាបីតិ ឧទ្ធនបត្តបចនកុម្ភការាវាបាទិវសេន តថា តថា អទឌ្ឍា’’តិអាទិ អដ្ឋកថាតោ ច វេទិតព្ពំ។ ‘‘អប្បបំសុអប្បមត្តិកា’’តិ ទ្វីសុបិ បទេសុ និទ្ទេសរូបេន យេភុយ្យេនបាសាណាទិបទបញ្ចកំ វុត្តំ, តត្ថាបិ អត្ថោ យេភុយ្យេនបំសុបទាទីសុ វុត្តវិបល្លាសេន វេទិតព្ពោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេសំយេវ ហិ ទ្វិន្នំ បភេទទស្សនមេត’’ន្តិ (បាចិ. ៨៦)។
Ettha pāsāṇādīnaṃ lakkhaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘muṭṭhippamāṇato upari pāsāṇāti veditabbā, muṭṭhippamāṇā sakkharā. Kathalāti kapālakhaṇḍāni. Marumbāti kaṭasakkharā. Vālikāti vālukāyevā’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ. Yebhuyyenapaṃsukādīnaṃ lakkhaṇaṃ ‘‘yebhuyyenapaṃsukāti tīsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā paṃsu, eko pāsāṇādīsu aññataro koṭṭhāso’’ti (pāci. aṭṭha. 86) ca ‘‘adaḍḍhāpīti uddhanapattapacanakumbhakārāvāpādivasena tathā tathā adaḍḍhā’’tiādi aṭṭhakathāto ca veditabbaṃ. ‘‘Appapaṃsuappamattikā’’ti dvīsupi padesu niddesarūpena yebhuyyenapāsāṇādipadapañcakaṃ vuttaṃ, tatthāpi attho yebhuyyenapaṃsupadādīsu vuttavipallāsena veditabbo. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃyeva hi dvinnaṃ pabhedadassanameta’’nti (pāci. 86).
ខណេយ្យ វាតិ ឯវរូបំ អកប្បិយបថវិបទេសំ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋេនាបិ សម្មុញ្ជនិសលាកាយបិ សយំ វា ខណតិ។ ខណាបេយ្យ វាតិ អញ្ញេន វា ‘‘ឥទំ ខណាហី’’តិអាទិនា អកប្បិយវោហារេន ខណាបេយ្យ។ ភេទាបេយ្យាតិ តថេវ ភេទាបេយ្យ។ ភិន្ទេយ្យ វាតិ បស្សាវធារាទីហិបិ ភិន្ទេយ្យ។ អធិការវសេន វា-សទ្ទស្ស សព្ពកិរិយាបទេហិ សម្ពន្ធោ លព្ភតីតិ ភេទាបេយ្យ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ឥធ អវុត្តស្ស ‘‘ទហតិ វា, ទហាបេតិ វា’’តិ បទទ្វយស្ស សមុច្ចយកោតិ វេទិតព្ពោ។ អន្តមសោ បត្តម្បិ បចន្តោ សយំ វា ទហតិ, អញ្ញេន វា ទហាបេតីតិអាទិ ឥមេសំ បទានំ អដ្ឋកថាវសេន (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧) វេទិតព្ពំ។ បាចិត្តិយំ សិយាតិ ខណន្តស្ស, ភិន្ទន្តស្ស ច បហារេ បហារេ បាចិត្តិយំ។
Khaṇeyya vāti evarūpaṃ akappiyapathavipadesaṃ antamaso pādaṅguṭṭhenāpi sammuñjanisalākāyapi sayaṃ vā khaṇati. Khaṇāpeyya vāti aññena vā ‘‘idaṃ khaṇāhī’’tiādinā akappiyavohārena khaṇāpeyya. Bhedāpeyyāti tatheva bhedāpeyya. Bhindeyya vāti passāvadhārādīhipi bhindeyya. Adhikāravasena vā-saddassa sabbakiriyāpadehi sambandho labbhatīti bhedāpeyya cāti ettha ca-saddo idha avuttassa ‘‘dahati vā, dahāpeti vā’’ti padadvayassa samuccayakoti veditabbo. Antamaso pattampi pacanto sayaṃ vā dahati, aññena vā dahāpetītiādi imesaṃ padānaṃ aṭṭhakathāvasena (pāci. aṭṭha. 87) veditabbaṃ. Pācittiyaṃ siyāti khaṇantassa, bhindantassa ca pahāre pahāre pācittiyaṃ.
៩៤៩. អាណាបេន្តស្ស អាណត្តិគណនាយ, ទហន្តស្ស អគ្គិបាតគណនាយ ហោតីតិ ឥទំ ‘‘បហារេ បហារេ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិអដ្ឋកថាវចនវសេន វេទិតព្ពំ, ឥមមេវ ទស្សេតុមាហ ‘‘សយមេវា’’តិអាទិ។
949. Āṇāpentassa āṇattigaṇanāya, dahantassa aggipātagaṇanāya hotīti idaṃ ‘‘pahāre pahāre pācittiya’’ntiādiaṭṭhakathāvacanavasena veditabbaṃ, imameva dassetumāha ‘‘sayamevā’’tiādi.
៩៥០. អាណាបេន្តស្សាតិ សកិំ អាណាបេន្តស្ស។
950.Āṇāpentassāti sakiṃ āṇāpentassa.
៩៥១. ‘‘ខណាបេយ្យា’’តិ សាមញ្ញវចនស្ស អបវាទទស្សនត្ថំ ‘‘ខណ បោក្ខរណិ’’ន្តិអាទិមាហ។ កោចិ ទោសោ ន វិជ្ជតីតិ ឯត្ថ បោក្ខរណិអាវាដាទិសទ្ទានំ បថវិបរិយាយត្តាភាវតោ ឯវំវចនេន អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ។
951. ‘‘Khaṇāpeyyā’’ti sāmaññavacanassa apavādadassanatthaṃ ‘‘khaṇa pokkharaṇi’’ntiādimāha. Koci doso na vijjatīti ettha pokkharaṇiāvāṭādisaddānaṃ pathavipariyāyattābhāvato evaṃvacanena anāpattīti adhippāyo.
៩៥២. ‘‘ឥមំ ឥធា’’តិអាទីនំ បទានំ បច្ចក្ខភូតាធិប្បេតភូមិវាចកត្តា តេហិ យោជេត្វា វុត្តស្ស តស្សេវ បយោគស្ស អាបត្តិករភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ។
952. ‘‘Imaṃ idhā’’tiādīnaṃ padānaṃ paccakkhabhūtādhippetabhūmivācakattā tehi yojetvā vuttassa tasseva payogassa āpattikarabhāvaṃ dassetumāha ‘‘ima’’ntiādi.
៩៥៣. កន្ទន្តិ តាលាទិកន្ទំ។ កុរុន្ទន្តិ កុលចោចរុក្ខំ។ ថូណន្តិ ថម្ភំ។ ខាណុកន្តិ សាខាវិដបរហិតំ រុក្ខាវយវំ។ មូលន្តិ បថវិយា សុប្បតិដ្ឋិតភាវករំ រុក្ខាវយវំ។ វដ្ដតីតិ អនិយមេត្វា វចនេន អនាបត្តិភាវតោ វដ្ដតិ។
953.Kandanti tālādikandaṃ. Kurundanti kulacocarukkhaṃ. Thūṇanti thambhaṃ. Khāṇukanti sākhāviṭaparahitaṃ rukkhāvayavaṃ. Mūlanti pathaviyā suppatiṭṭhitabhāvakaraṃ rukkhāvayavaṃ. Vaṭṭatīti aniyametvā vacanena anāpattibhāvato vaṭṭati.
៩៥៤. ឥមន្តិ បច្ចក្ខបរាមាសបទេន និយមេត្វា វចនតោ អាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘និយមេត្វាន វត្តុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ។
954.Imanti paccakkhaparāmāsapadena niyametvā vacanato āpatti hotīti āha ‘‘niyametvāna vattuṃ pana na vaṭṭatī’’ti.
៩៥៥. ឃដេហិ ឧស្សិញ្ចិតុន្តិ ឃដេហិ គហេត្វា អវសិញ្ចិតុំ។ តនុកទ្ទមោតិ ជម្ពាលោ។ ពហលំ កទ្ទមំ ភិក្ខុនា អបនេតុំ ន ច វដ្ដតីតិ យោជេតព្ពំ។
955.Ghaṭehi ussiñcitunti ghaṭehi gahetvā avasiñcituṃ. Tanukaddamoti jambālo. Bahalaṃ kaddamaṃ bhikkhunā apanetuṃ na ca vaṭṭatīti yojetabbaṃ.
៩៥៦. នទិយាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គង្គាកន្ទរាទីនំ គហណំ។ ‘‘តដ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ វដ្ឋន្តិ វុដ្ឋីហិ ឱវដ្ឋញ្ច។ ចាតុមាសន្តិ វិកោបនកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, ចាតុមាសព្ភន្តរេ វិកោបេតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ។
956.Nadiyādīnanti ettha ādi-saddena gaṅgākandarādīnaṃ gahaṇaṃ. ‘‘Taṭa’’nti iminā sambandho. Vaṭṭhanti vuṭṭhīhi ovaṭṭhañca. Cātumāsanti vikopanakiriyāya accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, cātumāsabbhantare vikopetuṃ vaṭṭatīti attho.
៩៥៧. សចេ តោយស្មិំ បតតិ តដន្តិ យោជនា, សចេ កូលំ ភិជ្ជិត្វា អន្តោឧទកេ បតតីតិ។ ទេវេ វុដ្ឋេបីតិ បជ្ជុន្នទេវេ វុដ្ឋេបិ។ វុដ្ឋ-សទ្ទោ កត្តុសាធនោ។ ចាតុមាសមតិក្កន្តេបីតិ យោជនា។ តត្ថ ហេតុទស្សនត្ថមាហ ‘‘តោយេ ទេវោ ហិ វស្សតី’’តិ។
957. Sace toyasmiṃ patati taṭanti yojanā, sace kūlaṃ bhijjitvā antoudake patatīti. Deve vuṭṭhepīti pajjunnadeve vuṭṭhepi. Vuṭṭha-saddo kattusādhano. Cātumāsamatikkantepīti yojanā. Tattha hetudassanatthamāha ‘‘toye devo hi vassatī’’ti.
៩៥៨. សោណ្ឌិន្តិ បាសាណបោក្ខរណិំ។ តត្ថ តូតិ ឧទករហិតេ តស្មិំ សោណ្ឌិអាវាដេ។
958.Soṇḍinti pāsāṇapokkharaṇiṃ. Tattha tūti udakarahite tasmiṃ soṇḍiāvāṭe.
៩៥៩. អន្តោចាតុមាសំ សោធេតុំ ភិន្ទិតុន្តិ យោជនា។ ‘‘សោធេតុំ ភិន្ទិតុំ វិកោបេតុ’’ន្តិ កិរិយាបទេហិ ‘‘រជ’’ន្តិ កម្មបទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ។ តំ រជោរាសិំ ទេវេ វុដ្ឋេ បច្ឆា ឧទកស្ស ឆិន្នត្តា ពហលភូមិសុក្ខម្បិ វុដ្ឋិបាតទិវសតោ បដ្ឋាយ អន្តោចាតុមាសេ កោបេតុំ ភិន្ទិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ។
959. Antocātumāsaṃ sodhetuṃ bhinditunti yojanā. ‘‘Sodhetuṃ bhindituṃ vikopetu’’nti kiriyāpadehi ‘‘raja’’nti kammapadaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Taṃ rajorāsiṃ deve vuṭṭhe pacchā udakassa chinnattā bahalabhūmisukkhampi vuṭṭhipātadivasato paṭṭhāya antocātumāse kopetuṃ bhindituṃ vaṭṭatīti attho.
៩៦០. បុណ្ណេ សោណ្ឌិម្ហិ តំ រជំ វិកោបេតុំ វដ្ដតិ ចាតុមាសតោ ឧទ្ធន្តិ យោជនា។
960.Puṇṇe soṇḍimhi taṃ rajaṃ vikopetuṃ vaṭṭati cātumāsato uddhanti yojanā.
៩៦១. ‘‘ផុសាយន្តេ’’តិ ឯតេន ‘‘ទេវោ’’តិ ឥទំ ភុម្មវសេន វិបរិណាមេត្វា ‘‘ទេវេ ផុសាយន្តេ’’តិ យោជេតព្ពំ, បជ្ជុន្នទេវេ វុដ្ឋិបាតំ ករោន្តេតិ អត្ថោ។ បិដ្ឋិបាសាណកេតិ បាសាណបិដ្ឋេ។ តម្បីតិ តថា បាសាណបិដ្ឋេ លគ្គំ តម្បិ រជំ។
961.‘‘Phusāyante’’ti etena ‘‘devo’’ti idaṃ bhummavasena vipariṇāmetvā ‘‘deve phusāyante’’ti yojetabbaṃ, pajjunnadeve vuṭṭhipātaṃ karonteti attho. Piṭṭhipāsāṇaketi pāsāṇapiṭṭhe. Tampīti tathā pāsāṇapiṭṭhe laggaṃ tampi rajaṃ.
៩៦២. អកតបព្ភារោ នាម យថា ហេដ្ឋាភាគោ វុដ្ឋិផុសិតេហិ ន តេមីយតិ, តថា នមិត្វា ឋិតបព្ពតប្បទេសោ។ ឥទំ អនោវស្សកដ្ឋានេ ឧដ្ឋិតវម្មិកានំ ឧបលក្ខណំ។
962.Akatapabbhāro nāma yathā heṭṭhābhāgo vuṭṭhiphusitehi na temīyati, tathā namitvā ṭhitapabbatappadeso. Idaṃ anovassakaṭṭhāne uṭṭhitavammikānaṃ upalakkhaṇaṃ.
៩៦៣. អព្ភោកាសេ វុដ្ឋិតោ វម្មិកោ សចេ ឱវដ្ឋោ, កំ ចាតុមាសំ វិកោបេតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ។ ចាតុមាសន្តិ វិកោបនកិរិយាយ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ។ រុក្ខេតិ ច ថម្ភបាសាណាទីនំ ឧបលក្ខណំ។ ឧបចិកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន កាឡកិបិល្លិកាទីនំ គហណំ។ សោ នយោតិ ‘‘ឱវដ្ឋទិវសតោ ឧត្តរិ ចាតុមាសព្ភន្តរេ កោបេតុំ វដ្ដតី’’តិ យថាវុត្តោ នយោ។
963. Abbhokāse vuṭṭhito vammiko sace ovaṭṭho, kaṃ cātumāsaṃ vikopetuṃ vaṭṭatīti sambandho. Cātumāsanti vikopanakiriyāya accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Rukkheti ca thambhapāsāṇādīnaṃ upalakkhaṇaṃ. Upacikādīnanti ādi-saddena kāḷakipillikādīnaṃ gahaṇaṃ. So nayoti ‘‘ovaṭṭhadivasato uttari cātumāsabbhantare kopetuṃ vaṭṭatī’’ti yathāvutto nayo.
៩៦៤. មូសិកុក្កិរំ នាម មូសិកាហិ ឧទ្ធដបំសុ។ មូសិកានំ ឧក្កិរោ មូសិកុក្កិរោតិ វិគ្គហោ។ គោកណ្ដកំ នាម គុន្នំ ខុរានំ ឧដ្ឋិតមត្តិកា។ គណ្ឌុប្បាទមលំ នាម ភូលតាយ មលមត្តិកា។ សម្ពន្ធំ បន បកតិភូមិំ អកោបេន្តេន មត្ថកតោ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ។
964.Mūsikukkiraṃ nāma mūsikāhi uddhaṭapaṃsu. Mūsikānaṃ ukkiro mūsikukkiroti viggaho. Gokaṇṭakaṃ nāma gunnaṃ khurānaṃ uṭṭhitamattikā. Gaṇḍuppādamalaṃ nāma bhūlatāya malamattikā. Sambandhaṃ pana pakatibhūmiṃ akopentena matthakato gaṇhituṃ vaṭṭati.
៩៦៥. កសីតិ កសិតដ្ឋានំ, តត្ថ នង្គលេន ឧទ្ធដមត្តិកា កសិនង្គលមត្តិកា។ ‘‘អច្ឆិន្នា’’តិឥមិនា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ កត្វា អាយតំ ហុត្វា ឋិតមត្តិកាបដលម្បិ អជាតបថវី សិយាតិ អាសង្កានិវត្តនត្ថមាហ ‘‘ភូមិសម្ពន្ធា’’តិ។ សាតិ កសិនង្គលមត្តិកា។
965.Kasīti kasitaṭṭhānaṃ, tattha naṅgalena uddhaṭamattikā kasinaṅgalamattikā. ‘‘Acchinnā’’tiiminā khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā āyataṃ hutvā ṭhitamattikāpaṭalampi ajātapathavī siyāti āsaṅkānivattanatthamāha ‘‘bhūmisambandhā’’ti. Sāti kasinaṅgalamattikā.
៩៦៦. សេនាសនន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុរាណ’’ន្តិ បាឋសេសោ គហេតព្ពោ។ ឱវដ្ឋំ ចាតុមាសតោ ឧទ្ធំ ន វិកោបយេតិ យោជនា។
966.Senāsananti ettha ‘‘purāṇa’’nti pāṭhaseso gahetabbo. Ovaṭṭhaṃ cātumāsato uddhaṃ na vikopayeti yojanā.
៩៦៧. តតោតិ ឱវដ្ឋទិវសតោ បដ្ឋាយ ចាតុមាសាតិក្កន្តគេហតោ។ ‘‘គោបានសិ’’ន្តិ ឥមិនា គោបានសិមត្ថកេ ឋិតឧបចិកាបំសុម្ហិ ភិជ្ជន្តេបិ អនាបត្តិភាវំ ទីបេតិ។ ‘‘ភិត្តិ’’ន្តិ ឥមិនា តទេកទេសំ ភិត្តិបាទាទិទារុមាហ។ ឥទម្បិ ភិត្តិមត្តិកំ ឧបចិកាមត្តិកំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ‘‘ថម្ភ’’ន្តិ ឥទម្បិ តំសម្ពន្ធបាការភូមិមត្តិកាឧបចិកាទិបំសុំ សន្ធាយ វុត្តំ។ បទរត្ថរន្តិ អត្ថតបទរំ។ ឥទម្បិ បទរានំ ឧបរិ មត្តិកាឧបចិកាបំសុំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ‘‘គោបានសិ’’ន្តិអាទីហិ បទេហិ ‘‘គណ្ហិស្សាមី’’តិ បច្ចេកំ យោជនីយំ។ ‘‘គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឥមិនា វិកោបនាធិប្បាយាភាវំ ទីបេតិ។
967.Tatoti ovaṭṭhadivasato paṭṭhāya cātumāsātikkantagehato. ‘‘Gopānasi’’nti iminā gopānasimatthake ṭhitaupacikāpaṃsumhi bhijjantepi anāpattibhāvaṃ dīpeti. ‘‘Bhitti’’nti iminā tadekadesaṃ bhittipādādidārumāha. Idampi bhittimattikaṃ upacikāmattikaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Thambha’’nti idampi taṃsambandhapākārabhūmimattikāupacikādipaṃsuṃ sandhāya vuttaṃ. Padarattharanti atthatapadaraṃ. Idampi padarānaṃ upari mattikāupacikāpaṃsuṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Gopānasi’’ntiādīhi padehi ‘‘gaṇhissāmī’’ti paccekaṃ yojanīyaṃ. ‘‘Gaṇhissāmī’’ti iminā vikopanādhippāyābhāvaṃ dīpeti.
៩៦៨. គណ្ហន្តស្សាតិ ឯត្ថ អនាទរេ សាមិវចនំ, ‘‘សុទ្ធចិត្តេនា’’តិ បាឋសេសោ។ ឥដ្ឋកាតិ ឆទនិដ្ឋកា។ អាទិ-សទ្ទេន បាសាណសមុទ្ទផេណាទីនំ គហណំ។ បតតីតិ សុទ្ធចិត្តេន គណ្ហន្តេ សចេ មត្តិកា ឆិជ្ជិត្វា បតតិ, អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ មត្តិកន្តិ ភិត្តិយំ, ឆទនេ ច ចាតុមាសាធិកោវដ្ឋមត្តិកំ, អនោវដ្ឋំ ចេ, គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ យា យា អតិន្តា, តំ តំ គណ្ហាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦)។ យទិ គណ្ហតិ, អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា។
968.Gaṇhantassāti ettha anādare sāmivacanaṃ, ‘‘suddhacittenā’’ti pāṭhaseso. Iṭṭhakāti chadaniṭṭhakā. Ādi-saddena pāsāṇasamuddapheṇādīnaṃ gahaṇaṃ. Patatīti suddhacittena gaṇhante sace mattikā chijjitvā patati, anāpattīti attho. Mattikanti bhittiyaṃ, chadane ca cātumāsādhikovaṭṭhamattikaṃ, anovaṭṭhaṃ ce, gaṇhituṃ vaṭṭatīti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace yā yā atintā, taṃ taṃ gaṇhāti, anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 86). Yadi gaṇhati, āpatti siyāti yojanā.
៩៦៩. អតិន្តោតិ វស្សោទកេន អតិន្តោ, ឥមិនា វិនិច្ឆិតព្ពវត្ថុំ ទស្សេតិ។ តស្ស អន្តោគេហេ ច ពហិ ច សម្ភវតោ អន្តោគេហេ ឋិតស្ស តាវ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អន្តោគេហេ សចេ សិយា’’តិ។ វស្សោទកេន តិន្តាតិន្តេសុ ទ្វីសុ មត្តិកាបុញ្ជេសុ អតិន្តំ តាវ ទស្សេតុមាហ ‘‘អនោវដ្ឋោ ចា’’តិ។
969.Atintoti vassodakena atinto, iminā vinicchitabbavatthuṃ dasseti. Tassa antogehe ca bahi ca sambhavato antogehe ṭhitassa tāva vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘antogehe sace siyā’’ti. Vassodakena tintātintesu dvīsu mattikāpuñjesu atintaṃ tāva dassetumāha ‘‘anovaṭṭho cā’’ti.
៩៧០. វស្សោទកេន តិន្តេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វុដ្ឋេ បុន ចា’’តិអាទិ។ ‘‘វុដ្ឋេ’’តិ ឥមិនា ‘‘មត្តិកាបុញ្ជោ’’តិ បទំ ភុម្មវសេន វិបរិណាមេត្វា វុដ្ឋេ មត្តិកាបុញ្ជេតិ យោជេតព្ពំ, ‘‘ឯកទិវសម្បី’’តិ សេសោ, គេហស្មិន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឋិតេ’’តិ វត្តព្ពំ, គេហស្មិំ ឋិតេ មត្តិកាបុញ្ជេ វស្សោទកេន ឯកទិវសម្បិ តិន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ។ វក្ខមាននយេន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា ឧដ្ឋិតេន តេន អតេមិត្វា ឧជុកំ បតិតេហិ វស្សផុសិតេហិ តិន្តេតិ គហេតព្ពំ។ សចេ សព្ពោ តិន្តោ ហោតីតិ យោជនា។ ‘‘មត្តិកាបុញ្ជោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។
970. Vassodakena tinte vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘vuṭṭhe puna cā’’tiādi. ‘‘Vuṭṭhe’’ti iminā ‘‘mattikāpuñjo’’ti padaṃ bhummavasena vipariṇāmetvā vuṭṭhe mattikāpuñjeti yojetabbaṃ, ‘‘ekadivasampī’’ti seso, gehasminti ettha ‘‘ṭhite’’ti vattabbaṃ, gehasmiṃ ṭhite mattikāpuñje vassodakena ekadivasampi tinteti vuttaṃ hoti. Vakkhamānanayena aññattha paharitvā uṭṭhitena tena atemitvā ujukaṃ patitehi vassaphusitehi tinteti gahetabbaṃ. Sace sabbo tinto hotīti yojanā. ‘‘Mattikāpuñjo’’ti iminā sambandho.
៩៧១. ‘‘សព្ពោ’’តិ ឥមិនា វិសេសនេន ព្យវច្ឆិន្នំ ឯកទេសតិន្តេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យត្តក’’ន្តិអាទិ។ តុ-សទ្ទោ ឥមមេវ វិសេសំ ជោតេតិ។ យត្តកន្តិ ហេដ្ឋា អនោតរិត្វា មត្ថកតោ, បរិយន្តកតោ ច យត្តកប្បមាណំ។ តត្ថាតិ មត្តិកាបុញ្ជេ។ ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘ចាតុមាសច្ចយេនា’’តិ អនុវត្តតិ។ ‘‘អតិន្តំ…បេ.… កប្បិយ’’ន្តិ ឥមិនា អកប្បិយដ្ឋានំ បរិហរិត្វា វា កប្បិយការកេហិ កប្បិយវចនេន ហរាបេត្វា វា អតិន្តំ ឋានំ យថាកាមំ វឡញ្ជេតព្ពន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កប្បិយការកេហី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦)។
971. ‘‘Sabbo’’ti iminā visesanena byavacchinnaṃ ekadesatinte vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘yattaka’’ntiādi. Tu-saddo imameva visesaṃ joteti. Yattakanti heṭṭhā anotaritvā matthakato, pariyantakato ca yattakappamāṇaṃ. Tatthāti mattikāpuñje. ‘‘Akappiya’’nti etassa ‘‘cātumāsaccayenā’’ti anuvattati. ‘‘Atintaṃ…pe… kappiya’’nti iminā akappiyaṭṭhānaṃ pariharitvā vā kappiyakārakehi kappiyavacanena harāpetvā vā atintaṃ ṭhānaṃ yathākāmaṃ vaḷañjetabbanti ayamattho dassito hoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kappiyakārakehī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 86).
៩៧២. វារិនាតិ ឧជុកំ អាកាសតោ បតិតវស្សោទកេន។ អញ្ញត្ថ បហរិត្វា តត្ថ បតិត្វា តេមិតេ វដ្ដតិ។ សោ មត្តិកាបុញ្ជោ។ តតោ បរន្តិ ឯកាពទ្ធកាលតោ ឧត្តរិំ សោ មត្តិកាបុញ្ជោ វារិនា តេមិតោ ភូមិយា ឯកាពទ្ធោ ចេ ហោតិ, តតោ បរំ សា ជាតា បថវី ឯវ, កោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា។
972.Vārināti ujukaṃ ākāsato patitavassodakena. Aññattha paharitvā tattha patitvā temite vaṭṭati. So mattikāpuñjo. Tato paranti ekābaddhakālato uttariṃ so mattikāpuñjo vārinā temito bhūmiyā ekābaddho ce hoti, tato paraṃ sā jātā pathavī eva, kopetuṃ na vaṭṭatīti yojanā.
៩៧៣. ‘‘ឱវដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អនោវដ្ឋបាការោ កប្បិយោតិ ព្យតិរេកវសេន ទស្សេតិ។ ‘‘មត្តិកាមយោ’’តិ វិសេសនេន ឥដ្ឋកបាការាទិំ ព្យវច្ឆិន្ទតិ។ តស្ស បន កប្បិយភាវំ វក្ខតិ ‘‘សចេ ឥដ្ឋកបាការោ’’តិអាទិនា។ ‘‘ចាតុមាសច្ចយេ’’តិ ឥមិនា តតោ អន្តោ វិកោបនីយភាវំ ទស្សេតិ។
973.‘‘Ovaṭṭho’’ti iminā anovaṭṭhapākāro kappiyoti byatirekavasena dasseti. ‘‘Mattikāmayo’’ti visesanena iṭṭhakapākārādiṃ byavacchindati. Tassa pana kappiyabhāvaṃ vakkhati ‘‘sace iṭṭhakapākāro’’tiādinā. ‘‘Cātumāsaccaye’’ti iminā tato anto vikopanīyabhāvaṃ dasseti.
៩៧៤. តត្ថាតិ ឱវដ្ឋេ មត្តិកបាការេ។ អឃំសន្តោវាតិ បាការមត្តិកំ អកោបេន្តោ។ មត្តសោ ឆុបិត្វាតិ បមាណតោ មុទុកំ កត្វា ហត្ថតលំ ឋបេត្វា។ អល្លហត្ថេនាតិ ឧទកតិន្តេន ហត្ថតលេន។ ហត្ថេកទេសោ ហត្ថោ នាម។
974.Tatthāti ovaṭṭhe mattikapākāre. Aghaṃsantovāti pākāramattikaṃ akopento. Mattaso chupitvāti pamāṇato mudukaṃ katvā hatthatalaṃ ṭhapetvā. Allahatthenāti udakatintena hatthatalena. Hatthekadeso hattho nāma.
៩៧៥. យេភុយ្យកថលេ ឋានេតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន យស្សា តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ភាគា កថលា ហោន្តិ, តាទិសេ កប្បិយបថវិដ្ឋានេ។
975.Yebhuyyakathaleṭhāneti pubbe vuttanayena yassā tīsu bhāgesu dve bhāgā kathalā honti, tādise kappiyapathaviṭṭhāne.
៩៧៦. អព្ភោកាសេតិ ឧបលក្ខណត្តា អន្តោគេហេបិ ថម្ភំ ចាលេត្វា ជាតបថវិំ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ សុទ្ធចិត្តេន និទ្ទោសភាវំ យថាវុត្តេន ‘‘ថម្ភំ វា បទរត្ថរំ។ គណ្ហិស្សាមី’តិ សញ្ញាយ, គហេតុំ បន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា នយេនាហ។ បថវិន្តិ អកប្បិយបថវិំ។
976.Abbhokāseti upalakkhaṇattā antogehepi thambhaṃ cāletvā jātapathaviṃ vikopetuṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Dvīsupi ṭhānesu suddhacittena niddosabhāvaṃ yathāvuttena ‘‘thambhaṃ vā padarattharaṃ. Gaṇhissāmī’ti saññāya, gahetuṃ pana vaṭṭatī’’ti iminā nayenāha. Pathavinti akappiyapathaviṃ.
៩៧៧. ឧជុមុទ្ធរតោ ន ទោសោតិ យោជនា។
977. Ujumuddharato na dosoti yojanā.
៩៧៨. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា ចាលេត្វា បរិវត្តេត្វា។ បវដ្ដតីតិ បវដ្ដេត្វា បវដ្ដេត្វា នេតីតិ អត្ថោ។ សុទ្ធចិត្តស្សាតិ ‘‘ភូមិ ភិជ្ជតី’’តិ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘បាសាណំ បវដ្ដេត្វា បវដ្ដេត្វា ហរិស្សាមី’’តិ សុទ្ធចិត្តវតោ។
978.Uccāletvāti ukkhipitvā cāletvā parivattetvā. Pavaṭṭatīti pavaṭṭetvā pavaṭṭetvā netīti attho. Suddhacittassāti ‘‘bhūmi bhijjatī’’ti asallakkhetvā ‘‘pāsāṇaṃ pavaṭṭetvā pavaṭṭetvā harissāmī’’ti suddhacittavato.
៩៧៩. ភូមិយំ ទារូនិ ផាលេន្តានម្បិ ភូមិយំ សាខាទីនិ កឌ្ឍតោ ចាតិ យោជនា។
979. Bhūmiyaṃ dārūni phālentānampi bhūmiyaṃ sākhādīni kaḍḍhato cāti yojanā.
៩៨០. កណ្ដកន្តិ រុក្ខកណ្ដកំ, មច្ឆកណ្ដកញ្ច។ សូចិ នាម អយោមយទន្តមយតម្ពមយកដ្ឋមយាទិសូចីនំ អញ្ញតរា។ អដ្ឋិំ វាតិ គោមហិំសាទីនំ អដ្ឋិំ វា។ ហីរំ វាតិ នាឡិកេរាទិហីរំ វា។ អាកោដេតុន្តិ យថា ឯកកោដិ ភូមិំ បវិសតិ, តថា តាឡេតុំ។ បវេសេតុន្តិ ភូមិំ គមយិតុំ។
980.Kaṇṭakanti rukkhakaṇṭakaṃ, macchakaṇṭakañca. Sūci nāma ayomayadantamayatambamayakaṭṭhamayādisūcīnaṃ aññatarā. Aṭṭhiṃ vāti gomahiṃsādīnaṃ aṭṭhiṃ vā. Hīraṃ vāti nāḷikerādihīraṃ vā. Ākoṭetunti yathā ekakoṭi bhūmiṃ pavisati, tathā tāḷetuṃ. Pavesetunti bhūmiṃ gamayituṃ.
៩៨១. បស្សាវំ មុត្តំ។ មេទនិន្តិ ឯត្ថ អកប្បិយបថវិមាហ។ ភិន្ទិស្សាមីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ ចិន្តេត្វា’’តិ សេសោ។
981.Passāvaṃ muttaṃ. Medaninti ettha akappiyapathavimāha. Bhindissāmīti ettha ‘‘evaṃ cintetvā’’ti seso.
៩៨២. ករោន្តស្សាតិ សុទ្ធចិត្តេន បស្សាវំ ករោន្តស្សាតិយោជេតព្ពំ។ ‘‘សម្មជ្ជតោ’’តិ ឥទំ ‘‘សម្មជ្ជន្តេនា’’តិ គហេតព្ពំ , ‘‘សម្មជ្ជនិយា’’តិ សេសោ, អនន្តរំ មេទនីបទំ ឧបយោគវសេន ‘‘មេទនិ’’ន្តិ គហេតព្ពំ, ‘‘វិសម’’ន្តិ សេសោ, ‘‘សមំ កាតុ’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, សម្មជ្ជន្តេន ឧច្ចដ្ឋានំ មទ្ទិត្វា, អាវាដដ្ឋានំ បវេសេត្វា សមំ កាតុំ សម្មជ្ជនិយា ឃំសេតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិសមំ ភូមិំ សមំ ករិស្សាមីតិ សម្មជ្ជនិយា ឃំសិតុម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៦)។
982.Karontassāti suddhacittena passāvaṃ karontassātiyojetabbaṃ. ‘‘Sammajjato’’ti idaṃ ‘‘sammajjantenā’’ti gahetabbaṃ , ‘‘sammajjaniyā’’ti seso, anantaraṃ medanīpadaṃ upayogavasena ‘‘medani’’nti gahetabbaṃ, ‘‘visama’’nti seso, ‘‘samaṃ kātu’’nti iminā yojetabbaṃ, sammajjantena uccaṭṭhānaṃ madditvā, āvāṭaṭṭhānaṃ pavesetvā samaṃ kātuṃ sammajjaniyā ghaṃsetuṃ na vaṭṭatīti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘visamaṃ bhūmiṃ samaṃ karissāmīti sammajjaniyā ghaṃsitumpi na vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 86).
៩៨៣. បាទង្គុដ្ឋេន វាតិ ឯត្ថ សមុច្ចយត្ថេន វា-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘កត្តរយដ្ឋិយា ភូមិំ កោដ្ដេន្តី’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតិ។ លិខិតុម្បីតិ រាជិំ កាតុម្បិ ភូមិំ ភិន្ទន្តេនាតិ យោជនា។ បាទេហីតិ បាទតលេហិ។
983.Pādaṅguṭṭhena vāti ettha samuccayatthena vā-saddena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘kattarayaṭṭhiyā bhūmiṃ koṭṭentī’’ti idaṃ saṅgaṇhāti. Likhitumpīti rājiṃ kātumpi bhūmiṃ bhindantenāti yojanā. Pādehīti pādatalehi.
៩៨៥. ភូមិន្តិ អកប្បិយភូមិំ។ ទហតិ ទហាបេតីតិ ឯត្ថ ‘‘យោ’’តិ ច ‘‘តស្សា’’តិ ច សម្ពន្ធវសេន លព្ភតិ។ បត្តំ ទហន្តស្សាតិ ឆវិយា ថិរភាវត្ថំ ធូមំ គាហាបេត្វា តិណុក្កាទីហិ បត្តំ គណ្ហន្តស្ស។
985.Bhūminti akappiyabhūmiṃ. Dahati dahāpetīti ettha ‘‘yo’’ti ca ‘‘tassā’’ti ca sambandhavasena labbhati. Pattaṃ dahantassāti chaviyā thirabhāvatthaṃ dhūmaṃ gāhāpetvā tiṇukkādīhi pattaṃ gaṇhantassa.
៩៨៦. តត្តកានេវាតិ ឋានប្បមាណានេវ។ ឥធាបិ ‘‘យោ’’តិ ច ‘‘តស្សា’’តិ ច សាមត្ថិយា លព្ភតិ។
986.Tattakānevāti ṭhānappamāṇāneva. Idhāpi ‘‘yo’’ti ca ‘‘tassā’’ti ca sāmatthiyā labbhati.
៩៨៧. ភូមិយន្តិ អកប្បិយភូមិយំ។ បត្តំ បចីយតិ ឯត្ថាតិ បត្តបចនំ, កបាលំ, តស្មិំ កបាលេ។
987.Bhūmiyanti akappiyabhūmiyaṃ. Pattaṃ pacīyati etthāti pattapacanaṃ, kapālaṃ, tasmiṃ kapāle.
៩៨៨. សោ អគ្គិ តានិ ទារូនិ ទហន្តោ គន្ត្វា ចេ ឯកំសេន ភូមិំ ទហតិ, តស្មា ទារូនំ ឧបរិ អគ្គិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា។
988.So aggi tāni dārūni dahanto gantvā ce ekaṃsena bhūmiṃ dahati, tasmā dārūnaṃ upari aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti yojanā.
៩៨៩. ឥដ្ឋកា អាវបីយន្តិ បច្ចន្តិ ឯត្ថាតិ ឥដ្ឋកាវាបោ, សោ ឯវ ឥដ្ឋកាវាបកោ, ឥដ្ឋកាបចនដ្ឋានំ។ អាទិ-សទ្ទេន កុម្ភការាវាបាទិំ សង្គណ្ហាតិ។
989. Iṭṭhakā āvapīyanti paccanti etthāti iṭṭhakāvāpo, so eva iṭṭhakāvāpako, iṭṭhakāpacanaṭṭhānaṃ. Ādi-saddena kumbhakārāvāpādiṃ saṅgaṇhāti.
៩៩០. ឧបាទីយតីតិ ឧបាទានំ, ឥន្ធនំ, ន ឧបាទានំ អនុបាទានំ, ឥន្ធនតោ អញ្ញំ, តតោ អនុបាទានតោតិ អត្ថោ។ ខាណុកេតិ មតខាណុកេ ច សុក្ខរុក្ខេ ច ភូមិគតំ អទត្វា ‘‘និព្ពាបេស្សាមី’’តិ អគ្គិទានំ វដ្ដតិ។ បច្ឆា ឧស្សាហេ កតេបិ ន និព្ពាយតិ, ន ទោសោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន ភូមិំ អប្បត្តមេវា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៨៧)។
990. Upādīyatīti upādānaṃ, indhanaṃ, na upādānaṃ anupādānaṃ, indhanato aññaṃ, tato anupādānatoti attho. Khāṇuketi matakhāṇuke ca sukkharukkhe ca bhūmigataṃ adatvā ‘‘nibbāpessāmī’’ti aggidānaṃ vaṭṭati. Pacchā ussāhe katepi na nibbāyati, na dosoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace pana bhūmiṃ appattamevā’’tiādi (pāci. aṭṭha. 87).
៩៩១. តិណុក្កន្តិ តិណេន ពទ្ធឧក្កំ។ តិណុក្កន្តិ ឧបលក្ខណំ។ នាឡិកេរបណ្ណាទីហិ ពទ្ធាបិ សង្គយ្ហន្តិ។
991.Tiṇukkanti tiṇena baddhaukkaṃ. Tiṇukkanti upalakkhaṇaṃ. Nāḷikerapaṇṇādīhi baddhāpi saṅgayhanti.
៩៩២. តស្ស អគ្គិស្ស បតិតដ្ឋានេ ឥន្ធនំ ទត្វា បុន តំ អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ មហាបច្ចរិយំ រុតំ កថិតន្តិ យោជនា។
992.Tassa aggissa patitaṭṭhāne indhanaṃ datvā puna taṃ aggiṃ kātuṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ rutaṃ kathitanti yojanā.
៩៩៣. ‘‘តស្ស អបថវិយ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។ វិមតិស្សុភយត្ថាបីតិ បថវិអបថវិទ្វយេបិ វេមតិកស្ស។ តត្ថ ជាតា បថវី, ឥតរា អបថវី។
993. ‘‘Tassa apathaviya’’nti padacchedo. Vimatissubhayatthāpīti pathaviapathavidvayepi vematikassa. Tattha jātā pathavī, itarā apathavī.
៩៩៤. ឥមន្តិ អាវាដំ, មត្តិកំ, បំសុំ វា។
994.Imanti āvāṭaṃ, mattikaṃ, paṃsuṃ vā.
បថវីខណនកថាវណ្ណនា។
Pathavīkhaṇanakathāvaṇṇanā.
មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ។
Musāvādavaggo paṭhamo.
៩៩៥. ភវន្តស្សាតិ ជាយន្តស្ស, វឌ្ឍមានស្ស ច។ ភូតស្សាតិ ជាតស្ស, វឌ្ឍិតស្ស ចាតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា, ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ, ជាតា វឌ្ឍិតា ចា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩០)។ ឯត្ថ ច ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមិនា វិរុឡ្ហមូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណគច្ឆេ ទស្សេតិ។ ‘‘អហុវុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តេ រុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ។ ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, ‘‘អហុវុ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ។ ឯវំ ភូត-សទ្ទោ បច្ចុប្បន្នាតីតវិសយោតិ ទស្សេតិ។ ‘‘ភវន្តស្ស ភូតស្សា’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន ‘‘ភូតគាមស្សា’’តិ បទស្ស តុល្យាធិករណតាទស្សនេន គាម-សទ្ទស្ស ទិដ្ឋិគតវនន្តាទិសទ្ទានំ ទិដ្ឋិវនាទិសទ្ទត្ថេ វិយ ភូតសទ្ទត្ថេ វុត្តិបក្ខមាហ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩០) ‘‘ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ, បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចន’’ន្តិ។ ភូតានំ ទេវតានំ គាមោ និវាសោតិ វា ភូតគាមោ។ ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ហិ ហរិតភាវមាបន្នា តិណរុក្ខគច្ឆាទយោ ទេវតាហិ បរិគយ្ហន្តីតិ។ ជាយន្តស្ស វឌ្ឍន្តស្ស វា សម្បត្តវុទ្ធិមរិយាទស្ស វា រុក្ខាទិនោតិ អត្ថោ។
995.Bhavantassāti jāyantassa, vaḍḍhamānassa ca. Bhūtassāti jātassa, vaḍḍhitassa cāti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhavanti ahuvuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti, jātā vaḍḍhitā cā’’ti (pāci. aṭṭha. 90). Ettha ca ‘‘bhavantī’’ti iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti. ‘‘Ahuvu’’nti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti. ‘‘Bhavantī’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘jayanti vaḍḍhantī’’ti, ‘‘ahuvu’’nti imassa ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Evaṃ bhūta-saddo paccuppannātītavisayoti dasseti. ‘‘Bhavantassa bhūtassā’’ti iminā padadvayena ‘‘bhūtagāmassā’’ti padassa tulyādhikaraṇatādassanena gāma-saddassa diṭṭhigatavanantādisaddānaṃ diṭṭhivanādisaddatthe viya bhūtasaddatthe vuttipakkhamāha. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 90) ‘‘bhūtā eva vā gāmo bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacana’’nti. Bhūtānaṃ devatānaṃ gāmo nivāsoti vā bhūtagāmo. Bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā hi haritabhāvamāpannā tiṇarukkhagacchādayo devatāhi parigayhantīti. Jāyantassa vaḍḍhantassa vā sampattavuddhimariyādassa vā rukkhādinoti attho.
បាតព្យតានិមិត្តន្តិ ឯត្ថ បាតព្យភាវោ បាតព្យតា, ‘‘ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ បាតព្យតា-សទ្ទស្ស បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, សា និមិត្តំ ហេតុ យស្ស បាចិត្តិយស្ស តំ បាតព្យតានិមិត្តំ។ រុក្ខាទីនំ ឆេទនផាលនាទិវសេន វិកោបនីយតាសង្ខាតបាតព្យតានិមិត្តំ បរិភុញ្ជិតព្ពតាហេតុ បាចិត្តិយំ ឧទីរិតំ វុត្តន្តិ អត្ថោ។
Pātabyatānimittanti ettha pātabyabhāvo pātabyatā, ‘‘chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho’’ti aṭṭhakathāvacanato pātabyatā-saddassa paribhuñjitabbatāti attho veditabbo, sā nimittaṃ hetu yassa pācittiyassa taṃ pātabyatānimittaṃ. Rukkhādīnaṃ chedanaphālanādivasena vikopanīyatāsaṅkhātapātabyatānimittaṃ paribhuñjitabbatāhetu pācittiyaṃ udīritaṃ vuttanti attho.
៩៩៦-៧. សោតិ ភូតគាមោ។ តិលពីជាទិកោតិ តិលពីជមេត្ថ សុខុមបណ្ណសេវាលាទិកោ។ អាទិ-សទ្ទេន ច តាទិសា ឥតរា សេវាលជាតិ គហិតា។ ‘‘ឧបរិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកបណ្ណង្កុរោ, ហេដ្ឋា ខុទ្ទានុខុទ្ទកមូលង្កុរោ សេវាលោ តិលពីជំ នាមា’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តន្តិ។ វិកោបេន្តស្ស តំ សព្ពន្តិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាយ ឧទកេ ជាយមានកសេវាលាទិំ ភូមិយា ឧប្បាដនច្ឆេទនវសេន ជលេ ឯវ បតិដ្ឋិតំ សុខុមបណ្ណនីលិកាទិំ ឧទកតោ ឧទ្ធរណច្ឆេទនវសេន តំ សព្ពំ សេវាលំ វិកោបេន្តស្សាតិ អត្ថោ។
996-7.Soti bhūtagāmo. Tilabījādikoti tilabījamettha sukhumapaṇṇasevālādiko. Ādi-saddena ca tādisā itarā sevālajāti gahitā. ‘‘Upari khuddānukhuddakapaṇṇaṅkuro, heṭṭhā khuddānukhuddakamūlaṅkuro sevālo tilabījaṃ nāmā’’ti gaṇṭhipade vuttanti. Vikopentassa taṃ sabbanti bhūmiyaṃ patiṭṭhāya udake jāyamānakasevālādiṃ bhūmiyā uppāṭanacchedanavasena jale eva patiṭṭhitaṃ sukhumapaṇṇanīlikādiṃ udakato uddharaṇacchedanavasena taṃ sabbaṃ sevālaṃ vikopentassāti attho.
៩៩៨. ហត្ថេន វិយូហិត្វាតិ ជលតោ អមោចេត្វា ហត្ថេន ទូរតោ អបនេត្វា។ ‘‘ហោតី’’តិអាទិ តស្ស ហេតុសន្ទស្សនត្ថំ។ សកលំ អនវសេសំ សព្ពំ ជលំ តស្ស យស្មា ឋានំ ហោតិ, តស្មាតិ អត្ថោ។
998.Hatthenaviyūhitvāti jalato amocetvā hatthena dūrato apanetvā. ‘‘Hotī’’tiādi tassa hetusandassanatthaṃ. Sakalaṃ anavasesaṃ sabbaṃ jalaṃ tassa yasmā ṭhānaṃ hoti, tasmāti attho.
៩៩៩. ចេច្ចាតិ ជានន្តោ។ តំ សេវាលជាតិកំ ជលា ឧទ្ធរិតុំ ឧទកេន វិនា ភិក្ខុស្ស ន វដ្ដតីតិ យោជនា។ ឋានសង្កមនញ្ហិ តន្តិ ហេតុទស្សនំ។ តំ តថាករណំ យស្មា ឋានសង្កមនំ ឋានតោ ចាវនំ, តស្មា តំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា។
999.Ceccāti jānanto. Taṃ sevālajātikaṃ jalā uddharituṃ udakena vinā bhikkhussa na vaṭṭatīti yojanā. Ṭhānasaṅkamanañhi tanti hetudassanaṃ. Taṃ tathākaraṇaṃ yasmā ṭhānasaṅkamanaṃ ṭhānato cāvanaṃ, tasmā taṃ na vaṭṭatīti yojanā.
១០០០. យថាវុត្តស្ស ព្យតិរេកំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧទកេនា’’តិអាទិ។ តត្ថ ឧទកេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ។ តំ សេវាលជាតិកំ។ វារិសូតិ ឯត្ថ វាសំ វារយន្តីតិ វារី, តេសុ។
1000. Yathāvuttassa byatirekaṃ dassetumāha ‘‘udakenā’’tiādi. Tattha udakenāti sahatthe karaṇavacanaṃ. Taṃ sevālajātikaṃ. Vārisūti ettha vāsaṃ vārayantīti vārī, tesu.
១០០១. ជលេ វល្លិតិណាទីនីតិ ជលមត្ថកេ វល្លិញ្ច ជាយមានករវល្លិតិណាទីនិ ច។ ឧទ្ធរន្តស្សាតិ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតំ ភូមិតោ, ឧទកេ បតិដ្ឋិតំ ឧទកតោ ច ឧទ្ធរន្តស្ស។ តត្ថ អន្តបក្ខំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តោយតោ’’តិ។ វិកោបេន្តស្សាតិ ខណ្ឌនាទិវសេន កោបេន្តស្ស។ តត្ថាតិ តស្មិំ ឧទកេ, ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘តត្ថេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២) អដ្ឋកថាវចនតោ។
1001.Jale vallitiṇādīnīti jalamatthake valliñca jāyamānakaravallitiṇādīni ca. Uddharantassāti bhūmiyaṃ patiṭṭhitaṃ bhūmito, udake patiṭṭhitaṃ udakato ca uddharantassa. Tattha antapakkhaṃ dassetumāha ‘‘toyato’’ti. Vikopentassāti khaṇḍanādivasena kopentassa. Tatthāti tasmiṃ udake, eva-kāro luttaniddiṭṭho ‘‘tatthevā’’ti (pāci. aṭṭha. 92) aṭṭhakathāvacanato.
១០០២. ឯត្ថាតិ ឧទកេ ឯវ។ វិកោបេន្តស្សាតិ កប្បិយំ អការាបេត្វា ឆេទនាទិំ ករោន្តស្ស។ តានីតិ តថា បរេហិ ឧប្បាដិតត្តា ភូតគាមភាវតោ មុត្តានិ វល្លិតិណាទីនិ។ ពីជគាមេនាតិ មូលពីជគាមាទិវសេន។
1002.Etthāti udake eva. Vikopentassāti kappiyaṃ akārāpetvā chedanādiṃ karontassa. Tānīti tathā parehi uppāṭitattā bhūtagāmabhāvato muttāni vallitiṇādīni. Bījagāmenāti mūlabījagāmādivasena.
១០០៣. ឯវំ ឧទកដ្ឋេ សង្ខេបតោ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥតរត្រាបិ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ថលដ្ឋេ’’តិអាទិ។ ហរិតខាណុកោតិ ឯត្ថ ‘‘យោ’’តិ សេសោ។ ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, កកុធករញ្ជាទីនំ ឆិន្នាវសិដ្ឋខាណុកោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘ភូតគាមេន សង្គហោ’’តិ ឥមិនា តំវិកោបនេ បាចិត្តិយភាវំ ទីបេតិ។ ឯវមុបរិបិ។
1003. Evaṃ udakaṭṭhe saṅkhepato vinicchayaṃ dassetvā idāni itaratrāpi vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘thalaṭṭhe’’tiādi. Haritakhāṇukoti ettha ‘‘yo’’ti seso. ‘‘Tassā’’ti iminā sambandho, kakudhakarañjādīnaṃ chinnāvasiṭṭhakhāṇukoti vuttaṃ hoti. ‘‘Bhūtagāmena saṅgaho’’ti iminā taṃvikopane pācittiyabhāvaṃ dīpeti. Evamuparipi.
១០០៤. នាឡិកេរាទិកានំ ខាណូតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧបរិហរិតោ’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។ ‘‘ពីជគាមេន សង្គហោ’’តិ ឥមិនា ទុក្កដវត្ថុតមាហ។ ឯវមុបរិបិ។ កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនកោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខាតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ។
1004.Nāḷikerādikānaṃkhāṇūti etthāpi ‘‘upariharito’’ti sāmatthiyā labbhati. ‘‘Bījagāmena saṅgaho’’ti iminā dukkaṭavatthutamāha. Evamuparipi. Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanako bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti, tathāpi bhūtagāmasaṅkhātanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati.
១០០៥. តថាបកាសិតោតិ ‘‘ពីជគាមោ’’តិ វុត្តោ។
1005.Tathāpakāsitoti ‘‘bījagāmo’’ti vutto.
១០០៦. ផលិតា កទលី យាវ នីលបណ្ណា, តាវ សា ច ភូតគាមោតិ បកាសិតាតិ យោជនា។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កទលី បន ផលិតា យាវ នីលបណ្ណា, តាវ ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២)។ នឡន្តិ ខុទ្ទកវេឡុ។ វេឡូតិ មហាវេឡុ។ តិណាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សស្សាទយោ គហិតា។
1006. Phalitā kadalī yāva nīlapaṇṇā, tāva sā ca bhūtagāmoti pakāsitāti yojanā. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kadalī pana phalitā yāva nīlapaṇṇā, tāva bhūtagāmeneva saṅgahitā’’ti (pāci. aṭṭha. 92). Naḷanti khuddakaveḷu. Veḷūti mahāveḷu. Tiṇādīnanti ādi-saddena sassādayo gahitā.
១០០៧. យោ អយំ បន វេឡុ អគ្គតោ បដ្ឋាយ យទា សុស្សតិ, តទា សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោ នាម ហោតីតិ យោជនា។ ពីជគាមេនាតិ ផឡុពីជគាមេន។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កតរពីជគាមេន? ផឡុពីជគាមេនា’’តិ។
1007. Yo ayaṃ pana veḷu aggato paṭṭhāya yadā sussati, tadā so bījagāmena saṅgahito nāma hotīti yojanā. Bījagāmenāti phaḷubījagāmena. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘katarabījagāmena? Phaḷubījagāmenā’’ti.
១០០៨. ឥន្ទសាលោ សល្លកី។ អាទិ-សទ្ទេន សោភញ្ជនាទីនំ សង្គហោ។ តុ-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ រាសិកតទណ្ឌកេហិ រតនប្បមាណាបិ សាខា និក្ខមន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២) វុត្តវិសេសំ ជោតេតិ។ ឆិន្ទិត្វា ឋបិតទណ្ឌកេសុ រតនមត្តាសុបិ សាខាសុ ឧដ្ឋិតាសុ ភូតគាមំ អហុត្វា ពីជគាមមេវ ហោតិ អវិរុឡ្ហមូលកត្តាតិ អយំ វិនិច្ឆយោ វិនយញ្ញុនា ញាតោ កុក្កុច្ចកានមុបការាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញេយ្យោ វិនយញ្ញុនា’’តិ។ ឥមមេវត្ថំ ‘‘មូលមត្តេបិ វា’’តិអាទិនា វក្ខតិ។
1008.Indasālo sallakī. Ādi-saddena sobhañjanādīnaṃ saṅgaho. Tu-saddena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kiñcāpi rāsikatadaṇḍakehi ratanappamāṇāpi sākhā nikkhamantī’’ti (pāci. aṭṭha. 92) vuttavisesaṃ joteti. Chinditvā ṭhapitadaṇḍakesu ratanamattāsupi sākhāsu uṭṭhitāsu bhūtagāmaṃ ahutvā bījagāmameva hoti aviruḷhamūlakattāti ayaṃ vinicchayo vinayaññunā ñāto kukkuccakānamupakārāya hotīti āha ‘‘viññeyyo vinayaññunā’’ti. Imamevatthaṃ ‘‘mūlamattepi vā’’tiādinā vakkhati.
១០០៩. មណ្ឌបាទីនមត្ថាយាតិ មណ្ឌបវតិបាការាទីនមត្ថាយ។ សចេ តេ និក្ខណន្តីតិ យទិ តេ ឥន្ទសាលាទិទណ្ឌកេ ភូមិយំ និខណន្តិ។ និគ្គតេ មូលបណ្ណស្មិន្តិ តថា និខាតទណ្ឌតោ មូលេ ច បណ្ណេ ច ជាតេ។ ភូតគាមេន សង្គហោតិ ឯត្ថ ‘‘តេស’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ, ‘‘វិញ្ញេយ្យោ’’តិ អធិការោ។
1009.Maṇḍapādīnamatthāyāti maṇḍapavatipākārādīnamatthāya. Sace te nikkhaṇantīti yadi te indasālādidaṇḍake bhūmiyaṃ nikhaṇanti. Niggate mūlapaṇṇasminti tathā nikhātadaṇḍato mūle ca paṇṇe ca jāte. Bhūtagāmena saṅgahoti ettha ‘‘tesa’’nti sāmatthiyā labbhati, ‘‘viññeyyo’’ti adhikāro.
១០១០. និគ្គតេបីតិ តតិយេន បិ-សទ្ទេន អតិខុទ្ទកតំ សូចេតិ។
1010.Niggatepīti tatiyena pi-saddena atikhuddakataṃ sūceti.
១០១១. សកន្ទា តាលដ្ឋីតិ សកន្ទតាលពីជំ។ បត្តវដ្ដីតិ សូចិសណ្ឋានា អង្កុរបត្តវដ្ដិ។ ន ច ពីជគាមោតិ វុច្ចតីតិ យោជនា។ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តស្ស ព្យតិរេកវសេន ទស្សេតិ។
1011.Sakandā tālaṭṭhīti sakandatālabījaṃ. Pattavaṭṭīti sūcisaṇṭhānā aṅkurapattavaṭṭi. Na ca bījagāmoti vuccatīti yojanā. ‘‘Bhūtagāmo’’ti idaṃ yathāvuttassa byatirekavasena dasseti.
១០១២. នាឡិកេរតចន្តិ នាឡិកេរផលឆល្លិំ។ ទន្តសូចីវាតិ ទន្តមយសូចិ ឥវ។ សោបីតិ នាឡិកេរោបិ។ រុក្ខតចសទ្ទានំ ផលេសុ វត្តមានកាលេសុបិ តំលិង្គតា ន វិរុជ្ឈតីតិ ‘‘សោ’’តិ អាហាតិ វិញ្ញាយតិ។
1012.Nāḷikeratacanti nāḷikeraphalachalliṃ. Dantasūcīvāti dantamayasūci iva. Sopīti nāḷikeropi. Rukkhatacasaddānaṃ phalesu vattamānakālesupi taṃliṅgatā na virujjhatīti ‘‘so’’ti āhāti viññāyati.
១០១៣. មិគសិង្គសមានាយាតិ ហរិតវិសាណសទិសាយ។ បត្តវដ្ដិយាតិ អង្កុរបត្តវដ្ដិយា។ សតិយាតិ វិជ្ជមានាយ។ ភូតគាមោតិ វុច្ចតីតិ អមូលកភូតគាមោតិ វុច្ចតិ។ ឥទំ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វុត្តំ។
1013.Migasiṅgasamānāyāti haritavisāṇasadisāya. Pattavaṭṭiyāti aṅkurapattavaṭṭiyā. Satiyāti vijjamānāya. Bhūtagāmoti vuccatīti amūlakabhūtagāmoti vuccati. Idaṃ nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vuttaṃ.
ចតុភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Catubhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
១០១៥-៦. អម្ពដ្ឋីតិ អម្ពពីជំ។ ជម្ពុដ្ឋីតិ ជម្ពុពីជំ។ អាទិ-សទ្ទេន មធុកបនសាទិពីជានំ គហណំ។ វន្ទាកាតិ រុក្ខាទនី។ អញ្ញំ វាតិ ភណ្ឌកទលិមនោរហំ វា។ អស្សាតិ វន្ទាកាទិនោ។ អមូលវល្លីតិ ឯវំនាមិកា វល្លិ។
1015-6.Ambaṭṭhīti ambabījaṃ. Jambuṭṭhīti jambubījaṃ. Ādi-saddena madhukapanasādibījānaṃ gahaṇaṃ. Vandākāti rukkhādanī. Aññaṃ vāti bhaṇḍakadalimanorahaṃ vā. Assāti vandākādino. Amūlavallīti evaṃnāmikā valli.
១០១៧. សោ សេវាលោតិ យោជនា។
1017. So sevāloti yojanā.
១០១៨. ឃំសិត្វាតិ យេន កេនចិ ឃំសិត្វា។ តំ សេវាលំ។ តស្មាតិ តស្មា បាការា។
1018.Ghaṃsitvāti yena kenaci ghaṃsitvā. Taṃ sevālaṃ. Tasmāti tasmā pākārā.
១០១៩. សេវាលេ អបនីតេ។ អន្តោតិ បានីយឃដាទីនំ អន្តោកុច្ឆិម្ហិ។ កណ្ណកំ អព្ពោហារន្តិ យោជនា។ បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ឧទកេ អដ្ឋិតត្តា, ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថូតិ វទន្តិ។ កណ្ណកំ នីលវណ្ណម្បិ អព្ពោហារិកមេវ។
1019.Sevāle apanīte. Antoti pānīyaghaṭādīnaṃ antokucchimhi. Kaṇṇakaṃ abbohāranti yojanā. Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā, bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthūti vadanti. Kaṇṇakaṃ nīlavaṇṇampi abbohārikameva.
១០២០. បាសាណទទ្ទូតិ មនុស្សសរីរេ រោគាការេន បាសាណេ ជាយមានស្សេតំ អធិវចនំ។ សេវាលន្តិ បាសាណសេវាលំ។ សេលេយ្យកា នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា សុគន្ធជាតិ។ អបត្តានីតិ បណ្ណរហិតានិ។
1020.Pāsāṇadaddūti manussasarīre rogākārena pāsāṇe jāyamānassetaṃ adhivacanaṃ. Sevālanti pāsāṇasevālaṃ. Seleyyakā nāma silāya sambhūtā ekā sugandhajāti. Apattānīti paṇṇarahitāni.
១០២១. បុប្ផិតន្តិ វិកសិតំ។ តំ អហិច្ឆត្តំ។ មកុលន្តិ អវិកសិតំ។
1021.Pupphitanti vikasitaṃ. Taṃ ahicchattaṃ. Makulanti avikasitaṃ.
១០២២. អល្លស្មិំ រុក្ខេ តចំ វិកោបេត្វា យថា គហេតុំ ន វដ្ដតិ, តថា បប្បដិកម្បិ និយ្យាសម្បិ វិកោបេត្វា គហេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា, បាចិត្តិយមេវាតិ អធិប្បាយោ។ បប្បដិកម្បីតិ អល្លតចមត្ថកេ សុក្ខតចបដលម្បិ។ ‘‘អល្លស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា ព្យតិរេកេន មតរុក្ខេ ទោសាភាវំ ទីបេតិ។ ‘‘តចំ វិកោបេត្វា’’តិ វចនតោ រុក្ខតចម្បិ បប្បដិកម្បិ សាលកបិត្ថាទិនិយ្យាសម្បិ រុក្ខេ អល្លតចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ។
1022. Allasmiṃ rukkhe tacaṃ vikopetvā yathā gahetuṃ na vaṭṭati, tathā pappaṭikampi niyyāsampi vikopetvā gahetuṃ na vaṭṭatīti yojanā, pācittiyamevāti adhippāyo. Pappaṭikampīti allatacamatthake sukkhatacapaṭalampi. ‘‘Allasmi’’nti iminā byatirekena matarukkhe dosābhāvaṃ dīpeti. ‘‘Tacaṃ vikopetvā’’ti vacanato rukkhatacampi pappaṭikampi sālakapitthādiniyyāsampi rukkhe allatacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭati.
១០២៣. អក្ខរច្ឆិន្ទនារហេសុ នុហិកទលិអាទីសុ រុក្ខេសុ, តត្ថជាតេសុ តាលបណ្ណាទិកេសុ វា អក្ខរំ លិខតោ បាចិត្តិយមុទីរយេតិ យោជនា។ ‘‘តត្ថជាតេសូ’’តិ ឥមិនា រុក្ខតោ អបនីតបណ្ណេសុ លិខិតុំ វដ្ដតីតិ ព្យតិរេកតោ ទីបេតិ។
1023. Akkharacchindanārahesu nuhikadaliādīsu rukkhesu, tatthajātesu tālapaṇṇādikesu vā akkharaṃ likhato pācittiyamudīrayeti yojanā. ‘‘Tatthajātesū’’ti iminā rukkhato apanītapaṇṇesu likhituṃ vaṭṭatīti byatirekato dīpeti.
១០២៤. ‘‘បក្កមេវ វា’’តិ វិសុំ វចនតោ ‘‘ផលំ វា’’តិ ឥមិនា អបក្កំ ផលំ គហិតំ។
1024.‘‘Pakkameva vā’’ti visuṃ vacanato ‘‘phalaṃ vā’’ti iminā apakkaṃ phalaṃ gahitaṃ.
១០២៥. ផលិនិំសាខន្តិ ខាទនារហផលវតិំ ជម្ពុសាខាទិកំ សាខំ។ គណ្ហតោ អនុបសម្បន្នស្សាតិ គហេតព្ពំ។ សយំ ខាទិតុកាមោ ចេតិ តថា ឱនមិត្វា សាខតោ ឱចិនិត្វា ទិន្នផលំ សចេ សយំ ខាទិតុកាមោ ហោតិ។ ឯវំ ទាតុន្តិ យថាវុត្តប្បការំ នាមេត្វា ទាតុំ។
1025.Phaliniṃsākhanti khādanārahaphalavatiṃ jambusākhādikaṃ sākhaṃ. Gaṇhato anupasampannassāti gahetabbaṃ. Sayaṃ khāditukāmo ceti tathā onamitvā sākhato ocinitvā dinnaphalaṃ sace sayaṃ khāditukāmo hoti. Evaṃ dātunti yathāvuttappakāraṃ nāmetvā dātuṃ.
១០២៦. បរំ កញ្ចិ ឧក្ខិបិត្វាតិ អញ្ញំ កញ្ចិ អនុបសម្បន្នំ ឧក្ខិបិត្វា។ បុប្ផានិ ឱចិនន្តេសូតិ កុសុមានិ លុនន្តេសុ។ អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេបិ ឯត្ថ អត្តនោ នាមេត្វា ទិន្នសាខាយ បុប្ផានិ បានីយវាសត្ថាយ ន គហេតព្ពានិ។ អនុបសម្បន្នំ ឧក្ខិបិត្វា បុប្ផានិ ឱចិនាបេត្វា គហិតបុប្ផានិ គហេតព្ពានីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេហិ បន បុប្ផេហិ បានីយំ ន វាសេតព្ពំ។ បានីយវាសត្ថិកេន សាមណេរំ ឧក្ខិបិត្វា ឱចិនាបេតព្ពានី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩២)។
1026.Paraṃ kañci ukkhipitvāti aññaṃ kañci anupasampannaṃ ukkhipitvā. Pupphāni ocinantesūti kusumāni lunantesu. Ayameva vinicchayoti sāmaññaniddesepi ettha attano nāmetvā dinnasākhāya pupphāni pānīyavāsatthāya na gahetabbāni. Anupasampannaṃ ukkhipitvā pupphāni ocināpetvā gahitapupphāni gahetabbānīti ayamettha viseso. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tehi pana pupphehi pānīyaṃ na vāsetabbaṃ. Pānīyavāsatthikena sāmaṇeraṃ ukkhipitvā ocināpetabbānī’’ti (pāci. aṭṭha. 92).
១០២៧. ‘‘សាខា’’តិ ភិន្ទិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា មោចិតា វុច្ចតិ។ សាខីនន្តិ រុក្ខានំ។ តន្តិ យថាវុត្តរុក្ខតោ មោចិតសាខំ។ យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតិ, តេសំ សាខីនំ តំ សាខំ កប្បិយំ អការាបេត្វា វិកោបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា។ ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតី’’តិ វុត្តត្តា យេសំ សាខា ន រុហតិ, តេសំ តស្សា កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថីតិ វទន្តិ។
1027.‘‘Sākhā’’ti bhinditvā vā chinditvā vā mocitā vuccati. Sākhīnanti rukkhānaṃ. Tanti yathāvuttarukkhato mocitasākhaṃ. Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhati, tesaṃ sākhīnaṃ taṃ sākhaṃ kappiyaṃ akārāpetvā vikopentassa dukkaṭanti yojanā. ‘‘Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatī’’ti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati, tesaṃ tassā kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti vadanti.
១០២៨. អល្លសិង្គិវេរាទិកេសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន វចលសុណាទីនំ គហណំ។
1028.Allasiṅgiverādikesupīti ādi-saddena vacalasuṇādīnaṃ gahaṇaṃ.
១០២៩. អនិយាមតោ វដ្ដតេវាតិ យោជនា។ និយាមសរូបំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមំ រុក្ខ’’ន្តិអាទិវក្ខមានត្តា អនិយាមតោតិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេ ‘‘ឥម’’ន្តិ និយាមវចនាភាវតោតិ គហេតព្ពំ។
1029. Aniyāmato vaṭṭatevāti yojanā. Niyāmasarūpaṃ dassetuṃ ‘‘imaṃ rukkha’’ntiādivakkhamānattā aniyāmatoti sāmaññaniddese ‘‘ima’’nti niyāmavacanābhāvatoti gahetabbaṃ.
១០៣២. ឧច្ឆុខណ្ឌានន្តិ បូរណយោគេ សាមិវចនំ, ឧច្ឆុខណ្ឌេហីតិ វុត្តំ ហោតិ។ សព្ពមេវាតិ បច្ឆិយំ ឋិតំ សព្ពំ ខណ្ឌំ។ កតំ ហោតីតិ កតំ កប្បិយំ ហោតិ។ ឯកស្មិំ កប្បិយេ កតេតិ បច្ឆិយំ សព្ពខណ្ឌេសុ ផុសិត្វា ឋិតេសុ ឯកស្មិំ ខណ្ឌេ កប្បិយេ កតេ។ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អគ្គិបរិជិតំ សត្ថបរិជិតំ នខបរិជិតំ អពីជំ និព្ពដ្ដពីជំយេវ បញ្ចម’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥០) ឥតិ វុត្តេសុ អគ្គិសត្ថនខេសុ អញ្ញតរេន តត្ត អយោខណ្ឌេន វា ជលិតគ្គិនា វា សូចិមុខេន វា នខច្ឆេទនេន វា សត្ថកធារាយ វា មនុស្សសីហាទីនំ ឧប្បាដិតានុប្បាដិតអបូតិនខេន វា វិជ្ឈិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា កប្បិយំ កាតព្ពំ។ ករោន្តេន ច អនុបសម្បន្នេន ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ បឋមំ វត្វា បច្ឆា អគ្គិបរិជិតាទិ កាកព្ពន្តិ គហេតព្ពំ។ វក្ខតិ ច ‘‘កប្បិយន្តិ…បេ.… វដ្ដតី’’តិ។ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វចនំ បន យាយ កាយចិ វាចាយ វត្តុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ។ បឋមំ អគ្គិំ និក្ខិបិត្វា នខាទីហិ វា វិជ្ឈិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា កប្បិយំ កាតព្ពំ។ ករោន្តេន ច តំ អនុទ្ធរិត្វាវ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា បច្ឆា ឧទ្ធរិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ, ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្តុកាមោ ‘‘កប្ប’’ន្តិ ចេ វទតិ, វដ្ដតីតិ កេចិ។
1032.Ucchukhaṇḍānanti pūraṇayoge sāmivacanaṃ, ucchukhaṇḍehīti vuttaṃ hoti. Sabbamevāti pacchiyaṃ ṭhitaṃ sabbaṃ khaṇḍaṃ. Kataṃ hotīti kataṃ kappiyaṃ hoti. Ekasmiṃ kappiye kateti pacchiyaṃ sabbakhaṇḍesu phusitvā ṭhitesu ekasmiṃ khaṇḍe kappiye kate. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ aggiparijitaṃ satthaparijitaṃ nakhaparijitaṃ abījaṃ nibbaṭṭabījaṃyeva pañcama’’nti (cūḷava. 250) iti vuttesu aggisatthanakhesu aññatarena tatta ayokhaṇḍena vā jalitagginā vā sūcimukhena vā nakhacchedanena vā satthakadhārāya vā manussasīhādīnaṃ uppāṭitānuppāṭitaapūtinakhena vā vijjhitvā vā chinditvā vā kappiyaṃ kātabbaṃ. Karontena ca anupasampannena bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutteyeva ‘‘kappiya’’nti paṭhamaṃ vatvā pacchā aggiparijitādi kākabbanti gahetabbaṃ. Vakkhati ca ‘‘kappiyanti…pe… vaṭṭatī’’ti. ‘‘Kappiya’’nti vacanaṃ pana yāya kāyaci vācāya vattuṃ vaṭṭatīti vadanti. Paṭhamaṃ aggiṃ nikkhipitvā nakhādīhi vā vijjhitvā vā chinditvā vā kappiyaṃ kātabbaṃ. Karontena ca taṃ anuddharitvāva ‘‘kappiya’’nti vatvā pacchā uddharituṃ vaṭṭatīti vadanti, ‘‘kappiya’’nti vattukāmo ‘‘kappa’’nti ce vadati, vaṭṭatīti keci.
១០៣៣. ទារុន្តិ ឧច្ឆូហិ សទ្ធិំ ឯកតោពទ្ធទារុំ។ ទារុំ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ ជានិត្វាបិ វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវ។ ‘‘ឯកសិត្ថេបី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
1033.Dārunti ucchūhi saddhiṃ ekatobaddhadāruṃ. Dāruṃ vijjhatīti ettha jānitvāpi vijjhati vā vijjhāpeti vā, vaṭṭatiyeva. ‘‘Ekasitthepī’’ti etthāpi eseva nayo.
១០៣៤. តានិ ឧច្ឆុទារូនិ។ តន្តិ វល្លិំ, រជ្ជុំ វា។
1034.Tāni ucchudārūni. Tanti valliṃ, rajjuṃ vā.
១០៣៥. មរិចបក្កេហីតិ បរិណតេហិ មរិចបក្កេហិ។ អបរិណតានំ បន អពីជត្តា កប្បិយេ អកតេបិ វដ្ដតិ។ ឥទញ្ច សេតលសុណតចលសុណាទីហិ មិស្សភត្តស្ស ឧបលក្ខណំ។ ឯត្ថ ច ភត្តសិត្ថសម្ពន្ធវសេន ឯកាពទ្ធតា វេទិតព្ពា, ន ផលាទីនមេវ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធវសេន។
1035.Maricapakkehīti pariṇatehi maricapakkehi. Apariṇatānaṃ pana abījattā kappiye akatepi vaṭṭati. Idañca setalasuṇatacalasuṇādīhi missabhattassa upalakkhaṇaṃ. Ettha ca bhattasitthasambandhavasena ekābaddhatā veditabbā, na phalādīnameva aññamaññasambandhavasena.
១០៣៦. តិលតណ្ឌុលកាទិសូតិ កប្បិយំ កាតព្ពតិលេហិ មិស្សតណ្ឌុលាទីសុ។ អាទិ-សទ្ទេន កប្បិយំ កាតព្ពវត្ថូហិ មិស្សិតានិ ឥតរវត្ថូនិ គហិតានិ។ ឯកាពទ្ធេ កបិត្ថេបីតិ កដាហេន ពទ្ធពីជេ បរិណតកបិត្ថផលេបិ។ កដាហេតិ ពទ្ធមិញ្ជេ កបាលេ។
1036.Tilataṇḍulakādisūti kappiyaṃ kātabbatilehi missataṇḍulādīsu. Ādi-saddena kappiyaṃ kātabbavatthūhi missitāni itaravatthūni gahitāni. Ekābaddhe kapitthepīti kaṭāhena baddhabīje pariṇatakapitthaphalepi. Kaṭāheti baddhamiñje kapāle.
១០៣៧. កដាហំ មុញ្ចិត្វាតិ សុក្ខត្តា សមន្តតោ កដាហំ មុញ្ចិត្វា។ មិញ្ជកន្តិ បរិណតកបិត្ថផលមិញ្ជំ។ តំ កបិត្ថំ ភិន្ទាបេត្វាតិ កបិត្ថកដាហំ ភិន្ទាបេត្វា, ឥទំ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ។
1037.Kaṭāhaṃ muñcitvāti sukkhattā samantato kaṭāhaṃ muñcitvā. Miñjakanti pariṇatakapitthaphalamiñjaṃ. Taṃ kapitthaṃ bhindāpetvāti kapitthakaṭāhaṃ bhindāpetvā, idaṃ bījato muttassa kaṭāhassa bhājanagatikattā vuttaṃ.
១០៣៨. ‘‘អភូតគាមអពីជេសូ’’តិ បទច្ឆេទោ, អភូតគាមេ ច អពីជេ ចាតិ អត្ថោ។ ននុ ច ‘‘អពីជេ ពីជសញ្ញី, វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៩២) បាឋំ វិនា ‘‘អភូតគាមេ ភូតគាមសញ្ញី’’តិ បាឋោ នត្ថីតិ អភូតគាមគ្គហណំ កស្មា កតន្តិ? វុច្ចតេ – តស្មិំ បាឋេ ពីជំ ភូតគាមញ្ច ពីជគាមំ ពីជញ្ច ពីជពីជន្តិ វត្តព្ពេ ឯកសេសនយេន ‘‘ពីជ’’ន្តិ គហេត្វា វិនិច្ឆិតន្តិ ឧភយំ វិភជិត្វា ទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ តត្ថ តស្មិំ អភូតគាមអពីជគាមទ្វយេ។ ឥមិស្សា គាថាយ ‘‘អភូតគាមេ ភូតគាមសញ្ញិនោ ទុក្កដំ, វេមតិកស្ស ទុក្កដំ, អពីជគាមេ ពីជគាមសញ្ញិនោ ទុក្កដំ, វេមតិកស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ ចត្តារិ ទុក្កដានិ ទស្សិតានិ។ តត្ថ អភូតគាមន្តិ ពីជគាមំ គហេតព្ពំ។ អពីជគាមន្តិ នោ ពីជំ។
1038. ‘‘Abhūtagāmaabījesū’’ti padacchedo, abhūtagāme ca abīje cāti attho. Nanu ca ‘‘abīje bījasaññī, vematiko, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 92) pāṭhaṃ vinā ‘‘abhūtagāme bhūtagāmasaññī’’ti pāṭho natthīti abhūtagāmaggahaṇaṃ kasmā katanti? Vuccate – tasmiṃ pāṭhe bījaṃ bhūtagāmañca bījagāmaṃ bījañca bījabījanti vattabbe ekasesanayena ‘‘bīja’’nti gahetvā vinicchitanti ubhayaṃ vibhajitvā dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha tasmiṃ abhūtagāmaabījagāmadvaye. Imissā gāthāya ‘‘abhūtagāme bhūtagāmasaññino dukkaṭaṃ, vematikassa dukkaṭaṃ, abījagāme bījagāmasaññino dukkaṭaṃ, vematikassa dukkaṭa’’nti cattāri dukkaṭāni dassitāni. Tattha abhūtagāmanti bījagāmaṃ gahetabbaṃ. Abījagāmanti no bījaṃ.
១០៣៩. តត្ថ តស្មិំ ភូតគាមពីជគាមទ្វយេ។ ‘‘អតថាសញ្ញិនោ’’តិអាទីសុ ‘‘ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្សា’’តិ សេសោ, អនាបត្តិ បកាសិតាតិ សម្ពន្ធោ, អភូតគាមំ, អពីជន្តិ វា សញ្ញិនោ ភូតគាមំ ពីជម្បិ វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តិ បកាសិតាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ យថាហ បាឡិយំ ‘‘ពីជេ អពីជសញ្ញី ឆិន្ទតិ វា…បេ.… អនាបត្តី’’តិ។
1039.Tattha tasmiṃ bhūtagāmabījagāmadvaye. ‘‘Atathāsaññino’’tiādīsu ‘‘bhūtagāmaṃ vikopentassā’’ti seso, anāpatti pakāsitāti sambandho, abhūtagāmaṃ, abījanti vā saññino bhūtagāmaṃ bījampi vikopentassa anāpatti pakāsitāti attho gahetabbo. Yathāha pāḷiyaṃ ‘‘bīje abījasaññī chindati vā…pe… anāpattī’’ti.
អសញ្ចិច្ច ភូតគាមំ វិកោបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ ឯវមុបរិបិ យោជេតព្ពំ។ គច្ឆន្តស្ស បាទេសុ គហេត្វា វា អាលម្ពណកត្តរយដ្ឋិយា ឃំសិត្វា វា តិណាទីសុ ឆិជ្ជេសុបិ ‘‘ឥមំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អមនសិកតត្តា អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ អសតិស្សាតិ អញ្ញវិហិតសតិស្ស វា អញ្ញេន កថយតោ វា បាទង្គុដ្ឋាទីហិ តិណាទីនិ ឆិន្ទន្តស្ស។ ច-ការេន ឥធ អវុត្តំ ‘‘អជានន្តស្សា’’តិ ឥទំ សមុច្ចិតំ។ ‘‘ឥមំ ភូតគាម’’ន្តិ វា ‘‘ឥមស្មិំ អគ្គិម្ហិ បតិតេ ឥមំ ឌយ្ហតី’’តិ វា ‘‘ឥមិនា ឥទំ ភិជ្ជតិ ឆិជ្ជតី’’តិអាទិំ វា អជានន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ។
Asañcicca bhūtagāmaṃ vikopentassa anāpattīti yojanā. Evamuparipi yojetabbaṃ. Gacchantassa pādesu gahetvā vā ālambaṇakattarayaṭṭhiyā ghaṃsitvā vā tiṇādīsu chijjesupi ‘‘imaṃ chindissāmī’’ti amanasikatattā anāpattīti attho. Asatissāti aññavihitasatissa vā aññena kathayato vā pādaṅguṭṭhādīhi tiṇādīni chindantassa. Ca-kārena idha avuttaṃ ‘‘ajānantassā’’ti idaṃ samuccitaṃ. ‘‘Imaṃ bhūtagāma’’nti vā ‘‘imasmiṃ aggimhi patite imaṃ ḍayhatī’’ti vā ‘‘iminā idaṃ bhijjati chijjatī’’tiādiṃ vā ajānantassa anāpattīti attho.
១០៤០. ឥទំ ចាតិ ឥទំ ភូតគាមសិក្ខាបទញ្ច។ តិសមុដ្ឋានន្តិ កាយចិត្តវាចាចិត្តកាយវាចាចិត្តវសេន តិសមុដ្ឋានំ។ ឆេទនាទិកិរិយាយ អាបជ្ជនតោ ក្រិយំ។ តិចិត្តន្តិ បណ្ណត្តិំ អជានិត្វា ចេតិយាទីសុ តិណគហនាទិកំ ករោន្តស្ស អខីណាសវស្ស កុសលំ, ខីណាសវស្ស កិរិយំ, ផលបុប្ផាទិលោភេន វិកោបេន្តានំ សេខបុថុជ្ជនានំ អកុសលន្តិ តិចិត្តំ។
1040.Idaṃcāti idaṃ bhūtagāmasikkhāpadañca. Tisamuṭṭhānanti kāyacittavācācittakāyavācācittavasena tisamuṭṭhānaṃ. Chedanādikiriyāya āpajjanato kriyaṃ. Ticittanti paṇṇattiṃ ajānitvā cetiyādīsu tiṇagahanādikaṃ karontassa akhīṇāsavassa kusalaṃ, khīṇāsavassa kiriyaṃ, phalapupphādilobhena vikopentānaṃ sekhaputhujjanānaṃ akusalanti ticittaṃ.
ភូតគាមកថាវណ្ណនា។
Bhūtagāmakathāvaṇṇanā.
១០៤១. អញ្ញវាទវិហេសកេ កម្មស្មិំ សង្ឃេន កតេតិ យោជនា, អញ្ញវាទកវិហេសការោបនកម្មេ ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ បច្ចេកំ សង្ឃេន កតេតិ អត្ថោ។ ‘‘អញ្ញំ វទតីតិ អញ្ញវាទកំ, អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណស្សេតំ នាមំ។ វិហេសេតីតិ វិហេសកំ, តុណ្ហីភូតស្សេតំ នាម’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩៨) វចនតោ សង្ឃមជ្ឈេ វត្ថុនា, អាបត្តិយា វា ចោទនាយ កតាយ តំ អវត្តុកាមោ ហុត្វា ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (បាចិ. ៩៤) បទភាជនានុក្កមេន បុច្ឆិតំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស អវចនំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, តំ ករោន្តោ អញ្ញវាទកោ។ ឥធ បន ភាវប្បធានវសេន កិរិយា គហិតា។
1041. Aññavādavihesake kammasmiṃ saṅghena kateti yojanā, aññavādakavihesakāropanakamme ñattidutiyāya kammavācāya paccekaṃ saṅghena kateti attho. ‘‘Aññaṃ vadatīti aññavādakaṃ, aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāmaṃ. Vihesetīti vihesakaṃ, tuṇhībhūtassetaṃ nāma’’nti (pāci. aṭṭha. 98) vacanato saṅghamajjhe vatthunā, āpattiyā vā codanāya katāya taṃ avattukāmo hutvā ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno’’tiādinā (pāci. 94) padabhājanānukkamena pucchitaṃ ṭhapetvā aññassa avacanaṃ aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, taṃ karonto aññavādako. Idha pana bhāvappadhānavasena kiriyā gahitā.
តថេវ ចោទិយមានោ ហុត្វា បុច្ឆិតំ អវត្តុកាមោ ហុត្វា អាបត្តិភីរុកតាយ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ អកត្វា សង្ឃំ វិហេសេតុំ តុណ្ហីភូតោ វិហេសកោ នាម។ ឯត្ថាបិ ភាវប្បធានវសេន កិរិយាវ គហេតព្ពា។ ឥធ បន តព្ភាវារោបនកម្មំ វុច្ចតីតិ សំខេបោ។ បុន តថា ករោន្តស្សាតិ បុនបិ តេនេវ បការេន អញ្ញវាទកវិហេសកានិ វិសុំ វិសុំ ករោន្តស្ស។ បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតីតិ បទភាជនេ ‘‘រោបិតេ អញ្ញវាទកេ’’តិអាទិនា (បាចិ. ១០០) នយេន ច ‘‘រោបិតេ វិហេសកេ’’តិអាទិនា (បាចិ. ១០០) នយេន ច វិសុំ វិសុំ បាចិត្តិយស្ស វុត្តត្តា ឯកេកស្មិំ វត្ថុម្ហិ ឯកេកាយ អាបត្តិយា សម្ភវតោ បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតីតិ គហេតព្ពំ។
Tatheva codiyamāno hutvā pucchitaṃ avattukāmo hutvā āpattibhīrukatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ akatvā saṅghaṃ vihesetuṃ tuṇhībhūto vihesako nāma. Etthāpi bhāvappadhānavasena kiriyāva gahetabbā. Idha pana tabbhāvāropanakammaṃ vuccatīti saṃkhepo. Puna tathā karontassāti punapi teneva pakārena aññavādakavihesakāni visuṃ visuṃ karontassa. Pācittiyadvayaṃ hotīti padabhājane ‘‘ropite aññavādake’’tiādinā (pāci. 100) nayena ca ‘‘ropite vihesake’’tiādinā (pāci. 100) nayena ca visuṃ visuṃ pācittiyassa vuttattā ekekasmiṃ vatthumhi ekekāya āpattiyā sambhavato pācittiyadvayaṃ hotīti gahetabbaṃ.
១០៤២. ធម្មេតិ ឯត្ថ ‘‘កម្មេ’’តិ សេសោ។ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី, វេមតិកោ, អធម្មកម្មសញ្ញីតិ តីសុ វិកប្បេសុ។ អធម្មេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ កម្មេ អរោបិតេតិ អញ្ញវាទកកម្មារោបនេ អកតេ។ ឯវំ វទន្តស្សាតិ ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទីនិ វទន្តស្ស។ វទន្តស្ស ចាតិ ឯត្ថ ចការេន កម្មេ អរោបិតេ ឯវំ វិហេសន្តស្ស ច ទុក្កដន្តិ សមុច្ចិនោតិ។ ឥមស្មិំ បក្ខេ កម្មេ អរោបិតេតិ វិហេសកកាលមាហ។
1042.Dhammeti ettha ‘‘kamme’’ti seso. Dhammakamme dhammakammasaññī, vematiko, adhammakammasaññīti tīsu vikappesu. Adhammeti etthāpi eseva nayo. Kamme aropiteti aññavādakakammāropane akate. Evaṃ vadantassāti ‘‘ko āpanno’’tiādīni vadantassa. Vadantassa cāti ettha cakārena kamme aropite evaṃ vihesantassa ca dukkaṭanti samuccinoti. Imasmiṃ pakkhe kamme aropiteti vihesakakālamāha.
១០៤៣. អាបន្នន្តិ អត្តនា អាបន្នំ។ ភណ្ឌនំ ភវិស្សតីតិ សញ្ញិស្សាតិ មយា ឥមស្មិំ វុត្តេ សង្ឃស្ស ភណ្ឌនកលហាទយោ ហោន្តីតិ សញ្ញាយ តុណ្ហី ភវន្តស្ស។ គិលានស្សាតិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យមុខរោគាទិយុត្តស្ស។
1043.Āpannanti attanā āpannaṃ. Bhaṇḍanaṃ bhavissatīti saññissāti mayā imasmiṃ vutte saṅghassa bhaṇḍanakalahādayo hontīti saññāya tuṇhī bhavantassa. Gilānassāti vattuṃ asakkuṇeyyamukharogādiyuttassa.
១០៤៤. ក្រិយាក្រិយន្តិ អញ្ញេនញ្ញបដិចរណំ ក្រិយំ។ តុណ្ហីភាវោ អក្រិយំ។
1044.Kriyākriyanti aññenaññapaṭicaraṇaṃ kriyaṃ. Tuṇhībhāvo akriyaṃ.
អញ្ញវាទកកថាវណ្ណនា។
Aññavādakakathāvaṇṇanā.
១០៤៥-៦. សម្មតស្សាតិ ខន្ធកាគតសេនាសនបញ្ញាបកសម្មុតិអាទីសុ តេរសសុ សម្មុតីសុ ឯកំ វា កតិបយា វា សព្ពា វា ទាតុំ សង្ឃេន ញត្តិំ ឋបេត្វា កម្មវាចំ វត្វា ទិន្នសម្មុតិកស្ស។ ‘‘ឧបសម្បន្នំ សង្ឃេន សម្មត’’ន្តិ (បាចិ. ១០៦) វចនតោ ភិក្ខុនោតិ ឧបសម្បន្នមាហ, អយសំ កត្តុកាមោតិ សម្ពន្ធោ។ វទន្តោតិ ‘‘ឆន្ទេន ឥត្ថន្នាមោ សេនាសនំ បញ្ញាបេតិ, ឆន្ទេន ភត្តានិ ឧទ្ទិសតី’’តិអាទិំ ភណន្តោ។ ‘‘ឧបសម្បន្នេ’’តិ ឥទំ ‘‘ឧជ្ឈាបេតី’’តិ កិរិយមបេក្ខិត្វា កម្មនិ ឧបយោគពហុវចនំ។ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ឧជ្ឈាបេតិ អវញ្ញាយ ឱលោកាបេតិ, លាមកតោ វា ចិន្តាបេតិ, ខីយតីតិ ‘‘ឆន្ទេន ឥត្ថន្នាមោ សេនាសនំ បញ្ញបេតី’’តិអាទិំ កថេន្តោ បកាសេតីតិ។ ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘ឧបសម្បន្នាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវសេន ‘‘ឧបសម្បន្នេ’’តិ វុត្តំ, ឧបសម្បន្នានំ សន្តិកេ បកាសេតីតិ អត្ថោ។
1045-6.Sammatassāti khandhakāgatasenāsanapaññāpakasammutiādīsu terasasu sammutīsu ekaṃ vā katipayā vā sabbā vā dātuṃ saṅghena ñattiṃ ṭhapetvā kammavācaṃ vatvā dinnasammutikassa. ‘‘Upasampannaṃ saṅghena sammata’’nti (pāci. 106) vacanato bhikkhunoti upasampannamāha, ayasaṃ kattukāmoti sambandho. Vadantoti ‘‘chandena itthannāmo senāsanaṃ paññāpeti, chandena bhattāni uddisatī’’tiādiṃ bhaṇanto. ‘‘Upasampanne’’ti idaṃ ‘‘ujjhāpetī’’ti kiriyamapekkhitvā kammani upayogabahuvacanaṃ. Ayañhettha attho – ujjhāpeti avaññāya olokāpeti, lāmakato vā cintāpeti, khīyatīti ‘‘chandena itthannāmo senāsanaṃ paññapetī’’tiādiṃ kathento pakāsetīti. Imasmiṃ pakkhe ‘‘upasampannāna’’nti vattabbe sāmiatthe upayogavasena ‘‘upasampanne’’ti vuttaṃ, upasampannānaṃ santike pakāsetīti attho.
‘‘បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតី’’តិ ឥទំ ‘‘ឧជ្ឈាបនកេ ខិយ្យនកេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ១០៥) ទ្វិន្នំ វត្ថូនំ ឯកតោ វុត្តត្តា ឥធាបិ ឯកតោ វុត្តំ, វិសុំ វិសុំ បន គហេតព្ពំ។ ធម្មេតិ ឯត្ថ ‘‘កម្មេ’’តិ សេសោ, ឧបសម្បន្នស្ស សម្មតស្ស សង្ឃេន ទិន្នសម្មុតិកម្មំ សចេ ធម្មកម្មំ ហោតីតិ អត្ថោ។ អធម្មេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
‘‘Pācittiyadvayaṃ hotī’’ti idaṃ ‘‘ujjhāpanake khiyyanake pācittiya’’nti (pāci. 105) dvinnaṃ vatthūnaṃ ekato vuttattā idhāpi ekato vuttaṃ, visuṃ visuṃ pana gahetabbaṃ. Dhammeti ettha ‘‘kamme’’ti seso, upasampannassa sammatassa saṅghena dinnasammutikammaṃ sace dhammakammaṃ hotīti attho. Adhammeti etthāpi eseva nayo.
១០៤៧-៨. ភិក្ខុនោតិ សម្មតស្ស ភិក្ខុនោ។ អសម្មតស្ស ភិក្ខុស្ស អវណ្ណំ ភាសតោតិ យោជនា។ យស្ស កស្សចីតិ ឯត្ថ ‘‘សន្តិកេ’’តិ សេសោ, ឧបសម្បន្នស្ស ច អនុបសម្បន្នស្ស ច យស្ស កស្សចិ សន្តិកេតិ អត្ថោ។ ឧបសម្បន្នកាលេ សម្មតំ បច្ឆា សាមណេរភាវំ ឧបគតំ សន្ធាយ ‘‘សម្មតស្ស សាមណេរស្សា’’តិ វុត្តំ។ អវណ្ណំ វទតោតិ យោជនា។
1047-8.Bhikkhunoti sammatassa bhikkhuno. Asammatassa bhikkhussa avaṇṇaṃ bhāsatoti yojanā. Yassa kassacīti ettha ‘‘santike’’ti seso, upasampannassa ca anupasampannassa ca yassa kassaci santiketi attho. Upasampannakāle sammataṃ pacchā sāmaṇerabhāvaṃ upagataṃ sandhāya ‘‘sammatassa sāmaṇerassā’’ti vuttaṃ. Avaṇṇaṃ vadatoti yojanā.
១០៤៩. ករោន្តំ សម្មតំ។ ភណតោតិ ឧជ្ឈាបយតោ, ខីយតោ។ អត្ថោ បន វុត្តនយោវ។ ឧជ្ឈាបនខីយនកិរិយាហិ អាបជ្ជនតោ ក្រិយំ។ យស្មា ឧជ្ឈាបនំ, ខីយនញ្ច មុសាវាទវសេនេវ បវត្តំ, តស្មា ‘‘អាទិកម្មិកស្ស អនាបត្តី’’តិ បាចិត្តិយដ្ឋានេ, ទុក្កដដ្ឋានេ ច ឥមិនា ច អនាបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ ឯវញ្ច កត្វា ឧជ្ឈាបេន្តស្ស, ខីយន្តស្ស ច ឯកក្ខណេ ទ្វេ ទ្វេ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ អាបន្នំ។
1049.Karontaṃ sammataṃ. Bhaṇatoti ujjhāpayato, khīyato. Attho pana vuttanayova. Ujjhāpanakhīyanakiriyāhi āpajjanato kriyaṃ. Yasmā ujjhāpanaṃ, khīyanañca musāvādavaseneva pavattaṃ, tasmā ‘‘ādikammikassa anāpattī’’ti pācittiyaṭṭhāne, dukkaṭaṭṭhāne ca iminā ca anāpattidassanatthaṃ vuttanti gahetabbaṃ. Evañca katvā ujjhāpentassa, khīyantassa ca ekakkhaṇe dve dve āpattiyo hontīti āpannaṃ.
ឧជ្ឈាបនកកថាវណ្ណនា។
Ujjhāpanakakathāvaṇṇanā.
១០៥០. សង្ឃស្ស មញ្ចាទិន្តិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘សង្ឃិកំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា ភិសិំ វា កោច្ឆំ វា’’តិ បាឡិយំ ទស្សិតំ សង្ឃសន្តកំ មញ្ចាទិំ។ ឯត្ថ ច មញ្ចោ នាម បាឡិយំ ‘‘ចត្តារោ មញ្ចា មសារកោ ពុន្ទិកាពទ្ធោ កុឡីរបាទកោ អាហច្ចបាទកោ’’តិ (បាចិ. ១១១) ច ទស្សិតោ ចតុព្ពិធោ មញ្ចោ។ តត្ថ មសារកោ នាម មញ្ចបាទេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិសិខាហិ អាវុណិត្វា កតមញ្ចោ។ សោ ឥទានិ វត្តមានោ វេត្តមញ្ចោ។ ពុន្ទិកាពទ្ធោ នាម អដនិសីសេសុ ពុន្ទិករន្តរតោ មញ្ចបាទេ ឌំសាបេត្វា កតោ វេត្តមញ្ចបទរមញ្ចោ ទដ្ឋព្ពោ។ កុឡីរបាទកោ នាម បាទពុន្ទេ អស្សខុរាទិអាការំ ទស្សេត្វា កក្កដបាទេហិ វិយ វង្កបាទេហិ យោជិតមញ្ចោ។ អាហច្ចបាទកោ នាម អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា អដនិឆិទ្ទេ បាទសីសេ សិខំ កត្វា តំ បវេសេត្វា អដនិយា ឧបរិ និក្ខន្តេ បាទសិខាមត្ថកេ តិរិយំ វិជ្ឈិត្វា អាណិំ បវេសេត្វា កតមញ្ចោ។
1050. Saṅghassa mañcādinti sambandho. ‘‘Saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā’’ti pāḷiyaṃ dassitaṃ saṅghasantakaṃ mañcādiṃ. Ettha ca mañco nāma pāḷiyaṃ ‘‘cattāro mañcā masārako bundikābaddho kuḷīrapādako āhaccapādako’’ti (pāci. 111) ca dassito catubbidho mañco. Tattha masārako nāma mañcapāde vijjhitvā tattha aṭanisikhāhi āvuṇitvā katamañco. So idāni vattamāno vettamañco. Bundikābaddho nāma aṭanisīsesu bundikarantarato mañcapāde ḍaṃsāpetvā kato vettamañcapadaramañco daṭṭhabbo. Kuḷīrapādako nāma pādabunde assakhurādiākāraṃ dassetvā kakkaṭapādehi viya vaṅkapādehi yojitamañco. Āhaccapādako nāma aṭaniyo vijjhitvā aṭanichidde pādasīse sikhaṃ katvā taṃ pavesetvā aṭaniyā upari nikkhante pādasikhāmatthake tiriyaṃ vijjhitvā āṇiṃ pavesetvā katamañco.
បីឋំ នាម ឯវមេវ កតំ តន្នាមកមេវ ចតុព្ពិធំ;
Pīṭhaṃ nāma evameva kataṃ tannāmakameva catubbidhaṃ;
ភិសិ នាម ‘‘បញ្ច ភិសិយោ ឧណ្ណភិសិ ចោឡភិសិ វាកភិសិ តិណភិសិ បណ្ណភិសី’’តិ គព្ភវសេន ទស្សិតា បញ្ច ភិសិយោ។ តត្ថ ឧណ្ណា នាម មនុស្សលោមំ ឋបេត្វា អវសេសលោមានិ។ ចោឡា នាម បិលោតិកា។ វាកំ នាម មកចិវាកាទិកំ។ តិណំ នាម ទព្ពតិណាទិ។ បណ្ណំ នាម តមាលបណ្ណំ ឋបេត្វា អវសេសបណ្ណំ។
Bhisi nāma ‘‘pañca bhisiyo uṇṇabhisi coḷabhisi vākabhisi tiṇabhisi paṇṇabhisī’’ti gabbhavasena dassitā pañca bhisiyo. Tattha uṇṇā nāma manussalomaṃ ṭhapetvā avasesalomāni. Coḷā nāma pilotikā. Vākaṃ nāma makacivākādikaṃ. Tiṇaṃ nāma dabbatiṇādi. Paṇṇaṃ nāma tamālapaṇṇaṃ ṭhapetvā avasesapaṇṇaṃ.
កោច្ឆន្តិ បាឡិយំ ‘‘កោច្ឆំ នាម វាកមយំ វា ឧសីរមយំ វា មុញ្ជមយំ វា បព្ពជមយំ វា អន្តោ សំវេឋេត្វា ពទ្ធំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ១១១) ទស្សិតំ វាកំ វា ឧសីរំ វា មុញ្ជតិណំ វា ឯឡកលោមានិ វា បព្ពជតិណំ វា អាទាយ ឧភោហិ កោដីហិ វិត្ថតំ កត្វា មជ្ឈេ បីឡេត្វា សង្កុចិត្វា តំ ពន្ធិត្វា សីហចម្មាទីហិ វេឋនពន្ធនានិ បដិច្ឆាទេត្វា បាទបុញ្ឆនី វិយ និសជ្ជត្ថាយ កតំ អាសនន្តិ វទន្តិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថតំ, មជ្ឈេ សំខិត្តំ, បណវសណ្ឋានំ កត្វា ពទ្ធំ ហោតិ, តំ កិរ មជ្ឈេ សីហព្យគ្ឃចម្មបរិក្ខិត្តម្បិ ករោន្តិ។ អកប្បិយចម្មំ នាមេត្ថ នត្ថី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១១)។ សន្ថរាបេត្វាតិ ឧបសម្បន្នេន វា អនុបសម្បន្នេន វា សន្ថរាបេត្វា។ ឯត្ថ វិនិច្ឆយំ វក្ខតិ។ សន្ថរិត្វាតិ សយំ សន្ថរិត្វា វា។
Kocchanti pāḷiyaṃ ‘‘kocchaṃ nāma vākamayaṃ vā usīramayaṃ vā muñjamayaṃ vā pabbajamayaṃ vā anto saṃveṭhetvā baddhaṃ hotī’’ti (pāci. 111) dassitaṃ vākaṃ vā usīraṃ vā muñjatiṇaṃ vā eḷakalomāni vā pabbajatiṇaṃ vā ādāya ubhohi koṭīhi vitthataṃ katvā majjhe pīḷetvā saṅkucitvā taṃ bandhitvā sīhacammādīhi veṭhanabandhanāni paṭicchādetvā pādapuñchanī viya nisajjatthāya kataṃ āsananti vadanti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā ca upari ca vitthataṃ, majjhe saṃkhittaṃ, paṇavasaṇṭhānaṃ katvā baddhaṃ hoti, taṃ kira majjhe sīhabyagghacammaparikkhittampi karonti. Akappiyacammaṃ nāmettha natthī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 111). Santharāpetvāti upasampannena vā anupasampannena vā santharāpetvā. Ettha vinicchayaṃ vakkhati. Santharitvāti sayaṃ santharitvā vā.
១០៥១. នេវុទ្ធរេយ្យាតិ បញ្ញត្តដ្ឋានតោ ឧទ្ធរិត្វា ន បដិសាមេយ្យ។ ន ឧទ្ធរាបេយ្យ វាតិ អញ្ញេន វា តថា ន ការាបេយ្យ។ តន្តិ មញ្ចាទិំ។ បក្កមន្តោតិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិ លព្ភតិ, មញ្ចាទីនំ អត្ថតដ្ឋានតោ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ថាមប្បមាណេន ហត្ថំ បសារេត្វា ខិត្តបាសាណស្ស បតនដ្ឋានំ អតិក្កម្ម គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ។ យថាហ បាឡិយំ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ។
1051.Nevuddhareyyāti paññattaṭṭhānato uddharitvā na paṭisāmeyya. Na uddharāpeyya vāti aññena vā tathā na kārāpeyya. Tanti mañcādiṃ. Pakkamantoti ettha ‘‘yo bhikkhū’’ti labbhati, mañcādīnaṃ atthataṭṭhānato thāmamajjhimassa purisassa thāmappamāṇena hatthaṃ pasāretvā khittapāsāṇassa patanaṭṭhānaṃ atikkamma gacchantoti attho. Yathāha pāḷiyaṃ ‘‘majjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkamantassā’’ti.
១០៥២. វស្សិកេ ចតុរោ មាសេតិ អន្តោវស្សំ ចាតុមាសេ។ សចេ ទេវោ ន វស្សតីតិ ឯត្ថ ‘‘កត្ថចិ ជនបទេ’’តិ សេសោ។ តេនេវ ‘‘សចេ’’តិ សាសង្កមាហ។ ‘‘យេសុ ជនបទេសុ វស្សកាលេ ន វស្សតិ, តេសុបិ ចត្តារោ មាសេ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១០) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ តថា ចាបីតិ តេ ចត្តារោ មាសេ អវស្សន្តេបិ។
1052.Vassike caturo māseti antovassaṃ cātumāse. Sace devo na vassatīti ettha ‘‘katthaci janapade’’ti seso. Teneva ‘‘sace’’ti sāsaṅkamāha. ‘‘Yesu janapadesu vassakāle na vassati, tesupi cattāro māse nikkhipituṃ na vaṭṭatiyevā’’ti (pāci. aṭṭha. 110) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tathā cāpīti te cattāro māse avassantepi.
១០៥៣. យត្ថាតិ យស្មិំ លង្កាទីបសទិសេ ទេសេ។ យត្ថ អបរេបិ ហេមន្តេ ចត្តារោ មាសេ ទេវោ វស្សតិ, តត្ថ អដ្ឋ មាសេ អជ្ឈោកាសេ មញ្ចាទិំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា។ គិម្ហានេ បន ចត្តារោ មាសេ ពហិ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ ព្យតិរេកតោ ទស្សេតិ។
1053.Yatthāti yasmiṃ laṅkādīpasadise dese. Yattha aparepi hemante cattāro māse devo vassati, tattha aṭṭha māse ajjhokāse mañcādiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti yojanā. Gimhāne pana cattāro māse bahi ṭhapetuṃ vaṭṭatīti byatirekato dasseti.
១០៥៤. និវាសស្មិន្តិ រុក្ខេ កុលាវកំ កត្វា និរន្តរវាសេ សតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យស្មិំ បន ធុវនិវាសេន កុលាវកេ កត្វា វសន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១០)។ កទាចិបីតិ អនោវស្សកាលេបិ។
1054.Nivāsasminti rukkhe kulāvakaṃ katvā nirantaravāse sati. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmiṃ pana dhuvanivāsena kulāvake katvā vasantī’’ti (pāci. aṭṭha. 110). Kadācipīti anovassakālepi.
១០៥៥-៦. សង្ឃិកំ យំ កិញ្ចិ មញ្ចាទីតិ យោជនា។ សន្ថតំ យទីតិ អនាណត្តេន យទិ អត្ថតំ, បញ្ញត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេតិ រុក្ខមូលមណ្ឌបអព្ភោកាសាទិម្ហិ យត្ថ កត្ថចិ ឋានេ។ យេន កេនចីតិ សទ្ធិវិហារិកេន វា អន្តេវាសិកេន វា អញ្ញេន វា។ ភិក្ខុនាតិ ឧបសម្បន្នេន។ សោតិ យស្សត្ថាយ បញ្ញត្តំ, សោ ភិក្ខុ។
1055-6. Saṅghikaṃ yaṃ kiñci mañcādīti yojanā. Santhataṃ yadīti anāṇattena yadi atthataṃ, paññattanti vuttaṃ hoti. Yattha katthaci ṭhāneti rukkhamūlamaṇḍapaabbhokāsādimhi yattha katthaci ṭhāne. Yena kenacīti saddhivihārikena vā antevāsikena vā aññena vā. Bhikkhunāti upasampannena. Soti yassatthāya paññattaṃ, so bhikkhu.
១០៥៧. តន្តិ តំ សង្ឃិកំ វេត្តមញ្ចាទិំ។ សន្ថរាបិត-សទ្ទោ កត្តុសាធនោ, សន្ថរិតុំ និយោជកស្សេវ ភិក្ខុនោតិ អត្ថោ។
1057.Tanti taṃ saṅghikaṃ vettamañcādiṃ. Santharāpita-saddo kattusādhano, santharituṃ niyojakasseva bhikkhunoti attho.
១០៥៨. ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ ‘‘អាណាបកោ’’តិ វក្ខមានត្តា អាណត្តេន ភិក្ខុនា ឧបសម្បន្នេនាតិ លព្ភតិ។ តស្សេវាតិ អាណត្តិយា អាសនបញ្ញាបកស្ស តស្សេវ ភិក្ខុនោ។ ‘‘និសីទតី’’តិ វចនស្ស ឧបលក្ខណត្តា អាគន្ត្វា ថវិកំ វា ចីវរំ វា យំ កិញ្ចិទេវ ឋបេតិ, ‘‘មយ្ហមេវ ភារោ’’តិ វា វទតិ, បញ្ញាបកោ មុច្ចតីតិ គហេតព្ពោ។
1058.Bhikkhunāti ettha ‘‘āṇāpako’’ti vakkhamānattā āṇattena bhikkhunā upasampannenāti labbhati. Tassevāti āṇattiyā āsanapaññāpakassa tasseva bhikkhuno. ‘‘Nisīdatī’’ti vacanassa upalakkhaṇattā āgantvā thavikaṃ vā cīvaraṃ vā yaṃ kiñcideva ṭhapeti, ‘‘mayhameva bhāro’’ti vā vadati, paññāpako muccatīti gahetabbo.
១០៥៩-៦០. អនាបុច្ឆាតិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតិ, អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៣) អដ្ឋកថាយ វុត្តសរូបំ យំ កញ្ចិ អនាបុច្ឆាតិ អត្ថោ។ ‘‘ភិក្ខុ វា សាមណេរោ វា អារាមិកោ វា លជ្ជី ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៣) វុត្តត្តា អលជ្ជិំ អាបុច្ឆិត្វា គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ។ ‘‘មយំ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា អនុមតិគហណំ អាបុច្ឆនំ នាម, តំ អនាបត្តិយា កថំ អង្គំ ហោតីតិ ចេ? គមនស្ស អនុមតិយា លទ្ធត្តា។ ‘‘កប្បំ លភិត្វា គន្តព្ព’’ន្តិ វចនតោ អនុមតិទាយកេន វត្តាវត្តំ សម្បដិច្ឆិតំ វិយ ហោតីតិ លទ្ធកប្បត្តា ឯវំ គច្ឆតិ ចេ, វដ្ដតិ។ អនិយ្យាតេត្វាតិ និយ្យាតនំ អកត្វា វត្តាវត្តំ អប្បដិយាទេត្វា, អសម្បដិច្ឆាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វារេតិ បទវារេ។
1059-60.Anāpucchāti ettha ‘‘yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hoti, attano palibodhaṃ viya maññatī’’ti (pāci. aṭṭha. 113) aṭṭhakathāya vuttasarūpaṃ yaṃ kañci anāpucchāti attho. ‘‘Bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 113) vuttattā alajjiṃ āpucchitvā gantuṃ na vaṭṭatīti vadanti. ‘‘Mayaṃ gamissāmā’’ti vatvā anumatigahaṇaṃ āpucchanaṃ nāma, taṃ anāpattiyā kathaṃ aṅgaṃ hotīti ce? Gamanassa anumatiyā laddhattā. ‘‘Kappaṃ labhitvā gantabba’’nti vacanato anumatidāyakena vattāvattaṃ sampaṭicchitaṃ viya hotīti laddhakappattā evaṃ gacchati ce, vaṭṭati. Aniyyātetvāti niyyātanaṃ akatvā vattāvattaṃ appaṭiyādetvā, asampaṭicchāpetvāti vuttaṃ hoti. Vāreti padavāre.
១០៦២. តស្មា ឋានាតិ អត្តនា ឋត្វា អាណាបិតភោជនសាលតោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភោជនសាលតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១១)។
1062.Tasmā ṭhānāti attanā ṭhatvā āṇāpitabhojanasālato. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhojanasālato nikkhamitvā aññattha gacchatī’’ti (pāci. aṭṭha. 111).
១០៦៣. សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ។ តិកាតីតេនាតិ អកុសលមូលត្តិកាទិតោ សវាសនសមុច្ឆេទប្បហានវសេន អតិក្កន្តេន។ តិកទុក្កដន្តិ ‘‘បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១១២) វចនតោ ទុក្កដត្តយំ ហោតិ។
1063. Saṅghike saṅghikasaññivematikapuggalikasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ. Tikātītenāti akusalamūlattikādito savāsanasamucchedappahānavasena atikkantena. Tikadukkaṭanti ‘‘puggalike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī aññassa puggalike āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 112) vacanato dukkaṭattayaṃ hoti.
១០៦៤-៥. ចិមិលិកំ នាម បរិកម្មកតាយ ភូមិយា ឆវិរក្ខនត្ថំ អត្ថរិតព្ពបិលោតិកំ។ តដ្ដិកា នាម តាលបណ្ណាទីហិ កតតដ្ដិកា។ ចម្មំ សីហចម្មាទិ។ សេនាសនបរិក្ខារេ អកប្បិយចម្មំ នាម នត្ថិ។ យថាហ ‘‘អដ្ឋកថាសុ ហិ សេនាសនបរិភោគេ បដិក្ខិត្តចម្មំ នាម ន ទិស្សតិ, តស្មា សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២)។ ឥមស្ស ច អដ្ឋកថាបាឋស្ស សារត្ថទីបនិយា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១២) ឯវំ អត្ថោ វណ្ណិតោ –
1064-5.Cimilikaṃ nāma parikammakatāya bhūmiyā chavirakkhanatthaṃ attharitabbapilotikaṃ. Taṭṭikā nāma tālapaṇṇādīhi katataṭṭikā. Cammaṃ sīhacammādi. Senāsanaparikkhāre akappiyacammaṃ nāma natthi. Yathāha ‘‘aṭṭhakathāsu hi senāsanaparibhoge paṭikkhittacammaṃ nāma na dissati, tasmā sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo’’ti (pāci. aṭṭha. 112). Imassa ca aṭṭhakathāpāṭhassa sāratthadīpaniyā (sārattha. ṭī. pācittiya 3.112) evaṃ attho vaṇṇito –
‘‘សីហចម្មាទីនំ បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ន ភិក្ខវេ មហាចម្មានិ ធារេតព្ពានិ សីហចម្មំ ព្យគ្ឃចម្មំ ទីបិចម្មំ, យោ ធារេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ ខន្ធកបាឡិយា អធិប្បាយំ វិភាវេតិ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អន្តោបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ, ពហិបិ មញ្ចេ បញ្ញត្តានិ ហោន្តី’’តិ (មហាវ. ២៥៥) ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិត្វា បរិភោគោយេវ បដិក្ខិត្តោ, ភូមត្ថរណវសេន បរិភោគោ បន អប្បដិក្ខិត្តោតិ។ យទិ ឯវំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? យថា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២០) វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេនាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវមិទំ ភូមត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិយមានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា តំ តំ វិហារំ ហរិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បរិហរណេយេវ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ។
‘‘Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo’’ti iminā ‘‘na bhikkhave mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti evaṃ vuttāya khandhakapāḷiyā adhippāyaṃ vibhāveti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti (mahāva. 255) imasmiṃ vatthusmiṃ sikkhāpadassa paññattattā mañcapīṭhesu attharitvā paribhogoyeva paṭikkhitto, bhūmattharaṇavasena paribhogo pana appaṭikkhittoti. Yadi evaṃ ‘‘pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’ti idaṃ kasmā vuttanti? Yathā ‘‘anujānāmi bhikkhave sabbaṃ pāsādaparibhoga’’nti (cūḷava. 320) vacanato puggalikepi senāsane senāsanaparibhogavasena niyamitaṃ suvaṇṇaghaṭādikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭamānampi kevalaṃ attano santakaṃ katvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, evamidaṃ bhūmattharaṇavasena paribhuñjiyamānampi attano santakaṃ katvā taṃ taṃ vihāraṃ haritvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘pariharaṇeyeva paṭikkhepo veditabbo’’ti vuttanti.
‘‘ផលក’’ន្តិ ឥមិនា បាឋាគតំ ផលកបីឋមេវ ទស្សិតំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២)។ បាទបុញ្ឆនិន្តិ កទលិវាកាទីហិ កតំ បាទបុញ្ឆនិកំ។ ភូមត្ថរណំ នាម ចិមិលិកាយ សតិ តស្សា ឧបរិ, អសតិ សុទ្ធភូមិយំ អត្ថរិតព្ពា កដសារកាទិវិកតិ។ ឧត្តរត្ថរណំ នាម សង្ឃិកមញ្ចបីឋាទីនំ ឧបរិ អត្ថរិតព្ពបច្ចត្ថរណំ។
‘‘Phalaka’’nti iminā pāṭhāgataṃ phalakapīṭhameva dassitaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘phalakapīṭhaṃ nāma phalakamayaṃ pīṭha’’nti (pāci. aṭṭha. 112). Pādapuñchaninti kadalivākādīhi kataṃ pādapuñchanikaṃ. Bhūmattharaṇaṃ nāma cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā kaṭasārakādivikati. Uttarattharaṇaṃ nāma saṅghikamañcapīṭhādīnaṃ upari attharitabbapaccattharaṇaṃ.
បត្តាធារកន្តិ បត្តវលយាធារកំ។ តំ យថាវុត្តបរិក្ខារំ។ គច្ឆតោតិ លេឌ្ឌុបាតំ អតិក្កម្ម គច្ឆតោ។ សចេ បន ទាយកេហិ ទានកាលេយេវ សហស្សគ្ឃនកម្បិ កម្ពលំ ‘‘បាទបុញ្ឆនិំ កត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ ទិន្នំ, តថេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ។ តស្មា ឥមំ មញ្ចបីឋាទិសេនាសនម្បិ ‘‘អព្ភោកាសេបិ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាយកេហិ ទិន្នំ ចេ, សព្ពស្មិម្បិ កាលេ អព្ភោកាសេ និក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ។
Pattādhārakanti pattavalayādhārakaṃ. Taṃ yathāvuttaparikkhāraṃ. Gacchatoti leḍḍupātaṃ atikkamma gacchato. Sace pana dāyakehi dānakāleyeva sahassagghanakampi kambalaṃ ‘‘pādapuñchaniṃ katvā paribhuñjathā’’ti dinnaṃ, tatheva paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tasmā imaṃ mañcapīṭhādisenāsanampi ‘‘abbhokāsepi yathāsukhaṃ paribhuñjathā’’ti dāyakehi dinnaṃ ce, sabbasmimpi kāle abbhokāse nikkhipituṃ vaṭṭatīti vadanti.
១០៦៦. អារញ្ញកេនាបិ សចេ គន្តព្ពំ ហោតិ, អនោវស្សកេ នោសតិ មញ្ចបីឋាទិំ រុក្ខស្មិំ លគ្គេត្វា យថាសុខំ គន្តព្ពន្តិ យោជនា។
1066. Āraññakenāpi sace gantabbaṃ hoti, anovassake nosati mañcapīṭhādiṃ rukkhasmiṃ laggetvā yathāsukhaṃ gantabbanti yojanā.
១០៦៧. ឧបចិកាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន មូសិកា គហិតា។ ន លុជ្ជតីតិ ន នស្សតិ។ តំ សព្ពន្តិ មញ្ចាទិកំ សកលំ។
1067.Upacikādīhīti ettha ādi-saddena mūsikā gahitā. Na lujjatīti na nassati. Taṃ sabbanti mañcādikaṃ sakalaṃ.
១០៦៨. អត្តនោ សន្តកេតិ អត្តនោ បុគ្គលិកេ មញ្ចាទិវិសយេ។ រុទ្ធេតិ វុឌ្ឍភិក្ខុនា វា ឥស្សរាទីហិ វា យក្ខសីហាទីហិ វា មញ្ចាទិកេ រុទ្ធេ អជ្ឈាវុត្ថេ, អភិភវិត្វា គហិតេតិ អត្ថោ ។ អាបទាសុបីតិ ព្រហ្មចរិយន្តរាយាទីសុ ច សន្តេសុ។ គច្ឆតោ ភិក្ខុនោ អនាបត្តីតិ យោជនា។
1068.Attano santaketi attano puggalike mañcādivisaye. Ruddheti vuḍḍhabhikkhunā vā issarādīhi vā yakkhasīhādīhi vā mañcādike ruddhe ajjhāvutthe, abhibhavitvā gahiteti attho . Āpadāsupīti brahmacariyantarāyādīsu ca santesu. Gacchato bhikkhuno anāpattīti yojanā.
១០៦៩. កាយវាចតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋានំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម។ បញ្ញត្តិំ អជានិត្វា សយំ អនុទ្ធរន្តស្ស កាយេន ហោតិ, អនាបុច្ឆន្តស្ស វាចាយ ហោតិ, បញ្ញត្តិំ ជានិត្វា ឯវំ អករោន្តស្ស សចិត្តកេន តេនេវ ទ្វយេន សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ។ លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមោ ក្រិយំ។ មញ្ចាទីនំ អនុទ្ធរណាទិ អក្រិយំ។
1069. Kāyavācato, kāyavācācittato ca samuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma. Paññattiṃ ajānitvā sayaṃ anuddharantassa kāyena hoti, anāpucchantassa vācāya hoti, paññattiṃ jānitvā evaṃ akarontassa sacittakena teneva dvayena samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Leḍḍupātātikkamo kriyaṃ. Mañcādīnaṃ anuddharaṇādi akriyaṃ.
បឋមសេនាសនកថាវណ្ណនា។
Paṭhamasenāsanakathāvaṇṇanā.
១០៧០-៣. ភិសីតិ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តបញ្ចប្បការា ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ‘‘មញ្ចកភិសិ វា បីឋកភិសិ វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) ឯវំ ទស្សិតភិសិ ច។ បច្ចត្ថរណំ នាម បាវារោ កោជវោ វា។ ‘‘ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ។ ‘ឥទញ្ច អដ្ឋកថាសុ តថាវុត្តភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អញ្ញម្បិ តាទិសំ មញ្ចបីឋេសុ អត្ថរិតព្ពំ បច្ចត្ថរណមេវា’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្ត’’ន្តិ (សារត្ថ. អដ្ឋ. បាចិត្តិយ ៣.១១៦) សារត្ថទីបនិយា លិខិតំ។ និសីទនន្តិ និសីទនចីវរំ។
1070-3.Bhisīti paṭhamasikkhāpade vuttapañcappakārā imissā aṭṭhakathāya ‘‘mañcakabhisi vā pīṭhakabhisi vā’’ti (pāci. aṭṭha. 116) evaṃ dassitabhisi ca. Paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavo vā. ‘‘Ettakameva vuttanti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. ‘Idañca aṭṭhakathāsu tathāvuttabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aññampi tādisaṃ mañcapīṭhesu attharitabbaṃ paccattharaṇamevā’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vutta’’nti (sārattha. aṭṭha. pācittiya 3.116) sāratthadīpaniyā likhitaṃ. Nisīdananti nisīdanacīvaraṃ.
តិណសន្ថារោ ឯរកាទីនិ តិណានិ ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ គោបេត្វា កតសន្ថារោ។ បណ្ណសន្ថារោ នាម នាឡិកេរាទិបណ្ណេ តថេវ គោបេត្វា កតសន្ថារោ។ សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា។ ‘‘សព្ពច្ឆន្នបរិច្ឆន្នេ’’តិ ឥទំ សហសេយ្យកថាយ វុត្តត្ថមេវ។
Tiṇasanthāro erakādīni tiṇāni dvīsu tīsu ṭhānesu gopetvā katasanthāro. Paṇṇasanthāro nāma nāḷikerādipaṇṇe tatheva gopetvā katasanthāro. Sayanti etthāti seyyā. ‘‘Sabbacchannaparicchanne’’ti idaṃ sahaseyyakathāya vuttatthameva.
ទសវិធំ សេយ្យន្តិ ទសវិធាសុ សេយ្យាសុ អញ្ញតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សន្ថរិត្វាបិ វាតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, សោ សន្ថរាបេត្វាបីតិ ឥមំ សម្បិណ្ឌេតិ។ វា-សទ្ទំ ‘‘សយំ អនុទ្ធរិត្វា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អនុទ្ធរិត្វា វា’’តិ យោជេត្វា ‘‘អនុទ្ធរាបេត្វា វា’’តិ អយំ វិកប្បោ សង្គយ្ហតិ។ តំ សេយ្យំ។
Dasavidhaṃ seyyanti dasavidhāsu seyyāsu aññataranti vuttaṃ hoti. Santharitvāpi vāti ettha pi-saddo sampiṇḍanattho, so santharāpetvāpīti imaṃ sampiṇḍeti. Vā-saddaṃ ‘‘sayaṃ anuddharitvā’’ti ettha ‘‘anuddharitvā vā’’ti yojetvā ‘‘anuddharāpetvā vā’’ti ayaṃ vikappo saṅgayhati. Taṃ seyyaṃ.
អារាមស្សូបចារន្តិ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ នាម សេនាសនតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ឧបចារមាហ។ អស្សាតិ វិហារស្ស បរិក្ខិត្តស្ស។
Ārāmassūpacāranti ‘‘aparikkhittassa upacāro nāma senāsanato dve leḍḍupātā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ upacāramāha. Assāti vihārassa parikkhittassa.
១០៧៤. ឧភយេសន្តិ សេនាសនសេយ្យានំ។ អន្តោគព្ភេ សន្ថរិត្វា គច្ឆតោតិ សម្ពន្ធោ។
1074.Ubhayesanti senāsanaseyyānaṃ. Antogabbhe santharitvā gacchatoti sambandho.
១០៧៥. ឧបចារេ វិហារស្សាតិ ឯត្ថ វិហារោ នាម អន្តោគព្ភាទិសព្ពបរិច្ឆន្នគុត្តសេនាសនំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិហារោតិ អន្តោគព្ភោ វា អញ្ញំ វា សព្ពបរិច្ឆន្នំ គុត្តសេនាសនំ វេទិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៧)។ តត្ថ ឧបចារោ នាម តំសមីបំ ឋានំ។ យថាហ ‘‘ឧបចារេតិ តស្ស ពហិ អាសន្នេ ឱកាសេ’’តិ។ មណ្ឌបោ នាម បរិច្ឆន្នាបរិច្ឆន្នសន្និបាតមណ្ឌបោ។ យថាហ ‘‘មណ្ឌបេ វាតិ អបរិច្ឆន្នេ បរិច្ឆន្នេ វាបិ ពហូនំ សន្និបាតមណ្ឌបេ’’តិ។ អាទិ-សទ្ទេន ឧបដ្ឋានសាលារុក្ខមូលានិ សង្គហិតានិ។ ឧបដ្ឋានសាលា នាម អគុត្តា ភោជនសាលា។ យថាហ ‘‘ឧបដ្ឋានសាលាយំ វាតិ ភោជនសាលាយំ វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៧)។ អគុត្តតា ច ‘‘ឋានស្ស អគុត្តតាយា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៧) អដ្ឋកថាវចនតោ វេទិតព្ពាតិ។
1075.Upacāre vihārassāti ettha vihāro nāma antogabbhādisabbaparicchannaguttasenāsanaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vihāroti antogabbho vā aññaṃ vā sabbaparicchannaṃ guttasenāsanaṃ veditabba’’nti (pāci. aṭṭha. 117). Tattha upacāro nāma taṃsamīpaṃ ṭhānaṃ. Yathāha ‘‘upacāreti tassa bahi āsanne okāse’’ti. Maṇḍapo nāma paricchannāparicchannasannipātamaṇḍapo. Yathāha ‘‘maṇḍape vāti aparicchanne paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātamaṇḍape’’ti. Ādi-saddena upaṭṭhānasālārukkhamūlāni saṅgahitāni. Upaṭṭhānasālā nāma aguttā bhojanasālā. Yathāha ‘‘upaṭṭhānasālāyaṃ vāti bhojanasālāyaṃ vā’’ti (pāci. aṭṭha. 117). Aguttatā ca ‘‘ṭhānassa aguttatāyā’’ti (pāci. aṭṭha. 117) aṭṭhakathāvacanato veditabbāti.
១០៧៦. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី’’តិ វារត្តយេ បាចិត្តិយត្តយំ វុត្តំ។ ទសវត្ថូសុ ភវំ តទន្តោគធត្តាតិ ទសវត្ថុកំ, ទសន្នំ វា វត្ថុ ទសវត្ថុ, តំយេវ ទសវត្ថុកន្តិ ភិសិអាទិកំ អញ្ញតរំ សេយ្យាភណ្ឌំ។ តស្សាតិ សន្ថារកស្ស។ ‘‘បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១១៧) តិកទុក្កដំ ទីបិតំ។
1076.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘saṅghike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī’’ti vārattaye pācittiyattayaṃ vuttaṃ. Dasavatthūsu bhavaṃ tadantogadhattāti dasavatthukaṃ, dasannaṃ vā vatthu dasavatthu, taṃyeva dasavatthukanti bhisiādikaṃ aññataraṃ seyyābhaṇḍaṃ. Tassāti santhārakassa. ‘‘Puggalike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī aññassa puggalike āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 117) tikadukkaṭaṃ dīpitaṃ.
១០៧៧. ឧទ្ធរិត្វាតិ អត្ថតសេយ្យំ យថា ឧបចិកាហិ ន ខជ្ជតិ, តថា បដិសាមេត្វា, ‘‘គច្ឆតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ អញ្ញេន វុទ្ធភិក្ខុឥស្សរាទិនា។ បលិពុទ្ធេតិ សេនាសនេ បរិពុទ្ធេ និវារិតេ។
1077.Uddharitvāti atthataseyyaṃ yathā upacikāhi na khajjati, tathā paṭisāmetvā, ‘‘gacchato’’ti iminā sambandho. Aññena vuddhabhikkhuissarādinā. Palibuddheti senāsane paribuddhe nivārite.
១០៧៨. សាបេក្ខោវ ច គន្ត្វាតិ ‘‘អជ្ជេវ គន្ត្វា ឥទំ បដិសាមេស្សាមី’’តិ អបេក្ខាសហិតោវ គាមន្តរាទិំ គន្ត្វា។ យថាហ ‘‘អជ្ជេវ អាគន្ត្វា បដិជគ្គិស្សាមី’តិ ឯវំ សាបេក្ខោ នទីបារំ វា គាមន្តរំ វា គន្ត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨)។ តត្ថ ឋត្វាតិ គតដ្ឋានេ ឋត្វា, តតោ ពហិ គច្ឆាមីតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘យត្ថស្ស គមនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តត្ថេវ ឋិតោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨)។ តំ បុច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ។ តំ សេយ្យំ កញ្ចិ បេសេត្វា អាបុច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘កញ្ចិ បេសេត្វា អាបុច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៨)។ ឯត្ថ ច បុរិមសិក្ខាបទេ មញ្ចាទីនំ បញ្ញត្តដ្ឋានតោ អន្តោវិហារេ វា ហោតុ ពហិ វា, លេឌ្ឌុបាតាតិក្កមេន, ឥធ ឧបចារាតិក្កមេន បាចិត្តិយន្តិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ។
1078.Sāpekkhova ca gantvāti ‘‘ajjeva gantvā idaṃ paṭisāmessāmī’’ti apekkhāsahitova gāmantarādiṃ gantvā. Yathāha ‘‘ajjeva āgantvā paṭijaggissāmī’ti evaṃ sāpekkho nadīpāraṃ vā gāmantaraṃ vā gantvā’’ti (pāci. aṭṭha. 118). Tattha ṭhatvāti gataṭṭhāne ṭhatvā, tato bahi gacchāmīti citte uppanneti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘yatthassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tattheva ṭhito’’ti (pāci. aṭṭha. 118). Taṃ pucchatīti sambandho. Taṃ seyyaṃ kañci pesetvā āpucchatīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘kañci pesetvā āpucchatī’’ti (pāci. aṭṭha. 118). Ettha ca purimasikkhāpade mañcādīnaṃ paññattaṭṭhānato antovihāre vā hotu bahi vā, leḍḍupātātikkamena, idha upacārātikkamena pācittiyanti ayaṃ viseso veditabbo.
អព្ភោកាសម្ហិ មញ្ចាទិំ, វិហារេ សេយ្យមត្តកំ;
Abbhokāsamhi mañcādiṃ, vihāre seyyamattakaṃ;
ហិត្វា វជន្តស្ស ទោសោ, លេឌ្ឌុបាតូបចារតោតិ។
Hitvā vajantassa doso, leḍḍupātūpacāratoti.
ទុតិយសេនាសនកថាវណ្ណនា។
Dutiyasenāsanakathāvaṇṇanā.
១០៧៩. យោ ភិក្ខុ សង្ឃិកាវាសេ បុព្ពុបគតំ ភិក្ខុំ ជានំ អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បេយ្យ ចេ, អស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា។ បុព្ពុបគតោ នាម វស្សគ្គេន បាបេត្វា ទិន្នំ សេនាសនំ គហេត្វា វសន្តោ។ ជានន្តិ ‘‘អនុដ្ឋាបនីយោ អយ’’ន្តិ ជានន្តោ។ អនុដ្ឋាបនីយា នាម វុទ្ធាទយោ។ យថាហ បទភាជនេ ‘‘ជានាតិ នាម វុឌ្ឍោតិ, គិលានោតិ, សង្ឃេន ទិន្នោតិ ជានាតី’’តិ (បាចិ. ១២១)។ អនុបខជ្ជាតិ អនុបវិសិត្វា, តស្ស បឋមំ បញ្ញត្តំ មញ្ចាទីនំ អាសន្នតរំ វក្ខមានលក្ខណំ ឧបចារំ បវិសិត្វាតិ អត្ថោ។ សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ទសវិធាសុ សេយ្យាសុ អញ្ញតរំ អត្ថរិត្វា សយនំ ករេយ្យ, និបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វក្ខតិ ច ‘‘ទសស្វញ្ញតរំ សេយ្យ’’ន្តិអាទិ។ ‘‘និសជ្ជំ វា’’តិ សេសោ។ យថាហ បទភាជនេ ‘‘អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វា’’តិ។
1079.Yo bhikkhu saṅghikāvāse pubbupagataṃ bhikkhuṃ jānaṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ce, assa bhikkhuno pācittiyaṃ siyāti yojanā. Pubbupagato nāma vassaggena pāpetvā dinnaṃ senāsanaṃ gahetvā vasanto. Jānanti ‘‘anuṭṭhāpanīyo aya’’nti jānanto. Anuṭṭhāpanīyā nāma vuddhādayo. Yathāha padabhājane ‘‘jānāti nāma vuḍḍhoti, gilānoti, saṅghena dinnoti jānātī’’ti (pāci. 121). Anupakhajjāti anupavisitvā, tassa paṭhamaṃ paññattaṃ mañcādīnaṃ āsannataraṃ vakkhamānalakkhaṇaṃ upacāraṃ pavisitvāti attho. Seyyaṃ kappeyyāti dasavidhāsu seyyāsu aññataraṃ attharitvā sayanaṃ kareyya, nipajjeyyāti vuttaṃ hoti. Vakkhati ca ‘‘dasasvaññataraṃ seyya’’ntiādi. ‘‘Nisajjaṃ vā’’ti seso. Yathāha padabhājane ‘‘abhinisīdati vā abhinipajjati vā’’ti.
១០៨០-២. ឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ និទ្ទិសិតុកាមោ បឋមំ ‘‘អនុបខជ្ជសេយ្យំ កប្បេយ្យា’’តិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បាទធោវនបាសាណា…បេ.… ទុក្កដ’’ន្តិ។ សេនាសនំ បវិសន្តស្ស ភិក្ខុនោ បាទធោវនបាសាណា យាវ តំ មញ្ចំ វា បីឋំ វា និក្ខមន្តស្ស បន មញ្ចបីឋតោ យាវ បស្សាវដ្ឋានំ, ឯត្ថន្តរេ តុ យំ ឋានំ, ឥទមេវ ឧបចារោតិ វុច្ចតីតិ យោជនា។ តត្ថ ឧបចារេតិ យោជនា។ ពាធេតុកាមស្សាតិ ‘‘យស្ស សម្ពាធោ ភវិស្សតិ, សោ បក្កមិស្សតី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នចិត្តស្ស។ សយន្តិ ឯត្ថាតិ វិគ្គហោ។
1080-2. Uddiṭṭhamatthaṃ niddisitukāmo paṭhamaṃ ‘‘anupakhajjaseyyaṃ kappeyyā’’ti ettha vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘pādadhovanapāsāṇā…pe… dukkaṭa’’nti. Senāsanaṃ pavisantassa bhikkhuno pādadhovanapāsāṇā yāva taṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā nikkhamantassa pana mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ, etthantare tu yaṃ ṭhānaṃ, idameva upacāroti vuccatīti yojanā. Tattha upacāreti yojanā. Bādhetukāmassāti ‘‘yassa sambādho bhavissati, so pakkamissatī’’ti evaṃ uppannacittassa. Sayanti etthāti viggaho.
១៩៨៣. ‘‘បាចិត្តិយស្សា’’តិ ឧទ្ទេសតោ វុត្តំ និទ្ទិសិតុមាហ ‘‘និសីទន្តស្សា’’តិអាទិ។ តត្ថាតិ តថា អនុបខជ្ជ អត្ថតាយ សេយ្យាយ។ ‘‘បាចិត្តិយទ្វយ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘ទ្វេបិ ករោន្តស្សា’’តិ ឥមំ បច្ឆិមវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ។ បុរិមវិកប្បទ្វយេ បន ‘‘និសីទន្តស្ស វា បាចិត្តិយំ, និបជ្ជន្តស្ស វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ។ ឥមស្មិំ វិកប្បត្តយេ បច្ចេកំ ‘‘តិកបាចិត្តិយំ តិកទុក្កដ’’ន្តិ ឧភយស្សាបិ វត្តព្ពតា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា។ កថំ? សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី និសជ្ជំ កប្បេតិ, បាចិត្តិយន្តិ និសជ្ជាយ តិកបាចិត្តិយំ, ឯវំ សេយ្យាយ តិកបាចិត្តិយំ, ឧភយត្ថ តិកបាចិត្តិយទ្វយន្តិ ឯវំ វិកប្បទ្វយេ ទ្វាទស បាចិត្តិយានិ។ បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេ និសជ្ជំ កប្បេតិ, ទុក្កដន្តិ និសជ្ជាយ តិកទុក្កដំ, ឯវំ សេយ្យាយ តិកទុក្កដំ, ឧភយត្ថ តិកទុក្កដទ្វយន្តិ ទ្វាទស ទុក្កដានិ ច វេទិតព្ពានិ។
1983. ‘‘Pācittiyassā’’ti uddesato vuttaṃ niddisitumāha ‘‘nisīdantassā’’tiādi. Tatthāti tathā anupakhajja atthatāya seyyāya. ‘‘Pācittiyadvaya’’nti idaṃ ‘‘dvepi karontassā’’ti imaṃ pacchimavikappaṃ sandhāya vuttaṃ. Purimavikappadvaye pana ‘‘nisīdantassa vā pācittiyaṃ, nipajjantassa vā pācittiya’’nti vattabbaṃ. Imasmiṃ vikappattaye paccekaṃ ‘‘tikapācittiyaṃ tikadukkaṭa’’nti ubhayassāpi vattabbatā aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Kathaṃ? Saṅghike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī nisajjaṃ kappeti, pācittiyanti nisajjāya tikapācittiyaṃ, evaṃ seyyāya tikapācittiyaṃ, ubhayattha tikapācittiyadvayanti evaṃ vikappadvaye dvādasa pācittiyāni. Puggalike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī aññassa puggalike nisajjaṃ kappeti, dukkaṭanti nisajjāya tikadukkaṭaṃ, evaṃ seyyāya tikadukkaṭaṃ, ubhayattha tikadukkaṭadvayanti dvādasa dukkaṭāni ca veditabbāni.
១០៨៤. ករោន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘និសីទនាទិ’’ន្តិ បករណតោ លព្ភតិ។ តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញី, វេមតិកោ, បុគ្គលិកសញ្ញី’’តិ វិកប្បត្តយេ តិកបាចិត្តិយំ បាឡិយំ (បាចិ. ១២២) វុត្តំ។ ឯវំ បុគ្គលិកេបិ តិកទុក្កដំ វុត្តំ។ តេនាហ ‘‘បុគ្គលេ តិកទុក្កដ’’ន្តិ។ ឥមិនា យថាវុត្តបាចិត្តិយទុក្កដានិ សាមញ្ញេន តិកេ បក្ខិបិត្វា ឯវំ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពំ។
1084.Karontassāti ettha ‘‘nisīdanādi’’nti pakaraṇato labbhati. Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘saṅghike saṅghikasaññī, vematiko, puggalikasaññī’’ti vikappattaye tikapācittiyaṃ pāḷiyaṃ (pāci. 122) vuttaṃ. Evaṃ puggalikepi tikadukkaṭaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘puggale tikadukkaṭa’’nti. Iminā yathāvuttapācittiyadukkaṭāni sāmaññena tike pakkhipitvā evaṃ vuttānīti veditabbaṃ.
១០៨៥-៦. ‘‘វុត្តូបចារ’’ន្តិអាទិគាថាទ្វយេ វិហារស្ស វុត្តូបចារំ មុញ្ចិត្វា ឧបចារេ វា អព្ភោកាសេបិ វា សន្ថរតោបិ វា សន្ថរាបយតោបិ វា តត្ថ និសីទតោ វា ទុក្កដំ វុត្តំ។ តត្ថ សព្ពត្ថេវ តស្ស និវាសោ វារិតោតិ យោជនា។ តត្ថ វិហារស្សាតិ យថាវុត្តសេនាសនស្ស។ ឧបចារេតិ អវិទូរេ។ អព្ភោកាសេតិ តស្ស សេនាសនស្ស នច្ចាសន្នេ អង្គណប្បទេសេ។
1085-6.‘‘Vuttūpacāra’’ntiādigāthādvaye vihārassa vuttūpacāraṃ muñcitvā upacāre vā abbhokāsepi vā santharatopi vā santharāpayatopi vā tattha nisīdato vā dukkaṭaṃ vuttaṃ. Tattha sabbattheva tassa nivāso vāritoti yojanā. Tattha vihārassāti yathāvuttasenāsanassa. Upacāreti avidūre. Abbhokāseti tassa senāsanassa naccāsanne aṅgaṇappadese.
និសីទតោ វាតិ វាគ្គហណេន និបជ្ជតោ វា ទ្វេបិ ករោន្តស្ស វាតិ សង្គណ្ហាតិ។ យថាហ បាឡិយំ ‘‘អភិនិសីទតិ វា អភិនិបជ្ជតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១២២)។ តត្ថាតិ តស្មិំ បុព្ពូបគតស្ស បត្តេ សេនាសនេ។ សព្ពត្ថេវាតិ យថាវុត្តូបចារតោ អន្តោ ច ពហិ ច អន្តមសោ អជ្ឈោកាសេបីតិ សព្ពត្ថេវ។ តស្សាតិ អនត្តមនស្ស អនុបខជ្ជ សេយ្យំ កប្បយតោ តស្ស វិសភាគបុគ្គលស្ស។ និវាសោ វារិតោ បរវិហេឋកេន សហវាសស្ស មហានត្ថករត្តាតិ អធិប្បាយោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវរូបេន ហិ វិសភាគបុគ្គលេន ឯកវិហារេ វា ឯកង្គណេ វា វសន្តេន អត្ថោ នត្ថិ, តស្មា សព្ពត្ថេវស្ស និវាសោ វារិតោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២២)។
Nisīdato vāti vāggahaṇena nipajjato vā dvepi karontassa vāti saṅgaṇhāti. Yathāha pāḷiyaṃ ‘‘abhinisīdati vā abhinipajjati vā, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 122). Tatthāti tasmiṃ pubbūpagatassa patte senāsane. Sabbatthevāti yathāvuttūpacārato anto ca bahi ca antamaso ajjhokāsepīti sabbattheva. Tassāti anattamanassa anupakhajja seyyaṃ kappayato tassa visabhāgapuggalassa. Nivāso vārito paraviheṭhakena sahavāsassa mahānatthakarattāti adhippāyo. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘evarūpena hi visabhāgapuggalena ekavihāre vā ekaṅgaṇe vā vasantena attho natthi, tasmā sabbatthevassa nivāso vārito’’ti (pāci. aṭṭha. 122).
១០៨៧. ‘‘សីតាទិឧបបីឡិតស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ, សីតាទីហិ ឧបបីឡិតស្ស ពាធិតស្សាតិ អត្ថោ។ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឧណ្ហេន វា’’តិអាទិកំ សង្គណ្ហាតិ។ យថាហ ‘‘សីតេន វា ឧណ្ហេន វា បីឡិតោ បវិសតី’’តិ។ ឯត្ថ អាបទា នាម ពហិ សយន្តស្ស ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយាបជ្ជនំ។
1087. ‘‘Sītādiupapīḷitassā’’ti padacchedo, sītādīhi upapīḷitassa bādhitassāti attho. Ādi-saddena ‘‘uṇhena vā’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. Yathāha ‘‘sītena vā uṇhena vā pīḷito pavisatī’’ti. Ettha āpadā nāma bahi sayantassa jīvitabrahmacariyantarāyāpajjanaṃ.
១០៨៨. ឥទំ សិក្ខាបទំ ទុក្ខវេទនំ ហោតីតិ យោជនា។
1088.Idaṃ sikkhāpadaṃ dukkhavedanaṃ hotīti yojanā.
អនុបខជ្ជកថាវណ្ណនា។
Anupakhajjakathāvaṇṇanā.
១០៨៩. និក្កឌ្ឍេយ្យាតិ នីហរេយ្យ។ និក្កឌ្ឍាបេយ្យ វាតិ នីហរាបេយ្យ វា។
1089.Nikkaḍḍheyyāti nīhareyya. Nikkaḍḍhāpeyya vāti nīharāpeyya vā.
១៩៩០. ពហូ ភូមិយោ វាលិកាតលសង្ខាតា យស្ស សោ ពហុភូមោ, បាសាទោ។ សមាសន្តវិធិវសេន ‘‘ពហុភូមោ’’តិ វុច្ចតិ។
1990. Bahū bhūmiyo vālikātalasaṅkhātā yassa so bahubhūmo, pāsādo. Samāsantavidhivasena ‘‘bahubhūmo’’ti vuccati.
១០៩១. ឋបេត្វា ឋបេត្វាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ គតិនិវត្តិំ កត្វា កត្វា។
1091.Ṭhapetvā ṭhapetvāti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne gatinivattiṃ katvā katvā.
១០៩២. អយំ នយោតិ ‘‘និក្ខមា’តិ ឯកវចនេន គច្ឆន្តេ អនេកេបិ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កន្តេ អាណាបកស្ស ឯកាវ អាបត្តិ ហោតិ, ឋិតដ្ឋានតោ ឋត្វា ឋត្វា នីហរន្តស្ស ទ្វារកោដ្ឋគណនាយ ហោតី’’តិ អយំ នយោ។ អាណត្តិយា ខណេយេវាតិ ‘‘ឥមំ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ អាណត្តិក្ខណេយេវ។
1092.Ayaṃ nayoti ‘‘nikkhamā’ti ekavacanena gacchante anekepi dvārakoṭṭhake atikkante āṇāpakassa ekāva āpatti hoti, ṭhitaṭṭhānato ṭhatvā ṭhatvā nīharantassa dvārakoṭṭhagaṇanāya hotī’’ti ayaṃ nayo. Āṇattiyā khaṇeyevāti ‘‘imaṃ nikkaḍḍhāhī’’ti āṇattikkhaṇeyeva.
១០៩៣. ឯកាវាតិ ឯត្ថ ‘‘បាចិត្តិ ហោតី’’តិ វត្តព្ពោ។ ពហុកានិ ចេតិ ឯត្ថ ‘‘ទ្វារានី’’តិ វត្តព្ពំ, អតិក្កាមេតីតិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘ឯត្តកេ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កមាបេត្វា និក្កឌ្ឍាហី’’តិ ច ‘‘យាវ បរិយន្តទ្វារកោដ្ឋកា និក្កឌ្ឍាហី’’តិ ច ‘‘ពហូ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កាមេត្វា និក្កឌ្ឍាហី’’តិ ច អាណត្តត្តា ពហូ ទ្វារកោដ្ឋកេ អតិក្កាមេត្វា សចេ និក្កឌ្ឍតីតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន ឯត្តកានិ ទ្វារានិ និក្កឌ្ឍាហី’តិ វា ‘យាវ មហាទ្វារំ, តាវ និក្កឌ្ឍាហី’តិ វា ឯវំ និយមេត្វា អាណត្តោ ហោតិ, ទ្វារគណនាយ បាចិត្តិយានី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៦)។ ពហូនិ បាចិត្តិយានិ ហោន្តីតិ យោជនា។
1093.Ekāvāti ettha ‘‘pācitti hotī’’ti vattabbo. Bahukāni ceti ettha ‘‘dvārānī’’ti vattabbaṃ, atikkāmetīti sambandho. ‘‘Ettake dvārakoṭṭhake atikkamāpetvā nikkaḍḍhāhī’’ti ca ‘‘yāva pariyantadvārakoṭṭhakā nikkaḍḍhāhī’’ti ca ‘‘bahū dvārakoṭṭhake atikkāmetvā nikkaḍḍhāhī’’ti ca āṇattattā bahū dvārakoṭṭhake atikkāmetvā sace nikkaḍḍhatīti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace pana ettakāni dvārāni nikkaḍḍhāhī’ti vā ‘yāva mahādvāraṃ, tāva nikkaḍḍhāhī’ti vā evaṃ niyametvā āṇatto hoti, dvāragaṇanāya pācittiyānī’’ti (pāci. aṭṭha. 126). Bahūni pācittiyāni hontīti yojanā.
១០៩៤. ឧបដ្ឋានសាលាទីតិ ឯត្ថ និស្សក្កត្ថេ បច្ចត្តវចនតោ ឧបដ្ឋានសាលាទិតោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ។ ‘‘ឧបចារតោ’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណត្តា វិហារស្ស ឧបដ្ឋានសាលាទិតោ ឧបចារតោតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ គណ្ឋិបទេ ‘‘ឧបចារោ នាម ឧបដ្ឋានសាលាទិមត្តមេវា’’តិ។ កាយេនបិ វាចាយបិ តថា និក្កឌ្ឍនេ ច ទុក្កដន្តិ វក្ខមានេន សហ យោជនា។ តស្សាតិ ឧបសម្បន្នស្ស។ អាទិ-សទ្ទេន មណ្ឌបាទយោ គហិតា។ យថាហ ‘‘វិហារស្ស ឧបចារា វា ឧបដ្ឋានសាលាយ វា មណ្ឌបា វា រុក្ខមូលា វា អជ្ឈោកាសា វា និក្កឌ្ឍតិ វា និក្កឌ្ឍាបេតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១២៧)។ ‘‘វាចាយា’’តិ ឥមិនា ‘‘និក្ខមា’’តិ ច ‘‘ឥមំ និក្កឌ្ឍាហី’’តិ អាណាបនញ្ច គហិតំ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ឯកេន បយោគេន ឯកាបត្តិ, នានាបយោគេសុ បយោគគណនាយ, ទ្វារគណនាយ វា ហោតីតិ វុត្តមេវ បការំ ឧបសំហរតិ។
1094.Upaṭṭhānasālādīti ettha nissakkatthe paccattavacanato upaṭṭhānasālāditoti attho gahetabbo. ‘‘Upacārato’’ti iminā samānādhikaraṇattā vihārassa upaṭṭhānasālādito upacāratoti vuttaṃ hoti. Yathāha gaṇṭhipade ‘‘upacāro nāma upaṭṭhānasālādimattamevā’’ti. Kāyenapi vācāyapi tathā nikkaḍḍhane ca dukkaṭanti vakkhamānena saha yojanā. Tassāti upasampannassa. Ādi-saddena maṇḍapādayo gahitā. Yathāha ‘‘vihārassa upacārā vā upaṭṭhānasālāya vā maṇḍapā vā rukkhamūlā vā ajjhokāsā vā nikkaḍḍhati vā nikkaḍḍhāpeti vā, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 127). ‘‘Vācāyā’’ti iminā ‘‘nikkhamā’’ti ca ‘‘imaṃ nikkaḍḍhāhī’’ti āṇāpanañca gahitaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā ekena payogena ekāpatti, nānāpayogesu payogagaṇanāya, dvāragaṇanāya vā hotīti vuttameva pakāraṃ upasaṃharati.
១០៩៥. ‘‘តថា’’តិ ឥទំ ‘‘ឥតរំ និក្កឌ្ឍន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនាបិ យោជេតព្ពំ។ យថា វិហារូបចារតោ ឧបដ្ឋានសាលាទិតោ ឧបសម្បន្នំ និក្កឌ្ឍន្តស្ស, និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស ច ទុក្កដំ ហោតិ, តថា អនុបសម្បន្នស្ស វិហារតោ ច វិហារូបចារតោ ច និក្កឌ្ឍនាទិំ ករោន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ។ តថា វិហារស្សូបចារា វា វិហារា វា សព្ពេសម្បិ បរិក្ខារំ និក្កឌ្ឍន្តស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា។ សព្ពេសន្តិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នានំ។ បរិក្ខារន្តិ អន្តមសោ រជនឆល្លិបិ សង្គយ្ហតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តមសោ រជនឆល្លិម្បី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៦)។
1095. ‘‘Tathā’’ti idaṃ ‘‘itaraṃ nikkaḍḍhantassa dukkaṭa’’nti imināpi yojetabbaṃ. Yathā vihārūpacārato upaṭṭhānasālādito upasampannaṃ nikkaḍḍhantassa, nikkaḍḍhāpentassa ca dukkaṭaṃ hoti, tathā anupasampannassa vihārato ca vihārūpacārato ca nikkaḍḍhanādiṃ karontassa bhikkhuno dukkaṭaṃ hotīti attho. Tathā vihārassūpacārā vā vihārā vā sabbesampi parikkhāraṃ nikkaḍḍhantassa dukkaṭanti yojanā. Sabbesanti upasampannānupasampannānaṃ. Parikkhāranti antamaso rajanachallipi saṅgayhati. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antamaso rajanachallimpī’’ti (pāci. aṭṭha. 126).
១០៩៦. ‘‘អសម្ពទ្ធេសូ’’តិ ឥមិនា ព្យតិរេកតោ អសិថិលពទ្ធេសុ បរិក្ខារេសុ ឯកិស្សាយេវ អាបត្តិយា សម្ភវំ ទស្សេតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘គាឡ្ហំ ពន្ធិត្វា ឋបិតេសុ បន ឯកាវ អាបត្តី’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៦)។ សិថិលពន្ធនំ បន សម្មា ពន្ធនំ ន ហោតីតិ អសម្ពទ្ធវចនេន គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អស្ស ភិក្ខុស្ស វត្ថូនំ គណនាយ ទុក្កដំ បរិទីបយេតិ យោជនា, បរិក្ខារំ នីហរន្តស្ស, នីហរាបេន្តស្ស ច អស្ស ភិក្ខុនោតិ វុត្តំ ហោតិ។
1096.‘‘Asambaddhesū’’ti iminā byatirekato asithilabaddhesu parikkhāresu ekissāyeva āpattiyā sambhavaṃ dasseti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘gāḷhaṃ bandhitvā ṭhapitesu pana ekāva āpattī’ti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 126). Sithilabandhanaṃ pana sammā bandhanaṃ na hotīti asambaddhavacanena gahitanti daṭṭhabbaṃ. Assa bhikkhussa vatthūnaṃ gaṇanāya dukkaṭaṃ paridīpayeti yojanā, parikkhāraṃ nīharantassa, nīharāpentassa ca assa bhikkhunoti vuttaṃ hoti.
១០៩៧-៨. អន្តេវាសិន្តិ ច សទ្ធិវិហារិកន្តិ ច ឯត្ថ ‘‘អសម្មាវត្តន្ត’’ន្តិ សេសោ។ យថាហ អនាបត្តិវារេ ‘‘អន្តេវាសិកំ វា សទ្ធិវិហារិកំ វា ន សម្មា វត្តន្តំ និក្កឌ្ឍតី’’តិអាទិ (បាចិ. ១២៨)។ និក្កឌ្ឍន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘និក្កឌ្ឍាបេន្តស្សា’’តិ សេសោ។ អសម្មាវត្តន្តំ អន្តេវាសិំ វា អលជ្ជិំ វា តថា អសម្មាវត្តន្តំ សទ្ធិវិហារិកំ វា ឧម្មត្តកំ វា តេសំ អន្តេវាសិអាទីនំ បរិក្ខារំ វា អត្តនោ វសនដ្ឋានា វា តថា វិស្សាសិកស្ស វសនដ្ឋានា វា និក្កឌ្ឍន្តស្ស, និក្កឌ្ឍាបេន្តស្ស វា ឧបសម្បន្នំ វា អនុបសម្បន្នំ វា សង្ឃិកវិហារា និក្កឌ្ឍន្តស្ស សយំ ឧម្មត្តកស្ស វា អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។
1097-8.Antevāsinti ca saddhivihārikanti ca ettha ‘‘asammāvattanta’’nti seso. Yathāha anāpattivāre ‘‘antevāsikaṃ vā saddhivihārikaṃ vā na sammā vattantaṃ nikkaḍḍhatī’’tiādi (pāci. 128). Nikkaḍḍhantassāti ettha ‘‘nikkaḍḍhāpentassā’’ti seso. Asammāvattantaṃ antevāsiṃ vā alajjiṃ vā tathā asammāvattantaṃ saddhivihārikaṃ vā ummattakaṃ vā tesaṃ antevāsiādīnaṃ parikkhāraṃ vā attano vasanaṭṭhānā vā tathā vissāsikassa vasanaṭṭhānā vā nikkaḍḍhantassa, nikkaḍḍhāpentassa vā upasampannaṃ vā anupasampannaṃ vā saṅghikavihārā nikkaḍḍhantassa sayaṃ ummattakassa vā anāpatti pakāsitāti yojanā.
អដ្ឋកថាយំ ‘‘អលជ្ជីអាទយោ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានតោយេវ និក្កឌ្ឍិតព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៨) វុត្តំ, បាឡិយញ្ច ‘‘អត្តនោ បុគ្គលិកេ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. ១២៧) វុត្តំ, ‘‘អត្តនោ វិស្សាសិកស្ស វសនដ្ឋានា’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? ឥមស្សេវ បាឋស្ស អនុលោមតោ វុត្តំ។ អន្តេវាសិកន្តិអាទីសុ បឋមំ អសម្មាវត្តនាទិភាវេន ‘‘និក្កឌ្ឍិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និក្កឌ្ឍន្តស្ស ចិត្តលហុបរិវត្តិតាយ កោបេ ឧប្បន្នេបិ អនាបត្តិ។
Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘alajjīādayo pana attano vasanaṭṭhānatoyeva nikkaḍḍhitabbā’’ti (pāci. aṭṭha. 128) vuttaṃ, pāḷiyañca ‘‘attano puggalike anāpattī’’ti (pāci. 127) vuttaṃ, ‘‘attano vissāsikassa vasanaṭṭhānā’’ti idaṃ kasmā vuttanti ce? Imasseva pāṭhassa anulomato vuttaṃ. Antevāsikantiādīsu paṭhamaṃ asammāvattanādibhāvena ‘‘nikkaḍḍhissāmī’’ti cintetvā nikkaḍḍhantassa cittalahuparivattitāya kope uppannepi anāpatti.
១០៩៩. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘និក្កឌ្ឍន្តស្សា’’តិ ច តត្ថេវ សេសំ ‘‘និក្កឌ្ឍាបេន្តស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៦) ច ‘‘តស្ស បរិក្ខារំ វា’’តិ ច យថាវុត្តំ ឧបសំហរតិ។ ‘‘សង្ឃារាមាបិ សព្ពស្មា’’តិ ឥទំ កលហការកេនេវ យោជេតព្ពំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភណ្ឌនការកកលហការកមេវ សកលសង្ឃារាមតោ និក្កឌ្ឍិតុំ លភតិ។ សោ ហិ បក្ខំ លភិត្វា សង្ឃម្បិ ភិន្ទេយ្យា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៨)។ ឥទំ តូតិ ឯត្ថ វិសេសត្ថជោតកេន តុ-សទ្ទេន វុត្តវិសេសនំ វិនា អវសេសវិនិច្ឆយោ អនន្តរសទិសោយេវាតិ ទីបេតិ។ តិសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តវាចាចិត្តកាយវាចាចិត្តតោ សមុដ្ឋានតោតិ។
1099.‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘nikkaḍḍhantassā’’ti ca tattheva sesaṃ ‘‘nikkaḍḍhāpentassā’’ti (pāci. aṭṭha. 126) ca ‘‘tassa parikkhāraṃ vā’’ti ca yathāvuttaṃ upasaṃharati. ‘‘Saṅghārāmāpi sabbasmā’’ti idaṃ kalahakārakeneva yojetabbaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhaṇḍanakārakakalahakārakameva sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ labhati. So hi pakkhaṃ labhitvā saṅghampi bhindeyyā’’ti (pāci. aṭṭha. 128). Idaṃ tūti ettha visesatthajotakena tu-saddena vuttavisesanaṃ vinā avasesavinicchayo anantarasadisoyevāti dīpeti. Tisamuṭṭhānaṃ kāyacittavācācittakāyavācācittato samuṭṭhānatoti.
និក្កឌ្ឍនកថាវណ្ណនា។
Nikkaḍḍhanakathāvaṇṇanā.
១១០០-១. មជ្ឈិមាសីសឃដ្ដាយាតិ សីសំ ន ឃដ្ដេតីតិ អសីសឃដ្ដា, មជ្ឈិមស្ស អសីសឃដ្ដា មជ្ឈិមាសីសឃដ្ដា, តាយ, បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សីសាឃដ្ដនប្បមាណុព្ពេធហេដ្ឋិមតលាយាតិ អត្ថោ។ វេហាសកុដិយាតិ បទរាទីហិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលាយ ទ្វិភូមិកាទិភេទាយ កុដិយា។ ឧបរីតិ មត្ថកេ, អកតបទរាទិអត្ថរណាយ តុលាមត្តយុត្តាយ ឧបរិមតលេតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យាហិ កាហិចិ ឧបរិ អច្ឆន្នតលា ទ្វិភូមិកកុដិ វា តិភូមិកាទិកុដិ វា ‘វេហាសកុដី’តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន អសីសឃដ្ដា អធិប្បេតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣១)។ អាហច្ចបាទកេ មញ្ចេតិ ‘‘អាហច្ចបាទកោ នាម មញ្ចោ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា ឋិតោ ហោតី’’តិ បាឡិយំ ទស្សិតេ អដនិសីសានិ វិជ្ឈិត្វា បាទសិខំ អាវុណិត្វា ឧបរិសិខាយ អនាកោដិតអាណិម្ហិ ឋិតមញ្ចេតិ អត្ថោ។ អាហច្ចបាទកេ បីឋេតិ សម្ពន្ធោ។ យថាហ បាឡិយំ ‘‘អាហច្ចបាទកំ នាម បីឋំ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា ឋិតំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ១៣១)។ សោយេវត្ថោ។
1100-1.Majjhimāsīsaghaṭṭāyāti sīsaṃ na ghaṭṭetīti asīsaghaṭṭā, majjhimassa asīsaghaṭṭā majjhimāsīsaghaṭṭā, tāya, pamāṇamajjhimassa purisassa sīsāghaṭṭanappamāṇubbedhaheṭṭhimatalāyāti attho. Vehāsakuṭiyāti padarādīhi upari acchannatalāya dvibhūmikādibhedāya kuṭiyā. Uparīti matthake, akatapadarādiattharaṇāya tulāmattayuttāya uparimataleti vuttaṃ hoti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāhi kāhici upari acchannatalā dvibhūmikakuṭi vā tibhūmikādikuṭi vā ‘vehāsakuṭī’ti vuccati, idha pana asīsaghaṭṭā adhippetā’’ti (pāci. aṭṭha. 131). Āhaccapādakemañceti ‘‘āhaccapādako nāma mañco aṅge vijjhitvā ṭhito hotī’’ti pāḷiyaṃ dassite aṭanisīsāni vijjhitvā pādasikhaṃ āvuṇitvā uparisikhāya anākoṭitaāṇimhi ṭhitamañceti attho. Āhaccapādake pīṭheti sambandho. Yathāha pāḷiyaṃ ‘‘āhaccapādakaṃ nāma pīṭhaṃ aṅge vijjhitvā ṭhitaṃ hotī’’ti (pāci. 131). Soyevattho.
តស្មិំ អាហច្ចបាទកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និសីទន្តស្ស វា និបជ្ជន្តស្ស វា តស្ស ភិក្ខុនោ បយោគគណនាយ បាចិត្តិយោ សិយុន្តិ យោជនា។
Tasmiṃ āhaccapādake mañce vā pīṭhe vā nisīdantassa vā nipajjantassa vā tassa bhikkhuno payogagaṇanāya pācittiyo siyunti yojanā.
១១០២-៣. សង្ឃិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ។ បុគ្គលេតិ បុគ្គលិកេ វិហារេ។ វេហាសកុដិយា…បេ.… គណនាយេវ តស្ស តិកទុក្កដន្តិ យោជនា។ បុគ្គលិកេ សង្ឃិកសញ្ញិវេមតិកអញ្ញបុគ្គលិកសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។
1102-3. Saṅghike saṅghikasaññivematikapuggalikasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ. Puggaleti puggalike vihāre. Vehāsakuṭiyā…pe… gaṇanāyeva tassa tikadukkaṭanti yojanā. Puggalike saṅghikasaññivematikaaññapuggalikasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ.
ហេដ្ឋា អបរិភោគេ វាតិ ទារុសម្ភារាទីនំ វសេន ហេដ្ឋិមតលេ អវលញ្ជេ វា។ សីសឃដ្ដាយ វាតិ សីសឃដ្ដនប្បមាណតលាយ កុដិយា វា។ អវេហាសវិហារេ វាតិ អវេហាសកុដិយា ភូមិយំ កតបណ្ណសាលាទីសុ។ ឯត្ថាបិ ‘‘វិស្សាសិកវិហារេ’’តិ ឥទំ ‘‘អត្តនោ បុគ្គលិកេ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. ១៣២) ឥមស្ស អនុលោមនតោ វុត្តំ។
Heṭṭhā aparibhoge vāti dārusambhārādīnaṃ vasena heṭṭhimatale avalañje vā. Sīsaghaṭṭāya vāti sīsaghaṭṭanappamāṇatalāya kuṭiyā vā. Avehāsavihāre vāti avehāsakuṭiyā bhūmiyaṃ katapaṇṇasālādīsu. Etthāpi ‘‘vissāsikavihāre’’ti idaṃ ‘‘attano puggalike anāpattī’’ti (pāci. 132) imassa anulomanato vuttaṃ.
១១០៤. យត្ថ បដាណិ វា ទិន្នាតិ យស្មិំ មញ្ចេ បាទសីសានំ ឧបរិ អដនិមត្ថកតោ តិរិយំ អាណិ បវេសិតា ហោតិ, តត្ថ អភិនិសីទតោ, អភិនិបជ្ជតោ វា ន ទោសោតិ យោជនា។ តត្ថាតិ បុព្ពេ វុត្តអបវេសិតបដាណិម្ហិ មញ្ចេ វា បីឋេ វា។ ‘‘ឋត្វា’’តិ ឥមិនា និបជ្ជនំ និវត្តេតិ។ លគេតីតិ ឧបរិពទ្ធអង្កុសសិក្កាទីសុ យំ កិញ្ចិ បរិក្ខារំ លគេតិ។ ឥទំ សិក្ខាបទំ សមុដ្ឋានតោ ឯឡកលោមេន សិក្ខាបទេន សមំ មតន្តិ យោជនា។
1104.Yattha paṭāṇi vā dinnāti yasmiṃ mañce pādasīsānaṃ upari aṭanimatthakato tiriyaṃ āṇi pavesitā hoti, tattha abhinisīdato, abhinipajjato vā na dosoti yojanā. Tatthāti pubbe vuttaapavesitapaṭāṇimhi mañce vā pīṭhe vā. ‘‘Ṭhatvā’’ti iminā nipajjanaṃ nivatteti. Lagetīti uparibaddhaaṅkusasikkādīsu yaṃ kiñci parikkhāraṃ lageti. Idaṃ sikkhāpadaṃ samuṭṭhānato eḷakalomena sikkhāpadena samaṃ matanti yojanā.
វេហាសកុដិកថាវណ្ណនា។
Vehāsakuṭikathāvaṇṇanā.
១១០៥. យាវ ទ្វារស្ស កោសម្ហាតិ ឯត្ថ ‘‘មហល្លកស្ស វិហារស្សា’’តិ សេសោ, ‘‘មហល្លកោ នាម វិហារោ សស្សាមិកោ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. ១៣៦) បាឡិយំ វុត្តត្តា ការាបេតានំ ទាយកានំ សម្ភវតោ មហល្លកស្ស ‘‘វិហារោ នាម ឧល្លិត្តោ វា ហោតិ អវលិត្តោ វា ឧល្លិត្តាវលិត្តោ វា’’តិ ទស្សិតភេទស្ស វិហារស្ស ទ្វារកោសសង្ខាតបិដ្ឋសង្ឃាដស្ស ‘‘សមន្តា ហត្ថបាសា’’តិ (បាចិ. ១៣៦) បាឡិយំ វុត្តទ្វារកវាដបុថុលប្បមាណទ្វារពាហសមីបំ អវធិំ កត្វាតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វារកោសោ នាម បិដ្ឋសង្ឃាដស្ស សមន្តា កវាដវិត្ថារប្បមាណោ ឱកាសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។
1105.Yāva dvārassa kosamhāti ettha ‘‘mahallakassa vihārassā’’ti seso, ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko vuccatī’’ti (pāci. 136) pāḷiyaṃ vuttattā kārāpetānaṃ dāyakānaṃ sambhavato mahallakassa ‘‘vihāro nāma ullitto vā hoti avalitto vā ullittāvalitto vā’’ti dassitabhedassa vihārassa dvārakosasaṅkhātapiṭṭhasaṅghāṭassa ‘‘samantā hatthapāsā’’ti (pāci. 136) pāḷiyaṃ vuttadvārakavāṭaputhulappamāṇadvārabāhasamīpaṃ avadhiṃ katvāti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dvārakoso nāma piṭṭhasaṅghāṭassa samantā kavāṭavitthārappamāṇo okāso’’ti (pāci. aṭṭha. 135).
អគ្គឡដ្ឋបនាយាតិ ឯត្ថ អគ្គឡសហចរិយេន តំសហិតទ្វារកវាដេន យុត្តទ្វារពាហានមេវ វុត្តត្តា ទ្វារពាហានំ និច្ចលត្ថាយាតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សកវាដស្ស ទ្វារពន្ធស្ស និច្ចលភាវត្ថាយាតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។ លិម្បិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ សេសោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។ តិណមត្តិកានំ ឧបរិ បុនប្បុនំ មត្តិកាលេបោ កាតព្ពោតិ អត្ថោ។
Aggaḷaṭṭhapanāyāti ettha aggaḷasahacariyena taṃsahitadvārakavāṭena yuttadvārabāhānameva vuttattā dvārabāhānaṃ niccalatthāyāti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sakavāṭassa dvārabandhassa niccalabhāvatthāyāti attho’’ti (pāci. aṭṭha. 135). Limpitabbanti ettha ‘‘punappuna’’nti seso. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vā’’ti (pāci. aṭṭha. 135). Tiṇamattikānaṃ upari punappunaṃ mattikālepo kātabboti attho.
១១០៦-៧. យោ ញេយ្យោ, អយំ នយោតិ សម្ពន្ធោ, ‘‘បុនប្បុនំ លិម្បិតព្ពំ វា លេបាបេតព្ពមេវ វា’’តិ យោ វុត្តោ, អយំ នយោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ។ អាលោកំ សន្ធេតិ បិធេតីតិ អាលោកសន្ធិ, វាតបានកវាដានមេតំ អធិវចនំ។ យថាហ ‘‘អាលោកសន្ធីតិ វាតបានកវាដកា វុច្ចន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។ ឯត្ថ កវាដស្ស សាមន្តា កវាដទ្វារផលកវិត្ថារប្បមាណំ លេបដ្ឋានំ។ យថាហ ‘‘សព្ពទិសាសុ កវាដវិត្ថារប្បមាណោ ឱកាសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។
1106-7. Yo ñeyyo, ayaṃ nayoti sambandho, ‘‘punappunaṃ limpitabbaṃ vā lepāpetabbameva vā’’ti yo vutto, ayaṃ nayo veditabboti attho. Ālokaṃ sandheti pidhetīti ālokasandhi, vātapānakavāṭānametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccantī’’ti (pāci. aṭṭha. 135). Ettha kavāṭassa sāmantā kavāṭadvāraphalakavitthārappamāṇaṃ lepaṭṭhānaṃ. Yathāha ‘‘sabbadisāsu kavāṭavitthārappamāṇo okāso’’ti (pāci. aṭṭha. 135).
ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – វាតបានកវាដស្ស សាមន្តា ទ្វារផលកវិត្ថារប្បមាណេ ឋានេ តិណ្ណំ មត្តិកានំ ឧបរិបិ យត្តកំ ពហលំ ឥច្ឆតិ, តត្តកេ ឋានេ អាលោកសន្ធិ បរិកម្មត្ថាយ លិម្បិតព្ពោ វា លេបាបេតព្ពោ វាតិ។ ‘‘បុនប្បុនំ ឆាទាបេសិ បុនប្បុនំ លេបាបេសី’’តិ (បាចិ. ១៣៤) ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នទោសេន សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា លេបំ អនុជានន្តេន ច ទ្វារពន្ធនស្ស សាមន្តា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេយេវ បទេសេ បុនប្បុនំ លេបស្ស អនុញ្ញាតត្តា តតោ អញ្ញត្ថ បុនប្បុនំ លិម្បេន្តស្ស វា លិម្បាបេន្តស្ស វា ភិត្តិយំ មត្តិកាហិ កត្តព្ពកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បុន ចតុត្ថលេបេ ទិន្នេ បាចិត្តិយេន ភវិតព្ពន្តិ វទន្តិ។ គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ បុនប្បុនំ លេបទានស្ស វុត្តប្បមាណតោ អញ្ញត្ថ បដិក្ខិត្តមត្តំ ឋបេត្វា បាចិត្តិយស្ស អវុត្តត្តា ទុក្កដំ អនុរូបន្តិ វុត្តំ។
Etthāyamadhippāyo – vātapānakavāṭassa sāmantā dvāraphalakavitthārappamāṇe ṭhāne tiṇṇaṃ mattikānaṃ uparipi yattakaṃ bahalaṃ icchati, tattake ṭhāne ālokasandhi parikammatthāya limpitabbo vā lepāpetabbo vāti. ‘‘Punappunaṃ chādāpesi punappunaṃ lepāpesī’’ti (pāci. 134) imasmiṃ vatthusmiṃ uppannadosena sikkhāpadassa paññattattā lepaṃ anujānantena ca dvārabandhanassa sāmantā aḍḍhateyyahatthappamāṇeyeva padese punappunaṃ lepassa anuññātattā tato aññattha punappunaṃ limpentassa vā limpāpentassa vā bhittiyaṃ mattikāhi kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna catutthalepe dinne pācittiyena bhavitabbanti vadanti. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi punappunaṃ lepadānassa vuttappamāṇato aññattha paṭikkhittamattaṃ ṭhapetvā pācittiyassa avuttattā dukkaṭaṃ anurūpanti vuttaṃ.
ឆទនស្សាតិ បទភាជនេ វុត្តានំ ឥដ្ឋកាសិលាសុធាតិណបណ្ណច្ឆទនានំ អញ្ញតរស្ស។ ទ្វត្តិបរិយាយន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បរិយាយេនាតិ បរិក្ខេបេន, ឯវំ ឆទនំ បន តិណបណ្ណេហិ លព្ភតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៦) វុត្តត្តា បរិយាយន្តិ តិណេហិ វា បណ្ណេហិ វា បរិក្ខិបិត្វា ឆទនមេវ គហេតព្ពំ។ ឥដ្ឋកាយ វា សិលាយ វា សុធាយ វា ឆទនេ លព្ភមានំ មគ្គេន ឆទនំ បន ឧបលក្ខណវសេន លព្ភតិ។ ទ្វត្តិបរិយាយេន ឆទនញ្ច ‘‘សព្ពម្បិ ចេតំ ឆទនំ ឆទនូបរិ វេទិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៦) អដ្ឋកថាវចនតោ ឧបរូបរិ ឆទនវសេន វេទិតព្ពំ។ ហរិតំ នាម បុព្ពណ្ណាទិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ហរិតន្តិ ចេត្ថ សត្តធញ្ញភេទំ បុព្ពណ្ណំ, មុគ្គមាសតិលកុលត្ថអលាពុកុម្ភណ្ឌាទិភេទញ្ច អបរណ្ណំ អធិប្បេត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។ ឥមេសុ អញ្ញតរស្សាភាវេន អហរិតំ នាម។
Chadanassāti padabhājane vuttānaṃ iṭṭhakāsilāsudhātiṇapaṇṇacchadanānaṃ aññatarassa. Dvattipariyāyanti ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pariyāyenāti parikkhepena, evaṃ chadanaṃ pana tiṇapaṇṇehi labbhatī’’ti (pāci. aṭṭha. 136) vuttattā pariyāyanti tiṇehi vā paṇṇehi vā parikkhipitvā chadanameva gahetabbaṃ. Iṭṭhakāya vā silāya vā sudhāya vā chadane labbhamānaṃ maggena chadanaṃ pana upalakkhaṇavasena labbhati. Dvattipariyāyena chadanañca ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti (pāci. aṭṭha. 136) aṭṭhakathāvacanato uparūpari chadanavasena veditabbaṃ. Haritaṃ nāma pubbaṇṇādi. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘haritanti cettha sattadhaññabhedaṃ pubbaṇṇaṃ, muggamāsatilakulatthaalābukumbhaṇḍādibhedañca aparaṇṇaṃ adhippeta’’nti (pāci. aṭṭha. 135). Imesu aññatarassābhāvena aharitaṃ nāma.
អធិដ្ឋេយ្យន្តិ វិធាតព្ពំ។ តតោ ឧទ្ធន្តិ តីហិ បរិយាយេហិ វា តីហិ មគ្គេហិ វា ឧទ្ធំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តិណ្ណំ មគ្គានំ វា បរិយាយានំ វា ឧបរី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៦)។ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ វក្ខមានទូរតាយ យុត្តេ អហរិតដ្ឋានេ ឋត្វា សំវិទហិត្វា តិក្ខត្តុំ ឆាទាបេត្វា តតិយវារេ ‘‘ឯវំ ករោហី’’តិ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ពំ។ អបក្កមន្តេន តុណ្ហីភូតេន ឋាតព្ពំ, តតោ ឧត្តរិ ចតុត្ថវារេ ឆទនត្ថំ វិទហន្តស្ស ឥដ្ឋកាទិគណនាយ, តិណេសុ តិណគណនាយ, បណ្ណេសុ បណ្ណគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ បាឡិយំ ‘‘មគ្គេន ឆាទេន្តស្ស ទ្វេ មគ្គេ អធិដ្ឋហិត្វា តតិយាយ មគ្គំ អាណាបេត្វា បក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ១៣៦)។ តតិយាយ មគ្គន្តិ ឯត្ថ តតិយាយាតិ ឧបយោគត្ថេ សម្បទានវចនំ, តតិយំ មគ្គន្តិ អត្ថោ។ តត្ថាតិ ហរិតេ, ‘‘សចេ ហរិតេ ឋិតោ អធិដ្ឋាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១៣៧) វចនតោ អធិដ្ឋានាយ តិដ្ឋតោតិ លព្ភតិ។ ពីជរោបនតោ បដ្ឋាយ យាវ សស្សំ តិដ្ឋតិ, តាវ ហរិតំ នាម។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យស្មិម្បិ ខេត្តេ វុត្តំ ពីជំ ន តាវ សម្បជ្ជតិ, វស្សេ បន បតិតេ សម្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥)។
Adhiṭṭheyyanti vidhātabbaṃ. Tato uddhanti tīhi pariyāyehi vā tīhi maggehi vā uddhaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vā pariyāyānaṃ vā uparī’’ti (pāci. aṭṭha. 136). Pācittiyaṃ hotīti vakkhamānadūratāya yutte aharitaṭṭhāne ṭhatvā saṃvidahitvā tikkhattuṃ chādāpetvā tatiyavāre ‘‘evaṃ karohī’’ti āṇāpetvā pakkamitabbaṃ. Apakkamantena tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, tato uttari catutthavāre chadanatthaṃ vidahantassa iṭṭhakādigaṇanāya, tiṇesu tiṇagaṇanāya, paṇṇesu paṇṇagaṇanāya pācittiyanti vuttaṃ hoti. Yathāha pāḷiyaṃ ‘‘maggena chādentassa dve magge adhiṭṭhahitvā tatiyāya maggaṃ āṇāpetvā pakkamitabba’’ntiādi (pāci. 136). Tatiyāya magganti ettha tatiyāyāti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. Tatthāti harite, ‘‘sace harite ṭhito adhiṭṭhāti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 137) vacanato adhiṭṭhānāya tiṭṭhatoti labbhati. Bījaropanato paṭṭhāya yāva sassaṃ tiṭṭhati, tāva haritaṃ nāma. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmimpi khette vuttaṃ bījaṃ na tāva sampajjati, vasse pana patite sampajjissatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 135).
១១០៨-៩. អហរិតដ្ឋានេបិ តិដ្ឋតោ បរិច្ឆេទំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បិដ្ឋិវំសេ’’តិអាទិ។ ‘‘បិដ្ឋិវំសេ’’តិ ឥទំ វំសយុត្តសេនាសនវសេន វុត្តំ។ កណ្ណិកំ គាហាបេត្វា កតសេនាសនស្សាបិ ឧបលក្ខណំ ហោតិ។ បិដ្ឋិវំសេតិ ច ‘‘គង្គាយំ ឃោសោ’’តិអាទីសុ វិយ សាមីបិកាធារេ ភុម្មំ។ កុតោយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ? អដ្ឋកថាយំ ‘‘បិដ្ឋិវំសស្ស វា កូដាគារកណ្ណិកាយ វា ឧបរិ, ថុបិកាយ វា បស្សេ និសិន្នោ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៥) វុត្តវិធានតោ លព្ភតិ។ ‘‘និសិន្នោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ឋិតោតិ ឯត្ថ គតិនិវត្តិសាមញ្ញេន និសិន្នោ ច វុត្តោតិ គហេតព្ពោ។ យស្មិំ ឋានេតិ ឯត្ថ ‘‘អហរិតេ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ ‘‘ឋាតុ’’ន្តិ ឥទំ អធិដ្ឋានករណត្ថាយ ឋានំ គហេត្វា វុត្តន្តិ ‘‘តស្ស អន្តោ អហរិតេបិ ឋត្វា អធិដ្ឋាតុំ ន លព្ភតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៦) អដ្ឋកថាវចនតោ វិញ្ញាយតិ។
1108-9. Aharitaṭṭhānepi tiṭṭhato paricchedaṃ dassetumāha ‘‘piṭṭhivaṃse’’tiādi. ‘‘Piṭṭhivaṃse’’ti idaṃ vaṃsayuttasenāsanavasena vuttaṃ. Kaṇṇikaṃ gāhāpetvā katasenāsanassāpi upalakkhaṇaṃ hoti. Piṭṭhivaṃseti ca ‘‘gaṅgāyaṃ ghoso’’tiādīsu viya sāmīpikādhāre bhummaṃ. Kutoyaṃ viseso labbhatīti? Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘piṭṭhivaṃsassa vā kūṭāgārakaṇṇikāya vā upari, thupikāya vā passe nisinno hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 135) vuttavidhānato labbhati. ‘‘Nisinno’’ti aṭṭhakathāvacanato ṭhitoti ettha gatinivattisāmaññena nisinno ca vuttoti gahetabbo. Yasmiṃ ṭhāneti ettha ‘‘aharite’’ti pakaraṇato labbhati. ‘‘Ṭhātu’’nti idaṃ adhiṭṭhānakaraṇatthāya ṭhānaṃ gahetvā vuttanti ‘‘tassa anto aharitepi ṭhatvā adhiṭṭhātuṃ na labbhatī’’ti (pāci. aṭṭha. 136) aṭṭhakathāvacanato viññāyati.
បតនោកាសតោតិ ឯត្ថ បឋមត្ថេ តោ-បច្ចយោ។ តញ្ហិ ឋានំ វិហារស្ស បតនោកាសោតិ យោជនា។ ហីតិ ហេតុអត្ថេ វត្តមានតោ យស្មា អហរិតេ បតន្តស្ស វិហារស្សេតំ ឋានំ បតនោកាសោ, តស្មា តត្ថ ឋាតុំ ន វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ។
Patanokāsatoti ettha paṭhamatthe to-paccayo. Tañhi ṭhānaṃ vihārassa patanokāsoti yojanā. Hīti hetuatthe vattamānato yasmā aharite patantassa vihārassetaṃ ṭhānaṃ patanokāso, tasmā tattha ṭhātuṃ na vaṭṭatīti gahetabbaṃ.
១១១១. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អាទោ តាវ វិហារបទស្ស បទភាជនេ ‘‘វិហារោ នាម ឧល្លិត្តោ វា’’តិអាទិវុត្តត្តា (បាចិ. អដ្ឋ. ១៣៦) តព្ពិបរិយាយតោ តិណេហេវ កតឆទនភិត្តិកា កុដិ តិណកុដិកាតិ វិញ្ញាយតីតិ តិណឆទនា កុដិកា តិណកុដិកា។
1111. Imasmiṃ sikkhāpade ādo tāva vihārapadassa padabhājane ‘‘vihāro nāma ullitto vā’’tiādivuttattā (pāci. aṭṭha. 136) tabbipariyāyato tiṇeheva katachadanabhittikā kuṭi tiṇakuṭikāti viññāyatīti tiṇachadanā kuṭikā tiṇakuṭikā.
ទ្វត្តិបរិយាយកថាវណ្ណនា។
Dvattipariyāyakathāvaṇṇanā.
១១១២. ជានន្តិ តោយស្ស សប្បាណកភាវំ ជានន្តោ។ សិញ្ចេយ្យ សិញ្ចាបេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘តេន ឧទកេនា’’តិ វត្តព្ពំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេន ឧទកេន សយំ វា សិញ្ចេយ្យា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៤០)។
1112.Jānanti toyassa sappāṇakabhāvaṃ jānanto. Siñceyya siñcāpeyyāti ettha ‘‘tena udakenā’’ti vattabbaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tena udakena sayaṃ vā siñceyyā’’tiādi (pāci. aṭṭha. 140).
១១១៣. យោ បន ធារំ អច្ឆិន្ទិត្វា សចេ មត្តិកំ សិញ្ចេយ្យ, ឯវំ សិញ្ចតោ តស្សាតិ យោជនា។
1113. Yo pana dhāraṃ acchinditvā sace mattikaṃ siñceyya, evaṃ siñcato tassāti yojanā.
១១១៤-៥. សន្ទមានកន្តិ តោយវាហិនិំ។ មាតិកំ អាឡិំ។ សម្មុខំ ករោន្តស្សាតិ ឧទកំ ន្ហាយិតុមិច្ឆិតំ យទិ, សយំ អភិមុខំ ករោន្តស្ស។ តត្ថ តត្ថ ពន្ធតោ អស្ស ភិក្ខុស្ស បយោគគណនាយ អាបត្តិ សិយាតិ យោជនា។ បយោគគណនាតិ បយោគគណនាយ, ឧទកំ ពន្ធិត្វា ពន្ធិត្វា យថិច្ឆិតទិសាភិមុខករណបយោគានំ គណនាយាតិ អត្ថោ។
1114-5.Sandamānakanti toyavāhiniṃ. Mātikaṃ āḷiṃ. Sammukhaṃ karontassāti udakaṃ nhāyitumicchitaṃ yadi, sayaṃ abhimukhaṃ karontassa. Tattha tattha bandhato assa bhikkhussa payogagaṇanāya āpatti siyāti yojanā. Payogagaṇanāti payogagaṇanāya, udakaṃ bandhitvā bandhitvā yathicchitadisābhimukhakaraṇapayogānaṃ gaṇanāyāti attho.
១១១៦-៧. យំ ជលំ តិណាទិម្ហិ បក្ខិត្តេ សចេ ខយំ វា អាវិលត្តំ វា គច្ឆតិ, តាទិសេ ឧទកេ មត្តិកំ, តិណមេវ វា សចេ សកដបុណ្ណម្បិ ឯកតោ បក្ខិបេយ្យ, ឯវំ បក្ខិបន្តស្ស ឯកា បាចិត្តិ។ ឯកេកំ មត្តិកំ, តិណមេវ វា។ វា-សទ្ទេន កដ្ឋគោមយាទិំ វា បក្ខិបន្តស្ស បយោគគណនាយ បាចិត្តិយន្តិ យោជនា។ អាវិលត្តន្តិ បាណកា យថា នស្សន្តិ, តថា អាលុឡិតភាវំ។ ឥមិនា ឯវំ អវិនស្សមានបាណកេ មហាឧទកេ តិណាទិំ បក្ខិបន្តស្ស អនាបត្តិភាវំ ទីបេតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥទំ បន មហាឧទកំ…បេ.… សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៤០)។
1116-7. Yaṃ jalaṃ tiṇādimhi pakkhitte sace khayaṃ vā āvilattaṃ vā gacchati, tādise udake mattikaṃ, tiṇameva vā sace sakaṭapuṇṇampi ekato pakkhipeyya, evaṃ pakkhipantassa ekā pācitti. Ekekaṃ mattikaṃ, tiṇameva vā. Vā-saddena kaṭṭhagomayādiṃ vā pakkhipantassa payogagaṇanāya pācittiyanti yojanā. Āvilattanti pāṇakā yathā nassanti, tathā āluḷitabhāvaṃ. Iminā evaṃ avinassamānapāṇake mahāudake tiṇādiṃ pakkhipantassa anāpattibhāvaṃ dīpeti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘idaṃ pana mahāudakaṃ…pe… sandhāya vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 140).
១១១៨. ទុក្កដំ ហោតីតិ អាណាបនបច្ចយា ទុក្កដំ ហោតិ។ ឯកា បាចិត្តិ។
1118.Dukkaṭaṃ hotīti āṇāpanapaccayā dukkaṭaṃ hoti. Ekā pācitti.
១១១៩. សព្ពត្ថាតិ សប្បាណកេ ច អប្បាណកេ ច។ វិមតិស្សាតិ សហចរិយេន វិមតិសហិតមាហ។
1119.Sabbatthāti sappāṇake ca appāṇake ca. Vimatissāti sahacariyena vimatisahitamāha.
១១២០. ‘‘សព្ពត្ថាបាណសញ្ញិស្សា’’តិអាទីសុ អធិការតោ លព្ភមានំ ‘‘សិញ្ចនាទីសុ យំ កិញ្ចិ ករោន្តស្សា’’តិ ឥទំ បច្ចេកំ សម្ពន្ធនីយំ។ សព្ពត្ថាតិ សប្បាណកេ, អប្បាណកេ ច។ អបាណសញ្ញិស្សាតិ ឯវំ កតេន បយោគេន នស្សមានា បាណកា ន សន្តីតិសញ្ញិស្ស។ អសញ្ចិច្ចាតិ យថា បាណកា ន នស្សន្តិ, ឯវំ ឃដាទីហិ គហិតំ សប្បាណកឧទកំ ឧទកេយេវ ឱសិញ្ចន្តស្ស វា ឱសិញ្ចាបេន្តស្ស វា វដ្ដិត្វា តស្មិំ ឧទកេ តិណាទិម្ហិ បតិតេ អសញ្ចិច្ច កតំ នាម ហោតិ។ អសតិស្សាតិ អសតិយា ករោន្តស្ស។ អជានតោតិ បាណកានំ អត្ថិភាវំ អជានិត្វា ករោន្តស្ស។
1120.‘‘Sabbatthāpāṇasaññissā’’tiādīsu adhikārato labbhamānaṃ ‘‘siñcanādīsu yaṃ kiñci karontassā’’ti idaṃ paccekaṃ sambandhanīyaṃ. Sabbatthāti sappāṇake, appāṇake ca. Apāṇasaññissāti evaṃ katena payogena nassamānā pāṇakā na santītisaññissa. Asañciccāti yathā pāṇakā na nassanti, evaṃ ghaṭādīhi gahitaṃ sappāṇakaudakaṃ udakeyeva osiñcantassa vā osiñcāpentassa vā vaṭṭitvā tasmiṃ udake tiṇādimhi patite asañcicca kataṃ nāma hoti. Asatissāti asatiyā karontassa. Ajānatoti pāṇakānaṃ atthibhāvaṃ ajānitvā karontassa.
១១២១-២. វធកចិត្តេ សតិ សត្តមេ សប្បាណកវគ្គេ បឋមសិក្ខាបទស្ស វិសយភាវតោ តតោ វិសេសេតុមាហ ‘‘វិនា វធកចិត្តេនា’’តិ។ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បាឡិយំ (បាចិ. ១៤០) ‘‘សប្បាណកំ ឧទក’’ន្តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាគតំ បឋមង្គញ្ច ‘‘ជាន’’ន្តិ ឥមិនា ទុតិយង្គញ្ច ‘‘សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វា’’តិ ឥមិនា ចតុត្ថង្គញ្ច វុត្តំ, ន វុត្តំ តតិយង្គំ។ តញ្ច ខោ វធកចិត្តស្ស សត្តមវគ្គេ បឋមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយវចនតោ ឯត្ថ តទភាវលក្ខណំ តតិយង្គំ វុត្តមេវ ហោតីតិអធិប្បាយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិនា វធកចិត្តេនា’’តិ។ តេនេវាហ ‘‘ចត្តារេវស្ស អង្គានិ, និទ្ទិដ្ឋានិ មហេសិនា’’តិ។ អស្សាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស។
1121-2. Vadhakacitte sati sattame sappāṇakavagge paṭhamasikkhāpadassa visayabhāvato tato visesetumāha ‘‘vinā vadhakacittenā’’ti. Imasmiṃ sikkhāpade pāḷiyaṃ (pāci. 140) ‘‘sappāṇakaṃ udaka’’nti iminā aṭṭhakathāgataṃ paṭhamaṅgañca ‘‘jāna’’nti iminā dutiyaṅgañca ‘‘siñceyya vā siñcāpeyya vā’’ti iminā catutthaṅgañca vuttaṃ, na vuttaṃ tatiyaṅgaṃ. Tañca kho vadhakacittassa sattamavagge paṭhamasikkhāpadena pācittiyavacanato ettha tadabhāvalakkhaṇaṃ tatiyaṅgaṃ vuttameva hotītiadhippāyena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti āha ‘‘vinā vadhakacittenā’’ti. Tenevāha ‘‘cattārevassa aṅgāni, niddiṭṭhāni mahesinā’’ti. Assāti imassa sikkhāpadassa.
១១២៣. សប្បាណកសញ្ញិស្ស ‘‘បរិភោគេន បាណកា មរិស្សន្តី’’តិ បុព្ពភាគេ ជានន្តស្សាបិ សិញ្ចនសិញ្ចាបនំ ‘‘បទីបេ និបតិត្វា បដង្គាទិបាណកា មរិស្សន្តី’’តិ ជានន្តស្ស បទីបុជ្ជលនំ វិយ វិនាបិ វធកចេតនាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិវជ្ជំ តិចិត្ត’’ន្តិ។ ឯត្ថ កិស្មិញ្ចិ កុបិតស្ស វា កីឡាបសុតស្ស វា សិញ្ចតោ អកុសលចិត្តំ, មាលាគច្ឆាទិំ សិញ្ចតោ កុសលចិត្តំ, បណ្ណត្តិំ អជានតោ ខីណាសវស្ស អព្យាកតចិត្តន្តិ តិចិត្តំ វេទិតព្ពំ។ តស្សាតិ សត្តមវគ្គេ បឋមសិក្ខាបទស្ស។ អស្ស ចាតិ ឥមស្ស សិញ្ចនសិក្ខាបទស្ស ច។ ឥទំ វិសេសនន្តិ ឥទំ នានាករណំ។ ឯត្ថ ឥមស្មិំ បករណេ និទ្ទិដ្ឋំ បកាសិតន្តិ អត្ថោ។ តំ លោកវជ្ជំ, ឥទំ បណ្ណត្តិវជ្ជំ។ តំ អកុសលចិត្តំ, ឥទំ តិចិត្តំ។ តំ ទុក្ខវេទនំ, ឥទំ តិវេទនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
1123. Sappāṇakasaññissa ‘‘paribhogena pāṇakā marissantī’’ti pubbabhāge jānantassāpi siñcanasiñcāpanaṃ ‘‘padīpe nipatitvā paṭaṅgādipāṇakā marissantī’’ti jānantassa padīpujjalanaṃ viya vināpi vadhakacetanāya hotīti āha ‘‘paṇṇattivajjaṃ ticitta’’nti. Ettha kismiñci kupitassa vā kīḷāpasutassa vā siñcato akusalacittaṃ, mālāgacchādiṃ siñcato kusalacittaṃ, paṇṇattiṃ ajānato khīṇāsavassa abyākatacittanti ticittaṃ veditabbaṃ. Tassāti sattamavagge paṭhamasikkhāpadassa. Assa cāti imassa siñcanasikkhāpadassa ca. Idaṃ visesananti idaṃ nānākaraṇaṃ. Ettha imasmiṃ pakaraṇe niddiṭṭhaṃ pakāsitanti attho. Taṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ. Taṃ akusalacittaṃ, idaṃ ticittaṃ. Taṃ dukkhavedanaṃ, idaṃ tivedananti vuttaṃ hoti.
សត្តមវគ្គេ ទុតិយស្ស ឥមស្ស ច កោ វិសេសោតិ ចេ? ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស ‘‘សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វា’’តិ ពាហិរបរិភោគវសេន បឋមំ បញ្ញត្តត្តា ‘‘សប្បាណកំ ឧទកំ បរិភុញ្ជេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៣៨៨) សិក្ខាបទំ អត្តនោ នហានបានាទិបរិភោគវសេន បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ។ តស្មិំ វា បឋមំ បញ្ញត្តេបិ អត្តនោ បរិភោគវសេនេវ បញ្ញត្តត្តា បុន ឥទំ សិក្ខាបទំ ពាហិរបរិភោគវសេន បញ្ញត្តន្តិ គហេតព្ពំ។
Sattamavagge dutiyassa imassa ca ko visesoti ce? Imassa sikkhāpadassa ‘‘siñceyya vā siñcāpeyya vā’’ti bāhiraparibhogavasena paṭhamaṃ paññattattā ‘‘sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyyā’’ti (pāci. 388) sikkhāpadaṃ attano nahānapānādiparibhogavasena paññattanti veditabbaṃ. Tasmiṃ vā paṭhamaṃ paññattepi attano paribhogavaseneva paññattattā puna idaṃ sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogavasena paññattanti gahetabbaṃ.
សប្បាណកកថាវណ្ណនា។
Sappāṇakakathāvaṇṇanā.
សេនាសនវគ្គោ ទុតិយោ។
Senāsanavaggo dutiyo.
១១២៤-៦. អដ្ឋង្គយុត្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សីលវា’’តិអាទិ ឯកមង្គំ, ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិអាទិ ទុតិយំ, ‘‘ឧភយានិ ខោ បនស្សា’’តិអាទិ តតិយំ, ‘‘កល្យាណវាចោ ហោតី’’តិអាទិ ចតុត្ថំ, ‘‘យេភុយ្យេន ភិក្ខុនីនំ បិយោ ហោតិ មនាបោ’’តិ បញ្ចមំ, ‘‘បដិពលោ ហោតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិ ឆដ្ឋំ, ‘‘ន ខោ បនេតំ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សា’’តិអាទិ សត្តមំ, ‘‘វីសតិវស្សោ វា ហោតិ អតិរេកវីសតិវស្សោ វា’’តិ អដ្ឋមន្តិ ឯតានិ បាឋាគតានិ អដ្ឋ អង្គានិ នាម។ ភិក្ខុនីនំ ឱវាទោ, តទត្ថាយ សម្មុតីតិ វិគ្គហោ។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។ ញត្តិ ចតុត្ថី យស្ស កម្មស្សាតិ វិគ្គហោ។ ‘‘កម្មេនា’’តិ សេសោ។
1124-6.Aṭṭhaṅgayuttassāti ettha ‘‘sīlavā’’tiādi ekamaṅgaṃ, ‘‘bahussuto’’tiādi dutiyaṃ, ‘‘ubhayāni kho panassā’’tiādi tatiyaṃ, ‘‘kalyāṇavāco hotī’’tiādi catutthaṃ, ‘‘yebhuyyena bhikkhunīnaṃ piyo hoti manāpo’’ti pañcamaṃ, ‘‘paṭibalo hoti bhikkhuniyo ovaditu’’nti chaṭṭhaṃ, ‘‘na kho panetaṃ bhagavantaṃ uddissā’’tiādi sattamaṃ, ‘‘vīsativasso vā hoti atirekavīsativasso vā’’ti aṭṭhamanti etāni pāṭhāgatāni aṭṭha aṅgāni nāma. Bhikkhunīnaṃ ovādo, tadatthāya sammutīti viggaho. Idhāti imasmiṃ sikkhāpade. Ñatti catutthī yassa kammassāti viggaho. ‘‘Kammenā’’ti seso.
អដ្ឋង្គយុត្តស្ស ភិក្ខុស្ស មហេសិនា ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន យា ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិ ឥធ អនុញ្ញាតា, តាយ អសម្មតោ យោ ភិក្ខូតិ យោជនា។
Aṭṭhaṅgayuttassa bhikkhussa mahesinā ñatticatutthena kammena yā bhikkhunovādakasammuti idha anuññātā, tāya asammato yo bhikkhūti yojanā.
គរុធម្មេហិ អដ្ឋហីតិ ‘‘វស្សសតូបសម្បន្នាយ ភិក្ខុនិយា តទហុបសម្បន្នស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ បច្ចុបដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ កាតព្ព’’ន្តិអាទីហិ (បាចិ. ១៤៩) បាឡិយំ អាគតេហិ អដ្ឋហិ គរុធម្មេហិ។ ឯកំ ភិក្ខុនិំ, សម្ពហុលា វា ភិក្ខុនិយោតិ ឥទំ បករណតោ លព្ភតិ។ ឱសារេន្តោវាតិ បាឡិំ ឧច្ចារេន្តោវ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឱសារេតព្ពាតិ បាឡិ វត្តព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៤៩)។ តេ ធម្មេតិ បុព្ពេ វុត្តេ តេ អដ្ឋ គរុធម្មេ។ ឱវទេយ្យាតិ អដ្ឋគរុធម្មបាឡិភាសនសង្ខាតំ ឱវាទំ ករេយ្យ។
Garudhammehi aṭṭhahīti ‘‘vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahupasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccupaṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabba’’ntiādīhi (pāci. 149) pāḷiyaṃ āgatehi aṭṭhahi garudhammehi. Ekaṃ bhikkhuniṃ, sambahulā vā bhikkhuniyoti idaṃ pakaraṇato labbhati. Osārentovāti pāḷiṃ uccārentova. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘osāretabbāti pāḷi vattabbā’’ti (pāci. aṭṭha. 149). Te dhammeti pubbe vutte te aṭṭha garudhamme. Ovadeyyāti aṭṭhagarudhammapāḷibhāsanasaṅkhātaṃ ovādaṃ kareyya.
កិំ វុត្តំ ហោតិ? បាដិបទេ ឱវាទត្ថាយ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ភិក្ខុនិយោ ‘‘តេន ភិក្ខុនា’’តិអាទិនា បាឋាគតនយេន ‘‘សមគ្គត្ថ ភគិនិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សមគ្គម្ហយ្យា’’តិ យទិ វទេយ្យុំ, ‘‘វត្តន្តិ ភគិនិយោ អដ្ឋ គរុធម្មា’’តិ បុនបិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វត្តន្តយ្យា’’តិ យទិ វទេយ្យុំ, ‘‘ឯសោ ភគិនិយោ ឱវាទោ’’តិ និយ្យាទេយ្យ។ ‘‘ន វត្តន្តយ្យា’’តិ យទិ វទេយ្យុំ, ‘‘វស្សសតូបសម្បន្នាយា’’តិអាទិនា អដ្ឋគរុធម្មបាឡិភាសនវសេន ឱវាទំ ករេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘ឱសារេន្តោវ តេ ធម្មេ ឱវទេយ្យា’’តិ។
Kiṃ vuttaṃ hoti? Pāṭipade ovādatthāya āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā bhikkhuniyo ‘‘tena bhikkhunā’’tiādinā pāṭhāgatanayena ‘‘samaggattha bhaginiyo’’ti pucchitvā ‘‘samaggamhayyā’’ti yadi vadeyyuṃ, ‘‘vattanti bhaginiyo aṭṭha garudhammā’’ti punapi pucchitvā ‘‘vattantayyā’’ti yadi vadeyyuṃ, ‘‘eso bhaginiyo ovādo’’ti niyyādeyya. ‘‘Na vattantayyā’’ti yadi vadeyyuṃ, ‘‘vassasatūpasampannāyā’’tiādinā aṭṭhagarudhammapāḷibhāsanavasena ovādaṃ kareyyāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘osārentova te dhamme ovadeyyā’’ti.
១១២៧. អញ្ញេន ធម្មេនាតិ សុត្តន្តេន វា អភិធម្មេន វា។ ឯកតោឧបសម្បន្នន្តិ ភិក្ខុនិសង្ឃេយេវ ឧបសម្បន្នំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ ឯកតោឧបសម្បន្នាយា’’តិ។ តថាតិ ឱវទន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ។
1127.Aññena dhammenāti suttantena vā abhidhammena vā. Ekatoupasampannanti bhikkhunisaṅgheyeva upasampannaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhikkhunīnaṃ santike ekatoupasampannāyā’’ti. Tathāti ovadantassa dukkaṭanti dasseti.
១១២៨. ភិក្ខូនំ សន្តិកេយេវ ឧបសម្បន្នន្តិ មហាបជាបតិយា គោតមិយា សទ្ធិំ បព្ពជិតា បញ្ចសតា សាកិយានិយោ សង្គណ្ហាតិ។ លិង្គវិបល្លាសេ ឧបសម្បន្នភិក្ខុនោ លិង្គបរិវត្តនេ សតិ តថា បាចិត្តិ ឯវ បកាសិតាតិ អត្ថោ។
1128.Bhikkhūnaṃ santikeyeva upasampannanti mahāpajāpatiyā gotamiyā saddhiṃ pabbajitā pañcasatā sākiyāniyo saṅgaṇhāti. Liṅgavipallāse upasampannabhikkhuno liṅgaparivattane sati tathā pācitti eva pakāsitāti attho.
១១២៩. ឱវាទំ អនិយ្យាទេត្វាតិ ‘‘វត្តន្តិ ភគិនិយោ អដ្ឋ គរុធម្មា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វត្តន្តយ្យា’’តិ វុត្តេតិ ឯត្ថាបិ សោយេវត្ថោ។
1129.Ovādaṃaniyyādetvāti ‘‘vattanti bhaginiyo aṭṭha garudhammā’’ti pucchitvā ‘‘vattantayyā’’ti vutteti etthāpi soyevattho.
១១៣០. គរុធម្មេហិ ឱវទតោ ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1130. Garudhammehi ovadato dukkaṭanti yojanā.
១១៣១. អគណ្ហន្តស្ស ឱវាទន្តិ ឯត្ថ ឱវាទត្ថំ យាចនសន្ទេសោ តទត្ថតាយ ឱវាទោតិ គហិតោតិ ឱវាទសាសនំ អសម្បដិច្ឆន្តស្សាតិ អត្ថោ។ អបច្ចាហរតោបិ តន្តិ តំ អត្តនា គហិតំ ឱវាទសាសនំ ឧបោសថគ្គេ អារោចេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន ទិន្នំ បដិសាសនំ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស នេត្វា អវទន្តស្សាបិ។ ពាលន្តិ សាសនសម្បដិច្ឆនញ្ច ឧបោសថគ្គំ នេត្វា អារោចនញ្ច បដិសាសនំ ហរិត្វា បាដិបទេ ភិក្ខុនិសង្ឃគណបុគ្គលានំ យថានុរូបំ បច្ចារោចនញ្ច កាតុំ អជាននតាយ ពាលំ។ គិលានន្តិ ឧបោសថគ្គំ គន្ត្វាបិ អារោចនស្ស ពាធកេន គេលញ្ញេន សមន្នាគតំ គិលានំ។ គមិកន្តិ បាដិបទំ អនិសីទិត្វា គន្តព្ពំ អច្ចាយិកគមនំ គមិកញ្ច ឋបេត្វា ទុក្កដំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ។
1131.Agaṇhantassa ovādanti ettha ovādatthaṃ yācanasandeso tadatthatāya ovādoti gahitoti ovādasāsanaṃ asampaṭicchantassāti attho. Apaccāharatopi tanti taṃ attanā gahitaṃ ovādasāsanaṃ uposathagge ārocetvā pātimokkhuddesakena dinnaṃ paṭisāsanaṃ bhikkhunisaṅghassa netvā avadantassāpi. Bālanti sāsanasampaṭicchanañca uposathaggaṃ netvā ārocanañca paṭisāsanaṃ haritvā pāṭipade bhikkhunisaṅghagaṇapuggalānaṃ yathānurūpaṃ paccārocanañca kātuṃ ajānanatāya bālaṃ. Gilānanti uposathaggaṃ gantvāpi ārocanassa bādhakena gelaññena samannāgataṃ gilānaṃ. Gamikanti pāṭipadaṃ anisīditvā gantabbaṃ accāyikagamanaṃ gamikañca ṭhapetvā dukkaṭaṃ siyāti sambandho.
១១៣២. កម្មស្មិន្តិ ឯត្ថ កម្ម-សទ្ទេន ភិក្ខុនោវាទកស្ស ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ទិន្នំ សម្មុតិកម្មំ អធិប្បេតន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ ញត្តិំ, កម្មវាចញ្ច បរិហាបេត្វា, បរិវត្តេត្វា វា កតំ ចេ, អធម្មកម្មំ នាម។ វគ្គេតិ ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អនាហរណេន វា សន្និបតិតានំ ឧក្កោដេន វា វគ្គេ សតិ។ តិកបាចិត្តិយំ សិយាតិ ‘‘អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, វេមតិកោ ឱវទតិ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៥០) អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញិបក្ខេ វុត្តបាចិត្តិយត្តយំ ហោតិ។
1132.Kammasminti ettha kamma-saddena bhikkhunovādakassa ñatticatutthena kammena dinnaṃ sammutikammaṃ adhippetanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ñattiṃ, kammavācañca parihāpetvā, parivattetvā vā kataṃ ce, adhammakammaṃ nāma. Vaggeti chandārahānaṃ chandassa anāharaṇena vā sannipatitānaṃ ukkoṭena vā vagge sati. Tikapācittiyaṃ siyāti ‘‘adhammakamme adhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadati, vematiko ovadati, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 150) adhammakamme adhammakammasaññipakkhe vuttapācittiyattayaṃ hoti.
១១៣៣. អធម្មេ បន កម្មស្មិំ វេមតិកស្សាបីតិ យោជនា។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘វគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃស្មិំ, តិកបាចិត្តិយំ សិយា’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតិ។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? អធម្មកម្មេ វេមតិកបក្ខេ ‘‘វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៥០) អធម្មិកកម្មេយេវ វិមតិវារេ វុត្តតិកបាចិត្តិយំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘ធម្មកម្មន្តិ សញ្ញិនោ’’តិ ឥមិនាបិ ‘‘អធម្មេ បន កម្មស្មិ’’ន្តិ ឥទំ យោជេតព្ពំ, ‘‘តថា’’តិ សម្ពន្ធោ, តេន ‘‘វគ្គេ’’តិអាទិកំ សង្គណ្ហាតិ។ ‘‘អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៥០) វុត្តំ តិកបាចិត្តិយំ ហោតិ។ ឯវមេតា បាចិត្តិយោ សន្ធាយាហ ‘‘នវ បាចិត្តិយោ វុត្តា’’តិ។
1133. Adhamme pana kammasmiṃ vematikassāpīti yojanā. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘vagge bhikkhunisaṅghasmiṃ, tikapācittiyaṃ siyā’’ti idaṃ saṅgaṇhāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Adhammakamme vematikapakkhe ‘‘vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 150) adhammikakammeyeva vimativāre vuttatikapācittiyaṃ hotīti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhammakammanti saññino’’ti imināpi ‘‘adhamme pana kammasmi’’nti idaṃ yojetabbaṃ, ‘‘tathā’’ti sambandho, tena ‘‘vagge’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Adhammakamme dhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadati, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 150) vuttaṃ tikapācittiyaṃ hoti. Evametā pācittiyo sandhāyāha ‘‘nava pācittiyo vuttā’’ti.
ឥមស្មិំ វិយ អធម្មកម្មវារេ ‘‘សមគ្គេ ភិក្ខុនិសង្ឃស្មិ’’ន្តិ វិកប្បេ ច ឯវមេវ នវ បាចិត្តិយោ ហោន្តីតិ អតិទិសន្តោ ‘‘សមគ្គេបិ ច តត្តកា’’តិ អាហ។ យថាហ ‘‘អធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ អធម្មកម្មេ វេមតិកោ សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៥០)។
Imasmiṃ viya adhammakammavāre ‘‘samagge bhikkhunisaṅghasmi’’nti vikappe ca evameva nava pācittiyo hontīti atidisanto ‘‘samaggepi ca tattakā’’ti āha. Yathāha ‘‘adhammakamme adhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassa. Adhammakamme vematiko samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassa. Adhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 150).
១១៣៤. ទ្វិន្នំ នវកានំ វសាតិ យថាទស្សិតំ វគ្គនវកំ, សមគ្គនវកន្តិ ទ្វិន្នំ នវកានំ វសេន។ តាតិ បាចិត្តិយោ។
1134.Dvinnaṃ navakānaṃ vasāti yathādassitaṃ vagganavakaṃ, samagganavakanti dvinnaṃ navakānaṃ vasena. Tāti pācittiyo.
‘‘ធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ធម្មកម្មេ វេមតិកោ វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី វគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វគ្គបក្ខេ នវ ទុក្កដានិ។ ‘‘ធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ធម្មកម្មេ វេមតិកោ សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ, សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ វគ្គសញ្ញី, វេមតិកោ ឱវទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី សមគ្គំ ភិក្ខុនិសង្ឃំ សមគ្គសញ្ញី ឱវទតិ, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. ១៥១) ឯត្ថ អន្តេ វុត្តំ អនាបត្តិវារំ វិនា អវសេសេសុ អដ្ឋសុ វារេសុ សមគ្គបក្ខេ អដ្ឋ ទុក្កដានិ។ ឯវំ បុរិមានិ នវ, ឥមានិ អដ្ឋាតិ ធម្មកម្មបក្ខេ សត្តរស ទុក្កដានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ទុក្កដំ ធម្មកម្មេបិ, សត្តរសវិធំ សិយា’’តិ។
‘‘Dhammakamme adhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti dukkaṭassa. Dhammakamme vematiko vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti dukkaṭassa. Dhammakamme dhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti dukkaṭassā’’ti vaggapakkhe nava dukkaṭāni. ‘‘Dhammakamme adhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti dukkaṭassa. Dhammakamme vematiko samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko, samaggasaññī ovadati, āpatti dukkaṭassa. Dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī, vematiko ovadati, āpatti dukkaṭassa. Dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadati, anāpattī’’ti (pāci. 151) ettha ante vuttaṃ anāpattivāraṃ vinā avasesesu aṭṭhasu vāresu samaggapakkhe aṭṭha dukkaṭāni. Evaṃ purimāni nava, imāni aṭṭhāti dhammakammapakkhe sattarasa dukkaṭāni hontīti āha ‘‘dukkaṭaṃ dhammakammepi, sattarasavidhaṃ siyā’’ti.
១១៣៥. ‘‘ឱសារេហី’’តិ វុត្តោ កថេតិ វាតិ យោជនា។ ‘‘អដ្ឋគរុធម្មំ កថេហី’’តិ វុត្តោ តំ កថេតិ វា។ បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតិ វាតិ អដ្ឋគរុធម្មវិសយេ បញ្ហំ បុដ្ឋោ តមេវ វទតិ វា។ សិក្ខមានាយ កថេតិ វាតិ សម្ពន្ធោ។ សិក្ខមានាយ អដ្ឋគរុធម្មេ កថេតិ វា, នេវ ទោសោតិ អត្ថោ។ ឧម្មត្តកាទិនោ កថយតោ នេវ ទោសោតិ យោជនា។
1135. ‘‘Osārehī’’ti vutto katheti vāti yojanā. ‘‘Aṭṭhagarudhammaṃ kathehī’’ti vutto taṃ katheti vā. Pañhaṃ puṭṭho katheti vāti aṭṭhagarudhammavisaye pañhaṃ puṭṭho tameva vadati vā. Sikkhamānāya katheti vāti sambandho. Sikkhamānāya aṭṭhagarudhamme katheti vā, neva dosoti attho. Ummattakādino kathayato neva dosoti yojanā.
១១៣៦. ឥទានិ តិណ្ណម្បិ ពហុស្សុតានំ លក្ខណេ ឯកត្ថ ទស្សិតេ ភិក្ខុនោវាទកស្ស វិសេសោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វាចុគ្គតាវ កាតព្ពា’’តិអាទិ។ ទ្វេ មាតិកា បគុណា វាចុគ្គតា កាតព្ពាតិ យោជនា។ ភិក្ខុភិក្ខុនិវិភង្គេ មាតិកា បគុណា វាចុគ្គតាវ កាតព្ពាតិ យោជនា, ភិក្ខុភិក្ខុនិវិភង្គមាតិកា បគុណា កត្វា តាសំ អដ្ឋកថំ ឧគ្គហេត្វា បាឡិតោ, អត្ថតោ ច វចនបថារុឡ្ហា វោហារក្ខមាយេវ កាតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ចត្តារោ ភាណវារា បគុណា វាចុគ្គតាវ កាតព្ពាតិ បកាសិតាតិ យោជនា។ ‘‘បគុណា’’តិ ឥមិនា បាឡិយំ បគុណំ កត្វា ធារេត្វា បរិបុច្ឆិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ។ ‘‘វាចុគ្គតាវ កាតព្ពា’’តិ ឥមិនា តទត្ថំ សុត្វា ធារេត្វា បរិបុច្ឆិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតិ។
1136. Idāni tiṇṇampi bahussutānaṃ lakkhaṇe ekattha dassite bhikkhunovādakassa viseso suviññeyyo hotīti taṃ dassetumāha ‘‘vācuggatāva kātabbā’’tiādi. Dve mātikā paguṇā vācuggatā kātabbāti yojanā. Bhikkhubhikkhunivibhaṅge mātikā paguṇā vācuggatāva kātabbāti yojanā, bhikkhubhikkhunivibhaṅgamātikā paguṇā katvā tāsaṃ aṭṭhakathaṃ uggahetvā pāḷito, atthato ca vacanapathāruḷhā vohārakkhamāyeva kātabbāti vuttaṃ hoti. Cattāro bhāṇavārā paguṇā vācuggatāva kātabbāti pakāsitāti yojanā. ‘‘Paguṇā’’ti iminā pāḷiyaṃ paguṇaṃ katvā dhāretvā paripucchitabbanti dasseti. ‘‘Vācuggatāva kātabbā’’ti iminā tadatthaṃ sutvā dhāretvā paripucchitabbamevāti dasseti.
១១៣៧. បរិកថត្ថាយាតិ សម្បត្តានំ ធម្មកថនត្ថាយ។ កថាមគ្គោតិ មហាសុទស្សនកថាមគ្គោ។ មង្គល…បេ.… អនុមោទនាតិ អគ្គស្ស ទានាទិមង្គលេសុ ភត្តានុមោទនាសង្ខាតា ទានកថា ច, កុមារមង្គលាទីសុ មហាមង្គលសុត្តាទិមង្គលានុមោទនា ច, អមង្គលំ នាម កាលកិរិយា, តត្ថ មតកភត្តាទីសុ តិរោកុដ្ដាទិកថា ចាតិ ឯវំ តិស្សោយេវានុមោទនា។
1137.Parikathatthāyāti sampattānaṃ dhammakathanatthāya. Kathāmaggoti mahāsudassanakathāmaggo. Maṅgala…pe… anumodanāti aggassa dānādimaṅgalesu bhattānumodanāsaṅkhātā dānakathā ca, kumāramaṅgalādīsu mahāmaṅgalasuttādimaṅgalānumodanā ca, amaṅgalaṃ nāma kālakiriyā, tattha matakabhattādīsu tirokuṭṭādikathā cāti evaṃ tissoyevānumodanā.
១១៣៨. ឧបោសថាទិអត្ថាយាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បវារណាទីនំ សង្គហោ។ កម្មាកម្មវិនិច្ឆយោតិ កម្មវគ្គេ វុត្តវិនិច្ឆយោ, បរិវារេ កម្មវគ្គេ អាគតខុទ្ទានុខុទ្ទកកម្មវិនិច្ឆយោតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឧត្តមត្ថស្ស បាបក’’ន្តិ វក្ខមានត្តា វិបស្សនាកម្មដ្ឋានមាហ។ វិបស្សនាវសេន ឧគ្គណ្ហន្តេន ច ធាតុវវត្ថានមុខេន ឧគ្គហេតព្ពន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ ឧត្តមត្ថស្សាតិ អរហត្តស្ស។
1138.Uposathādiatthāyāti ettha ādi-saddena pavāraṇādīnaṃ saṅgaho. Kammākammavinicchayoti kammavagge vuttavinicchayo, parivāre kammavagge āgatakhuddānukhuddakakammavinicchayoti vuttaṃ hoti. ‘‘Kammaṭṭhāna’’nti iminā ‘‘uttamatthassa pāpaka’’nti vakkhamānattā vipassanākammaṭṭhānamāha. Vipassanāvasena uggaṇhantena ca dhātuvavatthānamukhena uggahetabbanti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Uttamatthassāti arahattassa.
១១៣៩. ឯត្តកំ ឧគ្គហេត្វាន ពហុស្សុតោតិ យថាវុត្តធម្មានំ ឧគ្គហិតត្តា ពហុស្សុតោ។ បញ្ចវស្សោតិ ឧបសម្បទតោ បដ្ឋាយ បរិបុណ្ណបញ្ចសំវច្ឆរោ។ ‘‘ទសវស្សោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ សំវច្ឆរវសេន បញ្ចវស្សេសុ បរិបុណ្ណេសុ វុត្ថវស្សវសេន អបរិបុណ្ណេសុបិ បញ្ចវស្សោយេវ។ ឥតរថា ឩនបញ្ចវស្សោតិ វេទិតព្ពោ។ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សូបសម្បទាទីសុ វិយ កេចិ សំវច្ឆរគណនំ អវិចារេត្វា ‘‘បញ្ចវស្សោ’’តិវចនសាមញ្ញេន វុត្ថវស្សគណនមេវ គណ្ហន្តិ, តទយុត្តំ។ តថា គហណេសុ យុត្តិ វា មគ្គិតព្ពា។ មុញ្ចិត្វា និស្សយន្តិ និស្សយវាសំ ជហិត្វា។ ឥស្សរោតិ និស្សយាចរិយវិរហេន ឥស្សរោ, ឥមិនា និស្សយមុត្តលក្ខណំ ទស្សិតំ។
1139.Ettakaṃ uggahetvāna bahussutoti yathāvuttadhammānaṃ uggahitattā bahussuto. Pañcavassoti upasampadato paṭṭhāya paripuṇṇapañcasaṃvaccharo. ‘‘Dasavasso’’ti etthāpi eseva nayo. Saṃvaccharavasena pañcavassesu paripuṇṇesu vutthavassavasena aparipuṇṇesupi pañcavassoyeva. Itarathā ūnapañcavassoti veditabbo. Paripuṇṇavīsativassūpasampadādīsu viya keci saṃvaccharagaṇanaṃ avicāretvā ‘‘pañcavasso’’tivacanasāmaññena vutthavassagaṇanameva gaṇhanti, tadayuttaṃ. Tathā gahaṇesu yutti vā maggitabbā. Muñcitvā nissayanti nissayavāsaṃ jahitvā. Issaroti nissayācariyavirahena issaro, iminā nissayamuttalakkhaṇaṃ dassitaṃ.
១១៤០. ទ្វេ វិភង្គាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិវិភង្គទ្វយំ។ ឥធ ‘‘វាចុគ្គតា’’តិ ឥទំ បរិបុច្ឆម្បិ សន្ធាយាហាតិបិ វុត្តំ។ តេនាហ សារត្ថទីបនិយំ ‘‘ទ្វេ វិភង្គា បគុណា វាចុគ្គតា កាតព្ពា’តិឥទំ បរិបុច្ឆាវសេន ឧគ្គហណម្បិ សន្ធាយ វុត្ត’ន្តិ វទន្តី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១៤៥-១៤៧)។ ព្យញ្ជនាទិតោតិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនំ នាម បទំ, អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតំ អនុព្យញ្ជនំ នាម អក្ខរំ, បទក្ខរានិ អបរិហាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ចតូស្វបិ និកាយេសូតិ ទីឃមជ្ឈិមសំយុត្ត អង្គុត្តរនិកាយេសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ។ ឯកោ វា និកាយោ បោត្ថកោបិ ច ឯកោតិ យោជនា។ អបិ-សទ្ទេន ខុទ្ទកនិកាយស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ។ ‘‘បិ វា’’តិ ឥមិនា ខុទ្ទកនិកាយេ ជាតកភាណកេន សាដ្ឋកថំ ជាតកំ ឧគ្គហេត្វាបិ ធម្មបទំ សហ វត្ថុនា ឧគ្គហេតព្ពមេវាតិ ទស្សិតេ ទ្វេ បោត្ថកេ សមុច្ចិនោតិ, ចត្តារិ ខន្ធកវត្តានិ វា។
1140.Dvevibhaṅgāti bhikkhubhikkhunivibhaṅgadvayaṃ. Idha ‘‘vācuggatā’’ti idaṃ paripucchampi sandhāyāhātipi vuttaṃ. Tenāha sāratthadīpaniyaṃ ‘‘dve vibhaṅgā paguṇā vācuggatā kātabbā’tiidaṃ paripucchāvasena uggahaṇampi sandhāya vutta’nti vadantī’’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.145-147). Byañjanāditoti ettha byañjanaṃ nāma padaṃ, ādi-saddena saṅgahitaṃ anubyañjanaṃ nāma akkharaṃ, padakkharāni aparihāpetvāti vuttaṃ hoti. Catūsvapi nikāyesūti dīghamajjhimasaṃyutta aṅguttaranikāyesu, niddhāraṇe bhummaṃ. Eko vā nikāyo potthakopi ca ekoti yojanā. Api-saddena khuddakanikāyassāpi saṅgaho veditabbo. ‘‘Pi vā’’ti iminā khuddakanikāye jātakabhāṇakena sāṭṭhakathaṃ jātakaṃ uggahetvāpi dhammapadaṃ saha vatthunā uggahetabbamevāti dassite dve potthake samuccinoti, cattāri khandhakavattāni vā.
១១៤២. ទិសាបាមោក្ខោ យត្ថ យត្ថ វសតិ, តស្សា តស្សាទិសាយ បាមោក្ខោ បធានោ។ យេនកាមំគមោតិ យត្ថ កត្ថចិ ទិសាភាគេ យថាកាមំ វុត្តិកោ ហោតីតិ អត្ថោ ។ បរិសំ ឧបដ្ឋាបេតុំ កាមំ លភតេ ឥស្សរោតិ យោជនា, ឥស្សរោ ហុត្វា ភិក្ខុបរិសាយ អត្តានំ ឧបដ្ឋាបេតុំ យថារុចិយា លភតីតិ អត្ថោ។ ឯត្តាវតា បរិសូបដ្ឋាបកលក្ខណំ វុត្តំ។
1142.Disāpāmokkho yattha yattha vasati, tassā tassādisāya pāmokkho padhāno. Yenakāmaṃgamoti yattha katthaci disābhāge yathākāmaṃ vuttiko hotīti attho . Parisaṃ upaṭṭhāpetuṃ kāmaṃ labhate issaroti yojanā, issaro hutvā bhikkhuparisāya attānaṃ upaṭṭhāpetuṃ yathāruciyā labhatīti attho. Ettāvatā parisūpaṭṭhāpakalakkhaṇaṃ vuttaṃ.
១១៤៣. វាចុគ្គន្តិ វាចុគ្គតំ។ ឯត្ថ ច ‘‘ឥទានិ អយំ ភណ្ឌបាថាវិធិ ន ហោតីតិ មិហកបរិបុច្ឆនកថានុរូបតោ អត្ថករណំ ន វាចុគ្គតករណំ នាមាតិ វិញ្ញាយតី’’តិ និស្សន្ទេហេ វុត្តំ។ ឥមិនា យថាវុត្តំ ទុតិយង្គមេវ សង្គហិតំ។
1143.Vācugganti vācuggataṃ. Ettha ca ‘‘idāni ayaṃ bhaṇḍapāthāvidhi na hotīti mihakaparipucchanakathānurūpato atthakaraṇaṃ na vācuggatakaraṇaṃ nāmāti viññāyatī’’ti nissandehe vuttaṃ. Iminā yathāvuttaṃ dutiyaṅgameva saṅgahitaṃ.
១១៤៤. អស្សាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស។ អសម្មតតាទីនិ តីណិ អង្គានីតិ អត្តនោ អសម្មតតា, ភិក្ខុនិយា បរិបុណ្ណូបសម្បន្នតា, ឱវាទវសេន អដ្ឋគរុធម្មភណនន្តិ ឥមានិ តីណិ អង្គានិ។
1144.Assāti imassa sikkhāpadassa. Asammatatādīni tīṇi aṅgānīti attano asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imāni tīṇi aṅgāni.
ឱវាទកថាវណ្ណនា។
Ovādakathāvaṇṇanā.
១១៤៦. តិកបាចិត្តិយន្តិ ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ អត្ថង្គតសញ្ញី, វេមតិកោ, អនត្ថង្គតសញ្ញី’’តិ វិកប្បត្តយេ។ ឯកតោឧបសម្បន្នន្តិ ភិក្ខុនិសង្ឃេ ឧបសម្បន្នំ។ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេ ឧបសម្បន្នំ បន ឱវទតោ បាចិត្តិយមេវា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
1146.Tikapācittiyanti ‘‘atthaṅgate sūriye atthaṅgatasaññī, vematiko, anatthaṅgatasaññī’’ti vikappattaye. Ekatoupasampannanti bhikkhunisaṅghe upasampannaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghe upasampannaṃ pana ovadato pācittiyamevā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
១១៤៨. ឧទ្ទេសាទិនយេនាតិ ‘‘អនាបត្តិ ឧទ្ទេសំ ទេន្តោ, បរិបុច្ឆំ ទេន្តោ’’តិអាទិនា អនាបត្តិវារនយេន។ អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស។
1148.Uddesādinayenāti ‘‘anāpatti uddesaṃ dento, paripucchaṃ dento’’tiādinā anāpattivāranayena. Assāti bhikkhussa.
អត្ថង្គតសូរិយកថាវណ្ណនា។
Atthaṅgatasūriyakathāvaṇṇanā.
១១៤៩. ‘‘សចេ អសម្មតោ’’តិ វក្ខមានត្តា ឱវទន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សម្មតស្សា’’តិ លព្ភតិ។ ភិក្ខុនុបស្សយន្តិ ភិក្ខុនិវិហារំ។ អញ្ញត្រ កាលាតិ ‘‘តត្ថាយំ សមយោ , គិលានា ហោតិ ភិក្ខុនី’’តិ វុត្តកាលតោ អញ្ញត្រ។ ‘‘គិលានា នាម ភិក្ខុនី ន សក្កោតិ ឱវាទាយ វា សំវាសាយ វា គន្តុ’’ន្តិ (បាចិ. ១៦១) ទស្សិតេ គិលានកាលេ អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1149. ‘‘Sace asammato’’ti vakkhamānattā ovadantassāti ettha ‘‘sammatassā’’ti labbhati. Bhikkhunupassayanti bhikkhunivihāraṃ. Aññatra kālāti ‘‘tatthāyaṃ samayo , gilānā hoti bhikkhunī’’ti vuttakālato aññatra. ‘‘Gilānā nāma bhikkhunī na sakkoti ovādāya vā saṃvāsāya vā gantu’’nti (pāci. 161) dassite gilānakāle anāpattīti vuttaṃ hoti.
១១៥០. បាចិត្តិយទ្វយំ ហោតីតិ បឋមសិក្ខាបទេន, ឥមិនា ច សិក្ខាបទេន ទ្វេ បាចិត្តិយានិ ហោន្តីតិ។ ‘‘តីណិបិ បាចិត្តិយានី’’តិ យោជេតព្ពា, បឋមទុតិយតតិយេហិ សិក្ខាបទេហិ តីណិ បាចិត្តិយានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ។
1150.Pācittiyadvayaṃ hotīti paṭhamasikkhāpadena, iminā ca sikkhāpadena dve pācittiyāni hontīti. ‘‘Tīṇipi pācittiyānī’’ti yojetabbā, paṭhamadutiyatatiyehi sikkhāpadehi tīṇi pācittiyāni hontīti attho.
១១៥១. អញ្ញេន ធម្មេនាតិ គរុធម្មតោ អញ្ញេន ពុទ្ធវចនេន។ ទុក្កដទ្វយន្តិ អសម្មតភិក្ខុនុបស្សយគមនមូលកំ ទុក្កដទ្វយំ។ ភិក្ខុនោតិ អសម្មតស្ស ‘‘សម្មតស្សាបី’’តិ វក្ខមានត្តា។ ‘‘អដ្ឋហិ វា គរុធម្មេហិ អញ្ញេន វា ធម្មេន ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៥៥) អត្ថង្គតសិក្ខាបទេ វុត្តត្តា ‘‘រត្តិហេតុក’’ន្តិ អាហ, រត្តិឱវាទនមូលន្តិ អត្ថោ។
1151.Aññena dhammenāti garudhammato aññena buddhavacanena. Dukkaṭadvayanti asammatabhikkhunupassayagamanamūlakaṃ dukkaṭadvayaṃ. Bhikkhunoti asammatassa ‘‘sammatassāpī’’ti vakkhamānattā. ‘‘Aṭṭhahi vā garudhammehi aññena vā dhammena ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 155) atthaṅgatasikkhāpade vuttattā ‘‘rattihetuka’’nti āha, rattiovādanamūlanti attho.
១១៥២. បាចិត្តិយទ្វយន្តិ ទុតិយតតិយមូលកំ។ គរុធម្មេន ឱវាទោ គរុធម្មោ, សោ និទានំ យស្ស បាចិត្តិយស្សាតិ វិគ្គហោ។ សម្មតត្តា គរុធម្មនិទានស្ស បាចិត្តិយស្ស អភាវតោតិ សម្ពន្ធោ។ ឥមិនា បឋមសិក្ខាបទេន អនាបត្តិភាវំ ទស្សេតិ។
1152.Pācittiyadvayanti dutiyatatiyamūlakaṃ. Garudhammena ovādo garudhammo, so nidānaṃ yassa pācittiyassāti viggaho. Sammatattā garudhammanidānassa pācittiyassa abhāvatoti sambandho. Iminā paṭhamasikkhāpadena anāpattibhāvaṃ dasseti.
១១៥៣. តស្សេវាតិ សម្មតស្សេវ។ ទុក្កដំ ឥមិនា តតិយសិក្ខាបទេន។ អនាបត្តិ បឋមសិក្ខាបទេន, តេនេវាហ ‘‘សម្មតត្តា’’តិ។ បាចិត្តិ ទុតិយសិក្ខាបទេន, តេនេវាហ ‘‘រត្តិយ’’ន្តិ។
1153.Tassevāti sammatasseva. Dukkaṭaṃ iminā tatiyasikkhāpadena. Anāpatti paṭhamasikkhāpadena, tenevāha ‘‘sammatattā’’ti. Pācitti dutiyasikkhāpadena, tenevāha ‘‘rattiya’’nti.
១១៥៤. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នាយ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, វេមតិកោ, អនុបសម្បន្នសញ្ញី ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបសង្កមិត្វា អញ្ញត្រ សមយា ឱវទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៦២) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ ឥតរទ្វយេតិ ‘‘អនុបសម្បន្នាយ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ អនុបសម្បន្នាយ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ១៦២) ទស្សិតេ ឥតរទ្វយេ។ ឱវទន្តស្សាតិ យេន កេនចិ ឱវទន្តស្ស។
1154.Tikapācittiyaṃvuttanti ‘‘upasampannāya upasampannasaññī, vematiko, anupasampannasaññī bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā aññatra samayā ovadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 162) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Itaradvayeti ‘‘anupasampannāya upasampannasaññī, āpatti dukkaṭassa. Anupasampannāya vematiko, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 162) dassite itaradvaye. Ovadantassāti yena kenaci ovadantassa.
១១៥៥. តិកបាចិត្តិយំ, ទុក្កដដ្ឋានេ ទុក្កដមេវ ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘តថា’’តិ។ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា អញ្ញេន ធម្មេន ឱវទន្តស្ស តថាតិ យោជនា។
1155. Tikapācittiyaṃ, dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭameva hotīti dassetumāha ‘‘tathā’’ti. Bhikkhunupassayaṃ gantvā aññena dhammena ovadantassa tathāti yojanā.
ភិក្ខុនុបស្សយកថាវណ្ណនា។
Bhikkhunupassayakathāvaṇṇanā.
១១៥៦. ចីវរាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន បិណ្ឌបាតាទិឥតរបច្ចយត្តយញ្ច សក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនានិ ច សង្គហិតានិ។ សម្មតេតិ ភិក្ខុនោវាទកសម្មុតិយា សម្មតេ។
1156.Cīvarādīnanti ādi-saddena piṇḍapātādiitarapaccayattayañca sakkāragarukāramānanavandanapūjanāni ca saṅgahitāni. Sammateti bhikkhunovādakasammutiyā sammate.
១១៥៧. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី, វេមតិកោ, អធម្មកម្មសញ្ញី ឯវំ វទតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៦៧) តិកបាចិត្តិយំ បាឡិយំ ទស្សិតមេវ។ ឥធ កម្មំ នាម យថាវុត្តំ សម្មុតិកម្មំ។ អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។ វីសតិវស្សោ វា អតិរេកវីសតិវស្សោ វាតិ សម្មុតិយា អង្គានិ។
1157.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī, vematiko, adhammakammasaññī evaṃ vadati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 167) tikapācittiyaṃ pāḷiyaṃ dassitameva. Idha kammaṃ nāma yathāvuttaṃ sammutikammaṃ. Adhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ. Vīsativasso vā atirekavīsativasso vāti sammutiyā aṅgāni.
១១៥៨. ‘‘សម្មតំ អនុបសម្បន្ន’’ន្តិ កំ សន្ធាយាហាតិ ចេ? សម្មតេន ហុត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ សាមណេរភាវមុបគតំ សន្ធាយ វុត្តំ។ អាមិសត្ថាយាតិ ចីវរាទីនមត្ថាយ។
1158. ‘‘Sammataṃ anupasampanna’’nti kaṃ sandhāyāhāti ce? Sammatena hutvā sikkhaṃ paccakkhāya sāmaṇerabhāvamupagataṃ sandhāya vuttaṃ. Āmisatthāyāti cīvarādīnamatthāya.
អាមិសកថាវណ្ណនា។
Āmisakathāvaṇṇanā.
១១៦២. ភិក្ខុនិយា ទិន្នន្តិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុស្សា’’តិ វត្តព្ពំ។ ភិក្ខុនា ទិន្នន្តិ យោជនា។ ‘‘ភិក្ខុនិយា’’តិ សេសោ ។ តត្ថាតិ ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទេ។ សូចិតាតិ បកាសិតា។
1162.Bhikkhuniyā dinnanti ettha ‘‘bhikkhussā’’ti vattabbaṃ. Bhikkhunā dinnanti yojanā. ‘‘Bhikkhuniyā’’ti seso . Tatthāti cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpade. Sūcitāti pakāsitā.
ចីវរទានកថាវណ្ណនា។
Cīvaradānakathāvaṇṇanā.
១១៦៣. អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា ចីវរន្តិ យោជនា។
1163. Aññātikāya bhikkhuniyā cīvaranti yojanā.
១១៦៤. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។
1164.Etthāti imasmiṃ sikkhāpade.
១១៦៥. សូចិំ ចីវរំ បវេសេត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ សូចិនីហរណេតិ ចីវរតោ។
1165. Sūciṃ cīvaraṃ pavesetvāti sambandho. Sūcinīharaṇeti cīvarato.
១១៦៦. បយោគស្ស វសាតិ ឯកក្ខណេ ពហូ អាវុណិត្វា សូចិយា នីហរណបយោគគណនាយ។ ពហូ បាចិត្តិយោតិ យោជនា, បយោគប្បមាណាបត្តិយោ ហោន្តីតិ អត្ថោ។
1166.Payogassa vasāti ekakkhaṇe bahū āvuṇitvā sūciyā nīharaṇapayogagaṇanāya. Bahū pācittiyoti yojanā, payogappamāṇāpattiyo hontīti attho.
១១៦៩. អនេកា បាចិត្តិយាបត្តី ហោន្តីតិ យោជនា។ អារបថេតិ សូចិមគ្គេ។ ទុតិយេ បថេតិ ឯត្ថ អារ-សទ្ទោ គាថាពន្ធសុខត្ថំ លុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។
1169. Anekā pācittiyāpattī hontīti yojanā. Ārapatheti sūcimagge. Dutiye patheti ettha āra-saddo gāthābandhasukhatthaṃ luttoti veditabbo.
១១៧០. កា ហិ នាម កថាតិ ‘‘អនេកាបត្តិយោ ហោន្តី’’តិ ឯត្ថ កិំ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ។ តិកបាចិត្តិយន្តិ ‘‘អញ្ញាតិកាយ អញ្ញាតិកសញ្ញី, វេមតិកោ, ញាតិកសញ្ញី ចីវរំ សិព្ពតិ វា សិព្ពាបេតិ វា, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៧៨) វុត្តំ តិកបាចិត្តិយំ។
1170.Kā hi nāma kathāti ‘‘anekāpattiyo hontī’’ti ettha kiṃ vattabbanti attho. Tikapācittiyanti ‘‘aññātikāya aññātikasaññī, vematiko, ñātikasaññī cīvaraṃ sibbati vā sibbāpeti vā, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 178) vuttaṃ tikapācittiyaṃ.
១១៧២. អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ ឧបាហនត្ថវិកាទិំ។ សិព្ពតោតិ ឯត្ថ ‘‘សិព្ពាបយតោ’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ។ សិក្ខមានសាមណេរិយោ សិក្ខមានាទិកា នាម។
1172.Aññaṃ parikkhāranti upāhanatthavikādiṃ. Sibbatoti ettha ‘‘sibbāpayato’’ti adhikārato labbhati. Sikkhamānasāmaṇeriyo sikkhamānādikā nāma.
១១៧៣. សិព្ពនកិរិយាយ អាបជ្ជិតព្ពតោ ក្រិយំ។
1173. Sibbanakiriyāya āpajjitabbato kriyaṃ.
ចីវរសិព្ពនកថាវណ្ណនា។
Cīvarasibbanakathāvaṇṇanā.
១១៧៤-៥. សំវិធាយាតិ ‘‘អជ្ជ យាម, ស្វេ យាមា’’តិអាទិនា នយេន សំវិទហិត្វា។ យថាហ ‘‘អជ្ជ វា ហិយ្យោ វា បរេ វា គច្ឆាមាតិ សំវិទហតី’’តិ (បាចិ. ១៨៣)។ មគ្គន្តិ ឯកទ្ធានមគ្គំ, អន្តមសោ គាមន្តរម្បិ។ អញ្ញត្រ សមយាតិ ‘‘តត្ថាយំ សមយោ, សត្ថគមនីយោ ហោតិ មគ្គោ សាសង្កសម្មតោ សប្បដិភយោ’’តិ (បាចិ. ១៨២) វុត្តកាលវិសេសា អញ្ញត្រាតិ វុត្តំ ហោតិ។ សត្ថវាហេហិ វិនា អគមនីយោ មគ្គោ សត្ថគមនីយោ នាម។ ចោរានំ សយិតនិសិន្នដ្ឋិតខាទិតបីតដ្ឋានានិ យត្ថ ទិស្សន្តិ, តាទិសោ មគ្គោ សាសង្កោ នាម។ ចោរេហិ ហតមារិតឃាតវិលុត្តមនុស្សា យត្ថ បញ្ញាយន្តិ, សោ សប្បដិភយោ នាម។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ កតសំវិធានំ អវិរាធេត្វា តាយ ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជនកាលេតិ អត្ថោ។
1174-5.Saṃvidhāyāti ‘‘ajja yāma, sve yāmā’’tiādinā nayena saṃvidahitvā. Yathāha ‘‘ajja vā hiyyo vā pare vā gacchāmāti saṃvidahatī’’ti (pāci. 183). Magganti ekaddhānamaggaṃ, antamaso gāmantarampi. Aññatra samayāti ‘‘tatthāyaṃ samayo, satthagamanīyo hoti maggo sāsaṅkasammato sappaṭibhayo’’ti (pāci. 182) vuttakālavisesā aññatrāti vuttaṃ hoti. Satthavāhehi vinā agamanīyo maggo satthagamanīyo nāma. Corānaṃ sayitanisinnaṭṭhitakhāditapītaṭṭhānāni yattha dissanti, tādiso maggo sāsaṅko nāma. Corehi hatamāritaghātaviluttamanussā yattha paññāyanti, so sappaṭibhayo nāma. Idhāti imasmiṃ bhikkhuniyā saddhiṃ katasaṃvidhānaṃ avirādhetvā tāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanakāleti attho.
អញ្ញោ គាមោ គាមន្តរំ, តត្ថ ឱក្កមនំ ឧបគមនំ គាមន្តរោក្កមោ, តស្មិំ កតេតិ អត្ថោ។ អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនាតិក្កមេ វាតិ យោជនា, គាមរហិតំ អរញ្ញមគ្គម្បិ ទ្វិគាវុតំ អតិក្កន្តេ វាតិ អត្ថោ។
Añño gāmo gāmantaraṃ, tattha okkamanaṃ upagamanaṃ gāmantarokkamo, tasmiṃ kateti attho. Agāmake araññe addhayojanātikkame vāti yojanā, gāmarahitaṃ araññamaggampi dvigāvutaṃ atikkante vāti attho.
១១៧៦. ‘‘អាបត្តិ ហោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ទស្សិតអាបត្តិយា ភេទាភេទំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទវិនិច្ឆយេ, បករណេ វា។ ទុក្កដំ ទីបិតន្តិ សម្ពន្ធោ។ អកប្បិយភូមដ្ឋោតិ ឯត្ថ អកប្បិយា ភូមិ នាម អន្តោគាមេ ភិក្ខុនុបស្សយទ្វារកោដ្ឋកោតិ ឯវមាទិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន អន្តោគាមេ ភិក្ខុនុបស្សយទ្វារេ រថិកាយ, អញ្ញេសុ វា ចតុក្កសិង្ឃាដកហត្ថិសាលាទីសុ សំវិទហន្តិ, ភិក្ខុនោ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨២-១៨៣)។ ឯត្ថ ច ចតុន្នំ មគ្គានំ សម្ពន្ធដ្ឋានំ ចតុក្កំ។ តិណ្ណំ មគ្គានំ សម្ពន្ធដ្ឋានំ សិង្ឃាដកំ។
1176. ‘‘Āpatti hotī’’ti sāmaññato dassitaāpattiyā bhedābhedaṃ dassetumāha ‘‘etthā’’tiādi. Etthāti imasmiṃ sikkhāpadavinicchaye, pakaraṇe vā. Dukkaṭaṃ dīpitanti sambandho. Akappiyabhūmaṭṭhoti ettha akappiyā bhūmi nāma antogāme bhikkhunupassayadvārakoṭṭhakoti evamādi. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace pana antogāme bhikkhunupassayadvāre rathikāya, aññesu vā catukkasiṅghāṭakahatthisālādīsu saṃvidahanti, bhikkhuno āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. aṭṭha. 182-183). Ettha ca catunnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ catukkaṃ. Tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ siṅghāṭakaṃ.
១១៧៧. កប្បិយភូមិ នាម ភិក្ខុនុបស្សយាទិ។ យថាហ ‘‘សចេ ឧភោបិ ភិក្ខុនុបស្សយេ វា អន្តរារាមេ វា អាសនសាលាយ វា តិត្ថិយសេយ្យាយ វា ឋត្វា សំវិទហន្តិ, អនាបត្តិ។ កប្បិយភូមិ កិរាយំ។ តស្មា ឯត្ថ សំវិទហនបច្ចយា ទុក្កដាបត្តិំ ន វទន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨២-១៨៣)។ តេនេវាហ ‘‘ន វទន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ។ ‘‘ន វទន្តិ អស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ។
1177.Kappiyabhūmi nāma bhikkhunupassayādi. Yathāha ‘‘sace ubhopi bhikkhunupassaye vā antarārāme vā āsanasālāya vā titthiyaseyyāya vā ṭhatvā saṃvidahanti, anāpatti. Kappiyabhūmi kirāyaṃ. Tasmā ettha saṃvidahanapaccayā dukkaṭāpattiṃ na vadantī’’ti (pāci. aṭṭha. 182-183). Tenevāha ‘‘na vadantassa dukkaṭa’’nti. ‘‘Na vadanti assā’’ti padacchedo.
១១៧៨. ឧភយត្ថាតិ អកប្បិយភូមិយំ ឋត្វា សំវិធាយ គមនេ, កប្បិយភូមិយំ ឋត្វា សំវិធាយ គមនេ ចាតិ ឧភយវិកប្បេ។ គច្ឆន្តស្សេវាតិ ឯវការេន និក្ខន្តស្ស ជោតកំ។ យថាហ ‘‘និក្ខមនេ អនាបត្តី’’តិ។ ‘‘ភិក្ខុនោ’’តិ ឥមិនា ភិក្ខុនិយា អនាបត្តិភាវំ ទីបេតិ។ អាបត្តិខេត្តនិយមនត្ថមាហ ‘‘អនន្តរស្សា’’តិអាទិ។
1178.Ubhayatthāti akappiyabhūmiyaṃ ṭhatvā saṃvidhāya gamane, kappiyabhūmiyaṃ ṭhatvā saṃvidhāya gamane cāti ubhayavikappe. Gacchantassevāti evakārena nikkhantassa jotakaṃ. Yathāha ‘‘nikkhamane anāpattī’’ti. ‘‘Bhikkhuno’’ti iminā bhikkhuniyā anāpattibhāvaṃ dīpeti. Āpattikhettaniyamanatthamāha ‘‘anantarassā’’tiādi.
១១៧៩. តត្រាបីតិ កប្បិយភូមិឧបចារោក្កមនេបិ។ ឧទីរិតន្តិ មហាបច្ចរិយំ។ យថាហ ‘‘មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ។
1179.Tatrāpīti kappiyabhūmiupacārokkamanepi. Udīritanti mahāpaccariyaṃ. Yathāha ‘‘mahāpaccariyaṃ vutta’’nti.
១១៨០. អន្តរាតិ អត្តនោ និក្ខន្តគាមស្ស, អនន្តរគាមស្ស ច វេមជ្ឈេ។ យថាហ ‘‘គាមតោ និក្ខមិត្វា បន យាវ អនន្តរគាមស្ស ឧបចារំ ន ឱក្កមតិ, ឯត្ថន្តរេ សំវិទហិតេបិ ភិក្ខុនោ ទុក្កដ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨២-១៨៣)។ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ កាលទ្វារមគ្គានំ វសេន តយោ សង្កេតវិសង្កេតាតិ តេសុ មគ្គទ្វារវិសង្កេតេបិ អាបត្តិ ហោតេវាតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទ្វារ…បេ.… វុច្ចតី’’តិ។ កាលវិសង្កេតេ បន អនាបត្តិំ វក្ខតិ។ អាបត្តិ បាចិត្តិ។
1180.Antarāti attano nikkhantagāmassa, anantaragāmassa ca vemajjhe. Yathāha ‘‘gāmato nikkhamitvā pana yāva anantaragāmassa upacāraṃ na okkamati, etthantare saṃvidahitepi bhikkhuno dukkaṭa’’nti (pāci. aṭṭha. 182-183). Imasmiṃ sikkhāpade kāladvāramaggānaṃ vasena tayo saṅketavisaṅketāti tesu maggadvāravisaṅketepi āpatti hotevāti dassetumāha ‘‘dvāra…pe… vuccatī’’ti. Kālavisaṅkete pana anāpattiṃ vakkhati. Āpatti pācitti.
១១៨១. អសំវិទហិតេ កាលេតិ ‘‘បុរេភត្តំ គមិស្សាមា’’តិអាទិនា កតសំវិធានានំ បច្ឆាភត្តាទិ អសំវិទហិតកាលំ នាម, តស្មិំ។ ភិក្ខុស្សេវ វិធានស្មិន្តិ ភិក្ខុនិយា សំវិធានំ វិនា ភិក្ខុស្សេវ វិធានេ សតិ អាបត្តិ ទុក្កដំ។
1181.Asaṃvidahite kāleti ‘‘purebhattaṃ gamissāmā’’tiādinā katasaṃvidhānānaṃ pacchābhattādi asaṃvidahitakālaṃ nāma, tasmiṃ. Bhikkhusseva vidhānasminti bhikkhuniyā saṃvidhānaṃ vinā bhikkhusseva vidhāne sati āpatti dukkaṭaṃ.
១១៨២. សមយេ វិទហិត្វា គច្ឆតោ វា អសមយេ វិទហិត្វា វិសង្កេតេន គច្ឆតោ វា អាបទាសុ វិទហិត្វា គច្ឆតោ វា អនាបត្តីតិ យោជនា។ តថាតិ ‘‘វិទហិត្វា គច្ឆតោ អនាបត្តី’’តិ ឥទំ អតិទិសតិ។
1182. Samaye vidahitvā gacchato vā asamaye vidahitvā visaṅketena gacchato vā āpadāsu vidahitvā gacchato vā anāpattīti yojanā. Tathāti ‘‘vidahitvā gacchato anāpattī’’ti idaṃ atidisati.
តត្ថ សមយោ នាម យថាវុត្តកាលវិសេសោ។ វិសង្កេតោ នាម កាលវិសង្កេតោ, ‘‘អសុកស្មិំ ទិវសេ អសុកវេលាយ គមិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា គមនកាលេ តស្ស កាលសង្កេតស្ស វិភវនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘កាលវិសង្កេតេយេវ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៥)។ អាបទា នាម រដ្ឋភេទេ ជនបទានំ បលាយនកាលោ។ យថាហ ‘‘រដ្ឋភេទេ ចក្កសមារុឡ្ហា ជនបទា បរិយាយន្តិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសូ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៥)។ ឯត្ថ ច រដ្ឋភេទេតិ រដ្ឋវិលោបេ។ ចក្កសមារុឡ្ហាតិ ឥរិយាបថចក្កំ, សកដចក្កំ វា សមារុឡ្ហា។ ឧម្មត្តកាទិនោតិ អាទិ-សទ្ទេន ខិត្តចិត្តាទយោ គហិតា។
Tattha samayo nāma yathāvuttakālaviseso. Visaṅketo nāma kālavisaṅketo, ‘‘asukasmiṃ divase asukavelāya gamissāmā’’ti saṃvidahitvā gamanakāle tassa kālasaṅketassa vibhavananti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘kālavisaṅketeyeva anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 185). Āpadā nāma raṭṭhabhede janapadānaṃ palāyanakālo. Yathāha ‘‘raṭṭhabhede cakkasamāruḷhā janapadā pariyāyanti, evarūpāsu āpadāsū’’ti (pāci. aṭṭha. 185). Ettha ca raṭṭhabhedeti raṭṭhavilope. Cakkasamāruḷhāti iriyāpathacakkaṃ, sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Ummattakādinoti ādi-saddena khittacittādayo gahitā.
១១៨៣. កាយវាចាទិកត្តយាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តំ គហិតំ, កាយវាចាចិត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1183.Kāyavācādikattayāti ettha ādi-saddena cittaṃ gahitaṃ, kāyavācācittāti vuttaṃ hoti.
សំវិធានកថាវណ្ណនា។
Saṃvidhānakathāvaṇṇanā.
១១៨៤. ឧទ្ធំ ជវតីតិ ឧជ្ជវនី, បដិសោតគាមិនី នាវា, តំ។ អធោ ជវនតោ ឱជវនី, អនុសោតគាមិនី នាវា, តំ។ អភិរុហេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘សំវិធាយា’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធាយ ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យា’’តិ (បាចិ. ១៨៦)។ លោកស្សាទសង្ខាតមិត្តសន្ថវេន តំ នាវំ អារុយ្ហ កីឡនចិត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា អញ្ញមញ្ញំ សំវិធាយាតិ អត្ថោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កីឡាបុរេក្ខារោ សំវិទហិត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៨)។
1184. Uddhaṃ javatīti ujjavanī, paṭisotagāminī nāvā, taṃ. Adho javanato ojavanī, anusotagāminī nāvā, taṃ. Abhiruheyyāti ettha ‘‘saṃvidhāyā’’ti seso. Yathāha ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaṃ nāvaṃ abhiruheyyā’’ti (pāci. 186). Lokassādasaṅkhātamittasanthavena taṃ nāvaṃ āruyha kīḷanacittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā aññamaññaṃ saṃvidhāyāti attho. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhāro saṃvidahitvā’’ti (pāci. aṭṭha. 188).
១១៨៥. សគាមតីរបស្សេន គមនេ គាមន្តរវសេន វា បាចិត្តិ, អគាមតីរបស្សេន គមនេ អទ្ធយោជនេ បាចិត្តិ អទ្ធយោជនាតិរេកេ ឋានេ គាមេ វិជ្ជមានេបិ អវិជ្ជមានេបិ។
1185. Sagāmatīrapassena gamane gāmantaravasena vā pācitti, agāmatīrapassena gamane addhayojane pācitti addhayojanātireke ṭhāne gāme vijjamānepi avijjamānepi.
១១៨៦. យោជនបុថុលាយ នទិយា មជ្ឈេន គច្ឆតោ អទ្ធយោជនវសេន អាបត្តិទស្សនត្ថមាហ ‘‘តថា’’តិអាទិ។ ‘‘ឩនយោជនបុថុលាយ នទិយា មជ្ឈំ ឧភយភាគំ ភជតីតិ តាទិសិកាយ នទិយា មជ្ឈេន គច្ឆន្តស្ស គាមន្តរគណនាយ, អទ្ធយោជនគណនាយ ច អាបត្តី’’តិ វទន្តិ។
1186. Yojanaputhulāya nadiyā majjhena gacchato addhayojanavasena āpattidassanatthamāha ‘‘tathā’’tiādi. ‘‘Ūnayojanaputhulāya nadiyā majjhaṃ ubhayabhāgaṃ bhajatīti tādisikāya nadiyā majjhena gacchantassa gāmantaragaṇanāya, addhayojanagaṇanāya ca āpattī’’ti vadanti.
១១៨៧. យថាសុខំ សមុទ្ទស្មិន្តិ ឯត្ថ ‘‘គន្តព្ព’’ន្តិ សេសោ។ ‘‘សព្ពអដ្ឋកថាសូ’’តិអាទិនា យថាសុខគមនានុញ្ញាយ ហេតុំ ទស្សេតិ។ ឥមិនាវ អសន្ទមានោទកេសុ វាបិតឡាកាទីសុ អនាបត្តីតិ វិញ្ញាយតិ។
1187.Yathāsukhaṃ samuddasminti ettha ‘‘gantabba’’nti seso. ‘‘Sabbaaṭṭhakathāsū’’tiādinā yathāsukhagamanānuññāya hetuṃ dasseti. Imināva asandamānodakesu vāpitaḷākādīsu anāpattīti viññāyati.
១១៨៨. តិត្ថសម្បាទនត្ថាយាតិ បរតិត្ថំ បាបេតុំ។ តំ នាវំ។ យុត្តាតិ នាវាបាជកា។
1188.Titthasampādanatthāyāti paratitthaṃ pāpetuṃ. Taṃ nāvaṃ. Yuttāti nāvāpājakā.
១១៨៩. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តិ បកាសិតា’’តិ ឥមំ សង្គណ្ហាតិ។ អសំវិទហិត្វា ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យ វា, តិរិយំ តរណាយ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិទហិត្វាបិ ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យ វា, អាបទាសុ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិទហិត្វាបិ ឯកំ នាវំ អភិរុហេយ្យ វា, តថា អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។
1189.‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘anāpatti pakāsitā’’ti imaṃ saṅgaṇhāti. Asaṃvidahitvā bhikkhuniyā saddhiṃ ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya vā, tiriyaṃ taraṇāya bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidahitvāpi ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya vā, āpadāsu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidahitvāpi ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya vā, tathā anāpatti pakāsitāti yojanā.
‘‘អនន្តរសមោ’’តិ ឥមិនា ‘‘អសំវិទហិតេ កាលេ’’តិអាទិនា វុត្តវិនិច្ឆយំ សង្គណ្ហាតិ។ ឥធាបិ កាលវិសង្កេតេ អនាបត្តិ, តិត្ថនាវាវិសង្កេតេ អាបត្តិយេវ។ យថាហ ‘‘ឥធាបិ កាលវិសង្កេតេនេវ អនាបត្តី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៩១)។ ‘‘លោកស្សាទមិត្តសន្ថវវសេន កីឡាបុរេក្ខារោ សំវិទហិត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៨៨) វចនតោ កេចិ ‘‘ឥមំ សិក្ខាបទំ អកុសលចិត្តំ លោកវជ្ជ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ។ កីឡាបុរេក្ខារតាយ ហិ អភិរុហិត្វា គាមន្តរោក្កមនេ, អទ្ធយោជនាតិក្កមេ វា កុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គីបិ ហុត្វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ។ យទិ ហិ សោ សំវេគំ បដិលភិត្វា អរហត្តំ វា សច្ឆិករេយ្យ, និទ្ទំ វា ឱក្កមេយ្យ, កម្មដ្ឋានំ វា មនសិ ករោន្តោ គច្ឆេយ្យ, កុតោ តស្ស អកុសលចិត្តសមង្គិតា, យេនិទំ សិក្ខាបទំ ‘‘អកុសលចិត្តំ, លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា បណ្ណត្តិវជ្ជំ, តិចិត្តន្តិ សិទ្ធំ។
‘‘Anantarasamo’’ti iminā ‘‘asaṃvidahite kāle’’tiādinā vuttavinicchayaṃ saṅgaṇhāti. Idhāpi kālavisaṅkete anāpatti, titthanāvāvisaṅkete āpattiyeva. Yathāha ‘‘idhāpi kālavisaṅketeneva anāpattī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 191). ‘‘Lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhāro saṃvidahitvā’’ti (pāci. aṭṭha. 188) vacanato keci ‘‘imaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajja’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kīḷāpurekkhāratāya hi abhiruhitvā gāmantarokkamane, addhayojanātikkame vā kusalābyākatacittasamaṅgīpi hutvā āpattiṃ āpajjati. Yadi hi so saṃvegaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ vā sacchikareyya, niddaṃ vā okkameyya, kammaṭṭhānaṃ vā manasi karonto gaccheyya, kuto tassa akusalacittasamaṅgitā, yenidaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘akusalacittaṃ, lokavajja’’nti vuccati, tasmā paṇṇattivajjaṃ, ticittanti siddhaṃ.
នាវាភិរុហនកថាវណ្ណនា។
Nāvābhiruhanakathāvaṇṇanā.
១១៩០. គិហិសមារម្ភំ ហិត្វា ភិក្ខុនិយា បរិបាចិតំ ភត្តំ ញត្វា ភុញ្ជតោ ភិក្ខុនោ បាចិត្តិ ហោតីតិ យោជនា។ បរិបាចិតំ នាម ភិក្ខុនោ សីលសុតាទិគុណំ កុលានំ វត្វា និប្ផាទិតំ។ យថាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា បរិបាចិតំ, គុណប្បកាសនេន និប្ផាទិតំ លទ្ធព្ពំ កតន្តិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៩៤)។ គិហិសមារម្ភន្តិ ភិក្ខុនិយា បរិបាចនតោ បុព្ពេយេវ គិហិបដិយត្តំ។ យថាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា បរិបាចនតោ បឋមមេវ យំ គិហីនំ បដិយាទិតំ ភត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១៩៤)។ វក្ខតិ ហិ ‘‘គិហិសម្បាទិតម្បិ វា វិនា’’តិ។
1190. Gihisamārambhaṃ hitvā bhikkhuniyā paripācitaṃ bhattaṃ ñatvā bhuñjato bhikkhuno pācitti hotīti yojanā. Paripācitaṃ nāma bhikkhuno sīlasutādiguṇaṃ kulānaṃ vatvā nipphāditaṃ. Yathāha ‘‘bhikkhuniyā paripācitaṃ, guṇappakāsanena nipphāditaṃ laddhabbaṃ katanti attho’’ti (pāci. aṭṭha. 194). Gihisamārambhanti bhikkhuniyā paripācanato pubbeyeva gihipaṭiyattaṃ. Yathāha ‘‘bhikkhuniyā paripācanato paṭhamameva yaṃ gihīnaṃ paṭiyāditaṃ bhatta’’nti (pāci. aṭṭha. 194). Vakkhati hi ‘‘gihisampāditampi vā vinā’’ti.
១១៩១. ‘‘តស្សា’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘យំ ភោជន’’ន្តិ យោជេតព្ពំ។ តស្សាតិ បញ្ចធា វុត្តស្ស ភោជនស្ស។ សព្ពេសុ អជ្ឈោហារេសូតិ សព្ពេសុ បរគលករណប្បយោគេសុ។
1191. ‘‘Tassā’’ti vakkhamānattā ‘‘yaṃ bhojana’’nti yojetabbaṃ. Tassāti pañcadhā vuttassa bhojanassa. Sabbesuajjhohāresūti sabbesu paragalakaraṇappayogesu.
១១៩២. ភិក្ខុនិយា បរិបាចិតំ ភុញ្ជតោ ទោសោតិ យោជនា។
1192. Bhikkhuniyā paripācitaṃ bhuñjato dosoti yojanā.
១១៩៣. ឧភោសូតិ បរិបាចិតេបិ អបរិបាចិតេបិ។ សព្ពត្ថាតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ បរិភុញ្ជតោ អជ្ឈោហារវសេនេវ ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1193.Ubhosūti paripācitepi aparipācitepi. Sabbatthāti imesu dvīsu paribhuñjato ajjhohāravaseneva dukkaṭanti yojanā.
១១៩៥. បញ្ចភោជនំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បន យំ កិញ្ចិ យាគុខជ្ជផលាទិកំ ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។
1195. Pañcabhojanaṃ ṭhapetvā aññaṃ pana yaṃ kiñci yāgukhajjaphalādikaṃ bhuñjantassa anāpattīti yojanā.
បរិបាចិតកថាវណ្ណនា។
Paripācitakathāvaṇṇanā.
១១៩៧. ឥទំ សព្ពំ ទសមំ សិក្ខាបទំ សមុដ្ឋាននយាទិនា ទុតិយានិយតេនេវ សទិសំ មតន្តិ យោជនា។ ឥទំ សិក្ខាបទន្តិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ១៩៩) វុត្តំ រហោនិសជ្ជសិក្ខាបទំ។
1197. Idaṃ sabbaṃ dasamaṃ sikkhāpadaṃ samuṭṭhānanayādinā dutiyāniyateneva sadisaṃ matanti yojanā. Idaṃ sikkhāpadanti ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti (pāci. 199) vuttaṃ rahonisajjasikkhāpadaṃ.
រហោនិសជ្ជកថាវណ្ណនា។
Rahonisajjakathāvaṇṇanā.
ភិក្ខុនិវគ្គោ តតិយោ។
Bhikkhunivaggo tatiyo.
១១៩៨. ឯកោតិ ឯកទិវសិកោ។ អាវសថោ បិណ្ឌោតិ បុញ្ញត្ថិកេហិ ឯកំ បាសណ្ឌំ អនុទ្ទិស្ស យាវទត្ថំ ទាតុំ សាលាទីសុ បញ្ញត្តំ បញ្ចសុ ភោជនេសុ អញ្ញតរំ ភោជនំ។ យថាហ ‘‘អាវសថបិណ្ឌោ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ សាលាយ វា មណ្ឌបេ វា រុក្ខមូលេ វា អជ្ឈោកាសេ វា អនោទិស្ស យាវទត្ថោ បញ្ញត្តោ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២០៦)។ អគិលានេនាតិ ឯត្ថ ‘‘អគិលានោ នាម សក្កោតិ តម្ហា អាវសថា បក្កមិតុ’’ន្តិ វុត្ត បទភាជនិយអដ្ឋកថាយំ ‘‘អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា គន្តុំ សក្កោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២០៦) វុត្តត្តា តម្ហា អាវសថា អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា គន្តុំ សមត្ថេន អគិលានេនាតិ អត្ថោ។ តតោ ឧទ្ធន្តិ ទុតិយទិវសតោ ឧត្តរិ។
1198.Ekoti ekadivasiko. Āvasatho piṇḍoti puññatthikehi ekaṃ pāsaṇḍaṃ anuddissa yāvadatthaṃ dātuṃ sālādīsu paññattaṃ pañcasu bhojanesu aññataraṃ bhojanaṃ. Yathāha ‘‘āvasathapiṇḍo nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ sālāya vā maṇḍape vā rukkhamūle vā ajjhokāse vā anodissa yāvadattho paññatto hotī’’ti (pāci. 206). Agilānenāti ettha ‘‘agilāno nāma sakkoti tamhā āvasathā pakkamitu’’nti vutta padabhājaniyaaṭṭhakathāyaṃ ‘‘addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā gantuṃ sakkotī’’ti (pāci. aṭṭha. 206) vuttattā tamhā āvasathā addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā gantuṃ samatthena agilānenāti attho. Tato uddhanti dutiyadivasato uttari.
១១៩៩. អនោទិស្សេវ បញ្ញត្តេ បិណ្ឌេតិ យោជនា, ‘‘ឥមេសំយេវ វា’’តិ អញ្ញតរំ បាសណ្ឌំ វា ‘‘ឯត្តកានំយេវ វា’’តិ តត្ថ បុគ្គលបរិច្ឆេទំ វា អកត្វា សព្ពសាធារណំ កត្វា បញ្ញត្តេ អាវសថបិណ្ឌេតិ អត្ថោ។ យាវទត្ថេ ឯវ បិណ្ឌេ បញ្ញត្តេតិ យោជនា, យាវតា អត្ថោ កុច្ឆិបូរណាទិកំ បយោជនមេត្ថ បិណ្ឌេតិ វិគ្គហោ, ‘‘ឯត្តកំ ទាតព្ព’’ន្តិ អបរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ភុញ្ជន្តានំ យាវទត្ថំ ទាតព្ព’’ន្តិ បញ្ញត្តេ បិណ្ឌេ ឯវាតិ អត្ថោ។ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ កម្មសាធនំ វា ភាវសាធនំ វា។ ‘‘ភោជន’’ន្តិ អជ្ឈាហរណីយំ។ សកិន្តិ ឯកវារំ។ តត្ថាតិ អាវសថេ។
1199. Anodisseva paññatte piṇḍeti yojanā, ‘‘imesaṃyeva vā’’ti aññataraṃ pāsaṇḍaṃ vā ‘‘ettakānaṃyeva vā’’ti tattha puggalaparicchedaṃ vā akatvā sabbasādhāraṇaṃ katvā paññatte āvasathapiṇḍeti attho. Yāvadatthe eva piṇḍe paññatteti yojanā, yāvatā attho kucchipūraṇādikaṃ payojanamettha piṇḍeti viggaho, ‘‘ettakaṃ dātabba’’nti aparicchinditvā ‘‘bhuñjantānaṃ yāvadatthaṃ dātabba’’nti paññatte piṇḍe evāti attho. Bhuñjitabbanti kammasādhanaṃ vā bhāvasādhanaṃ vā. ‘‘Bhojana’’nti ajjhāharaṇīyaṃ. Sakinti ekavāraṃ. Tatthāti āvasathe.
១២០០. តស្ស បិណ្ឌស្ស។ អជ្ឈោហារេសុ សព្ពេសូតិ សព្ពេសុ អជ្ឈោហារប្បយោគេសុ កតេសុ។ តស្ស អជ្ឈោហារកស្ស។ បាចិត្តិយោ បយោគគណនាយ។
1200.Tassa piṇḍassa. Ajjhohāresu sabbesūti sabbesu ajjhohārappayogesu katesu. Tassa ajjhohārakassa. Pācittiyo payogagaṇanāya.
១២០១. ‘‘ឯកេន កុលេន នានេកដ្ឋានភេទេសុ បញ្ញត្តេ’’តិ, ‘‘នានាកុលេហិ វា នានេកដ្ឋានភេទេសុ បញ្ញត្តេ’’តិ ចាតិ យោជនា។ ‘‘បិណ្ឌេ’’តិ អធិការោ។ នានា ច ឯកោ ច នានេកា, ឋានានំ ភេទា ឋានភេទា, នានេកា ច តេ ឋានភេទា ចាតិ វិគ្គហោ, តេសុ។ ឯកភោគោតិ ឯកបិណ្ឌបរិភោគោ។ ឯវការេន ទុតិយទិវសាទិបរិភោគំ និវត្តេតិ។
1201. ‘‘Ekena kulena nānekaṭṭhānabhedesu paññatte’’ti, ‘‘nānākulehi vā nānekaṭṭhānabhedesu paññatte’’ti cāti yojanā. ‘‘Piṇḍe’’ti adhikāro. Nānā ca eko ca nānekā, ṭhānānaṃ bhedā ṭhānabhedā, nānekā ca te ṭhānabhedā cāti viggaho, tesu. Ekabhogoti ekapiṇḍaparibhogo. Evakārena dutiyadivasādiparibhogaṃ nivatteti.
១២០៤. គិលានស្សាតិ វុត្តលក្ខណេន គិលានោ ហុត្វា បុនប្បុនំ ភុញ្ជន្តស្ស គច្ឆតោ វា អាគច្ឆន្តស្ស វា អនាបត្តីតិ យោជនា, អន្តមសោ អទ្ធយោជនម្បិ គច្ឆតោ, គន្ត្វា អាគច្ឆតោ វា អន្តរាមគ្គេ ច គតដ្ឋានេ ច ឯកស្មិំ ទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘យោ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកទិវសំ, គតដ្ឋានេ ច ឯកទិវសំ ភុញ្ជតិ, តស្សាបិ អនាបត្តិ។ អាគច្ឆន្តេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២០៨)។ ឱទិស្ស បញ្ញត្តេតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘ភិក្ខូនំយេវ អត្ថាយ ឧទ្ទិសិត្វា បញ្ញត្តោ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២០៨)។ បរិត្តេតិ ឧទរបូរណាយ អប្បហោនកេ ថោកេ ភោជនេ។ យថាហ ‘‘យាវទត្ថំ បញ្ញត្តោ ន ហោតិ, ថោកំ ថោកំ លព្ភតិ, តាទិសំ និច្ចម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២០៨)។ សកិន្តិ យាវទត្ថំ បញ្ញត្តំ វុត្តនយេន ឯកវារំ ភុញ្ជតោ អនាបត្តិ។
1204.Gilānassāti vuttalakkhaṇena gilāno hutvā punappunaṃ bhuñjantassa gacchato vā āgacchantassa vā anāpattīti yojanā, antamaso addhayojanampi gacchato, gantvā āgacchato vā antarāmagge ca gataṭṭhāne ca ekasmiṃ divase bhuñjantassa anāpattīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘yo gacchanto antarāmagge ekadivasaṃ, gataṭṭhāne ca ekadivasaṃ bhuñjati, tassāpi anāpatti. Āgacchantepi eseva nayo’’ti (pāci. aṭṭha. 208). Odissa paññatteti ettha ‘‘bhikkhū’’ti seso. Yathāha ‘‘bhikkhūnaṃyeva atthāya uddisitvā paññatto hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 208). Paritteti udarapūraṇāya appahonake thoke bhojane. Yathāha ‘‘yāvadatthaṃ paññatto na hoti, thokaṃ thokaṃ labbhati, tādisaṃ niccampi paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 208). Sakinti yāvadatthaṃ paññattaṃ vuttanayena ekavāraṃ bhuñjato anāpatti.
១២០៥. យាគុអាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន បញ្ចភោជនតោ អញ្ញេសំ អជ្ឈោហរណីយានំ គហណំ។
1205.Yāguādīnīti ādi-saddena pañcabhojanato aññesaṃ ajjhoharaṇīyānaṃ gahaṇaṃ.
អាវសថកថាវណ្ណនា។
Āvasathakathāvaṇṇanā.
១២០៦. វុត្តា សមយា អញ្ញត្រាតិ យោជនា, ‘‘តត្ថាយំ សមយោ, គិលានសមយោ ចីវរទានសមយោ ចីវរការសមយោ អទ្ធានគមនសមយោ នាវាភិរុហនសមយោ មហាសមយោ សមណភត្តសមយោ’’តិ (បាចិ. ២១៧) វុត្តា សត្តវិធកាលា អញ្ញត្រ។
1206. Vuttā samayā aññatrāti yojanā, ‘‘tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo cīvaradānasamayo cīvarakārasamayo addhānagamanasamayo nāvābhiruhanasamayo mahāsamayo samaṇabhattasamayo’’ti (pāci. 217) vuttā sattavidhakālā aññatra.
តត្ថ យទា បាទានំ ផលិតត្តា ន សក្កោតិ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ, អយំ គិលានសមយោ។ អត្ថតកថិនានំ បញ្ច មាសា, ឥតរេសំ កត្តិកមាសោតិ អយំ ចីវរទានសមយោ។ យទា ចីវរេ ករិយមានេ កិញ្ចិទេវ ចីវរេ កត្តព្ពំ ករោតិ, អយំ ចីវរការសមយោ។ យទា អទ្ធយោជនម្បិ គន្តុកាមោ វា ហោតិ, គច្ឆតិ វា, គតោ វា, អយំ អទ្ធានគមនសមយោ។ នាវាភិរុហនសមយេបិ ឯសេវ នយោ។ យទា គោចរគាមេ ចត្តារោ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ន យាបេន្តិ, អយំ មហាសមយោ។ យទា យោ កោចិ បព្ពជិតោ ភត្តេន និមន្តេតិ, អយំ សមណភត្តសមយោ។ គណោ កតមោតិ អាហ ‘‘គណោ’’តិអាទិ។
Tattha yadā pādānaṃ phalitattā na sakkoti piṇḍāya carituṃ, ayaṃ gilānasamayo. Atthatakathinānaṃ pañca māsā, itaresaṃ kattikamāsoti ayaṃ cīvaradānasamayo. Yadā cīvare kariyamāne kiñcideva cīvare kattabbaṃ karoti, ayaṃ cīvarakārasamayo. Yadā addhayojanampi gantukāmo vā hoti, gacchati vā, gato vā, ayaṃ addhānagamanasamayo. Nāvābhiruhanasamayepi eseva nayo. Yadā gocaragāme cattāro bhikkhū piṇḍāya caritvā na yāpenti, ayaṃ mahāsamayo. Yadā yo koci pabbajito bhattena nimanteti, ayaṃ samaṇabhattasamayo. Gaṇo katamoti āha ‘‘gaṇo’’tiādi.
១២០៧. គណភោជនំ នាម កិន្តិ អាហ ‘‘យ’’ន្តិអាទិ។ យំ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរំ និមន្តនតោ, វិញ្ញត្តិតោ វា លទ្ធំ, តំ ឥធ ភោជនន្តិ អធិប្បេតំ ហោតីតិ យោជនា។ និមន្តនតោតិ ‘‘ភោជនាន’’ន្តិអាទិនា វក្ខមានប្បការេន កតំ អកប្បិយនិមន្តនមាហ។ វិញ្ញត្តិតោបិ វាតិ ‘‘សចេបី’’តិអាទិនា វក្ខមាននយេន កតមកប្បិយវិញ្ញត្តិមាហ។
1207. Gaṇabhojanaṃ nāma kinti āha ‘‘ya’’ntiādi. Yaṃ pañcannaṃ aññataraṃ nimantanato, viññattito vā laddhaṃ, taṃ idha bhojananti adhippetaṃ hotīti yojanā. Nimantanatoti ‘‘bhojanāna’’ntiādinā vakkhamānappakārena kataṃ akappiyanimantanamāha. Viññattitopi vāti ‘‘sacepī’’tiādinā vakkhamānanayena katamakappiyaviññattimāha.
១២០៨-១១. ភោជនានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, ‘‘អញ្ញតរស្សា’’តិ សេសោ, ‘‘ឱទនោ សត្តុ កុម្មាសោ, មច្ឆោ មំសញ្ច ភោជន’’ន្តិ សង្គហិតានំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរស្ស។ នាមន្តិ វក្ខមានំ ឱទនាទិនាមំ។ ភិក្ខូ និមន្តេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯកតោ, នានតោ វា’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘ឯកតោ និមន្តិតា។ នានតោ និមន្តិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨)។ ឯកតោ និមន្តនំ នាម សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ ឯកតោ ឋិតានំ និមន្តនំ។ នានតោ និមន្តនំ នាម ភិក្ខូនំ វិសុំ វិសុំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វា ឯកតោ ឋិតដ្ឋានំ គន្ត្វា វា អនេកេហិ និមន្តនំ។ យថាហ ‘‘ចត្តារិ បរិវេណានិ វា វិហារេ វា គន្ត្វា នានតោ និមន្តិតា, ឯកដ្ឋានេ ឋិតេសុយេវ វា ឯកោ បុត្តេន, ឯកោ បិតរាតិ ឯវម្បិ នានតោ និមន្តិតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២១៧-២១៨)។
1208-11.Bhojanānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, ‘‘aññatarassā’’ti seso, ‘‘odano sattu kummāso, maccho maṃsañca bhojana’’nti saṅgahitānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarassa. Nāmanti vakkhamānaṃ odanādināmaṃ. Bhikkhū nimantetīti ettha ‘‘ekato, nānato vā’’ti seso. Yathāha ‘‘ekato nimantitā. Nānato nimantitā’’ti (pāci. aṭṭha. 217-218). Ekato nimantanaṃ nāma sabbesaṃ bhikkhūnaṃ ekato ṭhitānaṃ nimantanaṃ. Nānato nimantanaṃ nāma bhikkhūnaṃ visuṃ visuṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā vā ekato ṭhitaṭṭhānaṃ gantvā vā anekehi nimantanaṃ. Yathāha ‘‘cattāri pariveṇāni vā vihāre vā gantvā nānato nimantitā, ekaṭṭhāne ṭhitesuyeva vā eko puttena, eko pitarāti evampi nānato nimantitā’’ti (pāci. aṭṭha. 217-218).
វេវចនំ នាម ឱទនាទិសព្ពបទានំ, សម្បដិច្ឆថាតិអាទិកិរិយាបទានញ្ច បរិយាយវចនំ។ ភាសន្តរំ នាម មាគធវចនតោ អញ្ញំ សីហឡទមិឡាទិវោហារន្តរំ។ វេវចនេហិ ឯវ វា ភាសន្តរេន វា និមន្តេតីតិ សម្ពន្ធោ។
Vevacanaṃ nāma odanādisabbapadānaṃ, sampaṭicchathātiādikiriyāpadānañca pariyāyavacanaṃ. Bhāsantaraṃ nāma māgadhavacanato aññaṃ sīhaḷadamiḷādivohārantaraṃ. Vevacanehi eva vā bhāsantarena vā nimantetīti sambandho.
តតោ និមន្តនានន្តរំ។ និមន្តនន្តិ យថាវុត្តំ អកប្បិយនិមន្តនំ។ ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ អញ្ញមញ្ញស្ស ទ្វាទសហត្ថំ អមុញ្ចិត្វា ឋិតា វា និសិន្នា វា ឯកតោ គណ្ហន្តិ។
Tato nimantanānantaraṃ. Nimantananti yathāvuttaṃ akappiyanimantanaṃ. Ekato gaṇhantīti aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ṭhitā vā nisinnā vā ekato gaṇhanti.
‘‘គណភោជនការណ’’ន្តិ ឥទំ ភោជនបច្ចយា បាចិត្តិយំ ឯវំ គហណមន្តរេន ន ហោតីតិ វុត្តំ។
‘‘Gaṇabhojanakāraṇa’’nti idaṃ bhojanapaccayā pācittiyaṃ evaṃ gahaṇamantarena na hotīti vuttaṃ.
១២១២. ឯកតោ, នានតោ វាបិ យំ គមនំ, ភោជនម្បិ វា, តំ គណភោជនេ ន ការណន្តិបិ វិញ្ញូ ភណន្តីតិ យោជនា។ ឯកតោ នានតោ វាបីតិ ឯត្ថ ‘‘ឋិតា វា និសិន្នា វា’’តិ សេសោ។
1212. Ekato, nānato vāpi yaṃ gamanaṃ, bhojanampi vā, taṃ gaṇabhojane na kāraṇantipi viññū bhaṇantīti yojanā. Ekato nānato vāpīti ettha ‘‘ṭhitā vā nisinnā vā’’ti seso.
១២១៣-៤. វិញ្ញាបេត្វាតិ ‘‘អម្ហាកំ ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេហី’’តិអាទិនា ឯកតោ វា ‘‘មយ្ហំ ទេហិ, មយ្ហំ ទេហី’’តិ បាដេក្កំ វា វិញ្ញាបេត្វា។ ឯវម្បីតិ វិញ្ញត្តិតោបិ។
1213-4.Viññāpetvāti ‘‘amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’tiādinā ekato vā ‘‘mayhaṃ dehi, mayhaṃ dehī’’ti pāṭekkaṃ vā viññāpetvā. Evampīti viññattitopi.
១២១៥. ទុវិធស្សាតិ និមន្តកស្ស, វិញ្ញាបកស្ស ច។
1215.Duvidhassāti nimantakassa, viññāpakassa ca.
១២១៦. សត្តសុបិ សមយេសុ ភុញ្ជតំ អនាបត្តីតិ យោជនា, ‘‘គណភោជន’’ន្តិ បករណតោ លព្ភតិ, យថាវុត្តេសុ គិលានាទីសុ សត្តសុ កាលេសុ លេសំ វិនា ភុញ្ជន្តានន្តិ អត្ថោ។ ‘‘ឯកតោ’’តិ ឥទំ ‘‘គហេត្វា’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ។ ភុញ្ជតន្តិ ភុញ្ជន្តានំ។ តថាតិ ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ។
1216. Sattasupi samayesu bhuñjataṃ anāpattīti yojanā, ‘‘gaṇabhojana’’nti pakaraṇato labbhati, yathāvuttesu gilānādīsu sattasu kālesu lesaṃ vinā bhuñjantānanti attho. ‘‘Ekato’’ti idaṃ ‘‘gahetvā’’ti iminā yojetabbaṃ. Bhuñjatanti bhuñjantānaṃ. Tathāti ‘‘anāpattī’’ti idaṃ paccāmasati.
១២១៧. អនុបសម្បន្នោ ច ចារី ច បត្តោ ច អនិមន្តិតោ ច អនុបសម្បន្ន…បេ.… និមន្តិតា, តេ ចតុត្ថេ កត្វាតិ អត្ថោ , អនុបសម្បន្នំ វា បិណ្ឌចារិំ វា ចតុត្ថស្ស បត្តំ វា អនិមន្តិតំ វា ចតុត្ថំ កត្វា ឯកតោ គហេត្វា ភុញ្ជន្តានំ គណភេទោ មុនិនា បកាសិតោ, គណស្ស អបរិបុណ្ណតា ទីបិតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ បិណ្ឌាយ ចរតិ សីលេនាតិ បិណ្ឌចារី, សោ ឥធ បុព្ពបទលោបេន ‘‘ចារី’’តិ វុត្តោ, បិណ្ឌបាតិកោ។ សោ ហិ និមន្តនំ អសាទិយន្តោ គណភោជនកោ គណខាទកោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ បត្តោ នាម វិហារេ និសីទិត្វា ចតុត្ថេន អត្តនា លទ្ធព្ពភោជនត្ថាយ បេសិតោ បត្តោ។ អនិមន្តិតោ នាម បឋមំ អកប្បិយនិមន្តនាយ និមន្តិតេ អនន្តោគធោ ឧបសម្បន្នោ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។ អបិ-សទ្ទោ ហេដ្ឋា ទស្សិតំ ទ្វិន្នំ, តិណ្ណំ វា វសេន វុត្តវិនិច្ឆយំ អបេក្ខតិ។
1217. Anupasampanno ca cārī ca patto ca animantito ca anupasampanna…pe… nimantitā, te catutthe katvāti attho , anupasampannaṃ vā piṇḍacāriṃ vā catutthassa pattaṃ vā animantitaṃ vā catutthaṃ katvā ekato gahetvā bhuñjantānaṃ gaṇabhedo muninā pakāsito, gaṇassa aparipuṇṇatā dīpitāti vuttaṃ hoti. Piṇḍāya carati sīlenāti piṇḍacārī, so idha pubbapadalopena ‘‘cārī’’ti vutto, piṇḍapātiko. So hi nimantanaṃ asādiyanto gaṇabhojanako gaṇakhādako na hotīti adhippāyo. Patto nāma vihāre nisīditvā catutthena attanā laddhabbabhojanatthāya pesito patto. Animantito nāma paṭhamaṃ akappiyanimantanāya nimantite anantogadho upasampanno. Etthāti imasmiṃ sikkhāpade. Api-saddo heṭṭhā dassitaṃ dvinnaṃ, tiṇṇaṃ vā vasena vuttavinicchayaṃ apekkhati.
១២១៨. សមយលទ្ធានន្តិ គិលានាទយោ សត្តសមយា លទ្ធា យេហិ តេ សមយលទ្ធា, តេសំ, និទ្ធារណេ សាមិវចនំ។ ‘‘អញ្ញតរស្សា’’តិ សេសោ, ‘‘វសេនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ នេវ គណភេទោតិ យោជនា។ សមយលទ្ធកស្ស អត្តនោ អនាបត្តិភាវមន្តរេន តំ ចតុត្ថំ កត្វា គណភោជនំ គណ្ហន្តានំ បន អាបត្តិសម្ភវតោ អាហ ‘‘អាបត្តិ បន វេទិតព្ពា’’តិ។ យថាហ មហាបច្ចរិយំ ‘‘សមយលទ្ធកោ សយមេវ មុច្ចតិ, សេសានំ គណបូរកត្តា អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២២០)។
1218.Samayaladdhānanti gilānādayo sattasamayā laddhā yehi te samayaladdhā, tesaṃ, niddhāraṇe sāmivacanaṃ. ‘‘Aññatarassā’’ti seso, ‘‘vasenā’’ti iminā sambandho. Neva gaṇabhedoti yojanā. Samayaladdhakassa attano anāpattibhāvamantarena taṃ catutthaṃ katvā gaṇabhojanaṃ gaṇhantānaṃ pana āpattisambhavato āha ‘‘āpatti pana veditabbā’’ti. Yathāha mahāpaccariyaṃ ‘‘samayaladdhako sayameva muccati, sesānaṃ gaṇapūrakattā āpattikaro hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 220).
១២១៩. បញ្ចភោជនេសុ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា និមន្តេត្វា តេសុយេវ អញ្ញំ ទិយ្យមានំ គណ្ហន្តស្ស វិសង្កេតាភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ភោជនានញ្ចា’’តិអាទិ។ ភោជនានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, អញ្ញតរស្ស វសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តំ វិសង្កេតំ, ឱទនាទីនំ នាមេន និមន្តេត្វា ទិយ្យមានំ យាគុអាទិំ គណ្ហន្តស្ស គណភោជនំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1219. Pañcabhojanesu aññatarassa nāmaṃ gahetvā nimantetvā tesuyeva aññaṃ diyyamānaṃ gaṇhantassa visaṅketābhāvaṃ dassetumāha ‘‘bhojanānañcā’’tiādi. Bhojanānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, aññatarassa vasenāti vuttaṃ hoti. Taṃ visaṅketaṃ, odanādīnaṃ nāmena nimantetvā diyyamānaṃ yāguādiṃ gaṇhantassa gaṇabhojanaṃ na hotīti vuttaṃ hoti.
១២២១. ‘‘និច្ចភត្ត’’ន្តិ ធុវភត្តំ វុច្ចតិ។ ‘‘និច្ចភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ពហូនម្បិ ឯកតោ គហេតុំ វដ្ដតិ។ សលាកភត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។
1221.‘‘Niccabhatta’’nti dhuvabhattaṃ vuccati. ‘‘Niccabhattaṃ gaṇhathā’’ti vadanti, bahūnampi ekato gahetuṃ vaṭṭati. Salākabhattādīsupi eseva nayo.
គណភោជនកថាវណ្ណនា។
Gaṇabhojanakathāvaṇṇanā.
១២២៣-៤. ពហូហិ មនុស្សកេហីតិ វិសុំ វិសុំ និមន្តិតេហិ អនេកេហិ មនុស្សេហិ។ បញ្ចសុ យស្ស កស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សហធម្មិកេសូ’’តិ សេសោ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ, បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ យស្ស កស្សចីតិ អត្ថោ។ ‘‘ហិត្វា’’តិអាទិនា កិមាហាតិ? យស្ស វិកប្បេតិ, តស្មិំ សន្និហិតេ ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ សម្មុខា វិកប្បនវសេន វា តស្មិំ អសន្និហិតេ តស្ស នាមំ គហេត្វា ‘‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ អសម្មុខា វិកប្បនវសេន វា បឋមនិមន្តនាយ វិកប្បនំ ហិត្វា, តំ អវិកប្បេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1223-4.Bahūhi manussakehīti visuṃ visuṃ nimantitehi anekehi manussehi. Pañcasu yassa kassāti ettha ‘‘sahadhammikesū’’ti seso, niddhāraṇe bhummaṃ, pañcasu sahadhammikesu yassa kassacīti attho. ‘‘Hitvā’’tiādinā kimāhāti? Yassa vikappeti, tasmiṃ sannihite ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’’ti sammukhā vikappanavasena vā tasmiṃ asannihite tassa nāmaṃ gahetvā ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī’’ti asammukhā vikappanavasena vā paṭhamanimantanāya vikappanaṃ hitvā, taṃ avikappetvāti vuttaṃ hoti.
ភត្តន្តិ ឯត្ថ ‘‘យោ ភុញ្ជតី’’តិ សេសោ។ និមន្តិតោ យោ បច្ឆា និមន្តិតំ ភត្តំ ភុញ្ជតិ, តស្ស បាចិត្តិយន្តិ យោជនា។ ឧប្បដិបាដិយា ឯកសិត្ថម្បិ ភុញ្ជតោ តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនាតិ។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? បច្ឆា និមន្តិតានំ ភោជនំ បឋមំ ភុញ្ជិត្វា បឋមំ និមន្តិតានំ ភោជនំ បច្ឆា ភុញ្ជន្តស្ស ច ឯកបត្តេយេវ ហេដ្ឋា បឋមំ និមន្តិតានំ ភោជនំ បក្ខិបិត្វា ឥតរំ ឧបរិ បក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា ហត្ថំ ឱតារេត្វា ហេដ្ឋា ឋិតភោជនេ ឯកសិត្ថម្បិ បឋមំ អភុញ្ជិត្វា ឧបរិ ឋិតំ បឋមំ ភុញ្ជន្តស្ស ចាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តេនេវ យថា ឧប្បដិបាដិ ន ហោតិ, តថា មិស្សីកតំ ភោជនំ ភុញ្ជន្តស្ស ន ទោសោតិ មហាបច្ចរិយំ វិនិច្ឆយោ ព្យតិរេកតោ ទស្សិតោ ហោតិ។ យថាហ ‘‘ទ្វេ តីណិ កុលានិ និមន្តេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ និសីទាបេត្វា ឥតោ ចិតោ ច អាហរិត្វា ភត្តំ អាកិរន្តិ, សូបព្យញ្ជនំ អាកិរន្តិ, ឯកមិស្សកំ ហោតិ, ឯត្ថ អនាបត្តីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២២៩)។
Bhattanti ettha ‘‘yo bhuñjatī’’ti seso. Nimantito yo pacchā nimantitaṃ bhattaṃ bhuñjati, tassa pācittiyanti yojanā. Uppaṭipāṭiyā ekasitthampi bhuñjato tassa pācittiyaṃ siyāti yojanāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Pacchā nimantitānaṃ bhojanaṃ paṭhamaṃ bhuñjitvā paṭhamaṃ nimantitānaṃ bhojanaṃ pacchā bhuñjantassa ca ekapatteyeva heṭṭhā paṭhamaṃ nimantitānaṃ bhojanaṃ pakkhipitvā itaraṃ upari pakkhipitvā heṭṭhā hatthaṃ otāretvā heṭṭhā ṭhitabhojane ekasitthampi paṭhamaṃ abhuñjitvā upari ṭhitaṃ paṭhamaṃ bhuñjantassa cāti vuttaṃ hoti. Teneva yathā uppaṭipāṭi na hoti, tathā missīkataṃ bhojanaṃ bhuñjantassa na dosoti mahāpaccariyaṃ vinicchayo byatirekato dassito hoti. Yathāha ‘‘dve tīṇi kulāni nimantetvā ekasmiṃ ṭhāne nisīdāpetvā ito cito ca āharitvā bhattaṃ ākiranti, sūpabyañjanaṃ ākiranti, ekamissakaṃ hoti, ettha anāpattīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti (pāci. aṭṭha. 229).
១២២៥-៦. បរម្បរភោជនស្ស សរូបំ បទភាជនេ វុត្តនយេន ទស្សេតុមាហ ‘‘ភោជនានម្បី’’តិអាទិ។ តេសមេវ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ បរិភុញ្ជតីតិ យោជនា។ មហេសិនា បរិទីបិតន្តិ បទភាជនេ ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនាន’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ២២៧) នយេន វុត្តំ។
1225-6. Paramparabhojanassa sarūpaṃ padabhājane vuttanayena dassetumāha ‘‘bhojanānampī’’tiādi. Tesameva pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ paribhuñjatīti yojanā. Mahesinā paridīpitanti padabhājane ‘‘paramparabhojanaṃ nāma pañcannaṃ bhojanāna’’ntiādinā (pāci. 227) nayena vuttaṃ.
១២២៧. យត្ថាតិ អនេកេហិ ឯកភាជនេ បក្ខិត្តេ យស្មិំ ភោជនេតិ វុត្តំ ហោតិ ឯកេនេវ ទិន្នេ វិចារណាភាវា។ សព្ពមេករសំ សិយាតិ វិសុំ វិសុំ វិញ្ញាយមានរសំ អហុត្វា ឯករសមេវ ហោតិ។
1227.Yatthāti anekehi ekabhājane pakkhitte yasmiṃ bhojaneti vuttaṃ hoti ekeneva dinne vicāraṇābhāvā. Sabbamekarasaṃ siyāti visuṃ visuṃ viññāyamānarasaṃ ahutvā ekarasameva hoti.
១២៣០. ‘‘គាមេនា’’តិ ឥមិនា គាមដ្ឋាយេវ វុត្តា។ ‘‘និមន្តិតស្ស ទោសោ ន វិជ្ជតី’’តិ ឥទំ គាមបូគនិគមេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ។ គាម-សទ្ទេន ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ (បារា. ៩១) ឯត្ថ វិយ នគរម្បិ សង្គហិតំ។ បូគោ នាម វិសុំ វិសុំ សមូហា ហុត្វា បុញ្ញការិនោ ធម្មិកមនុស្សា។ និគមោ នាម សាបណោ មហាគាមោ។ សកលគាមេន និមន្តិតោ ហុត្វា សម្បត្តេ យត្ថ កត្ថចិ គេហេ ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ បូគាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ យថាហ ‘‘សកលេន គាមេន ឯកតោ ហុត្វា និមន្តិតស្សេវ យត្ថ កត្ថចិ ភុញ្ជតោ អនាបត្តិ។ បូគេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២២៩)។ និច្ចភត្តេ ទោសោ ន វិជ្ជតីតិ អនេកដ្ឋានតោ ទិយ្យមានំ និច្ចភត្តម្បិ ឧប្បដិបាដិយា ភុញ្ជន្តស្ស ន ទោសោតិ វុត្តំ ហោតិ។
1230.‘‘Gāmenā’’ti iminā gāmaṭṭhāyeva vuttā. ‘‘Nimantitassa doso na vijjatī’’ti idaṃ gāmapūganigamehi paccekaṃ yojetabbaṃ. Gāma-saddena ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti (pārā. 91) ettha viya nagarampi saṅgahitaṃ. Pūgo nāma visuṃ visuṃ samūhā hutvā puññakārino dhammikamanussā. Nigamo nāma sāpaṇo mahāgāmo. Sakalagāmena nimantito hutvā sampatte yattha katthaci gehe bhuñjantassa anāpattīti attho. Pūgādīsupi eseva nayo. Yathāha ‘‘sakalena gāmena ekato hutvā nimantitasseva yattha katthaci bhuñjato anāpatti. Pūgepi eseva nayo’’ti (pāci. aṭṭha. 229). Niccabhatte doso na vijjatīti anekaṭṭhānato diyyamānaṃ niccabhattampi uppaṭipāṭiyā bhuñjantassa na dosoti vuttaṃ hoti.
១២៣១. កាយោ វាចា កាយវាចាចិត្តន្តិ ឥមេហិ អាបជ្ជនំ កថិនសមុដ្ឋានំ នាម។ ឥធ ក្រិយំ នាម ភោជនំ, អក្រិយំ នាម បឋមនិមន្តនស្ស អវិកប្បនំ, ឥទំ ទ្វយមេវាហ ‘‘ភោជនញ្ចាវិកប្បន’’ន្តិ។
1231. Kāyo vācā kāyavācācittanti imehi āpajjanaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma. Idha kriyaṃ nāma bhojanaṃ, akriyaṃ nāma paṭhamanimantanassa avikappanaṃ, idaṃ dvayamevāha ‘‘bhojanañcāvikappana’’nti.
បរម្បរភោជនកថាវណ្ណនា។
Paramparabhojanakathāvaṇṇanā.
១២៣២-៣. បូវាតិ អតិរសាទយោ រសា។ បហេណកត្ថាយាតិ បណ្ណាការត្ថាយ។ បដិយត្តាតិ សម្បាទិតា។ បាថេយ្យត្ថាយាតិ គមិកស្ស សម្ពលត្ថាយ។ បដិយត្តា មន្ថា វាតិ សម្ពន្ធោ។ មន្ថា នាម ពទ្ធសត្តុអពទ្ធសត្តុតិលតណ្ឌុលាទយោ។ យថាហ ‘‘ពទ្ធសត្តុអពទ្ធសត្តុតិលតណ្ឌុលាទិ សព្ពំ ឥធ មន្ថោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៣)។ យេ បូវា, មន្ថា វាតិ យោជនា។ ហីតិ និបាតមត្តំ។ តត្ថ បដិយត្តេសុ តេសុ បូវេសុ វា មន្ថេសុ វា។ ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ ‘‘អាកង្ខមានេនា’’តិ សេសោ។
1232-3.Pūvāti atirasādayo rasā. Paheṇakatthāyāti paṇṇākāratthāya. Paṭiyattāti sampāditā. Pātheyyatthāyāti gamikassa sambalatthāya. Paṭiyattā manthā vāti sambandho. Manthā nāma baddhasattuabaddhasattutilataṇḍulādayo. Yathāha ‘‘baddhasattuabaddhasattutilataṇḍulādi sabbaṃ idha manthotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (pāci. aṭṭha. 233). Ye pūvā, manthā vāti yojanā. Hīti nipātamattaṃ. Tattha paṭiyattesu tesu pūvesu vā manthesu vā. Bhikkhunāti ettha ‘‘ākaṅkhamānenā’’ti seso.
ទ្វត្តិបត្តាតិ ទ្វេ វា តយោ វា បត្តាតិ វិគ្គហោ។ បូរាតិ មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ បុណ្ណា។ យថាហ ‘‘មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមលេខាយ សមបូរេ បត្តេ គហេត្វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៣)។ ‘‘ទ្វត្តិបត្តា បូរា’’តិ ចេត្ថ បរិមាណំ ទស្សិតំ, បរិមាណបរិមេយ្យានំ អភេទោបចារេន បូវមន្ថា គហេតព្ពា យថា ‘‘ទ្វេ តិស្សោ តណ្ឌុលនាឡិយោ’’តិ។ បូវេហិ វា សត្តូហិ វាតិ យោជនា។ សត្តូតិ ពទ្ធសត្តុអពទ្ធសត្តូនំ គហណំ, ឥមិនាវ តិលាទីនិ ឧបលក្ខិតានិ។ តតិយបត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋារាជិយា ឧទ្ធំ កត្វា បក្ខិត្តញ្ចេតំ ‘‘តតោ ឧត្តរិ’’ន្តិ ឥមិនា ច គយ្ហតិ។ យថាហ ‘‘សចេ តតិយំ បត្តំ ថូបីកតំ គណ្ហាតិ, បូវគណនាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៣)។
Dvattipattāti dve vā tayo vā pattāti viggaho. Pūrāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ puṇṇā. Yathāha ‘‘mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāya samapūre patte gahetvā’’ti (pāci. aṭṭha. 233). ‘‘Dvattipattā pūrā’’ti cettha parimāṇaṃ dassitaṃ, parimāṇaparimeyyānaṃ abhedopacārena pūvamanthā gahetabbā yathā ‘‘dve tisso taṇḍulanāḷiyo’’ti. Pūvehi vā sattūhi vāti yojanā. Sattūti baddhasattuabaddhasattūnaṃ gahaṇaṃ, imināva tilādīni upalakkhitāni. Tatiyapattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhārājiyā uddhaṃ katvā pakkhittañcetaṃ ‘‘tato uttari’’nti iminā ca gayhati. Yathāha ‘‘sace tatiyaṃ pattaṃ thūpīkataṃ gaṇhāti, pūvagaṇanāya pācittiya’’nti (pāci. aṭṭha. 233).
១២៣៧. តត្ថ តេសុ បូវេសុ វា មន្ថេសុ វា ទ្វេ ចេ បត្តបូរា លទ្ធាតិ យោជនា។ ឯកោ បត្តបូរោ បទាតព្ពោតិ យោជនា។ ឯកតោតិ ឯកបត្តបូរតោ ន បទាតព្ពោតិ យោជនា, កិញ្ចិបិ អកាមា ន ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘យេន ឯកោ គហិតោ, ន តេន កិញ្ចិ អកាមា ទាតព្ពំ។ យថារុចិ កាតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៣)។ ឯវំ ទទន្តេន អាសនសាលាយ វា អត្តនោ និពទ្ធវាសដ្ឋានេ វា ទិដ្ឋស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សាធារណំ កត្វា ទានមន្តរេន ន មិត្តានមេវ ទាតព្ពំ។ យថាហ ‘‘យថាមិត្តំ បន ទាតុំ ន លព្ភតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៣)។
1237.Tattha tesu pūvesu vā manthesu vā dve ce pattapūrā laddhāti yojanā. Eko pattapūro padātabboti yojanā. Ekatoti ekapattapūrato na padātabboti yojanā, kiñcipi akāmā na dātabbanti attho. Yathāha ‘‘yena eko gahito, na tena kiñci akāmā dātabbaṃ. Yathāruci kātabba’’nti (pāci. aṭṭha. 233). Evaṃ dadantena āsanasālāya vā attano nibaddhavāsaṭṭhāne vā diṭṭhassa bhikkhusaṅghassa sādhāraṇaṃ katvā dānamantarena na mittānameva dātabbaṃ. Yathāha ‘‘yathāmittaṃ pana dātuṃ na labbhatī’’ti (pāci. aṭṭha. 233).
១២៣៨-៩. អបហេណកំ អបាថេយ្យំ ទេន្តានន្តិ សម្ពន្ធោ។ យថាហ ‘‘ន បហេណកត្ថាយ ន បាថេយ្យត្ថាយ បដិយត្តំ ទេន្តី’’តិ (បាចិ. ២៣៥)។ តតោតិ បហេណកបាថេយ្យតោ។ វា-សទ្ទេន ឥធ អវុត្តំ ‘‘គមនេ បដិប្បស្សទ្ធេ ទេន្តី’’តិ (បាចិ. ២៣៥) អនាបត្តិវារេ វុត្តំ សង្គណ្ហាតិ។ តទូនកន្តិ តតោ ទ្វត្តិបត្តតោ ឩនកំ។ យថាហ ‘‘ឩនកទ្វត្តិបត្តបូរេ បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ (បាចិ. ២៣៥)។ អបាថេយ្យាទិអត្ថាយ បដិយាទិតន្តិ សញ្ញាយ បាថេយ្យាទិំ គណ្ហន្តស្សាបិ អាបត្តិយេវ អចិត្តកត្តា សិក្ខាបទស្ស។ អត្តនោយេវ គហណត្ថំ ‘‘ឥមស្ស ហត្ថេ ទេហី’’តិ វចនេនាបិ អាបជ្ជនតោ វចីកម្មំ។
1238-9. Apaheṇakaṃ apātheyyaṃ dentānanti sambandho. Yathāha ‘‘na paheṇakatthāya na pātheyyatthāya paṭiyattaṃ dentī’’ti (pāci. 235). Tatoti paheṇakapātheyyato. Vā-saddena idha avuttaṃ ‘‘gamane paṭippassaddhe dentī’’ti (pāci. 235) anāpattivāre vuttaṃ saṅgaṇhāti. Tadūnakanti tato dvattipattato ūnakaṃ. Yathāha ‘‘ūnakadvattipattapūre paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. 235). Apātheyyādiatthāya paṭiyāditanti saññāya pātheyyādiṃ gaṇhantassāpi āpattiyeva acittakattā sikkhāpadassa. Attanoyeva gahaṇatthaṃ ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenāpi āpajjanato vacīkammaṃ.
កាណមាតុកថាវណ្ណនា។
Kāṇamātukathāvaṇṇanā.
១២៤០. អញ្ញេនាតិ តទ្ធិតលោបេន និទ្ទេសោ, អញ្ញតរេនាតិ អត្ថោ, បវារិតោតិ សម្ពន្ធោ។ ភោជនានន្តិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ។ បវារិតោតិ ‘‘គណ្ហថ ភន្តេ យាវ ឥច្ឆថា’តិ ឯវំ យាវទត្ថបវារណាយ, សយញ្ច ‘អលំ អាវុសោ ថោកំ ថោកំ ទេហី’តិ ឯវំ បដិក្ខេបបវារណាយា’’តិ អដ្ឋកថាយ វុត្តប្បការទ្វយេន បវារិតោតិ អត្ថោ ។ វិកប្បទ្វយេ បការទ្វយេ បវារិត-សទ្ទេ វរ-ធាតុស្ស បត្ថនវារណត្ថវសេនាយមត្ថោ វេទិតព្ពោ, ‘‘បាចិត្តិ អនតិរិត្ត’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។ ‘‘អនតិរិត្តំ ភោជន’’ន្តិ វិសេសិតព្ពមបេក្ខិត្វា ‘‘អញ្ញេនា’’តិ ឯត្ថ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា ‘‘បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជន’’ន្តិ យោជេតព្ពំ, វក្ខមានេ អនតិរិត្តកតភោជននិទ្ទេសេ វុត្តេសុ បញ្ចសុ ភោជនេសុ អញ្ញតរំ ភោជនន្តិ អត្ថោ។ ‘‘ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា’’តិ (បាចិ. ២៣៦, ២៣៨) សហ ទេសិតត្តា ឯកយោគញាយេន ‘‘ខាទនីយំ វា’’តិ ច គហេតព្ពំ។ បញ្ច ភោជនានិ, កាលិកត្តយញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ យាវកាលិកំ ខាទនីយន្តិ វុត្តំ។
1240.Aññenāti taddhitalopena niddeso, aññatarenāti attho, pavāritoti sambandho. Bhojanānanti niddhāraṇe bhummaṃ. Pavāritoti ‘‘gaṇhatha bhante yāva icchathā’ti evaṃ yāvadatthapavāraṇāya, sayañca ‘alaṃ āvuso thokaṃ thokaṃ dehī’ti evaṃ paṭikkhepapavāraṇāyā’’ti aṭṭhakathāya vuttappakāradvayena pavāritoti attho . Vikappadvaye pakāradvaye pavārita-sadde vara-dhātussa patthanavāraṇatthavasenāyamattho veditabbo, ‘‘pācitti anatiritta’’nti padacchedo. ‘‘Anatirittaṃ bhojana’’nti visesitabbamapekkhitvā ‘‘aññenā’’ti ettha vibhattiṃ vipariṇāmetvā ‘‘pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojana’’nti yojetabbaṃ, vakkhamāne anatirittakatabhojananiddese vuttesu pañcasu bhojanesu aññataraṃ bhojananti attho. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti (pāci. 236, 238) saha desitattā ekayogañāyena ‘‘khādanīyaṃ vā’’ti ca gahetabbaṃ. Pañca bhojanāni, kālikattayañca ṭhapetvā sabbaṃ yāvakālikaṃ khādanīyanti vuttaṃ.
១២៤១. អសនន្តិ ឯត្ថ វិប្បកតភោជនំ ទិស្សតិ, ភុញ្ជមានោ ចេ បុគ្គលោ ហោតិ, ភោជនកិរិយានុបច្ឆិន្នា វត្តតីតិ អត្ថោ។ ភោជនន្តិ បវារណបហោនកឱទនាទិ ហត្ថាទីសុ ទិស្សតិ។ ហត្ថបាសោតិ បវារណបហោនកំ ភោជនំ ទាតុំ អភិហរិត្វា ឋិតោកាសោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ អភិហរណំ អភិហារោ, សោ ឯវ អភិហារតា, តថា ទាតុំ ឋិតស្ស កាយេន កតោ អភិហារោ ទិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ កាយវាចាបដិក្ខេបោតិ តថា អភិហដេ ភោជនេ បដិគ្គាហកស្ស ហត្ថវិការាទិកោ កាយិកោ វា ‘‘អល’’ន្តិអាទិកោ វាចសិកោ វា បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតីតិ អត្ថោ។
1241.Asananti ettha vippakatabhojanaṃ dissati, bhuñjamāno ce puggalo hoti, bhojanakiriyānupacchinnā vattatīti attho. Bhojananti pavāraṇapahonakaodanādi hatthādīsu dissati. Hatthapāsoti pavāraṇapahonakaṃ bhojanaṃ dātuṃ abhiharitvā ṭhitokāso aḍḍhateyyahatthappamāṇo hotīti vuttaṃ hoti. Abhiharaṇaṃ abhihāro, so eva abhihāratā, tathā dātuṃ ṭhitassa kāyena kato abhihāro dissatīti vuttaṃ hoti. Kāyavācāpaṭikkhepoti tathā abhihaṭe bhojane paṭiggāhakassa hatthavikārādiko kāyiko vā ‘‘ala’’ntiādiko vācasiko vā paṭikkhepo paññāyatīti attho.
១២៤២. និប្បបញ្ចេនាតិ សហ វាសនាយ បហីនតណ្ហាទិបបញ្ចត្តយរហិតេន តថាគតេន។
1242.Nippapañcenāti saha vāsanāya pahīnataṇhādipapañcattayarahitena tathāgatena.
១២៤៣. តត្ថាតិ ឱទនាទីសុ។ សត្តន្នន្តិ ‘‘សាលី’’តិអាទិនា វក្ខមានានុរូបានំ។
1243.Tatthāti odanādīsu. Sattannanti ‘‘sālī’’tiādinā vakkhamānānurūpānaṃ.
១២៤៤. ឱទកោតិ ឧទកេ ភវោ។ ឯត្ថាតិ បញ្ចង្គបវារណាយ។ អយំនិច្ឆយោតិ វក្ខមានវិធិប្បការំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ។
1244.Odakoti udake bhavo. Etthāti pañcaṅgapavāraṇāya. Ayaṃnicchayoti vakkhamānavidhippakāraṃ vinicchayaṃ dasseti.
១២៤៥. សាលីតិ សព្ពសាលិជាតិ។ វីហីតិ សព្ពវីហិជាតិ។ កង្គូតិ សេតរត្តកាឡភេទា សព្ពា កង្គុជាតិ។ វរកោ សេតវរកោ។ ធញ្ញេន សម្ភតបុញ្ញសម្ភារេន ភគវតា។
1245.Sālīti sabbasālijāti. Vīhīti sabbavīhijāti. Kaṅgūti setarattakāḷabhedā sabbā kaṅgujāti. Varako setavarako. Dhaññena sambhatapuññasambhārena bhagavatā.
១២៤៦. តិណន្តិ តិណពីជមេវ វុត្តំ។ ទីបិតំ សង្គហិតំ។ វរកចោរកោតិ សុខុមវរកោ។
1246.Tiṇanti tiṇabījameva vuttaṃ. Dīpitaṃ saṅgahitaṃ. Varakacorakoti sukhumavarako.
១២៤៨. អង្គសម្បត្តិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ហត្ថេនា’’តិអាទិ។
1248. Aṅgasampattiṃ dassetumāha ‘‘hatthenā’’tiādi.
១២៤៩. តនូតិ តនុកា។
1249.Tanūti tanukā.
១២៥០. ន រក្ខតិ បវារណំ។
1250.Na rakkhati pavāraṇaṃ.
១២៥១-២. ធញ្ញរសាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទធិអាទយោ គហិតា។ អារោបេត្វាតិ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា។ ផលន្តិ ឯលាឡុកាទិផលំ។ បណ្ណន្តិ សូបសាកំ។ កឡីរន្តិ វេឡុអាទីនំ កឡីរំ។ ពហូនីតិ តេសមេវ វិសេសនំ។ តត្ថ ចាតិ បក្ខិត្តបណ្ណាទិម្ហិ តក្កាទិកេ។ ឱធិំ ទស្សេតីតិ ឯត្ថ ‘‘បរិភោគកាលេ’’តិ សេសោ។ សញ្ជនេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ផលាទិយាគូ’’តិ លព្ភតិ។
1251-2.Dhaññarasādīnīti ādi-saddena dadhiādayo gahitā. Āropetvāti uddhanaṃ āropetvā. Phalanti elāḷukādiphalaṃ. Paṇṇanti sūpasākaṃ. Kaḷīranti veḷuādīnaṃ kaḷīraṃ. Bahūnīti tesameva visesanaṃ. Tattha cāti pakkhittapaṇṇādimhi takkādike. Odhiṃ dassetīti ettha ‘‘paribhogakāle’’ti seso. Sañjanetīti ettha ‘‘phalādiyāgū’’ti labbhati.
១២៥៣-៤. រសេតិ មំសាទិរសេ។ ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វា ‘‘យាគុ’’ន្តិ វា វត្វាតិ យោជេតព្ពា។ យាគុ សង្គហិតាតិ ឯត្ថ ឱធិបញ្ញាយនអបញ្ញាយនវិកប្បទ្វយេ យាគុយា សមោ វិនិច្ឆយោតិ អធិប្បាយោ។
1253-4.Raseti maṃsādirase. ‘‘Yāguṃ gaṇhathā’’ti vā ‘‘yāgu’’nti vā vatvāti yojetabbā. Yāgu saṅgahitāti ettha odhipaññāyanaapaññāyanavikappadvaye yāguyā samo vinicchayoti adhippāyo.
១២៥៥. ឆុបន្តីតិ សម្ផុសន្តិ។ ឆុប សម្ផស្សេតិ ធាតុ, បក្ខិបន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘យត្ថ មច្ឆមំសំ បក្ខិបន្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។ សាសបមត្តម្បិ មច្ឆមំសំ វា សចេ បញ្ញាយតីតិ យោជនា។ បវារណន្តិ ឯត្ថ ‘‘ជនេតី’’តិ សេសោ។ យាគុយាតិ បទំ បច្ចត្តវសេន វិបរិណាមេត្វា យាគុ ជនេតីតិ យោជេតព្ពំ។
1255.Chupantīti samphusanti. Chupa samphasseti dhātu, pakkhipantīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘yattha macchamaṃsaṃ pakkhipantī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239). Sāsapamattampi macchamaṃsaṃ vā sace paññāyatīti yojanā. Pavāraṇanti ettha ‘‘janetī’’ti seso. Yāguyāti padaṃ paccattavasena vipariṇāmetvā yāgu janetīti yojetabbaṃ.
១២៥៦. សំសដ្ឋោតិ បរិស្សាវិតោ ន សញ្ជនេតីតិ យោជនា។
1256.Saṃsaṭṭhoti parissāvito na sañjanetīti yojanā.
១២៥៧. សព្ពសោ ឋបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ មំសាទិបក្ខិត្តឱទនាទិប្បករណាវសេសតោ អង្គំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សព្ពសោ’’តិ។ សព្ពសោ ន បវារេតីតិ យោជនា។ វេឡុតណ្ឌុលន្តិ វេឡុវីហីនំ តណ្ឌុលំ។ អាទិ-សទ្ទេន កន្ទមូលំ សង្គហិតំ។ យថាហ ‘‘វេណុតណ្ឌុលាទីហិ វា កន្ទមូលផលេហិ វា យេហិ កេហិចិ កតភត្ត’’ន្តិ។
1257. Sabbaso ṭhapetvāti sambandho. Maṃsādipakkhittaodanādippakaraṇāvasesato aṅgaṃ dassetumāha ‘‘sabbaso’’ti. Sabbaso na pavāretīti yojanā. Veḷutaṇḍulanti veḷuvīhīnaṃ taṇḍulaṃ. Ādi-saddena kandamūlaṃ saṅgahitaṃ. Yathāha ‘‘veṇutaṇḍulādīhi vā kandamūlaphalehi vā yehi kehici katabhatta’’nti.
១២៥៨. តតោតិ សាលិអាទិតោ, វេឡុអាទិតោ ច, តតោ និព្ពត្តា បុថុកា វាតិ អត្ថោ។ តាហីតិ បុថុកាហិ។ សុទ្ធាតិ បុថុកាទីហិ អមិស្សា ន បវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ។
1258.Tatoti sāliādito, veḷuādito ca, tato nibbattā puthukā vāti attho. Tāhīti puthukāhi. Suddhāti puthukādīhi amissā na pavārentīti sambandho.
១២៥៩. ភដ្ឋានន្តិ ភជ្ជិតានំ។ សត្តូហិ សង្គហិតំ សត្តុសង្គហិតំ។
1259.Bhaṭṭhānanti bhajjitānaṃ. Sattūhi saṅgahitaṃ sattusaṅgahitaṃ.
១២៦១. សត្តូនំ មោទកោតិ សត្តុពទ្ធំ, ពទ្ធសត្តូតិ អត្ថោ។
1261.Sattūnaṃ modakoti sattubaddhaṃ, baddhasattūti attho.
១២៦៣. តេហេវាតិ លាជេហិ ឯវ។ សុទ្ធំ ខជ្ជកំ វាតិ វក្ខមាននយេន មច្ឆាទីហិ អសម្មិស្សំ ខជ្ជកំ។
1263.Tehevāti lājehi eva. Suddhaṃ khajjakaṃ vāti vakkhamānanayena macchādīhi asammissaṃ khajjakaṃ.
១២៦៤. ‘‘បូរិត’’ន្តិអាទិនា តព្ពិបរិយាយំ ទស្សេតិ។ តន្តិ កុណ្ឌកាទិ។
1264.‘‘Pūrita’’ntiādinā tabbipariyāyaṃ dasseti. Tanti kuṇḍakādi.
១២៦៦. អកប្បិយំ មំសំ។ អវត្ថុត្តាតិ អកប្បិយមំសានំ វារេតព្ពត្តា បវារណាយ អវត្ថុត្តា។
1266.Akappiyaṃ maṃsaṃ. Avatthuttāti akappiyamaṃsānaṃ vāretabbattā pavāraṇāya avatthuttā.
១២៦៧. វត្ថុកត្តាតិ កប្បិយមំសស្ស បវារណាយ វត្ថុភូតត្តា។ បវារេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ខាទិយមានស្ស ច មំសត្តា’’តិ សេសោ ទដ្ឋព្ពោ។ យថាហ ‘‘យំ បន ខាទតិ, តំ កិញ្ចាបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតំ, ខាទិយមានំ បន មំសភាវំ ន ជហតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។
1267.Vatthukattāti kappiyamaṃsassa pavāraṇāya vatthubhūtattā. Pavāretīti ettha ‘‘khādiyamānassa ca maṃsattā’’ti seso daṭṭhabbo. Yathāha ‘‘yaṃ pana khādati, taṃ kiñcāpi paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitaṃ, khādiyamānaṃ pana maṃsabhāvaṃ na jahatī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239).
១២៦៨. កិញ្ចិ កប្បិយភោជនន្តិ បញ្ចសុ ភោជនេសុ យំ កិញ្ចិ កប្បិយភោជនំ។
1268.Kiñci kappiyabhojananti pañcasu bhojanesu yaṃ kiñci kappiyabhojanaṃ.
១២៦៩. អកប្បិយំ មំសំ អញ្ញន្តិ អកប្បិយមំសតោ អវសេសំ កុលទូសនាទិវសេន ឧប្បន្នភោជនំ គហិតំ។ យថាហ ‘‘កុលទូសនវេជ្ជកម្មឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនសាទិតរូបិយាទីហិ និព្ពត្តំ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ អនេសនាយ ឧប្បន្នំ អកប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតី’’តិ។
1269.Akappiyaṃ maṃsaṃ aññanti akappiyamaṃsato avasesaṃ kuladūsanādivasena uppannabhojanaṃ gahitaṃ. Yathāha ‘‘kuladūsanavejjakammauttarimanussadhammārocanasāditarūpiyādīhi nibbattaṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanāya uppannaṃ akappiyabhojanaṃ paṭikkhipati, na pavāretī’’ti.
១២៧០-១. អសនំ ភោជនន្តិ អង្គទ្វយេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ អជ្ឈោហដ’’ន្តិអាទិ។ អជ្ឈោហដន្តិ បរគលគតំ ហោតិ។ ‘‘បត្តេ’’តិ ឥមិនា ថាលកាទិភាជនញ្ច គហិតំ។ កត្ថចិ ភោជនំ នត្ថីតិ យោជនា។ បត្តេ, ហត្ថេ, មុខេ វា យត្ថ កត្ថចិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ កិញ្ចិ ន វិជ្ជតិ, គន្ធមត្តំ បញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1270-1. Asanaṃ bhojananti aṅgadvaye vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘sace ajjhohaṭa’’ntiādi. Ajjhohaṭanti paragalagataṃ hoti. ‘‘Patte’’ti iminā thālakādibhājanañca gahitaṃ. Katthaci bhojanaṃ natthīti yojanā. Patte, hatthe, mukhe vā yattha katthaci pañcannaṃ bhojanānaṃ kiñci na vijjati, gandhamattaṃ paññāyatīti vuttaṃ hoti.
១២៧២. អាទាយាតិ ឯត្ថ ‘‘អញ្ញត្រ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ សេសោ។ ‘‘យោបិ អញ្ញត្រ គន្ត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ មុខេ ភត្តំ គិលិត្វា សេសំ អាទាយា’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) មហាបច្ចរិយដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនស្ស បមាណត្តា អាហ ‘‘ន បវារេតី’’តិ។
1272.Ādāyāti ettha ‘‘aññatra bhuñjitu’’nti seso. ‘‘Yopi aññatra gantvā bhuñjitukāmo mukhe bhattaṃ gilitvā sesaṃ ādāyā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 238-239) mahāpaccariyaṭṭhakathāyaṃ vuttavacanassa pamāṇattā āha ‘‘na pavāretī’’ti.
១២៧៣. ‘‘មុខេ ភត្តំ គិលិតំ, ហត្ថេ ភត្តំ វិឃាសាទស្ស ទាតុកាមោ, បត្តេ ភត្តំ ភិក្ខុស្ស ទាតុកាមោ, សចេ តស្មិំ ខណេ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) ឯវមាគតំ កុរុន្ទដ្ឋកថំ សង្គហេតុំ ‘‘មុខេ ច ភត្ត’’ន្តិអាទិវចនតោ ច ‘‘អសនស្ស ឧបច្ឆេទា’’តិអាទិនា វក្ខមានាយ យុត្តិយា អសនាវសានេ យុជ្ជមានត្តា ច ឥមិស្សា គាថាយ ‘‘ភោត្តុកាមោ’’តិ បាឋំ អគ្គហេត្វា ‘‘ទាតុកាមោ’’តិ បាឋោ គហេតព្ពោ។
1273. ‘‘Mukhe bhattaṃ gilitaṃ, hatthe bhattaṃ vighāsādassa dātukāmo, patte bhattaṃ bhikkhussa dātukāmo, sace tasmiṃ khaṇe paṭikkhipati, na pavāretī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239) evamāgataṃ kurundaṭṭhakathaṃ saṅgahetuṃ ‘‘mukhe ca bhatta’’ntiādivacanato ca ‘‘asanassa upacchedā’’tiādinā vakkhamānāya yuttiyā asanāvasāne yujjamānattā ca imissā gāthāya ‘‘bhottukāmo’’ti pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘dātukāmo’’ti pāṭho gahetabbo.
១២៧៤. ‘‘អសនស្ស ឧបច្ឆេទា’’តិ ឥមិនា តស្មិំយេវ អាសនេ យថានិសិន្នេនេវ កាតព្ពេ អសនេ អាសាវច្ឆេទោ ទីបិតោ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តស្មិំ បន អាសនេ ន ភុញ្ជិតុកាមោ, វិហារំ បវិសិត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ, អញ្ញស្ស វា ទាតុកាមោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ តស្ស វិនិច្ឆយស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘មហាបញ្ញា’’តិ កុរុន្ទដ្ឋកថាចរិយំ សន្ធាយាហ។ ការណាការណញ្ញុនោតិ ‘‘បវារណស្ស ឥទំ ការណំ, ឥទំ អការណ’’ន្តិ ជានន្តា។ ‘‘ការណាការណញ្ញុនា’’តិ កត្ថចិ បោត្ថកេ លិខន្តិ។ តត្ថ មហាបញ្ញា ការណាការណញ្ញុនោ អាចរិយា អសនស្ស…បេ.… សោតិ ហិ ការណំ កថយន្តីតិ យោជនា។
1274.‘‘Asanassa upacchedā’’ti iminā tasmiṃyeva āsane yathānisinneneva kātabbe asane āsāvacchedo dīpito. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tasmiṃ pana āsane na bhuñjitukāmo, vihāraṃ pavisitvā bhuñjitukāmo, aññassa vā dātukāmo’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239). Kurundaṭṭhakathāyaṃ tassa vinicchayassa dassitattā ‘‘mahāpaññā’’ti kurundaṭṭhakathācariyaṃ sandhāyāha. Kāraṇākāraṇaññunoti ‘‘pavāraṇassa idaṃ kāraṇaṃ, idaṃ akāraṇa’’nti jānantā. ‘‘Kāraṇākāraṇaññunā’’ti katthaci potthake likhanti. Tattha mahāpaññā kāraṇākāraṇaññuno ācariyā asanassa…pe… soti hi kāraṇaṃ kathayantīti yojanā.
១២៧៥. ហត្ថបាសង្គេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘គណ្ហតោ…បេ.… បសារិត’’ន្តិ។ គណ្ហតោតិ យេន ឥរិយាបថេន សមន្នាគតោ ហុត្វា គណ្ហាតិ, ឯវំ គណ្ហតោ។ បច្ឆិមំ អង្គន្តិ ទាយកេន ទិន្នស្ស បដិគ្គាហកស្ស យោ អវយវោ បរភាគេ ហោតិ , តំ ឋានាទិឥរិយាបថសមន្នាគតស្ស បដិគ្គាហកស្ស បណ្ហិអាទិំ បច្ឆិមំ អង្គំ។ ទទតោ បសារិតំ ហត្ថំ វិនា បុរិមំ អង្គន្តិ យោជនា។ បសារិតំ ហត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘ទាតុ’’ន្តិ សេសោ។ ឧភិន្នន្តិ ឯត្ថ ‘‘អន្តរេ’’តិ សេសោ។ បដិគ្គាហកទាយកានំ បច្ឆិមបុរិមានំ ឧភិន្នំ អង្គានំ អន្តរេ ឱកាសេ។ អឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ ហត្ថំ តេយ្យំ តតិយំ យស្សាតិ វិគ្គហោ, អតិរេកវិទត្ថិទ្វិរតនប្បមាណន្តិ អត្ថោ។
1275. Hatthapāsaṅge vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘gaṇhato…pe… pasārita’’nti. Gaṇhatoti yena iriyāpathena samannāgato hutvā gaṇhāti, evaṃ gaṇhato. Pacchimaṃ aṅganti dāyakena dinnassa paṭiggāhakassa yo avayavo parabhāge hoti , taṃ ṭhānādiiriyāpathasamannāgatassa paṭiggāhakassa paṇhiādiṃ pacchimaṃ aṅgaṃ. Dadato pasāritaṃ hatthaṃ vinā purimaṃ aṅganti yojanā. Pasāritaṃ hatthanti ettha ‘‘dātu’’nti seso. Ubhinnanti ettha ‘‘antare’’ti seso. Paṭiggāhakadāyakānaṃ pacchimapurimānaṃ ubhinnaṃ aṅgānaṃ antare okāse. Aḍḍhaṃ upaḍḍhaṃ hatthaṃ teyyaṃ tatiyaṃ yassāti viggaho, atirekavidatthidviratanappamāṇanti attho.
១២៧៦. អភិហារង្គេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តស្មិ’’ន្តិអាទិ។ អឌ្ឍតេយ្យេ តស្មិំ ឋានេ ឋត្វាតិ យោជនា, ទ្វិរតនវិទត្ថិបមាណេ តស្មិំ ឋានេ ឋត្វាតិ អត្ថោ។ អភិហដន្តិ ឧបនីតំ។ តាទិសន្តិ អភិហដសទិសំ, បវារណបហោនកានំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរន្តិ អត្ថោ។
1276. Abhihāraṅge vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘tasmi’’ntiādi. Aḍḍhateyye tasmiṃ ṭhāne ṭhatvāti yojanā, dviratanavidatthipamāṇe tasmiṃ ṭhāne ṭhatvāti attho. Abhihaṭanti upanītaṃ. Tādisanti abhihaṭasadisaṃ, pavāraṇapahonakānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataranti attho.
១២៧៧-៨. អាធារកេ វាបីតិ វលយាទិបត្តាធារកេបិ។ ឩរូសូតិ ទ្វិន្នំ ឩរូនំ មជ្ឈេ, អង្កេតិ អត្ថោ។ អាហរិត្វាតិ អភិហរិត្វា។ ភត្តំ គណ្ហាតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥតោ’’តិ សេសោ, ‘‘ឥតោ ភត្តំ គណ្ហា’’តិ អនន្តរេ និសិន្នោ ច ភាសតីតិ យោជនា។ ភត្តន្តិ ឧបលក្ខណំ, បញ្ចសុ ភោជនេសុ យំ កិញ្ចីតិ អត្ថោ។ តន្តិ តថា គណ្ហិតុំ វុត្តភត្តាទិភោជនំ។ អភិហារស្ស ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ បទបូរណត្ថោ, ឯវការត្ថោ វា, អភាវា ឯវាតិ យោជនា។
1277-8.Ādhārake vāpīti valayādipattādhārakepi. Ūrūsūti dvinnaṃ ūrūnaṃ majjhe, aṅketi attho. Āharitvāti abhiharitvā. Bhattaṃ gaṇhātīti ettha ‘‘ito’’ti seso, ‘‘ito bhattaṃ gaṇhā’’ti anantare nisinno ca bhāsatīti yojanā. Bhattanti upalakkhaṇaṃ, pañcasu bhojanesu yaṃ kiñcīti attho. Tanti tathā gaṇhituṃ vuttabhattādibhojanaṃ. Abhihārassa cāti ettha ca-saddo padapūraṇattho, evakārattho vā, abhāvā evāti yojanā.
១២៧៩. ‘‘ភត្តបច្ឆិ’’ន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណំ។
1279.‘‘Bhattapacchi’’nti idaṃ upalakkhaṇaṃ.
១២៨០. ទីយមានេតិ ឯត្ថ ‘‘ភោជនេ’’តិ សេសោ។ ឥតរោតិ ហត្ថបាសេ និសិន្នោ។ អភិហារង្គស្ស អភាវា សោ ន បវារិតោតិ។
1280.Dīyamāneti ettha ‘‘bhojane’’ti seso. Itaroti hatthapāse nisinno. Abhihāraṅgassa abhāvā so na pavāritoti.
១២៨១. បដិក្ខេបង្គេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘កាយេនា’’តិអាទិ។ វាចាភិហារស្ស អនង្គត្តា អាហ ‘‘កាយេនាភិហដ’’ន្តិ។ យថាហ ‘‘វាចាយ អភិហដំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។ អភិហដភោជនំ បដិក្ខិបិតុំ អង្គុលិយោ វា ហត្ថំ វា ហត្ថគតស្ស កស្សចិ ចលនាទិំ យំ កញ្ចិ កាយវិការំ ករោន្តោ, ភមុំ ឧក្ខិបន្តោ, កុជ្ឈិត្វា ឱលោកេន្តោ វា កាយេន បដិក្ខិបតីតិ វុច្ចតិ។ ‘‘អល’’ន្តិ វា ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វា ‘‘អាគមេហី’’តិ វា ‘‘អធិវាសេហី’’តិ វា ‘‘មា អាកិរា’’តិ វា ‘‘អបគច្ឆាហី’’តិ វា ឯវមាទិកំ វទន្តោ វាចាយ បដិក្ខិបតីតិ វុច្ចតិ។
1281. Paṭikkhepaṅge vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘kāyenā’’tiādi. Vācābhihārassa anaṅgattā āha ‘‘kāyenābhihaṭa’’nti. Yathāha ‘‘vācāya abhihaṭaṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239). Abhihaṭabhojanaṃ paṭikkhipituṃ aṅguliyo vā hatthaṃ vā hatthagatassa kassaci calanādiṃ yaṃ kañci kāyavikāraṃ karonto, bhamuṃ ukkhipanto, kujjhitvā olokento vā kāyena paṭikkhipatīti vuccati. ‘‘Ala’’nti vā ‘‘na gaṇhāmī’’ti vā ‘‘āgamehī’’ti vā ‘‘adhivāsehī’’ti vā ‘‘mā ākirā’’ti vā ‘‘apagacchāhī’’ti vā evamādikaṃ vadanto vācāya paṭikkhipatīti vuccati.
១២៨២-៣. អាកិរាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឥតិ ចា’’តិ យោជេតព្ពំ។ ឯវំ វទន្តស្ស និវារេតុកាមតាចិត្តេ សតិបិ និវារណវចនេន ហោន្តំ បវារណំ អាកិរាតិអាទិវិធិវចនេ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ន បន’ន្តិ បវារណា’’តិ។ បវារណា បន ន អត្ថីតិ យោជនា។
1282-3.Ākirāti etthāpi ‘‘iti cā’’ti yojetabbaṃ. Evaṃ vadantassa nivāretukāmatācitte satipi nivāraṇavacanena hontaṃ pavāraṇaṃ ākirātiādividhivacane na hotīti āha ‘‘na pana’nti pavāraṇā’’ti. Pavāraṇā pana na atthīti yojanā.
១២៨៤. ‘‘រសំ គណ្ហថា’’តិ វទេតិ សម្ពន្ធោ។ តំ សុត្វាតិ តំ វចនំ សុត្វា។
1284. ‘‘Rasaṃ gaṇhathā’’ti vadeti sambandho. Taṃ sutvāti taṃ vacanaṃ sutvā.
១២៨៥. ‘‘សារ’’ន្តិ ឥទំ វណ្ណភណនមត្តំ។ ‘‘ឥទ’’ន្តិ សាមញ្ញេន មច្ឆមំសំ វទតិ, បវារណង្គំ ហោតិ។ មច្ឆរសំ មំសរសន្តិ ឯត្ថ ទ្វន្ទសមាសស្សបិ សម្ភវតោ ‘‘មច្ឆំ, មំសំ គណ្ហា’’តិ ច វុត្តំ ហោតិ, តញ្ច អង្គំ ហោតិ។
1285.‘‘Sāra’’nti idaṃ vaṇṇabhaṇanamattaṃ. ‘‘Ida’’nti sāmaññena macchamaṃsaṃ vadati, pavāraṇaṅgaṃ hoti. Maccharasaṃ maṃsarasanti ettha dvandasamāsassapi sambhavato ‘‘macchaṃ, maṃsaṃ gaṇhā’’ti ca vuttaṃ hoti, tañca aṅgaṃ hoti.
១២៨៦. ‘‘រសំ គណ្ហា’’តិ វុត្តេ បនស្ស វិកប្បស្ស អភាវា បវារណស្ស អង្គំ ន ហោតិ។ តេនេវាហ ‘‘អត្ថិ ច មំសំ ចេ’’តិ។
1286. ‘‘Rasaṃ gaṇhā’’ti vutte panassa vikappassa abhāvā pavāraṇassa aṅgaṃ na hoti. Tenevāha ‘‘atthi ca maṃsaṃ ce’’ti.
១២៨៧. មុហុត្តំ អាគមេហីតិ កញ្ចិ កាលំ ឱលោកេហិ។
1287.Muhuttaṃāgamehīti kañci kālaṃ olokehi.
១២៨៨. បនសាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន វេត្តង្គាទីនំ គហណំ។
1288.Panasādīhīti ādi-saddena vettaṅgādīnaṃ gahaṇaṃ.
១២៩០. មច្ឆសូបំ មំសសូបន្តិ ឯត្ថ សមាសវិកប្បា ‘‘មច្ឆរសំ មំសរស’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ ទដ្ឋព្ពា។
1290.Macchasūpaṃ maṃsasūpanti ettha samāsavikappā ‘‘maccharasaṃ maṃsarasa’’nti ettha viya daṭṭhabbā.
១២៩១. ករម្ពកន្តិ មច្ឆមំសេន វា អញ្ញេន វា មិស្សស្សេវ សូបវិសេសស្ស នាមំ។ តេនេវ ច ‘‘មំសករម្ពកំ គណ្ហថ, មច្ឆករម្ពកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ និសេធេន បវារណា ហោតិ, ‘‘ករម្ពកំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ អនិយតវចនត្តា ន ហោតិ។ កឡីរសូបាទីហិ សមានវិនិច្ឆយភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯសេវ នយោ វុត្តោ’’តិ។
1291.Karambakanti macchamaṃsena vā aññena vā missasseva sūpavisesassa nāmaṃ. Teneva ca ‘‘maṃsakarambakaṃ gaṇhatha, macchakarambakaṃ gaṇhathā’’ti vutte nisedhena pavāraṇā hoti, ‘‘karambakaṃ gaṇhathā’’ti vutte aniyatavacanattā na hoti. Kaḷīrasūpādīhi samānavinicchayabhāvaṃ dassetumāha ‘‘eseva nayo vutto’’ti.
១២៩២. វុត្តស្មិន្តិ វុត្តេ។
1292.Vuttasminti vutte.
១២៩៣. យេនាតិ ភត្តេន។ អាបុច្ឆិតោតិ ‘‘គណ្ហថា’’តិ វុត្តោ។ តស្ស ភត្តស្ស។ អត្ថិតាយ យាគុយា វិជ្ជមានត្តា។ ឥតិ ការណន្តិ ឥទំ បវារណការណំ។
1293.Yenāti bhattena. Āpucchitoti ‘‘gaṇhathā’’ti vutto. Tassa bhattassa. Atthitāya yāguyā vijjamānattā. Iti kāraṇanti idaṃ pavāraṇakāraṇaṃ.
១២៩៤. ‘‘យាគុមិស្សកំ គណ្ហា’’តិ វុត្តេ សា យាគុ តត្ថ តស្មិំ អភិហដេ ភាជនេ បក្ខិត្តភត្តេន សមា វា ពហុតរា វា ចេ ហោតិ, សោ ឯវំ វត្វា អភិហដំ បដិក្ខេបំ ភិក្ខុ ន បវារេតិ កិរាតិ យោជនា។ កិរាតិ អរុចិំ សូចេតិ។ តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ការណំ បន ទុទ្ទស’’ន្តិ។
1294. ‘‘Yāgumissakaṃ gaṇhā’’ti vutte sā yāgu tattha tasmiṃ abhihaṭe bhājane pakkhittabhattena samā vā bahutarā vā ce hoti, so evaṃ vatvā abhihaṭaṃ paṭikkhepaṃ bhikkhu na pavāreti kirāti yojanā. Kirāti aruciṃ sūceti. Teneva vakkhati ‘‘kāraṇaṃ pana duddasa’’nti.
១២៩៥. សព្ពត្ថាតិ សព្ពអដ្ឋកថាសុ។
1295.Sabbatthāti sabbaaṭṭhakathāsu.
១២៩៦. វិសុំ កត្វាតិ ឯកសិត្ថម្បិ យថា ន ហោតិ, តថា រសំ វា ខីរំ វា ភត្តតោ វិយោជេត្វា។
1296.Visuṃ katvāti ekasitthampi yathā na hoti, tathā rasaṃ vā khīraṃ vā bhattato viyojetvā.
១២៩៧. គច្ឆន្តេនេវាតិ យាវ ភោជននិដ្ឋានំ, តាវ គច្ឆន្តេនេវ។ យថាហ ‘‘គច្ឆន្តេន នទិបូរំ បត្តេនបិ អដ្ឋត្វា នទិតីរេ គុម្ពំ បរិក្ខិបិត្វា វិចរន្តេន នាវំ វា សេតុំ វា អារុឡ្ហេន អដ្ឋត្វា វដ្ដេត្វា វិចរន្តេនា’’តិ។
1297.Gacchantenevāti yāva bhojananiṭṭhānaṃ, tāva gacchanteneva. Yathāha ‘‘gacchantena nadipūraṃ pattenapi aṭṭhatvā naditīre gumbaṃ parikkhipitvā vicarantena nāvaṃ vā setuṃ vā āruḷhena aṭṭhatvā vaṭṭetvā vicarantenā’’ti.
១២៩៨. សោតិ គច្ឆន្តោ។ តតោតិ ឋានតោ, គមនឥរិយាបថស្ស វិកោបិតត្តាតិ អធិប្បាយោ។
1298.Soti gacchanto. Tatoti ṭhānato, gamanairiyāpathassa vikopitattāti adhippāyo.
១២៩៩. អាសនំ អវិចាលេត្វាតិ និសជ្ជាវសេន ផុដ្ឋដ្ឋានំ អចាលេត្វា, អនុដ្ឋហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘អទិន្នាទានេ វិយ ឋានាចាវនំ គហេតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ។
1299.Āsanaṃavicāletvāti nisajjāvasena phuṭṭhaṭṭhānaṃ acāletvā, anuṭṭhahitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Adinnādāne viya ṭhānācāvanaṃ gahetabba’’nti gaṇṭhipade vuttaṃ.
១៣០០. តតោតិ បវារិតកាលតោ ឧទ្ធំ, តតោ និសិន្នដ្ឋានតោ វា។ ឥតោ, ឯត្តោ វា។ ឦសកម្បិ សំសរិតុន្តិ និសិន្នដ្ឋានតោ ឥតោ ចិតោ ច ថោកម្បិ សំសរិតុំ, អបគន្តុន្តិ អត្ថោ។
1300.Tatoti pavāritakālato uddhaṃ, tato nisinnaṭṭhānato vā. Ito, etto vā. Īsakampi saṃsaritunti nisinnaṭṭhānato ito cito ca thokampi saṃsarituṃ, apagantunti attho.
១៣០១. សព្ពត្ថាតិ បីឋកាទិសំហារិមេ សព្ពស្មិំ អាសនេ។ ‘‘វិនយញ្ញុនា’’តិ ឥមិនា ‘‘សចេ បន នំ សហ មញ្ចេន ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញត្រ នេន្តិ, វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) អដ្ឋកថាយំ ‘‘បីឋកាទីសុបិ អយមេវ វិនិច្ឆយោ’’តិ វុត្តភាវំ ជានន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1301.Sabbatthāti pīṭhakādisaṃhārime sabbasmiṃ āsane. ‘‘Vinayaññunā’’ti iminā ‘‘sace pana naṃ saha mañcena ukkhipitvā aññatra nenti, vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 238-239) aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pīṭhakādīsupi ayameva vinicchayo’’ti vuttabhāvaṃ jānantenāti vuttaṃ hoti.
១៣០២. និបជ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បរិវត្តន្តេន យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស ឋានំ នាតិក្កមេតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បុព្ពសយិតដ្ឋានំ អវិជហិត្វា សយិត្វាយេវាតិ អត្ថោ។ តថេវាតិ ឧក្កុដិកោ ហុត្វាវាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘តស្ស បន ហេដ្ឋា បលាលបីឋំ វា កិញ្ចិ វា និសីទនកំ ទាតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
1302.Nipajjitvāti ettha ‘‘parivattantena yena passena nipanno, tassa ṭhānaṃ nātikkametabba’’nti vacanato pubbasayitaṭṭhānaṃ avijahitvā sayitvāyevāti attho. Tathevāti ukkuṭiko hutvāvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Tassa pana heṭṭhā palālapīṭhaṃ vā kiñci vā nisīdanakaṃ dātabba’’nti (pāci. aṭṭha. 238-239) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
១៣០៣. អតិរិត្តំ ករោន្តេន សិក្ខុនា ភាជនំ ឱនមេត្វាន ភោជនេ ទស្សិតេ អថ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ យោជនា។ តត្ថ អតិរិត្តំ ករោន្តេនាតិ ‘‘អតិរិត្តំ នាម កប្បិយកតំ ហោតិ, បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ, ឧច្ចារិតកតំ ហោតិ, ហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា អវុដ្ឋិតេន កតំ ហោតិ, ‘អលមេតំ សព្ព’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, គិលានាតិរិត្តំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៣៩) វុត្តេសុ អដ្ឋសុ អាការេសុ អន្តំ វិនា បុរិមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ អតិរិត្តំ ករោន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘ឥមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ យំ អតិរិត្ត’’ន្តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។
1303. Atirittaṃ karontena sikkhunā bhājanaṃ onametvāna bhojane dassite atha ‘‘alametaṃ sabba’’nti vattabbanti yojanā. Tattha atirittaṃ karontenāti ‘‘atirittaṃ nāma kappiyakataṃ hoti, paṭiggahitakataṃ hoti, uccāritakataṃ hoti, hatthapāse kataṃ hoti, bhuttāvinā kataṃ hoti, bhuttāvinā pavāritena āsanā avuṭṭhitena kataṃ hoti, ‘alametaṃ sabba’nti vuttaṃ hoti, gilānātirittaṃ hotī’’ti (pāci. 239) vuttesu aṭṭhasu ākāresu antaṃ vinā purimehi sattahi vinayakammākārehi atirittaṃ karontenāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘imehi sattahi vinayakammākārehi yaṃ atiritta’’ntiādi (pāci. aṭṭha. 238-239).
ឥធ អតិរិត្តំ កាតុំ អភិហដភោជនំ កប្បិយញ្ច នាម ហោតិ, កប្បិយកតេន សិង្គិវេរលសុណាទិវត្ថុនា យុត្តតាយ ច អកប្បិយមំសាភាវេន ច កុលទូសនាទីហិ អនុប្បន្នភាវេន ច កតញ្ច នាម ហោតិ។ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អតិរិត្តកតភាវតោ ឯវំ កប្បិយញ្ច តំ កតំ ចាតិ កប្បិយកតន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯវមុបរិបិ កត-សទ្ទស្ស អត្ថោ ច សមាសវិគ្គហោ ច វេទិតព្ពោ ។ អវសិដ្ឋបទេសុ ភិក្ខុនា បដិគ្គហិតំ បដិគ្គហិតំ នាម។ តំ ការាបេត្វា អាគតេន ភិក្ខុនា ថោកំ ឧច្ចារេត្វា, ឱតារេត្វា វា ទស្សិតំ ឧច្ចារិតកតំ នាម។ កប្បិយំ ការាបេតុមាគតស្ស អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណហត្ថបាសព្ភន្តរគតេន អតិរិត្តកតំ ‘‘ហត្ថបាសេ កត’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អន្តមសោ បវារណជនកំ យំ កិញ្ចិ ភោជនំ កុសគ្គេនាបិ គហេត្វា ភុត្តត្តា ភុត្តាវិនា។ យថាហ ‘‘បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ អន្តមសោ កុសគ្គេនាបិ ភុត្តំ ហោតី’’តិ។ ភុញ្ជន្តោ បវារិតោ ហុត្វា យោ អាសនំ ន កោបេតិ, សោ ភុត្តាវី បវារិតោ ‘‘អាសនា អវុដ្ឋិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តេន កតំ ‘‘ភុត្តាវិនា…បេ.… អវុដ្ឋិតេន កត’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ វចីភេទំ កត្វា វុត្តំ ‘‘អលមេតំ សព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ ទស្សិតំ។ អយំ សត្តវិធោ វិនយកម្មាការោ នាម។
Idha atirittaṃ kātuṃ abhihaṭabhojanaṃ kappiyañca nāma hoti, kappiyakatena siṅgiveralasuṇādivatthunā yuttatāya ca akappiyamaṃsābhāvena ca kuladūsanādīhi anuppannabhāvena ca katañca nāma hoti. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti atirittakatabhāvato evaṃ kappiyañca taṃ kataṃ cāti kappiyakatanti vuttaṃ hoti. Evamuparipi kata-saddassa attho ca samāsaviggaho ca veditabbo . Avasiṭṭhapadesu bhikkhunā paṭiggahitaṃ paṭiggahitaṃ nāma. Taṃ kārāpetvā āgatena bhikkhunā thokaṃ uccāretvā, otāretvā vā dassitaṃ uccāritakataṃ nāma. Kappiyaṃ kārāpetumāgatassa aḍḍhateyyahatthappamāṇahatthapāsabbhantaragatena atirittakataṃ ‘‘hatthapāse kata’’nti vuccati. Antamaso pavāraṇajanakaṃ yaṃ kiñci bhojanaṃ kusaggenāpi gahetvā bhuttattā bhuttāvinā. Yathāha ‘‘pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ antamaso kusaggenāpi bhuttaṃ hotī’’ti. Bhuñjanto pavārito hutvā yo āsanaṃ na kopeti, so bhuttāvī pavārito ‘‘āsanā avuṭṭhito’’ti vuccati, tena kataṃ ‘‘bhuttāvinā…pe… avuṭṭhitena kata’’nti vuttaṃ. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti vacībhedaṃ katvā vuttaṃ ‘‘alametaṃ sabbanti vuttaṃ hotī’’ti dassitaṃ. Ayaṃ sattavidho vinayakammākāro nāma.
គិលានាតិរិត្តកំ បន ឥមិស្សា គាថាយ អវុត្តម្បិ អនតិរិត្តសន្ទស្សនត្ថំ វក្ខមានាយ ‘‘កត’’ន្តិអាទិគាថាយ ‘‘ន គិលានាតិរិត្តញ្ចា’’តិ ឥមស្ស វិបរិយាយតោ វេទិតព្ពំ។ គិលានតោ អតិរិត្តំ, តស្ស អញ្ញទិនេសុ ភុញ្ជនត្ថាយ ឧបដ្ឋាបិតម្បិ គិលានាតិរិត្តំ នាម។
Gilānātirittakaṃ pana imissā gāthāya avuttampi anatirittasandassanatthaṃ vakkhamānāya ‘‘kata’’ntiādigāthāya ‘‘na gilānātirittañcā’’ti imassa vipariyāyato veditabbaṃ. Gilānato atirittaṃ, tassa aññadinesu bhuñjanatthāya upaṭṭhāpitampi gilānātirittaṃ nāma.
‘‘តេន ភិក្ខុនា’’តិ ឥមិនា ‘‘ភុត្តាវិនា’’តិ ច ‘‘ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេនា’’តិ ច វុត្តប្បការេន វិសិដ្ឋំ តេនេវ បាកដំ ភិក្ខុំ បរាមសតិ, បវារណជនកានំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ អប្បមត្តកម្បិ ភុត្តាវិនា, ភុត្តាវី បវារិតោបិ ហុត្វា អាសនា អវុដ្ឋិតេន វា ភិក្ខុនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឱនមិត្វាន ភាជនេតិ ឯត្ថ ‘‘ទស្សិតេ ភោជនេ’’តិ សេសោ, ‘‘អថា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ កប្បិយករណារហានិ សិង្គិវេរាទីនិ កប្បិយំ ការេត្វា បដិគ្គហាបេត្វា អាគន្ត្វា ហត្ថបាសព្ភន្តរេ បត្វា អតិរិត្តំ ការាបេន្តេន ភិក្ខុនា ភាជនំ ថោកំ ឱនាមេត្វា ឧច្ចារេត្វា ទស្សិតកាលានន្តរាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧត្តរិ កាតព្ពំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អល’’ន្តិអាទិ។
‘‘Tena bhikkhunā’’ti iminā ‘‘bhuttāvinā’’ti ca ‘‘bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitenā’’ti ca vuttappakārena visiṭṭhaṃ teneva pākaṭaṃ bhikkhuṃ parāmasati, pavāraṇajanakānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ appamattakampi bhuttāvinā, bhuttāvī pavāritopi hutvā āsanā avuṭṭhitena vā bhikkhunāti vuttaṃ hoti. Onamitvāna bhājaneti ettha ‘‘dassite bhojane’’ti seso, ‘‘athā’’ti iminā sambandho. Kappiyakaraṇārahāni siṅgiverādīni kappiyaṃ kāretvā paṭiggahāpetvā āgantvā hatthapāsabbhantare patvā atirittaṃ kārāpentena bhikkhunā bhājanaṃ thokaṃ onāmetvā uccāretvā dassitakālānantarāti vuttaṃ hoti. Uttari kātabbaṃ dassetumāha ‘‘ala’’ntiādi.
ឯត្តាវតា ‘‘តេន ភិក្ខុនា’’តិ ឥមិនា ‘‘ភុត្តាវិនា កតំ, ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា អវុដ្ឋិតេន កត’’ន្តិ អង្គទ្វយំ សង្គហិតំ។ ‘‘ឱនមេត្វាន ភាជន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឧច្ចារិតកតំ ហោតី’’តិ ឥទំ សង្គហិតំ។ ‘‘កប្បិយកតំ, បដិគ្គហិតកតំ, ហត្ថបាសេកត’’ន្តិ ឥទំ តយំ អនន្តរិយវាចិនា អថ-សទ្ទេន សង្គហិតំ។ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ ឥទំ បនេត្ថ សរូបេនេវ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ettāvatā ‘‘tena bhikkhunā’’ti iminā ‘‘bhuttāvinā kataṃ, bhuttāvinā pavāritena āsanā avuṭṭhitena kata’’nti aṅgadvayaṃ saṅgahitaṃ. ‘‘Onametvāna bhājana’’nti iminā ‘‘uccāritakataṃ hotī’’ti idaṃ saṅgahitaṃ. ‘‘Kappiyakataṃ, paṭiggahitakataṃ, hatthapāsekata’’nti idaṃ tayaṃ anantariyavācinā atha-saddena saṅgahitaṃ. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti idaṃ panettha sarūpeneva dassitanti daṭṭhabbaṃ.
១៣០៤. បត្តេ ឋិតភោជនមេវ អតិរិត្តំ កាតព្ពន្តិ នត្ថិ, បច្ឆិអាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ភាជនេ ឋិតម្បិ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុមាហ ‘‘កប្បិយំ បនា’’តិ។ កុណ្ឌេតិ ភណ្ឌុក្ខលិយំ។ ភាជនេតិ យំ កិញ្ចិ ភាជនំ គហិតំ។
1304. Patte ṭhitabhojanameva atirittaṃ kātabbanti natthi, pacchiādīsu yattha katthaci bhājane ṭhitampi kātabbanti dassetumāha ‘‘kappiyaṃ panā’’ti. Kuṇḍeti bhaṇḍukkhaliyaṃ. Bhājaneti yaṃ kiñci bhājanaṃ gahitaṃ.
១៣០៥. ឯតន្តិ អតិរិត្តកតំ ឯតំ ភោជនំ។ តំ ឯកមេវ ឋបេត្វាតិ យោជនា។ ‘‘វដ្ដតេវា’’តិ វុត្តេបិ អព្ភង្គាទីនមត្ថាយាតិ គណ្ហេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ, តមេកំ វិនា បរេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ។
1305.Etanti atirittakataṃ etaṃ bhojanaṃ. Taṃ ekameva ṭhapetvāti yojanā. ‘‘Vaṭṭatevā’’ti vuttepi abbhaṅgādīnamatthāyāti gaṇheyyunti āha ‘‘bhuñjitabba’’nti, tamekaṃ vinā parehi paribhuñjitabbanti attho.
១៣០៦-៧. កប្បិយំ ការេត្វាតិ អតិរិត្តំ ការេត្វា។ អាកិរន្តិ ចេតិ យទិ បក្ខិបន្តិ។ បុន តថា អតិរិត្តំ ការេត្វា ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា។
1306-7.Kappiyaṃ kāretvāti atirittaṃ kāretvā. Ākiranti ceti yadi pakkhipanti. Puna tathā atirittaṃ kāretvā bhuñjitabbanti yojanā.
តំ កេន អតិរិត្តំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ។ តន្តិ អតិរិត្តកតំ ភោជនំ។ យេន អកតន្តិ យេន ភិក្ខុនា បឋមំ អតិរិត្តំ ន កតំ, តេន កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ។ យថាហ ‘‘យេន អកតន្តិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា យេន បឋមំ ន កតំ, តេន កាតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩)។ យំ វា អកតំ, តំ វិសុំ តេន វា កាតព្ពន្តិ យោជនា។ យំ វា អកតន្តិ តស្មិំ អតិរិត្តកតភោជនេ អបក្ខិត្តំ យំ ភោជនំ អតិរិត្តំ ន កតំ។ តំ វិសុំ តេន វា កាតព្ពន្តិ បច្ឆា បក្ខិត្តំ ភោជនំ អតិរិត្តំ កតេន យថា អមិស្សំ ហោតិ, តថា អញ្ញស្ស ភាជនស្ស គហណវសេន វិសុំ ការេត្វា តេន បឋមំ កតាតិរិត្តេនាបិ អតិរិត្តំ កាតព្ពំ។ យថាហ – ‘‘យញ្ច អកតន្តិ យេន បឋមំ កប្បិយំ កតំ, តេនាបិ យំ អកតំ, តំ កាតព្ពំ។ បឋមភាជនេ បន កាតុំ ន លព្ភតិ។ តត្ថ ហិ ករិយមានំ បឋមំ កតេន សទ្ធិំ កតំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញស្មិំ ភាជនេ កាតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ។
Taṃ kena atirittaṃ kātabbanti āha ‘‘yenā’’tiādi. Tanti atirittakataṃ bhojanaṃ. Yena akatanti yena bhikkhunā paṭhamaṃ atirittaṃ na kataṃ, tena kātabbanti sambandho. Yathāha ‘‘yena akatanti aññena bhikkhunā yena paṭhamaṃ na kataṃ, tena kātabba’’nti (pāci. aṭṭha. 238-239). Yaṃ vā akataṃ, taṃ visuṃ tena vā kātabbanti yojanā. Yaṃ vā akatanti tasmiṃ atirittakatabhojane apakkhittaṃ yaṃ bhojanaṃ atirittaṃ na kataṃ. Taṃ visuṃ tena vā kātabbanti pacchā pakkhittaṃ bhojanaṃ atirittaṃ katena yathā amissaṃ hoti, tathā aññassa bhājanassa gahaṇavasena visuṃ kāretvā tena paṭhamaṃ katātirittenāpi atirittaṃ kātabbaṃ. Yathāha – ‘‘yañca akatanti yena paṭhamaṃ kappiyaṃ kataṃ, tenāpi yaṃ akataṃ, taṃ kātabbaṃ. Paṭhamabhājane pana kātuṃ na labbhati. Tattha hi kariyamānaṃ paṭhamaṃ katena saddhiṃ kataṃ hoti, tasmā aññasmiṃ bhājane kātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo’’ti.
១៣០៨. អកប្បិយាទីហិ សត្តហីតិ ‘‘អនតិរិត្តំ នាម អកប្បិយកតំ ហោតិ, អប្បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ, អនុច្ចារិតកតំ ហោតិ, អហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, អភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា ច បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កតំ ហោតិ, ‘អលមេតំ សព្ព’ន្តិ អវុត្តំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៣៩) វុត្តេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ។ អតិរិត្តំ កតន្តិ យោជនា។ ‘‘ហោតិ អនតិរិត្តក’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។
1308.Akappiyādīhisattahīti ‘‘anatirittaṃ nāma akappiyakataṃ hoti, appaṭiggahitakataṃ hoti, anuccāritakataṃ hoti, ahatthapāse kataṃ hoti, abhuttāvinā kataṃ hoti, bhuttāvinā ca pavāritena āsanā vuṭṭhitena kataṃ hoti, ‘alametaṃ sabba’nti avuttaṃ hotī’’ti (pāci. 239) vuttehi sattahi vinayakammākārehi. Atirittaṃ katanti yojanā. ‘‘Hoti anatirittaka’’nti padacchedo.
១៣០៩. ឧបកដ្ឋវេលាយបិ អតិរិត្តំ ករោន្តេន ‘‘អហំ បាតោវ ភុញ្ជិ’’ន្តិ វា ‘‘ថោកំ បរិភុញ្ជិ’’ន្តិ វា អចិន្តេត្វា កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុមាហ ‘‘យោបី’’តិអាទិ។ ឧបកដ្ឋូបនីតម្បីតិ ឧបកដ្ឋវេលាយ ឧបនីតម្បិ ភោជនំ។
1309. Upakaṭṭhavelāyapi atirittaṃ karontena ‘‘ahaṃ pātova bhuñji’’nti vā ‘‘thokaṃ paribhuñji’’nti vā acintetvā kātabbanti dassetumāha ‘‘yopī’’tiādi. Upakaṭṭhūpanītampīti upakaṭṭhavelāya upanītampi bhojanaṃ.
១៣១០. យាមាទិកាលិកន្តិ យាមសត្តាហយាវជីវិកកាលិកំ។ អនាមិស្សន្តិ អាមិសេន អមិស្សំ។ តំ យាមាទិកាលិកំ បរិភុញ្ជតោតិ សម្ពន្ធោ។
1310.Yāmādikālikanti yāmasattāhayāvajīvikakālikaṃ. Anāmissanti āmisena amissaṃ. Taṃ yāmādikālikaṃ paribhuñjatoti sambandho.
១៣១២. គិលានស្ស ភុត្តាតិរិត្តំ វិយ កទាចិ ភុញ្ជិស្សតីតិ ឧទ្ទិស្ស ឋបិតម្បិ គិលានាតិរិត្តំ នាមាតិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ។ ‘‘វិហារាទីសុ គិលានស្ស បាបុណនកោដ្ឋាសម្បិ គិលានាតិរិត្តំ នាមា’’តិ វទន្តិ។
1312. Gilānassa bhuttātirittaṃ viya kadāci bhuñjissatīti uddissa ṭhapitampi gilānātirittaṃ nāmāti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 238-239 atthato samānaṃ) vuttaṃ. ‘‘Vihārādīsu gilānassa pāpuṇanakoṭṭhāsampi gilānātirittaṃ nāmā’’ti vadanti.
១៣១៣. កថិនេនាតិ បឋមកថិនេន។
1313.Kathinenāti paṭhamakathinena.
បឋមបវារណកថាវណ្ណនា។
Paṭhamapavāraṇakathāvaṇṇanā.
១៣១៤. អនតិរិត្តេនាតិ ឯត្ថ ‘‘ខាទនីយេន វា ភោជនីយេន វា’’តិ សេសោ។ ឯត្ថ ‘‘ខាទនីយំ នាម បញ្ចភោជនានិ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ ឋបេត្វា អវសេស’’ន្តិ (បាចិ. ២៣៩) វុត្តំ បញ្ចភោជនតោ អញ្ញំ សព្ពំ យាវកាលិកំ ខាទនីយំ នាម។ ‘‘ភោជនីយំ នាម បញ្ច ភោជនានិ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំស’’ន្តិ (បាចិ. ២៣៩) វុត្តំ។ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តោ។ បវារេយ្យាតិ ឯត្ថ ‘‘អភិហដ្ឋុ’’ន្តិ សេសោ។ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យាតិ អភិហរិត្វា ‘‘ហន្ទ ភិក្ខុ យាវតកំ ឥច្ឆសិ, តាវតកំ គហេត្វា ខាទ វា ភុញ្ជ វា’’តិ ឯវំ បវារេយ្យ។ ‘‘បវារិត’’ន្តិបទំ វុត្តត្ថមេវ។ ជានន្តិ សុត្វា វា ទិស្វា វា តស្ស បវារិតភាវំ ជានន្តោ។ អាសាទនាបេក្ខោតិ អាសាទនំ ចោទនំ មង្កុករណភាវំ អបេក្ខមានោ។ ភុត្តេតិ តស្ស បយោគេន ឥតរេន ភុញ្ជិត្វា បរិយោសាបិតេ។ តស្សាតិ យោ តស្ស បវារិតភាវំ ញត្វា ‘‘ភុញ្ជា’’តិ និយោជេសិ, តស្ស។
1314.Anatirittenāti ettha ‘‘khādanīyena vā bhojanīyena vā’’ti seso. Ettha ‘‘khādanīyaṃ nāma pañcabhojanāni yāmakālikaṃ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ ṭhapetvā avasesa’’nti (pāci. 239) vuttaṃ pañcabhojanato aññaṃ sabbaṃ yāvakālikaṃ khādanīyaṃ nāma. ‘‘Bhojanīyaṃ nāma pañca bhojanāni odano kummāso sattu maccho maṃsa’’nti (pāci. 239) vuttaṃ. Ettha vinicchayo anantarasikkhāpade vutto. Pavāreyyāti ettha ‘‘abhihaṭṭhu’’nti seso. Abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā ‘‘handa bhikkhu yāvatakaṃ icchasi, tāvatakaṃ gahetvā khāda vā bhuñja vā’’ti evaṃ pavāreyya. ‘‘Pavārita’’ntipadaṃ vuttatthameva. Jānanti sutvā vā disvā vā tassa pavāritabhāvaṃ jānanto. Āsādanāpekkhoti āsādanaṃ codanaṃ maṅkukaraṇabhāvaṃ apekkhamāno. Bhutteti tassa payogena itarena bhuñjitvā pariyosāpite. Tassāti yo tassa pavāritabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhuñjā’’ti niyojesi, tassa.
១៣១៥-៦. ឯកស្ស ភុញ្ជនេន អញ្ញស្ស បាចិត្តិ ហោតីតិ កថមេតន្តិ អាសង្កាយ តថា វុត្តត្តា បរិហរិតុមាហ ‘‘ទុក្កដំ…បេ.… ទស្សិត’’ន្តិ។ ឥតរស្ស គហណេតិ បវារិតភិក្ខុនោ ភុញ្ជនត្ថាយ បដិគ្គហណេ។ អជ្ឈោហារបយោគេសុ ចាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឥតរស្សា’’តិ សម្ពន្ធោ។ សព្ពំ ទុក្កដំ, បាចិត្តិយញ្ច។ ទស្សិតន្តិ ‘‘អភិហរតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ តស្ស វចនេន ‘ខាទិស្សាមិ ភុញ្ជិស្សាមី’តិ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ភោជនបរិយោសានេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ២៤៤) ទេសិតំ ភគវតាតិ អត្ថោ។
1315-6. Ekassa bhuñjanena aññassa pācitti hotīti kathametanti āsaṅkāya tathā vuttattā pariharitumāha ‘‘dukkaṭaṃ…pe… dassita’’nti. Itarassa gahaṇeti pavāritabhikkhuno bhuñjanatthāya paṭiggahaṇe. Ajjhohārapayogesu cāti etthāpi ‘‘itarassā’’ti sambandho. Sabbaṃ dukkaṭaṃ, pācittiyañca. Dassitanti ‘‘abhiharati, āpatti dukkaṭassa. Tassa vacanena ‘khādissāmi bhuñjissāmī’ti paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassa. Ajjhohāre ajjhohāre āpatti dukkaṭassa. Bhojanapariyosāne āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 244) desitaṃ bhagavatāti attho.
១៣១៧. ឧភយត្ថាបិ វិមតិស្សាតិ បវារិតេ ច អបវារិតេ ច វិមតិស្ស។ ទុក្កដំ បរិទីបិតន្តិ ‘‘បវារិតេ វេមតិកោ។ អប្បវារិតេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ២៤៥) ទេសិតំ។
1317.Ubhayatthāpi vimatissāti pavārite ca apavārite ca vimatissa. Dukkaṭaṃ paridīpitanti ‘‘pavārite vematiko. Appavārite vematiko, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 245) desitaṃ.
១៣១៨. ការាបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ភុញ្ជាហី’’តិ សេសោ។ អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘អភិហរន្តោ គច្ឆាហី’’តិ សេសោ។
1318.Kārāpetvāti ettha ‘‘bhuñjāhī’’ti seso. Aññassatthāyāti ettha ‘‘abhiharanto gacchāhī’’ti seso.
១៣១៩. ឱមសវាទតុល្យាវាតិ ឥទំ អទិន្នាទានសមុដ្ឋានំ សន្ធាយាហ។
1319.Omasavādatulyāvāti idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sandhāyāha.
ទុតិយបវារណកថាវណ្ណនា។
Dutiyapavāraṇakathāvaṇṇanā.
១៣២០. ខាទនីយំ វាតិ បញ្ច ភោជនានិ ច កាលិកត្តយញ្ច វិនា អវសេសេសុ យំ កិញ្ចិ វា។ ភោជនីយំ វាតិ បញ្ចសុ ភោជនេសុ អញ្ញតរម្បិ។ វិកាលេតិ វិគតេ កាលេ។ កាលោ នាម អរុណុគ្គមនតោ យាវ មជ្ឈន្តិកា, តទញ្ញោ វិកាលោ។ យថាហ ‘‘វិកាលោ នាម មជ្ឈន្តិកេ វីតិវត្តេ យាវ អរុណុគ្គមនា’’តិ (បាចិ. ២៤៩)។ ឋិតមជ្ឈន្តិកោបិ កាលេយេវ សង្គយ្ហតិ។ យថាហ ‘‘ឋិតមជ្ឈន្តិកោបិ កាលសង្គហំ គច្ឆតិ។ តតោ បដ្ឋាយ បន ខាទិតុំ វា ភុញ្ជិតុំ វា ន សក្កា, សហសា បិវិតុំ បន សក្កា ភវេយ្យ។ កុក្កុច្ចកេន បន ន កាតព្ពំ។ កាលបរិច្ឆេទជាននត្ថញ្ច កាលត្ថម្ភោ យោជេតព្ពោ, កាលព្ភន្តរេវ ភត្តកិច្ចំ កាតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-២៤៩)។ ទោសន្តិ បាចិត្តិយំ។
1320.Khādanīyaṃ vāti pañca bhojanāni ca kālikattayañca vinā avasesesu yaṃ kiñci vā. Bhojanīyaṃ vāti pañcasu bhojanesu aññatarampi. Vikāleti vigate kāle. Kālo nāma aruṇuggamanato yāva majjhantikā, tadañño vikālo. Yathāha ‘‘vikālo nāma majjhantike vītivatte yāva aruṇuggamanā’’ti (pāci. 249). Ṭhitamajjhantikopi kāleyeva saṅgayhati. Yathāha ‘‘ṭhitamajjhantikopi kālasaṅgahaṃ gacchati. Tato paṭṭhāya pana khādituṃ vā bhuñjituṃ vā na sakkā, sahasā pivituṃ pana sakkā bhaveyya. Kukkuccakena pana na kātabbaṃ. Kālaparicchedajānanatthañca kālatthambho yojetabbo, kālabbhantareva bhattakiccaṃ kātabba’’nti (pāci. aṭṭha. 248-249). Dosanti pācittiyaṃ.
១៣២១. ‘‘ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា’’តិ ឯត្ថ ភោជនីយស្ស បវារណសិក្ខាបទេ ទស្សិតសរូបត្តា ខាទនីយំ តាវ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘យមាមិសគត’’ន្តិអាទិ។ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ខាទនីយភោជនីយេសុ។ យំ បន វនមូលផលាទិកំ អាមិសគតំ អាមិសេ យាវកាលិកេ បរិយាបន្នំ, តំ ខាទនីយន្តិ យោជនា។ កាលិកេស្វសមោហត្ថន្តិ ឯត្ថ គាថាពន្ធវសេន ម-ការលោបោ, អសម្មោហត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥទន្តិ វក្ខមានំ សន្ធាយាហ។
1321. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti ettha bhojanīyassa pavāraṇasikkhāpade dassitasarūpattā khādanīyaṃ tāva sarūpato dassetumāha ‘‘yamāmisagata’’ntiādi. Etthāti etesu khādanīyabhojanīyesu. Yaṃ pana vanamūlaphalādikaṃ āmisagataṃ āmise yāvakālike pariyāpannaṃ, taṃ khādanīyanti yojanā. Kālikesvasamohatthanti ettha gāthābandhavasena ma-kāralopo, asammohatthanti vuttaṃ hoti. Idanti vakkhamānaṃ sandhāyāha.
១៣២២. មូលន្តិ យំ កិញ្ចិ រុក្ខលតានំ មូលំ។ កន្ទន្តិ រុក្ខលតានមេវ កន្ទំ។ មុឡាលន្តិ បទុមគច្ឆមូលកន្ទំ។ មត្ថកន្តិ តាលនាឡិកេរាទីនំ មត្ថកំ, វេឡុកឡីរបល្លវង្កុរានញ្ច ឯត្ថេវ សង្គហោ។ ខន្ធកន្តិ ឧច្ឆុអាទិខន្ធកំ។ តចន្តិ ឆល្លិ។ បត្តន្តិ បណ្ណំ។ បុប្ផន្តិ កុសុមំ។ ផលន្តិ រុក្ខលតាទីនំ ផលំ។ អដ្ឋីតិ រុក្ខលតាទិពីជំ។ បិដ្ឋន្តិ ធញ្ញាទិបិដ្ឋំ។ និយ្យាសន្តិ សិលេសំ។ ‘‘ខាទនីយ’’ន្តិ សព្ពត្ថ បករណតោ លព្ភតិ។
1322.Mūlanti yaṃ kiñci rukkhalatānaṃ mūlaṃ. Kandanti rukkhalatānameva kandaṃ. Muḷālanti padumagacchamūlakandaṃ. Matthakanti tālanāḷikerādīnaṃ matthakaṃ, veḷukaḷīrapallavaṅkurānañca ettheva saṅgaho. Khandhakanti ucchuādikhandhakaṃ. Tacanti challi. Pattanti paṇṇaṃ. Pupphanti kusumaṃ. Phalanti rukkhalatādīnaṃ phalaṃ. Aṭṭhīti rukkhalatādibījaṃ. Piṭṭhanti dhaññādipiṭṭhaṃ. Niyyāsanti silesaṃ. ‘‘Khādanīya’’nti sabbattha pakaraṇato labbhati.
១៣២៣. ឯវំ ខាទនីយានំ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា តេ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘មូលខាទនីយាទីន’’ន្តិអាទិ។ តត្ថ រុក្ខមូលមេវ ខាទនីយំ, តំ អាទិ យេសន្តិ វិគ្គហោ។ មុខមត្តនិទស្សនំ និពោធថាតិ ឯត្ថ ‘‘មយា ករិយមាន’’ន្តិ សេសោ។ មុខមត្តន្តិ បវេសទ្វារមត្តំ, និរវសេសតោ ទស្សនេ បបញ្ចភីរុកានំ បុព្ពេ ភយំ ហោតីតិ សង្ខេបតោ ខាទនីយានិ ទស្សិស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ តថា ទស្សនេ បយោជនមាហ ‘‘នាមត្ថេសុ ភិក្ខូនំ បាដវត្ថាយា’’តិ, មូលខាទនីយាទីនំ នាមេសុ ច តទត្ថេសុ ច ភិក្ខូនំ បាដវុប្បាទនត្ថន្តិ អត្ថោ។
1323. Evaṃ khādanīyānaṃ mātikaṃ nikkhipitvā te sarūpato dassetumāha ‘‘mūlakhādanīyādīna’’ntiādi. Tattha rukkhamūlameva khādanīyaṃ, taṃ ādi yesanti viggaho. Mukhamattanidassanaṃ nibodhathāti ettha ‘‘mayā kariyamāna’’nti seso. Mukhamattanti pavesadvāramattaṃ, niravasesato dassane papañcabhīrukānaṃ pubbe bhayaṃ hotīti saṅkhepato khādanīyāni dassissanti vuttaṃ hoti. Tathā dassane payojanamāha ‘‘nāmatthesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāyā’’ti, mūlakhādanīyādīnaṃ nāmesu ca tadatthesu ca bhikkhūnaṃ pāṭavuppādanatthanti attho.
១៣២៤-៥. មូលកមូលាទីនិ ឧបទេសតោយេវ វេទិតព្ពានិ។ ន ហិ តានិ បរិយាយន្តរេន វុច្ចមានានិបិ សក្កា វិញ្ញាតុំ។ បរិយាយន្តរេនបិ ហិ វុច្ចមានេ តំ តំ នាមំ អជានន្តានំ សម្មោហោយេវ សិយា, តស្មា តត្ថ ន កិញ្ចិ វក្ខាម។ សាកានន្តិ សូបេយ្យបណ្ណានំ។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។ អាហារត្ថន្តិ អាហារេន កត្តព្ពបយោជនំ, អាហារកិច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ‘‘អាមិសត្ថ’’ន្តិបិ លិខន្តិ។ ផរន្តីតិ វិត្ថារេន្តិ។
1324-5. Mūlakamūlādīni upadesatoyeva veditabbāni. Na hi tāni pariyāyantarena vuccamānānipi sakkā viññātuṃ. Pariyāyantarenapi hi vuccamāne taṃ taṃ nāmaṃ ajānantānaṃ sammohoyeva siyā, tasmā tattha na kiñci vakkhāma. Sākānanti sūpeyyapaṇṇānaṃ. Idhāti imasmiṃ sikkhāpade. Āhāratthanti āhārena kattabbapayojanaṃ, āhārakiccanti vuttaṃ hoti. ‘‘Āmisattha’’ntipi likhanti. Pharantīti vitthārenti.
១៣២៦. ជរដ្ឋន្តិ បុរាណកន្ទំ។ យំ តំ ជរដ្ឋន្តិ សម្ពន្ធោ។ សេសានំ ជរដ្ឋំ យាវកាលិកន្តិ យោជនា។ សេសានន្តិ មូលកាទីនិ វុត្តានិ។ យថាហ ‘‘មូលកខារកជជ្ឈរីមូលានំ បន ជរដ្ឋានិបិ អាមិសគតិកានេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-២៤៩)។
1326.Jaraṭṭhanti purāṇakandaṃ. Yaṃ taṃ jaraṭṭhanti sambandho. Sesānaṃ jaraṭṭhaṃ yāvakālikanti yojanā. Sesānanti mūlakādīni vuttāni. Yathāha ‘‘mūlakakhārakajajjharīmūlānaṃ pana jaraṭṭhānipi āmisagatikānevā’’ti (pāci. aṭṭha. 248-249).
១៣៣១. ធោតោតិ និព្ពត្តិតបិដ្ឋោ។
1331.Dhototi nibbattitapiṭṭho.
១៣៣២. អធោតោ ខីរវល្លិយា កន្ទោតិ យោជនា។ វាក្យបថាតីតាតិ ‘‘អសុកោ វា អសុកោ វា’’តិ វត្វា បរិយន្តំ បាបេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វចនបថាតីតា។
1332. Adhoto khīravalliyā kandoti yojanā. Vākyapathātītāti ‘‘asuko vā asuko vā’’ti vatvā pariyantaṃ pāpetuṃ asakkuṇeyyattā vacanapathātītā.
១៣៣៣. បុណ្ឌរីកំ សេតំ។ បទុមំ រត្តំ។
1333.Puṇḍarīkaṃ setaṃ. Padumaṃ rattaṃ.
១៣៣៤. សម្ភវំ ជាតំ។
1334.Sambhavaṃ jātaṃ.
១៣៣៨. ជរដ្ឋពុន្ទោតិ កន្ទស្ស ហេដ្ឋា អតីវ បរិណតដ្ឋានំ។
1338.Jaraṭṭhabundoti kandassa heṭṭhā atīva pariṇataṭṭhānaṃ.
១៣៣៩. បថវិយំ គតោតិ អន្តោបថវិយំ គតោ, បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា គតតរុណទណ្ឌោតិ វុត្តំ ហោតិ។
1339.Pathaviyaṃ gatoti antopathaviyaṃ gato, pathaviyaṃ nimujjitvā gatataruṇadaṇḍoti vuttaṃ hoti.
១៣៤០. ឯវំ អន្តោភូមិយំ គតោ។ ‘‘បណ្ណទណ្ឌោ ឧប្បលាទីន’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។ សព្ពោតិ តរុណោបិ បរិណតោបិ។ ឧប្បលាទីនំ, បទុមជាតិយា ច សព្ពោ បណ្ណទណ្ឌោ យាវកាលិកោតិ យោជនា។
1340. Evaṃ antobhūmiyaṃ gato. ‘‘Paṇṇadaṇḍo uppalādīna’’nti padacchedo. Sabboti taruṇopi pariṇatopi. Uppalādīnaṃ, padumajātiyā ca sabbo paṇṇadaṇḍo yāvakālikoti yojanā.
១៣៤៥. បត្តខាទនីយំនាមាតិ បត្តសង្ខាតំ ខាទនីយំ នាម។
1345.Pattakhādanīyaṃnāmāti pattasaṅkhātaṃ khādanīyaṃ nāma.
១៣៤៨. មូលកាទីនន្តិ ‘‘មូលកំ ខារកញ្ចេវា’’តិអាទិកាយ គាថាយ វុត្តមូលកាទីនំ។
1348.Mūlakādīnanti ‘‘mūlakaṃ khārakañcevā’’tiādikāya gāthāya vuttamūlakādīnaṃ.
១៣៤៩. កណ្ណិកាតិ បទុមកណ្ណិកា។
1349.Kaṇṇikāti padumakaṇṇikā.
១៣៦០. កេតកាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន តិម្ពរុសកំ គហិតំ។ តាលផលដ្ឋីតិ តរុណផលានំ អដ្ឋិ។
1360.Ketakādīnanti ettha ādi-saddena timbarusakaṃ gahitaṃ. Tālaphalaṭṭhīti taruṇaphalānaṃ aṭṭhi.
១៣៦១. ‘‘បុន្នាគមធុកដ្ឋីនី’’តិ ច ‘‘បុន្នាគមធុកដ្ឋិចា’’តិ ច បោត្ថកេសុ ឧភយថា បាឋោ ទិស្សតិ, អត្ថោ បន ឯកោយេវ។ ‘‘សេលុ អដ្ឋី’’តិ បទច្ឆេទោ។ អនាមិសេតិ យាវជីវិកេ។
1361.‘‘Punnāgamadhukaṭṭhīnī’’ti ca ‘‘punnāgamadhukaṭṭhicā’’ti ca potthakesu ubhayathā pāṭho dissati, attho pana ekoyeva. ‘‘Selu aṭṭhī’’ti padacchedo. Anāmiseti yāvajīvike.
១៣៦៣. ធោតំ តាលបិដ្ឋន្តិ តាលផេគ្គុំ កោដ្ដេត្វា ឧទកេ មទ្ទិត្វា បរិស្សាវេត្វា កលលេ ភាជនតលំ ឱតិណ្ណេ បសន្នោទកំ អបនេត្វា គហិតតាលបិដ្ឋន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ តថា ខីរវល្លិយា បិដ្ឋន្តិ យោជនា, តថេវ កោដ្ដេត្វា បរិស្សាវេត្វា គហិតខីរវល្លិយា បិដ្ឋន្តិ អត្ថោ។
1363.Dhotaṃtālapiṭṭhanti tālaphegguṃ koṭṭetvā udake madditvā parissāvetvā kalale bhājanatalaṃ otiṇṇe pasannodakaṃ apanetvā gahitatālapiṭṭhanti vuttaṃ hoti. Tathā khīravalliyā piṭṭhanti yojanā, tatheva koṭṭetvā parissāvetvā gahitakhīravalliyā piṭṭhanti attho.
១៣៦៤. អធោតំ វុត្តវិបរិយាយតោ គហេតព្ពំ។ ‘‘អាហារត្ថមសាធេន្តំ, សព្ពំ តំ យាវជីវិក’’ន្តិ វចនតោ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ មនុស្សានំ អាហារកិច្ចំ អករោន្តំ មូលាទិ យាវជីវិកំ, តទញ្ញំ យាវកាលិកន្តិ សង្ខេបលក្ខណំ កាតព្ពន្តិ។
1364.Adhotaṃ vuttavipariyāyato gahetabbaṃ. ‘‘Āhāratthamasādhentaṃ, sabbaṃ taṃ yāvajīvika’’nti vacanato tesu tesu janapadesu manussānaṃ āhārakiccaṃ akarontaṃ mūlādi yāvajīvikaṃ, tadaññaṃ yāvakālikanti saṅkhepalakkhaṇaṃ kātabbanti.
វិកាលភោជនកថាវណ្ណនា។
Vikālabhojanakathāvaṇṇanā.
១៣៦៩. ភោជនំ សន្និធិំ កត្វា ខាទនំ វាតិ ឯត្ថ ភោជនខាទនីយានិ យថាវុត្តភេទសរូបានេវ។ សន្និធិំ កត្វាតិ បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តម្បិ អតិក្កាមេត្វា, សន្និទហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តម្បិ វីតិនាមិតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣)។ តទេវ វក្ខតិ ‘‘សយ’’ន្តិអាទិនា។ ខាទនន្តិ កម្មសាធនោយំ, ‘‘ខជ្ជ’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោ។
1369.Bhojanaṃ sannidhiṃ katvā khādanaṃ vāti ettha bhojanakhādanīyāni yathāvuttabhedasarūpāneva. Sannidhiṃ katvāti paṭiggahetvā ekarattampi atikkāmetvā, sannidahitvāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘paṭiggahetvā ekarattampi vītināmitassetaṃ adhivacana’’nti (pāci. aṭṭha. 253). Tadeva vakkhati ‘‘saya’’ntiādinā. Khādananti kammasādhanoyaṃ, ‘‘khajja’’nti iminā samānattho.
១៣៧១. ‘‘សន្និធិំ កត្វា’’តិ ឯត្ថ និទ្ទេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សយ’’ន្តិអាទិ។
1371. ‘‘Sannidhiṃ katvā’’ti ettha niddesaṃ dassetumāha ‘‘saya’’ntiādi.
១៣៧២. ‘‘តំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯត្ថ អត្ថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តតោ’’តិអាទិ។ តតោតិ សន្និធិកតភោជនតោ។ សុទ្ធចិត្តេនាតិ សវាសនសកលកិលេសប្បហានតោ និម្មលចិត្តេន។ តាទិនាតិ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ និព្ពិការភាវេន តាទិនា។ អថ វា យាទិសា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា រូបារូបគុណេហិ អហេសុំ, តាទិសេន ភគវតា។
1372. ‘‘Taṃ na vaṭṭatī’’ti ettha atthaṃ dassetumāha ‘‘tato’’tiādi. Tatoti sannidhikatabhojanato. Suddhacittenāti savāsanasakalakilesappahānato nimmalacittena. Tādināti aṭṭhasu lokadhammesu nibbikārabhāvena tādinā. Atha vā yādisā purimakā sammāsambuddhā rūpārūpaguṇehi ahesuṃ, tādisena bhagavatā.
១៣៧៣. ឱទនាទីសុ បញ្ចសុ ភោជនេសុ តាវ អកប្បិយមំសេន សន្និធិវសេន បាចិត្តិយញ្ច អាបត្តិវិសេសញ្ច ទស្សេតុមាហ ‘‘អកប្បិយេសូ’’តិអាទិ។ បាចិត្តីតិ សន្និធិបាចិត្តិយមាហ។ ឥតរេតិ សីហាទិមំសម្ហិ។ ទុក្កដេន សហ បាចិត្តីតិ យោជនា។
1373. Odanādīsu pañcasu bhojanesu tāva akappiyamaṃsena sannidhivasena pācittiyañca āpattivisesañca dassetumāha ‘‘akappiyesū’’tiādi. Pācittīti sannidhipācittiyamāha. Itareti sīhādimaṃsamhi. Dukkaṭena saha pācittīti yojanā.
១៣៧៤. យាមកាលិកសង្ខាតំ បរិភុញ្ជតោតិ ឯត្ថ ‘‘សន្និធិំ កត្វា’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ ។ ‘‘ទុក្កដេន សហា’’តិ អវត្វា ‘‘បាចិត្តី’’តិ វុត្តត្តា សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតោតិ គហេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ អជ្ឈោហារតោ បាចិត្តិយំ។ អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហារតោ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣)។
1374.Yāmakālikasaṅkhātaṃ paribhuñjatoti ettha ‘‘sannidhiṃ katvā’’ti adhikārato labbhati . ‘‘Dukkaṭena sahā’’ti avatvā ‘‘pācittī’’ti vuttattā sati paccaye paribhuñjatoti gahetabbaṃ. Yathāha ‘‘yāmakālikaṃ sati paccaye ajjhohārato pācittiyaṃ. Āhāratthāya ajjhohārato dukkaṭena saddhiṃ pācittiya’’nti (pāci. aṭṭha. 253).
១៣៧៥. អន្នន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សន្និធិកត’’ន្តិ ឥទំ បុរេ វិយ លព្ភតិ, ‘‘បកតិ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘អន្ន’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ, មនុស្សមំសាទីហិ អសម្មិស្សំ នាតិរិត្តកតំ អន្នមត្តន្តិ អត្ថោ។ បាចិត្តិយទ្វយន្តិ អនតិរិត្តបច្ចយា ច សន្និធិបច្ចយា ច ទ្វេ បាចិត្តិយានិ។
1375. Annanti etthāpi ‘‘sannidhikata’’nti idaṃ pure viya labbhati, ‘‘pakati’’nti idaṃ ‘‘anna’’nti etassa visesanaṃ, manussamaṃsādīhi asammissaṃ nātirittakataṃ annamattanti attho. Pācittiyadvayanti anatirittapaccayā ca sannidhipaccayā ca dve pācittiyāni.
១៣៧៦. ‘‘ទ្វេ , ទ្វយ’’ន្តិ ឧភយត្ថាបិ អយមេវត្ថោ។
1376. ‘‘Dve , dvaya’’nti ubhayatthāpi ayamevattho.
១៣៧៧. សាមិសេន មុខេន ទ្វេតិ ឯត្ថ ‘‘បញ្ច ភោជនានិ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ ឋបេត្វា អវសេសំ ខាទនីយំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២៥៤) វុត្តត្តា ខាទនីយាសង្គហិតេន យាមកាលិកេន ច តេន សម្មិស្សត្តា សន្និធិនាមេន មុខគតអាមិសមូលកេន ច សន្និធិបាចិត្តិយានិ ទ្វេ ហោន្តីតិ អត្ថោ។ សាមិសេន មុខេនាតិ ឧបលក្ខណត្តា យថាកថញ្ចិ អាមិសេ មិស្សីភូតេ ឯត្តកា អាបត្តិយោតិ ទដ្ឋព្ពំ។ និរាមិសំ យាមកាលិកំ ភុញ្ជតោ ឯកមេវ បាចិត្តិយន្តិ យោជនា, យេន កេនចិ អាការេន អសម្មិស្សំ យាមកាលិកំ បរិភុញ្ជតោ ឯកមេវ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ អត្ថោ។
1377.Sāmisena mukhena dveti ettha ‘‘pañca bhojanāni yāmakālikaṃ sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ ṭhapetvā avasesaṃ khādanīyaṃ nāmā’’ti (pāci. 254) vuttattā khādanīyāsaṅgahitena yāmakālikena ca tena sammissattā sannidhināmena mukhagataāmisamūlakena ca sannidhipācittiyāni dve hontīti attho. Sāmisena mukhenāti upalakkhaṇattā yathākathañci āmise missībhūte ettakā āpattiyoti daṭṭhabbaṃ. Nirāmisaṃ yāmakālikaṃ bhuñjato ekameva pācittiyanti yojanā, yena kenaci ākārena asammissaṃ yāmakālikaṃ paribhuñjato ekameva pācittiyaṃ hotīti attho.
១៣៧៨. តមេវាតិ សន្និហិតមេវ កាលិកំ។ តេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសូតិ សាមិសនិរាមិសវិកប្បទ្វយេ។ កេវលំ ទុក្កដំ វឌ្ឍតីតិ បឋមវិកប្បេ ទ្វីហិ បាចិត្តិយេហិ សទ្ធិំ ទុក្កដំ, ទុតិយវិកប្បេ បាចិត្តិយេន សទ្ធិំ ទុក្កដំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1378.Tamevāti sannihitameva kālikaṃ. Tesu dvīsu vikappesūti sāmisanirāmisavikappadvaye. Kevalaṃ dukkaṭaṃ vaḍḍhatīti paṭhamavikappe dvīhi pācittiyehi saddhiṃ dukkaṭaṃ, dutiyavikappe pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ hotīti vuttaṃ hoti.
១៣៧៩. សុទ្ធន្តិ ឯត្ថ ‘‘សន្និធិកតំ ភោជន’’ន្តិ សេសោ។ ឥទំ ‘‘បកតិភោជនេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) អដ្ឋកថាយំ, ឥធ ច ‘‘ន ទោសោ យាមកាលិកេ’’តិ យាមកាលិកស្ស វិសុំ វក្ខមានត្តា វិញ្ញាយតិ, អកប្បិយមំសយាមកាលិកេហិ អមិស្សំ ភោជនន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
1379.Suddhanti ettha ‘‘sannidhikataṃ bhojana’’nti seso. Idaṃ ‘‘pakatibhojane’’ti (pāci. aṭṭha. 253) aṭṭhakathāyaṃ, idha ca ‘‘na doso yāmakālike’’ti yāmakālikassa visuṃ vakkhamānattā viññāyati, akappiyamaṃsayāmakālikehi amissaṃ bhojananti vuttaṃ hoti.
១៣៨០. មំសេតិ ឯត្ថ ‘‘អកប្បិយេ’’តិ ឥទំ ថុល្លច្ចយាទិវចនេនេវ លព្ភតិ។ វឌ្ឍតីតិ បុព្ពេ វុត្តេហិ បាចិត្តិយទ្វយេហិ សទ្ធិំ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយញ្ច សីហាទិមំសេ ទុក្កដញ្ច វឌ្ឍតិ។ មនុស្សមំសេ ច សេសេ សីហមំសាទិកេ អកប្បិយមំសេ ច យថានុក្កមតោ ថុល្លច្ចយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ចាតិ ទ្វយំ វឌ្ឍតីតិ យោជនា។
1380.Maṃseti ettha ‘‘akappiye’’ti idaṃ thullaccayādivacaneneva labbhati. Vaḍḍhatīti pubbe vuttehi pācittiyadvayehi saddhiṃ manussamaṃse thullaccayañca sīhādimaṃse dukkaṭañca vaḍḍhati. Manussamaṃse ca sese sīhamaṃsādike akappiyamaṃse ca yathānukkamato thullaccayañceva dukkaṭañcāti dvayaṃ vaḍḍhatīti yojanā.
១៣៨១. អនតិរិត្តម្បិ ភោជនំ វិកាលេ បរិភុញ្ជតោ ភិក្ខុនោ តន្និមិត្តកោ ទោសោ យថាវុត្តេសុ សព្ពវិកប្បេសុ នត្ថីតិ យោជនា។ ‘‘វិកាល…បេ.… កាលិកេ’’តិ យាមកាលិកស្ស វិសុំ វក្ខមានត្តា ច អតិរិត្តការាបនញ្ច ភោជនេយេវ សម្ភវតីតិ អនតិរិត្តន្តិ ឯត្ថ ‘‘និហិតភោជន’’ន្តិ សេសោ។ ‘‘អនតិរិត្តបច្ចយា បន វិកាលេ សព្ពវិកប្បេសុ អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) អដ្ឋកថាវចនតោ ទោសោតិ អនតិរិត្តបច្ចយា បាចិត្តិយមាហ។ តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តន្និមិត្តកោ’’តិ, អនតិរិត្តនិមិត្តកោតិ អត្ថោ។ សព្ពវិកប្បេសូតិ ‘‘សុទ្ធំ វា មនុស្សមំសមិស្សំ វា សីហាទិមំសមិស្សំ វា យាមកាលិកមិស្សំ វា’’តិ សព្ពេសុ វិកប្បេសុ។ ‘‘តន្និមិត្តកោ’’តិ វចនេនេវ វារិតវិកាលាទិនិមិត្តស្ស ទោសស្ស សម្ភវំ ទស្សេតិ។
1381.Anatirittampi bhojanaṃ vikāle paribhuñjato bhikkhuno tannimittako doso yathāvuttesu sabbavikappesu natthīti yojanā. ‘‘Vikāla…pe… kālike’’ti yāmakālikassa visuṃ vakkhamānattā ca atirittakārāpanañca bhojaneyeva sambhavatīti anatirittanti ettha ‘‘nihitabhojana’’nti seso. ‘‘Anatirittapaccayā pana vikāle sabbavikappesu anāpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 253) aṭṭhakathāvacanato dosoti anatirittapaccayā pācittiyamāha. Teneva vakkhati ‘‘tannimittako’’ti, anatirittanimittakoti attho. Sabbavikappesūti ‘‘suddhaṃ vā manussamaṃsamissaṃ vā sīhādimaṃsamissaṃ vā yāmakālikamissaṃ vā’’ti sabbesu vikappesu. ‘‘Tannimittako’’ti vacaneneva vāritavikālādinimittassa dosassa sambhavaṃ dasseti.
១៣៨២-៣. វិកាលបច្ចយា វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន ‘‘អនតិរិត្តបច្ចយា’’តិ ឥទំ សមុច្ចិតំ។ អបិ-សទ្ទោ ‘‘យាមកាលិកេបី’’តិ យោជេតព្ពោ។ សត្តាហកាលិកំ, យាវជីវិកំ អាហារស្សេវ អត្ថាយ បដិគ្គណ្ហតោ គហណេ, យថាវុត្តស្ស សត្តាហកាលិកយាវជីវិកភេទេន ទុវិធស្ស តុ អជ្ឈោហារបយោគេសុ និរាមិសេ វា ទុក្កដន្តិ យោជនា។ តុ-សទ្ទោ ឯវ-ការត្ថោ។
1382-3.Vikālapaccayā vāti ettha vā-saddena ‘‘anatirittapaccayā’’ti idaṃ samuccitaṃ. Api-saddo ‘‘yāmakālikepī’’ti yojetabbo. Sattāhakālikaṃ, yāvajīvikaṃ āhārasseva atthāya paṭiggaṇhato gahaṇe, yathāvuttassa sattāhakālikayāvajīvikabhedena duvidhassa tu ajjhohārapayogesu nirāmise vā dukkaṭanti yojanā. Tu-saddo eva-kārattho.
១៣៨៤. អថាតិ វាក្យារម្ភេ និបាតោ។ អាមិសសំសដ្ឋំ សត្តាហកាលិកំ, យាវជីវិកំ វាតិ យោជនា។ គហេត្វាតិ បដិគ្គហេត្វា។ ឋបិតន្តិ អរុណំ អតិក្កាមេត្វា ឋបិតំ។ បាចិត្តីតិ សន្និធិបាចិត្តិ។
1384.Athāti vākyārambhe nipāto. Āmisasaṃsaṭṭhaṃ sattāhakālikaṃ, yāvajīvikaṃ vāti yojanā. Gahetvāti paṭiggahetvā. Ṭhapitanti aruṇaṃ atikkāmetvā ṭhapitaṃ. Pācittīti sannidhipācitti.
១៣៨៥. កាលោតិ អរុណុគ្គមនាទិមជ្ឈន្តិកាវសានោ កាលោ។ យាមោតិ មជ្ឈន្តិកាទិទុតិយអរុណុគ្គមនាវសានោ។ តំ តំ កាលំ កាលិកំ អតិក្កាមយតោ តុ ទោសោតិ យោជនា។ តុ-សទ្ទោ ឯវការត្ថោ។ តំ វា កាលិកន្តិ យថាក្កមំ យាវកាលិកំ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
1385.Kāloti aruṇuggamanādimajjhantikāvasāno kālo. Yāmoti majjhantikādidutiyaaruṇuggamanāvasāno. Taṃ taṃ kālaṃ kālikaṃ atikkāmayato tu dosoti yojanā. Tu-saddo evakārattho. Taṃ vā kālikanti yathākkamaṃ yāvakālikaṃ yāmakālikaṃ sattāhakālikanti vuttaṃ hoti.
១៣៨៦. យាវកាលិកំ អត្តនា សម្ភិន្នានិ ឥតរានិ តីណិ កាលិកានិ អត្តនោយេវ សភាវំ ឧបនេតីតិ យោជនា។ សកោ ភាវោ សភាវោ, តំ។
1386. Yāvakālikaṃ attanā sambhinnāni itarāni tīṇi kālikāni attanoyeva sabhāvaṃ upanetīti yojanā. Sako bhāvo sabhāvo, taṃ.
១៣៨៧-៨. ឯវមេវ វិនិទ្ទិសេតិ ‘‘បុរិមំ បុរិមំ កាលិកំ អត្តនា សម្មិស្សំ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្តនោ សភាវមេវ គាហាបេតី’’តិ កថេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1387-8.Evamevaviniddiseti ‘‘purimaṃ purimaṃ kālikaṃ attanā sammissaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ attano sabhāvameva gāhāpetī’’ti katheyyāti vuttaṃ hoti.
ឥមេសូតិអាទីសុ និទ្ធារណេ ភុម្មំ។ អន្តោវុត្ថំ ហោតីតិ អកប្បិយកុដិយំ ឋបេត្វា អរុណុដ្ឋាបនេន អន្តោវុត្ថំ នាម ហោតិ។ សន្និធិ ច ហោតីតិ បដិគ្គហេត្វា បដិគ្គហណំ អវិជហិត្វា អរុណុដ្ឋាបនេន សន្និធិ ច នាម ហោតិ។ បោត្ថកេសុ ‘‘សន្និធិ’’ន្តិ សានុនាសិកោ បាឋោ ទិស្សតិ, ‘‘ហោតី’’តិ កិរិយាយ សម្ពន្ធត្តា សន្និធិ-សទ្ទោ បឋមេកវចនន្តោតិ អនុនាសិកោ អាគមសន្ធិជោតិ វេទិតព្ពោ។ ឧភយម្បីតិ យថាវុត្តំ អន្តោវុត្ថំ, សន្និធិ ចាតិ ឧភយម្បិ។ ន ហោតេវាតិ បុរិមកាលិកទ្វយេន អមិស្សំ ន ហោតេវ។
Imesūtiādīsu niddhāraṇe bhummaṃ. Antovutthaṃ hotīti akappiyakuṭiyaṃ ṭhapetvā aruṇuṭṭhāpanena antovutthaṃ nāma hoti. Sannidhi ca hotīti paṭiggahetvā paṭiggahaṇaṃ avijahitvā aruṇuṭṭhāpanena sannidhi ca nāma hoti. Potthakesu ‘‘sannidhi’’nti sānunāsiko pāṭho dissati, ‘‘hotī’’ti kiriyāya sambandhattā sannidhi-saddo paṭhamekavacanantoti anunāsiko āgamasandhijoti veditabbo. Ubhayampīti yathāvuttaṃ antovutthaṃ, sannidhi cāti ubhayampi. Na hotevāti purimakālikadvayena amissaṃ na hoteva.
១៣៨៩. កប្បិយកុដិនាមេន អកតំ, អសម្មតំ, អបរិគ្គហំ, បាការាទីហិ បរិក្ខិត្តំ សេនាសនំ អកប្បិយកុដិ នាមាតិ សង្ខេបតោ គហេតព្ពំ។ អន្តទ្វយេនាតិ សត្តាហកាលិកយាវជីវិកេន, សហត្ថេ ករណវចនំ។ ‘‘មិស្សិត’’ន្តិ សេសោ។ គហិតន្តិ បដិគ្គហិតំ។ តំ បុព្ពំ ទ្វយន្តិ យាវកាលិកយាមកាលិកទ្វយំ។ បុរិមកាលិកទ្វយេ យំ កិញ្ចិ តទហុបដិគ្គហិតម្បិ អកប្បិយកុដិយាយេវ ឋបេត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបិតេន បច្ឆិមកាលិកទ្វយេ យេន កេនចិ សម្មិស្សំ អន្តោវុត្ថំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1389. Kappiyakuṭināmena akataṃ, asammataṃ, apariggahaṃ, pākārādīhi parikkhittaṃ senāsanaṃ akappiyakuṭi nāmāti saṅkhepato gahetabbaṃ. Antadvayenāti sattāhakālikayāvajīvikena, sahatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Missita’’nti seso. Gahitanti paṭiggahitaṃ. Taṃ pubbaṃ dvayanti yāvakālikayāmakālikadvayaṃ. Purimakālikadvaye yaṃ kiñci tadahupaṭiggahitampi akappiyakuṭiyāyeva ṭhapetvā aruṇaṃ uṭṭhāpitena pacchimakālikadvaye yena kenaci sammissaṃ antovutthaṃ nāma hotīti vuttaṃ hoti.
១៣៩០. អន្តោវុត្ថេន បច្ឆិមកាលិកទ្វយេន សំសដ្ឋំ យទិទំ បុរិមកាលិកទ្វយំ, អយំ មុខសន្និធិ នាម ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ។ មហាបច្ចរិយំ បន អន្តោវុត្ថំ ហោតិ, ន កប្បតិ ឥតិ ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តន្តិ យោជនា។
1390. Antovutthena pacchimakālikadvayena saṃsaṭṭhaṃ yadidaṃ purimakālikadvayaṃ, ayaṃ mukhasannidhi nāma hotīti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 295 atthato samānaṃ) vuttaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana antovutthaṃ hoti, na kappati iti daḷhaṃ katvā vuttanti yojanā.
តត្ថ ‘‘មុខសន្និធី’’តិ ច ‘‘អន្តោវុត្ថ’’ន្តិ ច នាមមត្តមេវ នានាករណំ, សោយេវត្ថោតិ ឧភិន្នំ អដ្ឋកថាវចនានំ អនត្ថន្តរតា វេទិតព្ពា។ តថា ហិ មុខ-សទ្ទោ អន្តោ-សទ្ទបរិយាយោ, សន្និធិ-សទ្ទោ បរិវុត្ថ-សទ្ទបរិយាយោ។ មុខេ សន្និធិ មុខសន្និធីតិ កម្មសាធនំ។ ពហិ សន្និធិនិវត្តនត្ថំ អដ្ឋកថាសុ មុខ-គ្គហណំ, អន្តោ-គហណញ្ច កតំ។ ពហីតិ ច បដិគ្គហេត្វា អកប្បិយកុដិយា ពហិ យត្ថ កត្ថចិ បរិវុត្ថំ បច្ឆិមកាលិកទ្វយំ បុរិមេន កាលិកទ្វយេន សំសដ្ឋំ អធិប្បេតំ។ មុខសន្និធិអន្តោវុត្ថបទានំ អនត្ថន្តរភាវោ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ។
Tattha ‘‘mukhasannidhī’’ti ca ‘‘antovuttha’’nti ca nāmamattameva nānākaraṇaṃ, soyevatthoti ubhinnaṃ aṭṭhakathāvacanānaṃ anatthantaratā veditabbā. Tathā hi mukha-saddo anto-saddapariyāyo, sannidhi-saddo parivuttha-saddapariyāyo. Mukhe sannidhi mukhasannidhīti kammasādhanaṃ. Bahi sannidhinivattanatthaṃ aṭṭhakathāsu mukha-ggahaṇaṃ, anto-gahaṇañca kataṃ. Bahīti ca paṭiggahetvā akappiyakuṭiyā bahi yattha katthaci parivutthaṃ pacchimakālikadvayaṃ purimena kālikadvayena saṃsaṭṭhaṃ adhippetaṃ. Mukhasannidhiantovutthapadānaṃ anatthantarabhāvo samantapāsādikāyaṃ vutto.
យថាហ ‘‘សាមណេរោ ភិក្ខុស្ស តណ្ឌុលាទិកំ អាមិសំ អាហរិត្វា កប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិត្វា បុនទិវសេ បចិត្វា ទេតិ, អន្តោវុត្ថំ ន ហោតិ។ តត្ថ អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិត្តសប្បិអាទីសុ យំ កិញ្ចិ បក្ខិបិត្វា ទេតិ, មុខសន្និធិ នាម ហោតិ។ មហាបច្ចរិយំ បន ‘អន្តោវុត្ថំ ហោតី’តិ វុត្តំ, តត្ថ នាមមត្តមេវ នានាករណ’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥)។ និស្សន្ទេហេ បន អញ្ញថា វុត្តោ វិយ វិញ្ញាយតិ, តត្ថបិ អយមេវ នយោ វេទិតព្ពោ។
Yathāha ‘‘sāmaṇero bhikkhussa taṇḍulādikaṃ āmisaṃ āharitvā kappiyakuṭiyaṃ nikkhipitvā punadivase pacitvā deti, antovutthaṃ na hoti. Tattha akappiyakuṭiyaṃ nikkhittasappiādīsu yaṃ kiñci pakkhipitvā deti, mukhasannidhi nāma hoti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘antovutthaṃ hotī’ti vuttaṃ, tattha nāmamattameva nānākaraṇa’’nti (mahāva. aṭṭha. 295). Nissandehe pana aññathā vutto viya viññāyati, tatthapi ayameva nayo veditabbo.
១៣៩១. ន ទោសោតិ សន្និធិទោសោ ន ហោតិ។ និទហិត្វាតិ បដិគ្គហេត្វា បដិគ្គហណំ អវិជហិត្វា សកសកកាលព្ភន្តរេយេវ និទហិត្វា។ ឯត្ថ ច ហេដ្ឋិមន្តតោ សន្និធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តំ ធោវិត្វា បុន តត្ថ អច្ឆោទកំ វា អាសិញ្ចិត្វា អង្គុលិយា វា ឃំសិត្វា និស្នេហភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៣) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ ឯតេន និរបេក្ខេន បដិគ្គហណំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយំ វា អញ្ញេន វា តុច្ឆំ កត្វាន សម្មា ធោវិត្វា និដ្ឋាបិតេ បត្តេ លគ្គម្បិ អវិជហិតបដិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ តត្ថ អាបត្តិ វុត្តាតិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ។ ឯតេន និរបេក្ខេន បដិគ្គហណេ វិស្សដ្ឋេ តាទិសេបិ បត្តេ ទោសោ នត្ថីតិ សិទ្ធំ។
1391.Nadosoti sannidhidoso na hoti. Nidahitvāti paṭiggahetvā paṭiggahaṇaṃ avijahitvā sakasakakālabbhantareyeva nidahitvā. Ettha ca heṭṭhimantato sannidhiṃ dassetuṃ ‘‘pattaṃ dhovitvā puna tattha acchodakaṃ vā āsiñcitvā aṅguliyā vā ghaṃsitvā nisnehabhāvo jānitabbo’’ti (pāci. aṭṭha. 253) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Etena nirapekkhena paṭiggahaṇaṃ avissajjetvāva sayaṃ vā aññena vā tucchaṃ katvāna sammā dhovitvā niṭṭhāpite patte laggampi avijahitapaṭiggahitameva hotīti tattha āpatti vuttāti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Etena nirapekkhena paṭiggahaṇe vissaṭṭhe tādisepi patte doso natthīti siddhaṃ.
សន្និធិកថាវណ្ណនា។
Sannidhikathāvaṇṇanā.
១៣៩៣. បណីតានិ ភោជនានីតិ បាឡិយំ ‘‘សេយ្យថិទំ? សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតំ មច្ឆោ មំសំ ខីរំ ទធី’’តិ (បាចិ. ២៥៩) ឧទ្ទិសិត្វា –
1393.Paṇītāni bhojanānīti pāḷiyaṃ ‘‘seyyathidaṃ? Sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhī’’ti (pāci. 259) uddisitvā –
‘‘សប្បិ នាម គោសប្បិ វា អជិកាសប្បិ វា មហិំសសប្បិ វា, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ។ នវនីតំ នាម តេសញ្ញេវ នវនីតំ។ តេលំ នាម តិលតេលំ សាសបតេលំ មធុកតេលំ ឯរណ្ឌកតេលំ វសាតេលំ។ មធុ នាម មក្ខិកាមធុ។ ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តំ។ មច្ឆោ នាម ឱទកោ វុច្ចតិ។ មំសំ នាម យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ មំសំ។ ខីរំ នាម គោខីរំ វា អជិកាខីរំ វា មហិំសខីរំ វា, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ ខីរំ។ ទធិ នាម តេសញ្ញេវ ទធី’’តិ (បាចិ. ២៦០) –
‘‘Sappi nāma gosappi vā ajikāsappi vā mahiṃsasappi vā, yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappi. Navanītaṃ nāma tesaññeva navanītaṃ. Telaṃ nāma tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍakatelaṃ vasātelaṃ. Madhu nāma makkhikāmadhu. Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattaṃ. Maccho nāma odako vuccati. Maṃsaṃ nāma yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ maṃsaṃ. Khīraṃ nāma gokhīraṃ vā ajikākhīraṃ vā mahiṃsakhīraṃ vā, yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ khīraṃ. Dadhi nāma tesaññeva dadhī’’ti (pāci. 260) –
និទ្ទិដ្ឋានិ នវ បណីតភោជនានីតិ អត្ថោ។ អគិលានោតិ ‘‘អគិលានោ នាម យស្ស វិនា បណីតភោជនានិ ផាសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៦០) វុត្តោ។ អគិលានោតិ ឯត្ថ ‘‘ហុត្វា’’តិ សេសោ។
Niddiṭṭhāni nava paṇītabhojanānīti attho. Agilānoti ‘‘agilāno nāma yassa vinā paṇītabhojanāni phāsu hotī’’ti (pāci. 260) vutto. Agilānoti ettha ‘‘hutvā’’ti seso.
១៣៩៤. សប្បិនា ទេហីតិអាទិ វិញ្ញាបនប្បការោ។ សប្បិភត្តន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សប្បិសំសដ្ឋំ ភត្តំ, សប្បិ ច ភត្តញ្ច សប្បិភត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘សាលិភត្តំ វិយ សប្បិភត្តំ នាម នត្ថី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩) ការណំ វត្វា ទុក្កដស្សេវ ទឡ្ហតរំ កត្វា វុត្តត្តា ន សក្កា អញ្ញំ វត្តុំ។ អដ្ឋកថាចរិយា ឯវ ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ បមាណំ។
1394.Sappinā dehītiādi viññāpanappakāro. Sappibhattanti ettha kiñcāpi sappisaṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ, sappi ca bhattañca sappibhattanti viññāyati, aṭṭhakathāsu pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’ti (pāci. aṭṭha. 259) kāraṇaṃ vatvā dukkaṭasseva daḷhataraṃ katvā vuttattā na sakkā aññaṃ vattuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.
១៣៩៥. បាចិត្តិ បរិយាបុតាតិ ‘‘អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ២៦០) ឯវំ អជ្ឈោហារគណនាយ បាចិត្តិ វុត្តា។
1395.Pācitti pariyāputāti ‘‘ajjhohāre ajjhohāre āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 260) evaṃ ajjhohāragaṇanāya pācitti vuttā.
១៣៩៦. សុទ្ធានីតិ អន្នេន អមិស្សានិ។ សេខិយេសូតិ សិក្ខាករណីយេ វុត្តន្តិ អត្ថោ។
1396.Suddhānīti annena amissāni. Sekhiyesūti sikkhākaraṇīye vuttanti attho.
១៣៩៧. យស្មា សុទ្ធានំ បណីតភោជនានំ វិញ្ញាបេត្វា បរិភុញ្ជនំ ទុក្កដវិសយំ, តស្មា។ សត្តធញ្ញមយន្តិ សាលិអាទីនំ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ អញ្ញតរស្ស វិការភូតំ។
1397. Yasmā suddhānaṃ paṇītabhojanānaṃ viññāpetvā paribhuñjanaṃ dukkaṭavisayaṃ, tasmā. Sattadhaññamayanti sāliādīnaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ aññatarassa vikārabhūtaṃ.
១៣៩៨. សចេ ទទាតីតិ យោជនា។ វិសង្កេតន្តិ អនាបត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1398. Sace dadātīti yojanā. Visaṅketanti anāpatti hotīti vuttaṃ hoti.
១៣៩៩. ទេតិ ចេតិ សម្ពន្ធោ។ អញ្ញតរេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ។ ‘‘ភត្ត’’ន្តិ អធិការតោ លព្ភតិ។ អស្ស ភិក្ខុស្ស។ វិសង្កេតន្តិ អញ្ញំ យាចិតស្ស អញ្ញស្ស ទិន្នត្តា សង្កេតស្ស វិរាធនេន អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ។
1399. Deti ceti sambandho. Aññatarenāti sahatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Bhatta’’nti adhikārato labbhati. Assa bhikkhussa. Visaṅketanti aññaṃ yācitassa aññassa dinnattā saṅketassa virādhanena anāpattīti vuttaṃ hoti.
១៤០០. យេន យេន ហីតិ ឯត្ថាបិ តថេវ ករណវចនំ។ ‘‘វិញ្ញត្ត’’ន្តិ ឥទំ អធិកតស្ស ‘‘ភត្ត’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ។ យេន យេនាតិ អនិយមេន បណីតេន។ តេន សប្បិអាទិ វិសុំ វិសុំ គហិតមេវ, សប្បិអាទីនំ គោសប្បិអាទិភេទោ ច សង្គហិតោ។ តស្មិំ លទ្ធេបីតិ យាចិតេយេវ លទ្ធេ សតិ។ តស្ស តស្ស មូលេបិ លទ្ធេតិ វិច្ឆាវសេន យោជនា។
1400.Yena yena hīti etthāpi tatheva karaṇavacanaṃ. ‘‘Viññatta’’nti idaṃ adhikatassa ‘‘bhatta’’nti etassa visesanaṃ. Yenayenāti aniyamena paṇītena. Tena sappiādi visuṃ visuṃ gahitameva, sappiādīnaṃ gosappiādibhedo ca saṅgahito. Tasmiṃ laddhepīti yāciteyeva laddhe sati. Tassa tassa mūlepi laddheti vicchāvasena yojanā.
កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘សប្បិនា ភត្តំ ទេហី’’តិ សាមញ្ញេន វិញ្ញាបេន្តស្ស តមេវ វា ‘‘ឥមិនា សប្បិំ កត្វា គណ្ហថា’’តិ នវនីតាទីសុ អញ្ញតរំ វា ធេនុំ វា មូលំ វា ទេតិ ចេ, ‘‘គោសប្បិនា ភត្តំ ទេហី’’តិ វិសេសយុត្តំ កត្វា វិញ្ញាបេន្តស្ស តមេវ វា គោនវនីតាទីនិ វា គាវិំ វា ‘‘ឥទំ ទត្វា សប្បិំ គណ្ហថា’’តិ មូលំ វា សចេ ទេតិ, វិសង្កេតំ ន ហោតិ, យថាវត្ថុកមេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ។
Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Sappinā bhattaṃ dehī’’ti sāmaññena viññāpentassa tameva vā ‘‘iminā sappiṃ katvā gaṇhathā’’ti navanītādīsu aññataraṃ vā dhenuṃ vā mūlaṃ vā deti ce, ‘‘gosappinā bhattaṃ dehī’’ti visesayuttaṃ katvā viññāpentassa tameva vā gonavanītādīni vā gāviṃ vā ‘‘idaṃ datvā sappiṃ gaṇhathā’’ti mūlaṃ vā sace deti, visaṅketaṃ na hoti, yathāvatthukameva āpattiṃ āpajjatīti vuttaṃ hoti.
ន អញ្ញថាតិ សប្បិំ យាចិតវតោ ‘‘ឥមំ គហេត្វា សប្បិំ កត្វា គណ្ហថា’’តិ អវត្វា ‘‘សប្បិ នត្ថិ, ឥទំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា វា តុណ្ហីភូតេន វា នវនីតាទីសុ កិស្មិញ្ចិ ទិន្នេ វិសេសវិញ្ញាបកស្ស តទញ្ញទានេបិ វិសង្កេតមេវ ហោតីតិ អត្ថោ។ បាឡិយា អនាគតេបិ ទិន្នេ វិសង្កេតមេវ ហោតិ។ ‘‘សចេ បន អញ្ញំ បាឡិយា អាគតំ វា អនាគតំ វា ទេតិ, វិសង្កេត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
Na aññathāti sappiṃ yācitavato ‘‘imaṃ gahetvā sappiṃ katvā gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘sappi natthi, idaṃ gaṇhathā’’ti vatvā vā tuṇhībhūtena vā navanītādīsu kismiñci dinne visesaviññāpakassa tadaññadānepi visaṅketameva hotīti attho. Pāḷiyā anāgatepi dinne visaṅketameva hoti. ‘‘Sace pana aññaṃ pāḷiyā āgataṃ vā anāgataṃ vā deti, visaṅketa’’nti (pāci. aṭṭha. 259) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
១៤០១. បាឡិយន្តិ បុព្ពេ ទស្សិតំ ‘‘សប្បិ នាម គោសប្បី’’តិអាទិំ និទ្ទេសបាឡិមាហ។ យថាហ ‘‘បាឡិយំ អាគតនវនីតាទីនិ ឋបេត្វា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩)។ អញ្ញេហិ នវនីតាទីហិ។ សហត្ថេ ករណវចនំ។
1401.Pāḷiyanti pubbe dassitaṃ ‘‘sappi nāma gosappī’’tiādiṃ niddesapāḷimāha. Yathāha ‘‘pāḷiyaṃ āgatanavanītādīni ṭhapetvā’’tiādi (pāci. aṭṭha. 259). Aññehi navanītādīhi. Sahatthe karaṇavacanaṃ.
១៤០២. ‘‘វិញ្ញាបេត្វា’’តិ ឥមស្ស កម្មភូតំ ‘‘ភត្ត’’ន្តិ អធិកតំ។ គាថាពន្ធវសេន វា-សទ្ទស្ស រស្សោ កតោ។ ឯកតោ វាតិ យោជនា, ‘‘នានតោ’’តិបិ គហិតមេវ, ឯកដ្ឋានតោ វា នានដ្ឋានតោ វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘សចេ បន សព្ពេហិបិ សប្បិអាទីហិ ឯកដ្ឋានេ វា នានដ្ឋានេ វា វិញ្ញាបេត្វា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩)។ តេនេវ ភុញ្ជតីតិ ឯត្ថ បរិកប្បសូចកំ ‘‘ចេ’’តិ ឥទញ្ច អវកំសសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘កុសគ្គេន ឯកពិន្ទុម្បី’’តិ ឥទញ្ច អជ្ឈាហរិតព្ពំ។ មតាតិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៩) វុត្តំ សន្ធាយាហ។ ឯកតោ វា នានតោ វា ឋានា ភត្តំ វិញ្ញាបេត្វា ឯករសំ កត្វា អន្តមសោ កុសគ្គេន ឯកពិន្ទុម្បិ ភុញ្ជតិ ចេ, នវ បាចិត្តិយោ មតាតិ យោជនា។
1402.‘‘Viññāpetvā’’ti imassa kammabhūtaṃ ‘‘bhatta’’nti adhikataṃ. Gāthābandhavasena vā-saddassa rasso kato. Ekato vāti yojanā, ‘‘nānato’’tipi gahitameva, ekaṭṭhānato vā nānaṭṭhānato vāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘sace pana sabbehipi sappiādīhi ekaṭṭhāne vā nānaṭṭhāne vā viññāpetvā’’tiādi (pāci. aṭṭha. 259). Teneva bhuñjatīti ettha parikappasūcakaṃ ‘‘ce’’ti idañca avakaṃsasandassanatthaṃ ‘‘kusaggena ekabindumpī’’ti idañca ajjhāharitabbaṃ. Matāti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 259) vuttaṃ sandhāyāha. Ekato vā nānato vā ṭhānā bhattaṃ viññāpetvā ekarasaṃ katvā antamaso kusaggena ekabindumpi bhuñjati ce, nava pācittiyo matāti yojanā.
១៤០៣. អកប្បិយេន សប្បិនា ទេហីតិ វុត្តេបីតិ យោជនា, សហត្ថេ ករណវចនំ។ ‘‘ភត្ត’’ន្តិ អធិកតំ។ ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បី’’តិ (បាចិ. ២៦០) វុត្តប្បការស្ស វិបរិយាយតោ អកប្បិយំ ទដ្ឋព្ពំ។ តេន ចេ ទេតីតិ យទិ តេន យាចិតេន តេនេវ អកប្បិយេន សទ្ធិំ ឱទនំ ទេតីតិ។
1403. Akappiyena sappinā dehīti vuttepīti yojanā, sahatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Bhatta’’nti adhikataṃ. ‘‘Yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappī’’ti (pāci. 260) vuttappakārassa vipariyāyato akappiyaṃ daṭṭhabbaṃ. Tena ce detīti yadi tena yācitena teneva akappiyena saddhiṃ odanaṃ detīti.
១៤០៤. តថាសញ្ញិស្សាតិ តថាសញ្ញិនោ, គិលានោម្ហីតិសញ្ញិនោតិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘គិលានោ គិលានសញ្ញី, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. ២៦១)។
1404.Tathāsaññissāti tathāsaññino, gilānomhītisaññinoti attho. Yathāha ‘‘gilāno gilānasaññī, anāpattī’’ti (pāci. 261).
១៤០៥. គិលានកាលេ វិញ្ញត្តំ អគិលានស្ស ភុញ្ជតោ អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។ ឯវមិតរេហិបិ ទ្វីហិ បទេហិ យោជេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘អនាបត្តិ គិលានោ ហុត្វា វិញ្ញាបេត្វា អគិលានោ ភុញ្ជតី’’តិអាទិ (បាចិ. ២៦២)។ ញាតកាទីនន្តិ ឯត្ថ ‘‘អាយត្ត’’ន្តិ សេសោ។ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បវារិតានំ អញ្ញស្សត្ថាយ អត្តនោ ធនេន ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកស្សា’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតីតិ។
1405. Gilānakāle viññattaṃ agilānassa bhuñjato anāpatti pakāsitāti yojanā. Evamitarehipi dvīhi padehi yojetabbaṃ. Yathāha ‘‘anāpatti gilāno hutvā viññāpetvā agilāno bhuñjatī’’tiādi (pāci. 262). Ñātakādīnanti ettha ‘‘āyatta’’nti seso. Ādi-saddena ‘‘pavāritānaṃ aññassatthāya attano dhanena ummattakassa ādikammikassā’’ti idaṃ saṅgaṇhātīti.
១៤០៦. ចត្តារិ សមុដ្ឋានានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘កាយតោ’’តិអាទិ។
1406. Cattāri samuṭṭhānāni dassetumāha ‘‘kāyato’’tiādi.
បណីតភោជនកថាវណ្ណនា។
Paṇītabhojanakathāvaṇṇanā.
១៤០៧. ‘‘អទិន្ន’’ន្តិ ឥមិនា អទិន្នាទានសិក្ខាបទេ (បារា. ៩១ អាទយោ) វិយ បរបរិគ្គហិតំ អវត្វា អប្បដិគ្គហិតមេវ វត្តព្ពំ។ យថាហ ‘‘អទិន្នំ នាម អប្បដិគ្គហិតកំ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. ២៦៦)។ មុខទ្វារន្តិ មុខេ ទ្វារំ មុខទ្វារំ, គលនាឡិកា, ឥមិនា បន វចនេន យំ កិញ្ចិ អជ្ឈោហរណីយំ, តំ មុខេន វា បវិសតុ នាសិកាយ វា, គលពិលំ បវិដ្ឋមេវ អាបត្តិករន្តិ ទីបេតិ។ អាហារន្តិ ឧទកទន្តបោនេហិ អញ្ញំ អជ្ឈោហរិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកាទិំ។ យថាហ ‘‘អាហារោ នាម ឧទកទន្តបោនំ ឋបេត្វា យំ កិញ្ចិ អជ្ឈោហរណីយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៦៦)។
1407.‘‘Adinna’’nti iminā adinnādānasikkhāpade (pārā. 91 ādayo) viya parapariggahitaṃ avatvā appaṭiggahitameva vattabbaṃ. Yathāha ‘‘adinnaṃ nāma appaṭiggahitakaṃ vuccatī’’ti (pāci. 266). Mukhadvāranti mukhe dvāraṃ mukhadvāraṃ, galanāḷikā, iminā pana vacanena yaṃ kiñci ajjhoharaṇīyaṃ, taṃ mukhena vā pavisatu nāsikāya vā, galabilaṃ paviṭṭhameva āpattikaranti dīpeti. Āhāranti udakadantaponehi aññaṃ ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci yāvakālikādiṃ. Yathāha ‘‘āhāro nāma udakadantaponaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci ajjhoharaṇīya’’nti (pāci. 266).
អាហរេយ្យាតិ មុខទ្វារំ បវេសេយ្យ, ឥមិនា បរគលំ អកត្វា មុខេន បដិគ្គហិតគ្គហណេបិ នត្ថិ ទោសោតិ សូចិតំ។ តេនេវាហ ‘‘ទន្តបោនោទកំ ហិត្វា’’តិ។ តេនេវ វុត្តំ គណ្ឋិបទេ ‘‘ភគវតោ ទន្តកដ្ឋស្ស មុខទ្វារឋបនេ អនាបត្តិវចនេនេវ យំ កិញ្ចិ វត្ថុំ បរគលំ អកត្វា មុខេ ឋបនេ អនាបត្តិភាវោ វុត្តោ’’តិ។ ឧទកញ្ហិ យថាសុខំ បាតុំ, ទន្តកដ្ឋញ្ច ទន្តបោនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្ស បន រសំ គិលិតុំ ន វដ្ដតិ។ សចេបិ ទន្តកដ្ឋរសោ អជានន្តស្ស អន្តោ បវិសតិ, បាចិត្តិយមេវ។ ទន្តេ បុនន្តិ និម្មលេ ករោន្តិ ឯតេនាតិ ទន្តបោនំ។
Āhareyyāti mukhadvāraṃ paveseyya, iminā paragalaṃ akatvā mukhena paṭiggahitaggahaṇepi natthi dosoti sūcitaṃ. Tenevāha ‘‘dantaponodakaṃ hitvā’’ti. Teneva vuttaṃ gaṇṭhipade ‘‘bhagavato dantakaṭṭhassa mukhadvāraṭhapane anāpattivacaneneva yaṃ kiñci vatthuṃ paragalaṃ akatvā mukhe ṭhapane anāpattibhāvo vutto’’ti. Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ, dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati, tassa pana rasaṃ gilituṃ na vaṭṭati. Sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati, pācittiyameva. Dante punanti nimmale karonti etenāti dantaponaṃ.
១៤០៨-៩. ព្យតិរេកមុខេន អទិន្នលក្ខណំ, បទភាជនេ ច វុត្តនយេន បឋមំ ទិន្នលក្ខណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិអាទិ។ ហត្ថបាសោតិ បវារណសិក្ខាបទេ –
1408-9. Byatirekamukhena adinnalakkhaṇaṃ, padabhājane ca vuttanayena paṭhamaṃ dinnalakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘hatthapāso’’tiādi. Hatthapāsoti pavāraṇasikkhāpade –
‘‘គណ្ហតោ បច្ឆិមំ អង្គំ, ទទតោ បុរិមំ បន;
‘‘Gaṇhato pacchimaṃ aṅgaṃ, dadato purimaṃ pana;
ឧភិន្នំ អឌ្ឍតេយ្យំ ចេ, វិនា ហត្ថំ បសារិត’’ន្តិ។ (វិ. វិ. ១២៧៥) –
Ubhinnaṃ aḍḍhateyyaṃ ce, vinā hatthaṃ pasārita’’nti. (vi. vi. 1275) –
វុត្តលក្ខណោ ហត្ថបាសោ។ អភិនីហារោតិ តត្ថេវ វុត្តនយេន អភិមុខំ កត្វា ហរណញ្ច។ មជ្ឈិមុច្ចារណក្ខមោតិ បដិគ្គហេតព្ពភារស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន ឧក្ខិបនារហតា។ ភាវប្បធានោយំ និទ្ទេសោ។ អវកំសោ បន ‘‘អន្តមសោ រថរេណុមត្តម្បី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៩) អដ្ឋកថាវចនតោ វេទិតព្ពោ។ ឧច្ចារណំ ឧក្ខិបនំ។ ‘‘អមនុស្សោ’’តិ ឥមិនា តទញ្ញសត្តសាមញ្ញេន តិរច្ឆានគតាបិ វេទិតព្ពា។ ‘‘បក្ខី វា’’តិអាទិវក្ខមានេន វា វេទិតព្ពា។ កាយាទិនាតិ កាយកាយបដិពទ្ធនិស្សគ្គិយានំ អញ្ញតរេន។ តេនេវាហ ‘‘តិធា’’តិ។
Vuttalakkhaṇo hatthapāso. Abhinīhāroti tattheva vuttanayena abhimukhaṃ katvā haraṇañca. Majjhimuccāraṇakkhamoti paṭiggahetabbabhārassa ukkaṭṭhaparicchedena thāmamajjhimena purisena ukkhipanārahatā. Bhāvappadhānoyaṃ niddeso. Avakaṃso pana ‘‘antamaso rathareṇumattampī’’ti (pāci. aṭṭha. 269) aṭṭhakathāvacanato veditabbo. Uccāraṇaṃ ukkhipanaṃ. ‘‘Amanusso’’ti iminā tadaññasattasāmaññena tiracchānagatāpi veditabbā. ‘‘Pakkhī vā’’tiādivakkhamānena vā veditabbā. Kāyādināti kāyakāyapaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena. Tenevāha ‘‘tidhā’’ti.
ទ្វិធាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា។ បញ្ចង្គសំយោគេតិ ឯត្ថ ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិ បឋមង្គំ, ‘‘អភិនីហារោ’’តិ ទុតិយំ, ‘‘មជ្ឈិមុច្ចារណក្ខមោ’’តិ តតិយំ, ‘‘មនុស្សោ…បេ.… តិធា’’តិ ចតុត្ថំ, ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ…បេ.… ទ្វិធា’’តិ បញ្ចមន្តិ ឥមានិ បញ្ច អង្គានិ, បញ្ចន្នំ អង្គានំ សំយោគោ សមាគមោ សន្និបាតោ បញ្ចង្គសំយោគោ, តស្មិំ។ គហណន្តិ បដិគ្គហណំ។ តស្ស ភិក្ខុនោ។ រូហតិ សម្បជ្ជតិ។
Dvidhāti kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā. Pañcaṅgasaṃyogeti ettha ‘‘hatthapāso’’ti paṭhamaṅgaṃ, ‘‘abhinīhāro’’ti dutiyaṃ, ‘‘majjhimuccāraṇakkhamo’’ti tatiyaṃ, ‘‘manusso…pe… tidhā’’ti catutthaṃ, ‘‘paṭiggaṇhāti…pe… dvidhā’’ti pañcamanti imāni pañca aṅgāni, pañcannaṃ aṅgānaṃ saṃyogo samāgamo sannipāto pañcaṅgasaṃyogo, tasmiṃ. Gahaṇanti paṭiggahaṇaṃ. Tassa bhikkhuno. Rūhati sampajjati.
១៤១០-១២. ឥតរោតិ បដិគ្គាហកោ។ តស្ស អង្គស្ស។ ន គច្ឆតីតិ នគោ, ‘‘នគោ’’តិ រុក្ខោបិ បព្ពតោបិ វុច្ចតិ។ ឯវរូបេតិ ឦទិសេ ឧច្ចនីចដ្ឋានេ។
1410-12.Itaroti paṭiggāhako. Tassa aṅgassa. Na gacchatīti nago, ‘‘nago’’ti rukkhopi pabbatopi vuccati. Evarūpeti īdise uccanīcaṭṭhāne.
១៤១៣. សោណ្ឌាយាតិ ហត្ថេន។
1413.Soṇḍāyāti hatthena.
១៤១៥-៦. ឦសកំ ឱនត្វា ថោកំ នាមេត្វា តេន ភិក្ខុនា តំ ហេដ្ឋិមំ ភាជនំ ឯកទេសេនាបិ បដិច្ឆិតព្ពន្តិ យោជនា។
1415-6.Īsakaṃ onatvā thokaṃ nāmetvā tena bhikkhunā taṃ heṭṭhimaṃ bhājanaṃ ekadesenāpi paṭicchitabbanti yojanā.
១៤១៧. ឧគ្ឃាដេត្វា ឧច្ចារេត្វា, ភាជនានិ វិសុំ វិសុំ ឱរោបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1417.Ugghāṭetvā uccāretvā, bhājanāni visuṃ visuṃ oropetvāti vuttaṃ hoti.
១៤១៨. កាជភត្តន្តិ ភត្តកាជំ, ភត្តភរិតំ បិដកន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ ឱនត្វា ទេតីតិ សយំ ឱនមិត្វា ព្យាភង្គិំ ទេតិ។
1418.Kājabhattanti bhattakājaṃ, bhattabharitaṃ piṭakanti vuttaṃ hoti. Onatvā detīti sayaṃ onamitvā byābhaṅgiṃ deti.
១៤១៩. ‘‘តិំសហត្ថោ’’តិ ឥទំ តិំសរតនមត្តោ ចេ ហោតិ, ‘‘ទូរ’’ន្តិ ន បរិសង្កិតព្ពោតិ ទស្សនត្ថមាហ។ គហិតេកស្មិន្តិ ឧភយកោដីសុ ឋបិតេ ទ្វេ ឃដេ បដិគ្គហាបេតុំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន ទាយកេន ទិយ្យមានំ តិំសហត្ថវេណុំ បដិគ្គណ្ហន្តេន យេន កេនចិ កាយប្បទេសេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា ‘‘ឥមំ គណ្ហាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា មញ្ចាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ផុសិត្វា បដិគ្គហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ។ តំ សព្ពន្តិ តេសុ ទ្វីសុ ឃដេសុ បក្ខិត្តំ សព្ពមេវ។ គហិតមេវាតិ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ, ទាយកស្ស ហត្ថបាសព្ភន្តរេ គតត្តា ឥទំ តស្ស កាយបដិពទ្ធន្តិ ‘‘ទូរ’’ន្តិ សង្កា ន កាតព្ពាតិ ឯវការេន ទីបេតិ។ ‘‘ទ្វីសុ ឃដេសុ ភូមិយំ ឋបិតេសុបិ តត្ថ ពន្ធនវេឡុយំ បដិគ្គណ្ហនមត្តេនេវ បដិគ្គហិតំ ហោតី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ។
1419.‘‘Tiṃsahattho’’ti idaṃ tiṃsaratanamatto ce hoti, ‘‘dūra’’nti na parisaṅkitabboti dassanatthamāha. Gahitekasminti ubhayakoṭīsu ṭhapite dve ghaṭe paṭiggahāpetuṃ hatthapāse ṭhitena dāyakena diyyamānaṃ tiṃsahatthaveṇuṃ paṭiggaṇhantena yena kenaci kāyappadesena vā kāyapaṭibaddhena vā ‘‘imaṃ gaṇhāmī’’ti ābhogaṃ katvā mañcādīsu yattha katthaci phusitvā paṭiggahiteti vuttaṃ hoti. Taṃ sabbanti tesu dvīsu ghaṭesu pakkhittaṃ sabbameva. Gahitamevāti paṭiggahitameva hoti, dāyakassa hatthapāsabbhantare gatattā idaṃ tassa kāyapaṭibaddhanti ‘‘dūra’’nti saṅkā na kātabbāti evakārena dīpeti. ‘‘Dvīsu ghaṭesu bhūmiyaṃ ṭhapitesupi tattha bandhanaveḷuyaṃ paṭiggaṇhanamatteneva paṭiggahitaṃ hotī’’ti gaṇṭhipade vuttaṃ.
១៤២០-២៤. ‘‘កដសារកេ’’តិ ឥមិនា ទោណិផលកាទយោ ឧបលក្ខិតា។ ‘‘និសីទតី’’តិ ឥទំ ‘‘តិដ្ឋតី’’តិអាទីនំ ឧបលក្ខណំ។ មញ្ចាទីនិ ផុសិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘អង្គុលិយាបី’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘បដិគ្គហណសញ្ញាយ មញ្ចាទីនិ អង្គុលិយាបិ ផុសិត្វា ឋិតេន វា និសិន្នេន វា និបន្នេន វា’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។ បត្តេសូតិ តថា ឋបិតេសុ សព្ពេសុ បត្តេសុយេវ។ យញ្ច ទីយតីតិ ឯត្ថ ‘‘តថា ឋិតេនា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។
1420-24.‘‘Kaṭasārake’’ti iminā doṇiphalakādayo upalakkhitā. ‘‘Nisīdatī’’ti idaṃ ‘‘tiṭṭhatī’’tiādīnaṃ upalakkhaṇaṃ. Mañcādīni phusitvāti ettha ‘‘aṅguliyāpī’’ti seso. Yathāha ‘‘paṭiggahaṇasaññāya mañcādīni aṅguliyāpi phusitvā ṭhitena vā nisinnena vā nipannena vā’’tiādi (pāci. aṭṭha. 265). Pattesūti tathā ṭhapitesu sabbesu pattesuyeva. Yañca dīyatīti ettha ‘‘tathā ṭhitenā’’ti sāmatthiyā labbhati.
មញ្ចាទីសុ អង្គុលិអាទិនា យេន កេនចិ ផុដ្ឋមត្តេបិ បដិគ្គហណស្ស រុហណភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទារោហណេនាបិ សិជ្ឈតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘បដិគ្គហេស្សាមី’’តិអាទិ។ សចេ បន បដិគ្គហេស្សាមិច្ចេវ មញ្ចាទីនិ អារុហិត្វា និសីទតិ, ទាយកោបិ ហត្ថបាសេ ឋត្វាន ទេតិ ចេ, តំ សព្ពំ គហិតំ ហោតីតិ យោជនា។
Mañcādīsu aṅguliādinā yena kenaci phuṭṭhamattepi paṭiggahaṇassa ruhaṇabhāvaṃ dassetvā idāni tadārohaṇenāpi sijjhatīti dassetumāha ‘‘paṭiggahessāmī’’tiādi. Sace pana paṭiggahessāmicceva mañcādīni āruhitvā nisīdati, dāyakopi hatthapāse ṭhatvāna deti ce, taṃ sabbaṃ gahitaṃ hotīti yojanā.
កុច្ឆិយា កុច្ឆិំ អាហច្ច យេ បត្តា ភូមិយំ ឋិតា, តេសុ យំ យំ បត្តំ អង្គុលិយាបិ វា សូចិយាបិ វា ផុសិត្វា និសិន្នោ, តត្ថ តត្ថេវ ទីយមានម្បិ បដិគ្គណ្ហាតិ, វដ្ដតីតិ យោជនា។
Kucchiyā kucchiṃ āhacca ye pattā bhūmiyaṃ ṭhitā, tesu yaṃ yaṃ pattaṃ aṅguliyāpi vā sūciyāpi vā phusitvā nisinno, tattha tattheva dīyamānampi paṭiggaṇhāti, vaṭṭatīti yojanā.
១៤២៥. កដសារាទយោ សចេ មហន្តា, បដិគ្គហណំ ន រុហេយ្យាតិ វិកប្បោ សិយាតិ តន្និវត្តនត្ថមាហ ‘‘កដសារកេ’’តិអាទិ។ ‘‘មហន្តស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា កដសារកស្ស បុន វចនេ ហេតុមាហ។ ហត្ថត្ថរំ នាម ហត្ថិបិដ្ឋេ អត្ថរិតព្ពំ អត្ថរណំ។ អាទិ-សទ្ទេន អស្សត្ថររថត្ថរាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ ឋិតបត្តេសុ ទិយ្យមានំ គណ្ហតោ បដិគ្គហណរុហណហេតុំ ទស្សេតិ ‘‘ហត្ថបាសស្មិំ វិជ្ជមានេ តូ’’តិ។ តុ-សទ្ទោ វុត្តវិសេសមេវ ជោតេតិ។
1425. Kaṭasārādayo sace mahantā, paṭiggahaṇaṃ na ruheyyāti vikappo siyāti tannivattanatthamāha ‘‘kaṭasārake’’tiādi. ‘‘Mahantasmi’’nti iminā kaṭasārakassa puna vacane hetumāha. Hatthattharaṃ nāma hatthipiṭṭhe attharitabbaṃ attharaṇaṃ. Ādi-saddena assatthararathattharādiṃ saṅgaṇhāti. Ṭhitapattesu diyyamānaṃ gaṇhato paṭiggahaṇaruhaṇahetuṃ dasseti ‘‘hatthapāsasmiṃ vijjamāne tū’’ti. Tu-saddo vuttavisesameva joteti.
១៤២៦. តត្ថជាតកបណ្ណេសូតិ រុក្ខេយេវ ឋិតេសុ បណ្ណេសុ។ គហេតុន្តិ បដិគ្គហេតុំ។ ‘‘ន បនេតានី’’តិអាទិ យេន ហេតុនា ន វដ្ដតិ, តស្ស ទស្សនំ។ ហិ-សទ្ទោ បសិទ្ធិំ សូចេតិ។
1426.Tatthajātakapaṇṇesūti rukkheyeva ṭhitesu paṇṇesu. Gahetunti paṭiggahetuṃ. ‘‘Na panetānī’’tiādi yena hetunā na vaṭṭati, tassa dassanaṃ. Hi-saddo pasiddhiṃ sūceti.
១៤២៧. ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន ឧក្ខិបិតុំ អសក្កុណេយ្យំ អសំហារិយំ។ តាទិសេតិ តថារូបេ, អសំហារិយេតិ វុត្តំ ហោតិ។ ខាណុពទ្ធេតិ ភូមិយំ និខាតខាណុកេ ពទ្ធេ។
1427. Thāmamajjhimena purisena ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ asaṃhāriyaṃ. Tādiseti tathārūpe, asaṃhāriyeti vuttaṃ hoti. Khāṇubaddheti bhūmiyaṃ nikhātakhāṇuke baddhe.
១៤២៨. តិន្តិណិកាតិ ចិញ្ចា។ អាទិ-សទ្ទេន តថា ខុទ្ទកានំ កទម្ពបុប្ផបណ្ណាទីនំ គហណំ។ ‘‘តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសូ’’តិ វចនតោ សាខាសុ បដិគ្គហណំ រុហតីតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ភូមិយំ បត្ថដេសូតិ យោជេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘ភូមិយំ អត្ថតេសុ សុខុមេសុ តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសុបិ បដិគ្គហណំ ន រុហតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។
1428.Tintiṇikāti ciñcā. Ādi-saddena tathā khuddakānaṃ kadambapupphapaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ. ‘‘Tintiṇikādipaṇṇesū’’ti vacanato sākhāsu paṭiggahaṇaṃ ruhatīti daṭṭhabbaṃ. Bhūmiyaṃ patthaṭesūti yojetabbaṃ. Yathāha ‘‘bhūmiyaṃ atthatesu sukhumesu tintiṇikādipaṇṇesupi paṭiggahaṇaṃ na ruhatī’’ti (pāci. aṭṭha. 265).
១៤២៩. បរិវេសកោតិ ទាយកោ។
1429.Parivesakoti dāyako.
១៤៣០. អសេសតោ បុញ្ឆិត្វាតិ យោជនា។
1430. Asesato puñchitvāti yojanā.
១៤៣១. បដិគ្គហេត្វាវាតិ បត្តំ បដិគ្គហេត្វាវ។ ភិក្ខា គហេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ។
1431.Paṭiggahetvāvāti pattaṃ paṭiggahetvāva. Bhikkhā gahetabbāti sambandho.
១៤៣២. អបដិគ្គហិតេតិ ឯត្ថ ‘‘បត្តេ’’តិ សេសោ។ តំ បច្ឆា បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជតោ អនាបត្តីតិ យោជនា។
1432.Apaṭiggahiteti ettha ‘‘patte’’ti seso. Taṃ pacchā paṭiggahetvā paribhuñjato anāpattīti yojanā.
១៤៣៣. អនាទិយិត្វាតិ អគ្គហេត្វា, តស្មិំ វចនេ អាទរំ អកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1433.Anādiyitvāti aggahetvā, tasmiṃ vacane ādaraṃ akatvāti vuttaṃ hoti.
១៤៣៥. អញ្ញស្ស អនុបសម្បន្នស្ស។
1435.Aññassa anupasampannassa.
១៤៣៦. បុព្ពាភោគស្ស អនុរូបវសេន ‘‘សាមណេរស្ស តំ ទត្វា…បេ.… បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ។ យស្មា បន តំ ‘‘អញ្ញស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទមត្តេន បរសន្តកំ នាម ន ហោតិ, តស្មា តស្ស អទត្វាបិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ។
1436. Pubbābhogassa anurūpavasena ‘‘sāmaṇerassa taṃ datvā…pe… pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ ‘‘aññassa dassāmī’’ti cittuppādamattena parasantakaṃ nāma na hoti, tasmā tassa adatvāpi paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.
១៤៣៧-៩. ភិក្ខុនោតិ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស។ ភត្តស្សាតិ កញ្ជិកាទិទ្រវមិស្សភត្តមាហ។ ឧប្លវតីតិ ឧបរិ ប្លវតិ។ កញ្ជិកន្តិ អារនាលំ, ឥមស្ស ឧបលក្ខណត្តា ខីរតក្កាទិទ្រវំ សង្គហិតំ។ បវាហេត្វាតិ មត្ថកតោ បលាបេត្វា។ អន្តោ បវិដ្ឋំ សចេ តន្តិ តំ រជំ យទិ ភត្តស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ហោតិ។ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ អនុបសម្បន្នេ អសតិ ហត្ថតោ អមោចេន្តេនេវ យត្ថ អនុបសម្បន្នោ អត្ថិ, តំ តត្ថ នេត្វា បដិគ្គហេតព្ពំ។
1437-9.Bhikkhunoti aññassa bhikkhussa. Bhattassāti kañjikādidravamissabhattamāha. Uplavatīti upari plavati. Kañjikanti āranālaṃ, imassa upalakkhaṇattā khīratakkādidravaṃ saṅgahitaṃ. Pavāhetvāti matthakato palāpetvā. Anto paviṭṭhaṃ sace tanti taṃ rajaṃ yadi bhattassa anto paviṭṭhaṃ hoti. Paṭiggahetabbanti anupasampanne asati hatthato amocenteneva yattha anupasampanno atthi, taṃ tattha netvā paṭiggahetabbaṃ.
១៤៤០. អបនីយាវាតិ ឯត្ថ ‘‘ថូល’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សុខុមំ ចេ’’តិ វក្ខមានវិបរិយាយតោ លព្ភតិ។ សភត្តំ អបនីយាតិ សម្ពន្ធោ។ យថាហ ‘‘ឧបរិភត្តេន សទ្ធិំ អបនេតព្ពំ, បដិគ្គហេត្វា វា ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។
1440.Apanīyāvāti ettha ‘‘thūla’’nti idaṃ ‘‘sukhumaṃ ce’’ti vakkhamānavipariyāyato labbhati. Sabhattaṃ apanīyāti sambandho. Yathāha ‘‘uparibhattena saddhiṃ apanetabbaṃ, paṭiggahetvā vā bhuñjitabba’’nti (pāci. aṭṭha. 265).
១៤៤១. ថេវោតិ ពិន្ទុ។ ថេវោ…បេ.… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ យថា បឋមតរំ បតិតថេវេ ទោសោ នត្ថិ, តថា អាកិរិត្វា អបនេន្តានំ បច្ឆា បតិតថេវេបិ អភិហដត្តា នេវត្ថិ ទោសោ។
1441.Thevoti bindu. Thevo…pe… vaṭṭatīti ettha yathā paṭhamataraṃ patitatheve doso natthi, tathā ākiritvā apanentānaṃ pacchā patitathevepi abhihaṭattā nevatthi doso.
១៤៤២-៤. ចរុកេនាតិ ខុទ្ទកឧក្ខលិយា។ តតោ ចរុកតោ។ មសីតិ ជល្លិកាអាទិកា ភស្មា។ ភាជនេតិ ភាជនបត្តាទិភាជនេ។ តស្ស ចាតិ តស្ស មសិអាទិនោ ច។
1442-4.Carukenāti khuddakaukkhaliyā. Tato carukato. Masīti jallikāādikā bhasmā. Bhājaneti bhājanapattādibhājane. Tassa cāti tassa masiādino ca.
អនន្តរស្ស ភិក្ខុស្ស ទីយមានំ យំ បត្តតោ ឧប្បតិត្វា ឥតរស្ស ភិក្ខុនោ បត្តេ សចេ បតតិ, តំ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ, តស្មា វដ្ដតេវាតិ យោជនា។ ‘‘ទីយមាន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘ភត្តាទិកំ យំ កិញ្ចី’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ វដ្ដតេវា យន្តិ ឯត្ថ ‘‘វដ្ដតេវ អយ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ ន កាតព្ពោ ‘‘អយ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធនីយស្ស អភាវតោ។ តស្មា វ-ការោ គាថាឆន្ទវសេន ទីឃំ កត្វា វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ។
Anantarassa bhikkhussa dīyamānaṃ yaṃ pattato uppatitvā itarassa bhikkhuno patte sace patati, taṃ paṭiggahitameva hoti, tasmā vaṭṭatevāti yojanā. ‘‘Dīyamāna’’nti ettha ‘‘bhattādikaṃ yaṃ kiñcī’’ti pakaraṇato labbhati. Vaṭṭatevā yanti ettha ‘‘vaṭṭateva aya’’nti padacchedo na kātabbo ‘‘aya’’nti iminā sambandhanīyassa abhāvato. Tasmā va-kāro gāthāchandavasena dīghaṃ katvā vuttoti veditabbo.
១៤៤៥-៦. បាយាសស្សាតិ ឯត្ថ បូរណយោគេ សាមិវចនំ, បាយាសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧណ្ហតោតិ ឧណ្ហត្តា។ ន សក្កតីតិ ន សក្កោតិ។ មុខវដ្ដិយំ វដ្ដតីតិ មុខវដ្ដិំ ឧក្ខិបិត្វា ហត្ថេ ផុសាបិតេ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ។ តថា មុខវដ្ដិយា គហេតុំ ន សក្កា ចេ, អាធារកេនបិ គហេតព្ពោតិ យោជនា។
1445-6.Pāyāsassāti ettha pūraṇayoge sāmivacanaṃ, pāyāsenāti vuttaṃ hoti. Uṇhatoti uṇhattā. Na sakkatīti na sakkoti. Mukhavaṭṭiyaṃ vaṭṭatīti mukhavaṭṭiṃ ukkhipitvā hatthe phusāpite gaṇhituṃ vaṭṭati. Tathā mukhavaṭṭiyā gahetuṃ na sakkā ce, ādhārakenapi gahetabboti yojanā.
១៤៤៧-៨. អាហរិយមានំ វា នេវ ជានាតិ, ទីយមានំ វា ន ជានាតីតិ យោជនា។ គាថាពន្ធវសេន ‘‘ជានតី’’តិ រស្សោ កតោ។ អាភោគន្តិ ‘‘គណ្ហាមី’’តិ អាភោគំ។ យថាហ មហាបច្ចរិយំ ‘‘អាភោគមត្តមេវ ហិ ឯត្ថ បមាណ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។ ‘‘កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តត្តា បត្តំ គហេត្វា និសិន្នត្តា ‘‘កាយបដិពទ្ធេន គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វាតិបិ យុជ្ជតេវ។
1447-8. Āhariyamānaṃ vā neva jānāti, dīyamānaṃ vā na jānātīti yojanā. Gāthābandhavasena ‘‘jānatī’’ti rasso kato. Ābhoganti ‘‘gaṇhāmī’’ti ābhogaṃ. Yathāha mahāpaccariyaṃ ‘‘ābhogamattameva hi ettha pamāṇa’’nti (pāci. aṭṭha. 265). ‘‘Kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. aṭṭha. 265) vuttattā pattaṃ gahetvā nisinnattā ‘‘kāyapaṭibaddhena gaṇhissāmī’’ti ābhogaṃ katvātipi yujjateva.
១៤៤៩. ‘‘ហត្ថេន មុញ្ចិត្វា’’តិ ឥទំ ‘‘អាធារកម្បិ វា’’តិ ឥមិនាបិ យោជេតព្ពំ។ ‘‘បាទេន បេល្លេត្វា’’តិ ឥមិនា បន ‘‘អាធារក’’ន្តិ ឥទមេវ យោជេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘ហត្ថេន អាធារកំ មុញ្ចិត្វា បាទេន បេល្លេត្វា និទ្ទាយតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។ បេល្លេត្វាតិ បីឡេត្វា, អក្កមិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1449.‘‘Hatthena muñcitvā’’ti idaṃ ‘‘ādhārakampi vā’’ti imināpi yojetabbaṃ. ‘‘Pādena pelletvā’’ti iminā pana ‘‘ādhāraka’’nti idameva yojetabbaṃ. Yathāha ‘‘hatthena ādhārakaṃ muñcitvā pādena pelletvā niddāyatī’’ti (pāci. aṭṭha. 265). Pelletvāti pīḷetvā, akkamitvāti vuttaṃ hoti.
១៤៥០. កមិ-ធាតុស្ស មជ្ឈេ ‘‘អក្ក’’ឥតិ បទច្ឆេទោ យតិហីនទោសោតិ។
1450. Kami-dhātussa majjhe ‘‘akka’’iti padacchedo yatihīnadosoti.
‘‘សិលោកេ និយតដ្ឋានំ, បទច្ឆេទំ យតិំ វិទូ;
‘‘Siloke niyataṭṭhānaṃ, padacchedaṃ yatiṃ vidū;
តទបេតំ យតិព្ភដ្ឋំ, សវនុព្ពេជនំ យថា’’តិ។ –
Tadapetaṃ yatibbhaṭṭhaṃ, savanubbejanaṃ yathā’’ti. –
ទណ្ឌិនា វុត្តលក្ខណតោ សិទ្ធតាយ ទោសោ យថា ន ហោតិ, តថា វិចារេត្វា គហេតព្ពំ។ កេចិ បនេត្ថ ឥ-ការាគមស្ស បច្ចយភាវត្តា តំសហិតោ ម-ការោ តគ្គហណេន សង្គយ្ហតីតិ ឧភយបក្ខភាគីតិ ធាតុបច្ចយានំ មជ្ឈេ យតិយា ឥច្ឆិតត្តា ន ទោសោតិ បរិហរន្តិ។ ជាគរស្សាបីតិ អនិទ្ទាយន្តស្សាបិ។ អនាទរោតិ អនាទរភាវោ។
Daṇḍinā vuttalakkhaṇato siddhatāya doso yathā na hoti, tathā vicāretvā gahetabbaṃ. Keci panettha i-kārāgamassa paccayabhāvattā taṃsahito ma-kāro taggahaṇena saṅgayhatīti ubhayapakkhabhāgīti dhātupaccayānaṃ majjhe yatiyā icchitattā na dosoti pariharanti. Jāgarassāpīti aniddāyantassāpi. Anādaroti anādarabhāvo.
១៤៥១. តស្មាតិ តថា គហណស្ស អនាទរភាវតោ។ តន្តិ តំ អាធារកំ បាទេន អក្កមិត្វា បដិគ្គហណញ្ច។ ទីយមានន្តិ ទាយកេន បដិគ្គហាបិយមានំ។ បតតីតិ បដិគ្គាហកស្ស ហត្ថំ អផុសិត្វា រជោរហិតាយ សុទ្ធភូមិយា វា បទុមិនិបណ្ណាទីសុ វា បតតិ។ យថាហ ‘‘យំ ទិយ្យមានំ ទាយកស្ស ហត្ថតោ បរិគឡិត្វា សុទ្ធាយ ភូមិយា វា បទុមិនិបណ្ណវត្ថកដសារកាទីសុ វា បតតិ, តំ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។ សរជាយ ភូមិយា បតិតេ រជំ បុញ្ឆិត្វា វា ធោវិត្វា វា បដិគ្គហាបេត្វា វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សរជាយ ភូមិយំ បតតី’’តិអាទិនា ទស្សិតំ។ គហេតុន្តិ ឯត្ថ ‘‘ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ច វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘បរិច្ចត្តំ ទាយកេហី’’តិ ច សេសោ។ យថាហ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ យំ ទិយ្យមានំ បតតិ, តំ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ។ បរិច្ចត្តំ តំ ភិក្ខវេ ទាយកេហី’’តិ (ចូឡវ. ២៧៣)។ ‘‘យំ ទិយ្យមានំ បតតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ចតូសុបិ កាលិកេសុ អយំ នយោ វេទិតព្ពោ។
1451.Tasmāti tathā gahaṇassa anādarabhāvato. Tanti taṃ ādhārakaṃ pādena akkamitvā paṭiggahaṇañca. Dīyamānanti dāyakena paṭiggahāpiyamānaṃ. Patatīti paṭiggāhakassa hatthaṃ aphusitvā rajorahitāya suddhabhūmiyā vā paduminipaṇṇādīsu vā patati. Yathāha ‘‘yaṃ diyyamānaṃ dāyakassa hatthato parigaḷitvā suddhāya bhūmiyā vā paduminipaṇṇavatthakaṭasārakādīsu vā patati, taṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 265). Sarajāya bhūmiyā patite rajaṃ puñchitvā vā dhovitvā vā paṭiggahāpetvā vā paribhuñjitabbanti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sarajāya bhūmiyaṃ patatī’’tiādinā dassitaṃ. Gahetunti ettha ‘‘bhuñjitu’’nti ca vaṭṭatīti ettha ‘‘pariccattaṃ dāyakehī’’ti ca seso. Yathāha ‘‘anujānāmi bhikkhave yaṃ diyyamānaṃ patati, taṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ. Pariccattaṃ taṃ bhikkhave dāyakehī’’ti (cūḷava. 273). ‘‘Yaṃ diyyamānaṃ patatī’’ti avisesena vuttattā catūsupi kālikesu ayaṃ nayo veditabbo.
១៤៥២. អព្ពោហារិកនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ភុញ្ជន្តាន’’ន្តិ។
1452. Abbohārikanayaṃ dassetumāha ‘‘bhuñjantāna’’nti.
១៤៥៣-៤. តំ មលំ។ តេសូតិ ឧច្ឆុអាទីសុ វត្ថូសុ។ តន្តិ មលមិស្សកំ ឧច្ឆុអាទិកំ វត្ថុ។ ន បញ្ញាយតីតិ ន បន បញ្ញាយតិ។ តស្មិន្តិ ឧច្ឆុអាទិវត្ថុស្មិំ។
1453-4.Taṃ malaṃ. Tesūti ucchuādīsu vatthūsu. Tanti malamissakaṃ ucchuādikaṃ vatthu. Na paññāyatīti na pana paññāyati. Tasminti ucchuādivatthusmiṃ.
១៤៥៥. និសទោទុក្ខលាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន និសទបោតមុសលាទីនំ គហណំ។
1455.Nisadodukkhalādīnanti ādi-saddena nisadapotamusalādīnaṃ gahaṇaṃ.
១៤៥៦. វាសិយា ឧបលក្ខណត្តា តជ្ជាតិកំ យំ កិញ្ចិ សត្ថម្បិ គហេតព្ពំ។ ខីរេតិ អនុបសម្បន្នេន តាបិតខីរេ, ឥទំ ឧបរិ អាមកស្ស វិសុំ គហណេន វិញ្ញាយតិ។ នីលិកាតិ នីលវណ្ណំ។ សត្ថកេ វិយ និច្ឆយោតិ សត្ថេន ឧដ្ឋិតមលេ ឧច្ឆុខណ្ឌេ វិយ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ។
1456. Vāsiyā upalakkhaṇattā tajjātikaṃ yaṃ kiñci satthampi gahetabbaṃ. Khīreti anupasampannena tāpitakhīre, idaṃ upari āmakassa visuṃ gahaṇena viññāyati. Nīlikāti nīlavaṇṇaṃ. Satthake viya nicchayoti satthena uṭṭhitamale ucchukhaṇḍe viya paṭiggahetvā paribhuñjitabbanti vinicchayo veditabbo.
១៤៥៧. តន្តិ តំ អគ្គិសន្តត្តវាសិអាទិំ, តាបវត្ថុតោ វាសិ គហេតព្ពា។
1457.Tanti taṃ aggisantattavāsiādiṃ, tāpavatthuto vāsi gahetabbā.
១៤៥៩. តន្តិ តំ ហត្ថាទិកាយាវយវំ វា ចីវរំ វា ធោវិត្វា បតិតកិលិដ្ឋជលមិស្សមោទនំ។ រុក្ខមូលាទីសុ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តស្ស បត្តាទីសុ រុក្ខបណ្ណាទិំ ធោវិត្វា បតិតកិលិដ្ឋោទកេបិ ឯសេវ វិនិច្ឆយោតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯសេវា’’តិអាទិ។
1459.Tanti taṃ hatthādikāyāvayavaṃ vā cīvaraṃ vā dhovitvā patitakiliṭṭhajalamissamodanaṃ. Rukkhamūlādīsu nisīditvā bhuñjantassa pattādīsu rukkhapaṇṇādiṃ dhovitvā patitakiliṭṭhodakepi eseva vinicchayoti dassetumāha ‘‘esevā’’tiādi.
១៤៦០. ជលំ សចេ សុទ្ធំ បតតិ, វដ្ដតីតិ យោជនា, ‘‘រុក្ខតោ’’តិ លព្ភតិ។ អព្ភោកាសេ ច សចេ សុទ្ធំ តោយំ បតតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘អាកាសតោ’’តិ លព្ភតិ។ ឧភយត្ថាបិ រុក្ខបណ្ណេសុ, អាកាសេ ច រជស្ស បឋមមេវ វស្សោទកេន ធោវិតត្តា អាហ ‘‘សុទ្ធ’’ន្តិ។
1460. Jalaṃ sace suddhaṃ patati, vaṭṭatīti yojanā, ‘‘rukkhato’’ti labbhati. Abbhokāse ca sace suddhaṃ toyaṃ patati, vaṭṭatīti ettha ‘‘ākāsato’’ti labbhati. Ubhayatthāpi rukkhapaṇṇesu, ākāse ca rajassa paṭhamameva vassodakena dhovitattā āha ‘‘suddha’’nti.
១៤៦១. អច្ឆុបន្តេនាតិ អផុសន្តេន។ តស្ស សាមណេរស្ស។
1461.Acchupantenāti aphusantena. Tassa sāmaṇerassa.
១៤៦២. បត្តន្តិ អនុបសម្បន្នស្ស បត្តំ។ ឆុបិត្វាតិ អនុបសម្បន្នបត្តគតោទនំ ផុសិត្វា។ តំ អត្តនោ បត្តេ ភត្តំ។ យថាហ ‘‘អប្បដិគ្គហិតេ ឱទនំ ឆុបិត្វា បុន អត្តនោ បត្តេ ឱទនំ គណ្ហន្តស្ស ឧគ្គហិតកោ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។
1462.Pattanti anupasampannassa pattaṃ. Chupitvāti anupasampannapattagatodanaṃ phusitvā. Taṃ attano patte bhattaṃ. Yathāha ‘‘appaṭiggahite odanaṃ chupitvā puna attano patte odanaṃ gaṇhantassa uggahitako hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 265).
១៤៦៤. បច្ឆាតិ តស្មិំ គហិតេបិ អគហិតេបិ បច្ឆា។ តំ បដិគ្គហិតភោជនំ។
1464.Pacchāti tasmiṃ gahitepi agahitepi pacchā. Taṃ paṭiggahitabhojanaṃ.
១៤៦៧. តស្ស អត្តនោ បត្តគតស្ស ភត្តស្ស។
1467.Tassa attano pattagatassa bhattassa.
១៤៦៨. បរេនាតិ អប្បដិគ្គហិតបត្តេន។
1468.Parenāti appaṭiggahitapattena.
១៤៦៩-៧០. ‘‘យាគុអាទីនំ បចនេ ភិក្ខូនំ ភាជនេ’’តិ សម្ពន្ធោ។ បចន្តិ ឯត្ថាតិ បចនំ, ភាជនំ។ ភាជនូបរិ ហត្ថេសុ សាមណេរស្សាតិ ភាជនស្ស ឧបរិ កតេសុ សាមណេរស្ស ហត្ថេសុ។ បតិតំ ហត្ថតោ តស្មិន្តិ តស្ស សាមណេរស្ស ហត្ថតោ បរិគឡិត្វា តស្មិំ ភាជនេ បតិតំ។
1469-70. ‘‘Yāguādīnaṃ pacane bhikkhūnaṃ bhājane’’ti sambandho. Pacanti etthāti pacanaṃ, bhājanaṃ. Bhājanūpari hatthesu sāmaṇerassāti bhājanassa upari katesu sāmaṇerassa hatthesu. Patitaṃ hatthato tasminti tassa sāmaṇerassa hatthato parigaḷitvā tasmiṃ bhājane patitaṃ.
១៤៧១. ‘‘ន ករោតិ អកប្បិយ’’ន្តិ ឯត្ថ ការណមាហ ‘‘បរិច្ចត្តញ្ហិ ត’’ន្តិ។ តញ្ហិ យស្មា បរិច្ចត្តំ, តស្មា អកប្បិយំ ន ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯវំ អកត្វាតិ យថាវុត្តបការេន អកត្វា។ អាកិរតេវ ចេតិ សចេ ភាជនេ អាកិរតិ ឯវ។ តំ តថា បក្ខិត្តំ ភត្តភាជនំ។ និរាមិសំ កត្វាតិ តត្ថ បតិតំ អាមិសំ យថា ន តិដ្ឋតិ, ឯវំ ធោវិត្វា ភុញ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ។
1471. ‘‘Na karoti akappiya’’nti ettha kāraṇamāha ‘‘pariccattañhi ta’’nti. Tañhi yasmā pariccattaṃ, tasmā akappiyaṃ na karotīti vuttaṃ hoti. Evaṃ akatvāti yathāvuttapakārena akatvā. Ākirateva ceti sace bhājane ākirati eva. Taṃ tathā pakkhittaṃ bhattabhājanaṃ. Nirāmisaṃ katvāti tattha patitaṃ āmisaṃ yathā na tiṭṭhati, evaṃ dhovitvā bhuñjitabbanti sambandho.
១៤៧២-៣. កុដន្តិ ឃដំ។ អាវជ្ជេតីតិ កុដំ នាមេត្វា យាគុំ អាសិញ្ចតិ។
1472-3.Kuṭanti ghaṭaṃ. Āvajjetīti kuṭaṃ nāmetvā yāguṃ āsiñcati.
១៤៧៤. ហត្ថេតិ ទ្វេ ហត្ថេ។ តត្ថាតិ តត្ថ ភូមិយំ ឋបិតេសុ ទ្វីសុ ហត្ថតលេសុ។
1474.Hattheti dve hatthe. Tatthāti tattha bhūmiyaṃ ṭhapitesu dvīsu hatthatalesu.
១៤៧៥-៦. ឯកស្ស គហណូបគំ ចេ ភារន្តិ ថាមមជ្ឈិមេន ឯកេន បុរិសេន ឧក្ខិបនប្បមាណំ ភារំ សចេ ភវេយ្យ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯកស្ស គហណូបគំ ភារ’’ន្តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ។
1475-6.Ekassa gahaṇūpagaṃ ce bhāranti thāmamajjhimena ekena purisena ukkhipanappamāṇaṃ bhāraṃ sace bhaveyya. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘ekassa gahaṇūpagaṃ bhāra’’nti idaṃ paccāmasati.
១៤៧៧. លគ្គេន្តីតិ ឱលម្ពន្តិ។ តត្ថាតិ តស្មិំ មញ្ចបីឋេ។ វដ្ដតេវាតិ ឧគ្គហិតកំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ។
1477.Laggentīti olambanti. Tatthāti tasmiṃ mañcapīṭhe. Vaṭṭatevāti uggahitakaṃ na hotīti dīpeti.
១៤៧៨. សម្មុជ្ជន្តោតិ សម្មជ្ជន្តោ។ ឃដ្ដេតីតិ អសញ្ចិច្ច សម្មជ្ជនិយា ផុសតិ។
1478.Sammujjantoti sammajjanto. Ghaṭṭetīti asañcicca sammajjaniyā phusati.
១៤៧៩. តំ ញត្វាតិ បដិគ្គហិតភាវំ ញត្វា។ ឋបេតុំ វដ្ដតិ ឧគ្គហិតកំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ។
1479.Taṃ ñatvāti paṭiggahitabhāvaṃ ñatvā. Ṭhapetuṃ vaṭṭati uggahitakaṃ na hotīti adhippāyo.
១៤៨០. តន្តិ បដិគ្គហិតសញ្ញាយ គហិតំ តំ អប្បដិគ្គហិតំ។ អញ្ញថា បន ន កត្តព្ពន្តិ អបិហិតំ បិធាតុញ្ច បិហិតំ វិវរិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ។
1480.Tanti paṭiggahitasaññāya gahitaṃ taṃ appaṭiggahitaṃ. Aññathā pana na kattabbanti apihitaṃ pidhātuñca pihitaṃ vivarituñca na vaṭṭatīti attho.
១៤៨១. ពហិ ឋបេតិ ចេតិ យទិ បុព្ពេ ឋបិតដ្ឋានតោ ពហិ ឋបេតិ។ តេនាតិ ពហិ ឋបេត្វា មុត្តហត្ថេន តេន ភិក្ខុនា។ តន្តិ ពហិ ឋបិតំ ហត្ថតោ មុត្តំ។ ញត្វាតិ អប្បដិគ្គហិតភាវំ ញត្វា។ តំ តថា ញត្វា ឋបិតំ។
1481.Bahiṭhapeti ceti yadi pubbe ṭhapitaṭṭhānato bahi ṭhapeti. Tenāti bahi ṭhapetvā muttahatthena tena bhikkhunā. Tanti bahi ṭhapitaṃ hatthato muttaṃ. Ñatvāti appaṭiggahitabhāvaṃ ñatvā. Taṃ tathā ñatvā ṭhapitaṃ.
១៤៨២-៣. ឧដ្ឋេតិ យទិ កណ្ណិកាតិ សចេ កណ្ណិកា សញ្ជាយតិ។ សិង្គិវេរាទិកេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បិប្ផលិអាទីនំ គហណំ។ មូលេតិ បញ្ចមូលាទិកេ មូលេ។ ឃុណចុណ្ណន្តិ ឃុណបាណកេហិ ឧប្បាទិតចុណ្ណំ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឧដ្ឋេតី’’តិ កិរិយំ បច្ចាមសតិ។ តំសមុដ្ឋានតោតិ បដិគ្គហិតតេលាទីសុ សមុប្បន្នត្តា។ តញ្ញេវាតិ បវុច្ចតីតិ បឋមបដិគ្គហិតំ តមេវ តេលាទិកន្តិ វុច្ចតិ។ តេនាហ ‘‘បដិគ្គហណ…បេ.… ន វិជ្ជតី’’តិ។
1482-3.Uṭṭheti yadi kaṇṇikāti sace kaṇṇikā sañjāyati. Siṅgiverādiketi ettha ādi-saddena pipphaliādīnaṃ gahaṇaṃ. Mūleti pañcamūlādike mūle. Ghuṇacuṇṇanti ghuṇapāṇakehi uppāditacuṇṇaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘uṭṭhetī’’ti kiriyaṃ paccāmasati. Taṃsamuṭṭhānatoti paṭiggahitatelādīsu samuppannattā. Taññevāti pavuccatīti paṭhamapaṭiggahitaṃ tameva telādikanti vuccati. Tenāha ‘‘paṭiggahaṇa…pe… na vijjatī’’ti.
១៤៨៤-៥. កោចិ បុគ្គលោតិ សាមណេរគមិកាទីសុបិ យោ កោចិ សត្តោ។ តាលបិណ្ឌិន្តិ តាលកណ្ណិកំ ផលំ។ អញ្ញោ ភូមដ្ឋោតិ ភូមិយំ ឋិតោ អញ្ញោ កោចិ បុគ្គលោ ឥត្ថី វា បុរិសោ វា។
1484-5.Kocipuggaloti sāmaṇeragamikādīsupi yo koci satto. Tālapiṇḍinti tālakaṇṇikaṃ phalaṃ. Añño bhūmaṭṭhoti bhūmiyaṃ ṭhito añño koci puggalo itthī vā puriso vā.
១៤៨៦. ឆិន្ទិត្វាតិ ឆិន្ទំ កត្វា។ វតិន្តិ ហត្ថបាសប្បហោនកពហលវតិំ។ យថាហ ‘‘ហត្ថបាសេ សតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។ ទណ្ឌកេ អផុសិត្វាវាតិ យត្តកេន គមនវេគោ និព្ពាយតិ, ឯត្តកំ, បហរណតោ វតិទណ្ឌកេ វា អប្បហរិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ បហរិត្វា ឋត្វា គច្ឆតិ ចេ, ន វដ្ដតិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មយំ បន ‘យំ ឋានំ បហដំ, តតោ សយំ បតិតមិវ ហោតី’តិ តក្កយាម។ តស្មិម្បិ អដ្ឋត្វា គច្ឆន្តេ យុជ្ជតិ សុង្កឃាតកតោ បវដ្ដេត្វា ពហិ បតិតភណ្ឌំ វិយា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។
1486.Chinditvāti chindaṃ katvā. Vatinti hatthapāsappahonakabahalavatiṃ. Yathāha ‘‘hatthapāse satī’’ti (pāci. aṭṭha. 265). Daṇḍake aphusitvāvāti yattakena gamanavego nibbāyati, ettakaṃ, paharaṇato vatidaṇḍake vā appaharitvāti vuttaṃ hoti. Paharitvā ṭhatvā gacchati ce, na vaṭṭati. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mayaṃ pana ‘yaṃ ṭhānaṃ pahaṭaṃ, tato sayaṃ patitamiva hotī’ti takkayāma. Tasmimpi aṭṭhatvā gacchante yujjati suṅkaghātakato pavaṭṭetvā bahi patitabhaṇḍaṃ viyā’’ti (pāci. aṭṭha. 265).
១៤៨៧-៨. បាការោតិ ឯត្ថ ‘‘វតិំ វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា ឥទំ អធិការតោ គហេតព្ពំ។ ‘‘ន បុថុលោ’’តិ ឯត្ថ អធិប្បេតប្បមាណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អន្តោ…បេ.… បហោតិ ចេ’’តិ។ ‘‘ឧទ្ធំ ហត្ថសតំ គន្ត្វា’’តិ ឥមិនា ទាយកស្ស ទាតុមិច្ឆាយ អាកាសំ តំ ឧក្ខិបិត្វា វិស្សដ្ឋភាវំ ញាបេតិ។ សម្បត្តន្តិ ហត្ថប្បត្តំ។ គណ្ហតោតិ បដិគ្គហណសញ្ញាយ គណ្ហតោ។
1487-8.Pākāroti ettha ‘‘vatiṃ vā’’ti (pāci. aṭṭha. 265) aṭṭhakathāyaṃ āgatattā idaṃ adhikārato gahetabbaṃ. ‘‘Na puthulo’’ti ettha adhippetappamāṇaṃ dassetumāha ‘‘anto…pe… pahoti ce’’ti. ‘‘Uddhaṃ hatthasataṃ gantvā’’ti iminā dāyakassa dātumicchāya ākāsaṃ taṃ ukkhipitvā vissaṭṭhabhāvaṃ ñāpeti. Sampattanti hatthappattaṃ. Gaṇhatoti paṭiggahaṇasaññāya gaṇhato.
១៤៨៩. ‘‘សាមណេរ’’ន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណន្តិ គិហិនោបិ គហណំ។ តត្ថេវាតិ ខន្ធេ ឯវ។ និសិន្នោ សាមណេរោ។
1489.‘‘Sāmaṇera’’nti idaṃ upalakkhaṇanti gihinopi gahaṇaṃ. Tatthevāti khandhe eva. Nisinno sāmaṇero.
១៤៩១-២. ផលិនិំ សាខន្តិ ផលវតិំ សាខំ។ ‘‘ខាទិតុ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘ចិត្តេ សមុប្បន្នេ’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ។ សចេ ផលំ ខាទតិ, ឯវំ ខាទិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា។ មក្ខិកានំ និវារត្ថន្តិ មក្ខិកានំ និវារេតុំ។
1491-2.Phaliniṃ sākhanti phalavatiṃ sākhaṃ. ‘‘Khāditu’’nti idaṃ ‘‘citte samuppanne’’ti iminā yojetabbaṃ. Sace phalaṃ khādati, evaṃ khādituṃ vaṭṭatīti yojanā. Makkhikānaṃ nivāratthanti makkhikānaṃ nivāretuṃ.
១៤៩៣. ឆាយត្ថញ្ច មក្ខិកា និវារេតុញ្ច គយ្ហមានា ផលសាខា សុខបរិភោគត្ថាយ កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហិតា ចេ, ខាទិតុមិច្ឆាយ សតិ បុន អប្បដិគ្គហិតាបិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘កប្បិយំ បន ការេត្វា’’តិអាទិ។
1493. Chāyatthañca makkhikā nivāretuñca gayhamānā phalasākhā sukhaparibhogatthāya kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahitā ce, khāditumicchāya sati puna appaṭiggahitāpi vaṭṭatīti dassetumāha ‘‘kappiyaṃ pana kāretvā’’tiādi.
១៤៩៤-៥. ‘‘តំ សោ បដិគ្គហាបេត្វា’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘គហេត្វា’’តិ ឥទំ អប្បដិគ្គហាបេត្វា គហណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ។ តំ បដិគ្គហិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘ចេ បុព្ពមេវា’’តិ សេសោ។
1494-5. ‘‘Taṃ so paṭiggahāpetvā’’ti vakkhamānattā ‘‘gahetvā’’ti idaṃ appaṭiggahāpetvā gahaṇaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Taṃ paṭiggahitanti ettha ‘‘ce pubbamevā’’ti seso.
១៤៩៦-៩. ភិក្ខុស្ស បាថេយ្យតណ្ឌុលេតិ សម្ពន្ធោ។ សោតិ សាមណេរោ។ ឥតរេហីតិ ភិក្ខុនា គហិតេហិ អត្តនោ តណ្ឌុលេហិ។
1496-9. Bhikkhussa pātheyyataṇḍuleti sambandho. Soti sāmaṇero. Itarehīti bhikkhunā gahitehi attano taṇḍulehi.
ទ្វីសុ បត្តេសូតិ ឧបលក្ខណំ។ ពហូសុបិ ឯសេវ នយោ។ អត្តនា លទ្ធំ ភិក្ខូនំ ទត្វា តេហិ លទ្ធំ អត្តនា គហេត្វា អញ្ញេសំ ទានវសេន ពហុន្នម្បិ ទាតុំ វដ្ដតីតិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥ អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ តមេវ ទស្សេតុមាហ ‘‘យាគុំ ភិក្ខុស្សា’’តិអាទិ។ ‘‘អាវុសោ តុយ្ហំ យាគុំ មយ្ហំ ទេហី’តិ ឯវំ ថេរេហិ បដិបាដិយា យាចិត្វាបិ បិវិតុំ វដ្ដតិ, សព្ពេហិ សាមណេរស្ស សន្តកមេវ ភុត្តំ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ សាមណេរស្ស បីតត្តាតិ ឯត្ថ ‘‘យាគុយា’’តិឥទំ អធិការតោ លព្ភតិ។
Dvīsu pattesūti upalakkhaṇaṃ. Bahūsupi eseva nayo. Attanā laddhaṃ bhikkhūnaṃ datvā tehi laddhaṃ attanā gahetvā aññesaṃ dānavasena bahunnampi dātuṃ vaṭṭatīti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 265 atthato samānaṃ) vuttaṃ tameva dassetumāha ‘‘yāguṃ bhikkhussā’’tiādi. ‘‘Āvuso tuyhaṃ yāguṃ mayhaṃ dehī’ti evaṃ therehi paṭipāṭiyā yācitvāpi pivituṃ vaṭṭati, sabbehi sāmaṇerassa santakameva bhuttaṃ hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 265) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sāmaṇerassa pītattāti ettha ‘‘yāguyā’’tiidaṃ adhikārato labbhati.
១៥០០. ឥមស្សាតិ បាថេយ្យតណ្ឌុលហារកស្ស។ ‘‘ន វិសេសតា’’តិ ឥមិនា វិសុំ អវត្តព្ពតំ ទីបេតិ។
1500.Imassāti pātheyyataṇḍulahārakassa. ‘‘Na visesatā’’ti iminā visuṃ avattabbataṃ dīpeti.
១៥០១. អស្ស វិសេសស្សាតិ យថាវុត្តវិនិច្ឆយវិសេសស្ស វិសុំ វត្តព្ពភាវេតិ សេសោ។ តស្សាតិ សាមណេរតណ្ឌុលហារកស្ស ភិក្ខុស្ស។ សាលយភាវន្តិ អត្តនា ហដតណ្ឌុលេសុ បរិក្ខីណេសុ ‘‘ឥទំ អម្ហាកម្បិ បទស្សតី’’តិ សាលយភាវោ។ ឆាយាទីនមត្ថាយ គយ្ហមានាយ សាខាយ ឥមិស្សា ផលំ ខាទិតុកាមតាយ សតិ ខាទនារហន្តិ អាលយស្ស កាតុំ សក្កុណេយ្យត្តា អយម្បិ អវិសេសោតិ វិញ្ញាយតិ, តត្ថ សម្ភវន្តំ បន វិសេសំ ទស្សេតុមាហាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ។
1501.Assa visesassāti yathāvuttavinicchayavisesassa visuṃ vattabbabhāveti seso. Tassāti sāmaṇerataṇḍulahārakassa bhikkhussa. Sālayabhāvanti attanā haṭataṇḍulesu parikkhīṇesu ‘‘idaṃ amhākampi padassatī’’ti sālayabhāvo. Chāyādīnamatthāya gayhamānāya sākhāya imissā phalaṃ khāditukāmatāya sati khādanārahanti ālayassa kātuṃ sakkuṇeyyattā ayampi avisesoti viññāyati, tattha sambhavantaṃ pana visesaṃ dassetumāhāti vattuṃ yujjati.
១៥០២-៤. និច្ចាលេតុំ ន សក្កោតីតិ និច្ចាលេត្វា សក្ខរា អបនេតុំ ន សក្កោតិ។ ចេលកោតិ ចូឡសាមណេរោ។ បក្កកាលស្មិំ វិវរិត្វា បក្កតា ញាតព្ពាតិ យោជនា។ បិ-សទ្ទោ បន-សទ្ទត្ថេ។ ឱរោបេត្វាតិ ឧទ្ធនតោ ឱរោបេត្វា។ បុព្ពតណ្ឌុលធោវនត្ថាយ កតបដិគ្គហណស្សេវ បមាណត្តា អាហ ‘‘ន បច្ឆស្ស បដិគ្គហណការណ’’ន្តិ។ អស្សាតិ ភោជនស្ស។
1502-4.Niccāletuṃ na sakkotīti niccāletvā sakkharā apanetuṃ na sakkoti. Celakoti cūḷasāmaṇero. Pakkakālasmiṃ vivaritvā pakkatā ñātabbāti yojanā. Pi-saddo pana-saddatthe. Oropetvāti uddhanato oropetvā. Pubbataṇḍuladhovanatthāya katapaṭiggahaṇasseva pamāṇattā āha ‘‘na pacchassa paṭiggahaṇakāraṇa’’nti. Assāti bhojanassa.
១៥០៥. ការិតន្តស្ស ទ្វិកម្មកត្តា អាហ ‘‘ឧទ្ធនំ សុទ្ធភាជន’’ន្តិ, ឧទ្ធនេតិ វុត្តំ ហោតិ។
1505. Kāritantassa dvikammakattā āha ‘‘uddhanaṃ suddhabhājana’’nti, uddhaneti vuttaṃ hoti.
១៥០៦. កោចីតិ អនុបសម្បន្នោ។ តេន ភិក្ខុនាតិ ឧទ្ធនំ សុទ្ធភាជនំ អារោបេត្វា យេន អគ្គិ កតោ, តេន ភិក្ខុនា។ ឥទញ្ច ឧបលក្ខណំ អញ្ញេនបិ ន កាតព្ពត្តា។
1506.Kocīti anupasampanno. Tena bhikkhunāti uddhanaṃ suddhabhājanaṃ āropetvā yena aggi kato, tena bhikkhunā. Idañca upalakkhaṇaṃ aññenapi na kātabbattā.
១៥០៧. បច្ឆាតិ តណ្ឌុលបក្ខេបតោ បច្ឆា។ តំ យាគុំ។ សចេ បចតីតិ អគ្គិំ ករោន្តោ បចតិ។ សាមបាកា ន មុច្ចតីតិ តំ យាគុំ បិវន្តោ សាមបាកទុក្កដតោ ន មុច្ចតិ។
1507.Pacchāti taṇḍulapakkhepato pacchā. Taṃ yāguṃ. Sace pacatīti aggiṃ karonto pacati. Sāmapākā na muccatīti taṃ yāguṃ pivanto sāmapākadukkaṭato na muccati.
១៥០៨. វល្លិយា សហ តត្ថ វល្លិយំ ជាតំ ផលំ កិញ្ចិ ឦសកម្បិ ចាលេតិ, តតោ លទ្ធំ កិញ្ចិ ផលំ តស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតីតិ យោជនា, តំ បរិភុញ្ជតោ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ។ តស្សេវាតិ ឯវការេន អញ្ញេសំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ។
1508. Valliyā saha tattha valliyaṃ jātaṃ phalaṃ kiñci īsakampi cāleti, tato laddhaṃ kiñci phalaṃ tasseva bhikkhuno na vaṭṭatīti yojanā, taṃ paribhuñjato durupaciṇṇadukkaṭaṃ hotīti adhippāyo. Tassevāti evakārena aññesaṃ vaṭṭatīti dīpeti.
១៥០៩. បរាមដ្ឋុន្តិ អាមសិតុំ។ អបស្សយិតុន្តិ អវលម្ពិតុំ, អបស្សនំ វា កាតុំ។ ‘‘កិរា’’តិ ឥមិនា កេវលំ មហាបច្ចរិយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តភាវំ សូចេតិ។
1509.Parāmaṭṭhunti āmasituṃ. Apassayitunti avalambituṃ, apassanaṃ vā kātuṃ. ‘‘Kirā’’ti iminā kevalaṃ mahāpaccariyaṃ (pāci. aṭṭha. 265) vuttabhāvaṃ sūceti.
១៥១០-១. តត្ថាតិ តស្មិំ តេលេ។ ហត្ថេន សណ្ឌាសគ្គហណំ អមុញ្ចន្តេន។ តំ តេលំ។
1510-1.Tatthāti tasmiṃ tele. Hatthena saṇḍāsaggahaṇaṃ amuñcantena. Taṃ telaṃ.
១៥១៥-៦. លោណកិច្ចន្តិ អលវណដ្ឋានេ លោណេន កាតព្ពកិច្ចំ។ សន្និហិតសេសកាលិកសម្មិស្សំ យាវជីវិកំ វិយ សមុទ្ទោទកស្ស អសន្និធិភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘យាវជីវិកសង្ខាត’’ន្តិអាទិ។ កាលវិនិម្មុត្តន្តិ អកាលិកំ, ចតូសុ កាលិកេសុ អសង្គហិតន្តិ អត្ថោ។
1515-6.Loṇakiccanti alavaṇaṭṭhāne loṇena kātabbakiccaṃ. Sannihitasesakālikasammissaṃ yāvajīvikaṃ viya samuddodakassa asannidhibhāvaṃ dassetumāha ‘‘yāvajīvikasaṅkhāta’’ntiādi. Kālavinimmuttanti akālikaṃ, catūsu kālikesu asaṅgahitanti attho.
១៥១៧. ហិមស្ស ករកាតិ ហិមោទកស្ស មុត្តា វិយ បត្ថិនសក្ខរា។ ពហលម្បិ ចាតិ បក្ខិត្តដ្ឋានេ មុខេ វា កទ្ទមវណ្ណស្ស អបញ្ញាយនប្បមាណពហលំ បានីយញ្ច។ អប្បដិគ្គហិតំ វដ្ដតិ។ សចេ កទ្ទមវណ្ណំ បញ្ញាយតិ, ន វដ្ដតីតិ។ យថាហ ‘‘សចេ បន មុខេ ច ហត្ថេ ច លគ្គតិ, ន វដ្ដតិ, បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥)។
1517.Himassa karakāti himodakassa muttā viya patthinasakkharā. Bahalampi cāti pakkhittaṭṭhāne mukhe vā kaddamavaṇṇassa apaññāyanappamāṇabahalaṃ pānīyañca. Appaṭiggahitaṃ vaṭṭati. Sace kaddamavaṇṇaṃ paññāyati, na vaṭṭatīti. Yathāha ‘‘sace pana mukhe ca hatthe ca laggati, na vaṭṭati, paṭiggahetvā paribhuñjitabba’’nti (pāci. aṭṭha. 265).
១៥១៨. កសិតដ្ឋានេតិ កដ្ឋដ្ឋានេ។ ន វដ្ដតិ អប្បដិគ្គហិតំ។ ឯវំ សព្ពត្ថ។
1518.Kasitaṭṭhāneti kaṭṭhaṭṭhāne. Na vaṭṭati appaṭiggahitaṃ. Evaṃ sabbattha.
១៥១៩. សោព្ភោ ទុក្ខោគាហនជលាសយោ។ ‘‘អាវាដោ’’តិ កេចិ។ កកុធោតិ អជ្ជុនោ។
1519.Sobbho dukkhogāhanajalāsayo. ‘‘Āvāṭo’’ti keci. Kakudhoti ajjuno.
១៥២០. បានីយស្ស ឃដេតិ បានីយឃដេ។ តំ បានីយឃដំ។
1520.Pānīyassa ghaṭeti pānīyaghaṭe. Taṃ pānīyaghaṭaṃ.
១៥២១. វាសត្ថាយ បុប្ផានិ វាសបុប្ផានិ។ តត្ថាតិ តស្មិំ បានីយឃដេ។ កមល្លិកាសូតិ បាដលិកុសុមាទីហិបិ សហ កណ្ដកមល្លិកាសុ។ ទិន្នាសូតិ បានីយេ បក្ខិត្តាសុ។
1521. Vāsatthāya pupphāni vāsapupphāni. Tatthāti tasmiṃ pānīyaghaṭe. Kamallikāsūti pāṭalikusumādīhipi saha kaṇṭakamallikāsu. Dinnāsūti pānīye pakkhittāsu.
១៥២២. វិសតីតិ អន្តោគលំ បវិសតិ។ តេនេវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អប្បដិគ្គហេត្វា ឋបិតំ បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តំ។ ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ ‘‘អញ្ញត្រ ឧទកទន្តបោនា’’តិ (បាចិ. ២៦៦) បាឡិយា វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន វិរុជ្ឈតិ។ សា ហិ កេវលំ ទន្តកិច្ចំ សន្ធាយ វុត្តា, ឥទំ រសំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ។ តេនេវ តទនន្តរំ ‘‘អជានន្តស្ស រសេ បវិដ្ឋេបិ អាបត្តិយេវ។ អចិត្តកញ្ហិ ឥទំ សិក្ខាបទ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥) វុត្តំ។ តស្ស សិក្ខាបទស្ស អចិត្តកតា ‘‘អប្បដិគ្គហិតកេ បដិគ្គហិតសញ្ញី’’តិអាទិកាយ បាឡិយា កប្បិយសញ្ញិនោបិ បាចិត្តិយស្ស វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ។ បសន្នោទកស្ស បន អប្បដិគ្គហេត្វាបិ បាតព្ពតាយ ទន្តកដ្ឋេន សទិសត្តា ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋានំ សហេវ បវត្តីតិ វិញ្ញាយតិ។ ឧទកស្ស ច ទន្តបោនស្ស ច តុល្យទោសេន ភវិតព្ពន្តិ។
1522.Visatīti antogalaṃ pavisati. Teneva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘appaṭiggahetvā ṭhapitaṃ paṭiggahetabba’’nti (pāci. aṭṭha. 265) vuttaṃ. Idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ ‘‘aññatra udakadantaponā’’ti (pāci. 266) pāḷiyā virujjhatīti ce? Na virujjhati. Sā hi kevalaṃ dantakiccaṃ sandhāya vuttā, idaṃ rasaṃ sandhāya vuttanti. Teneva tadanantaraṃ ‘‘ajānantassa rase paviṭṭhepi āpattiyeva. Acittakañhi idaṃ sikkhāpada’’nti (pāci. aṭṭha. 265) vuttaṃ. Tassa sikkhāpadassa acittakatā ‘‘appaṭiggahitake paṭiggahitasaññī’’tiādikāya pāḷiyā kappiyasaññinopi pācittiyassa vuttattā viññāyati. Pasannodakassa pana appaṭiggahetvāpi pātabbatāya dantakaṭṭhena sadisattā ekayoganiddiṭṭhānaṃ saheva pavattīti viññāyati. Udakassa ca dantaponassa ca tulyadosena bhavitabbanti.
១៥២៣. មុត្តោទកសិង្ឃាណិកាទិទ្រវអស្សុខីរាទិទ្រវស្ស អាបោធាតុប្បការត្តា, កណ្ណមលាទិនោ ឃនទព្ពស្ស បថវិធាតុប្បការត្តា ‘‘សរីរដ្ឋេសុ ភូតេសូ’’តិ ឥមិនា ខីរាទិមាហ។ ‘‘កិ’’ន្តិ ឥទំ ន វដ្ដតីតិ បទេនបិ យោជេតព្ពំ។ កប្បាកប្បិយមំសានន្តិ ឯត្ថ ‘‘សត្តាន’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។
1523. Muttodakasiṅghāṇikādidravaassukhīrādidravassa āpodhātuppakārattā, kaṇṇamalādino ghanadabbassa pathavidhātuppakārattā ‘‘sarīraṭṭhesu bhūtesū’’ti iminā khīrādimāha. ‘‘Ki’’nti idaṃ na vaṭṭatīti padenapi yojetabbaṃ. Kappākappiyamaṃsānanti ettha ‘‘sattāna’’nti sāmatthiyā labbhati.
១៥២៤. លោណន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឯតំ សព្ពម្បី’’តិ ឥទំ អធិការតោ លព្ភតិ។
1524.Loṇanti ettha ‘‘etaṃ sabbampī’’ti idaṃ adhikārato labbhati.
១៥២៥. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ យថាវុត្តេសុ កណ្ណមលាទីសុ។
1525.Etthāti etesu yathāvuttesu kaṇṇamalādīsu.
១៥២៨. ចត្តារិ វិកដានីតិ មហាវិកដំ នាម គូថំ, មត្តិកា, មុត្តំ, ឆារិកា ចាតិ វុត្តានិ ចត្តារិ វិកដានិ។ តានិ ហិ វិរុទ្ធានិ សប្បវិសានិ កតានិ វិហតានីតិ ‘‘វិកដានី’’តិ វុច្ចន្តិ។ នត្ថិ ទាយកោ ឯត្ថាតិ នទាយកំ, ឋានំ, តស្មិំ។ ‘‘ន អ នោ មា អលំ បដិសេធេ’’តិ វុត្តត្តា បដិសេធវាចិនា ន-សទ្ទេន សមាសោ, ‘‘អទាយកេ’’តិ ឥមិនា អនត្ថន្តរំ។ ឥធ ទុព្ពចោ ច អសមត្ថោ ច អសន្តោ នាមាតិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៥; កង្ខា. អដ្ឋ. ទន្តបោនសិក្ខាបទវណ្ណនា, អត្ថតោ សមានំ) វុត្តំ។ ឥទំ កាលោទិស្សំ នាម។
1528.Cattārivikaṭānīti mahāvikaṭaṃ nāma gūthaṃ, mattikā, muttaṃ, chārikā cāti vuttāni cattāri vikaṭāni. Tāni hi viruddhāni sappavisāni katāni vihatānīti ‘‘vikaṭānī’’ti vuccanti. Natthi dāyako etthāti nadāyakaṃ, ṭhānaṃ, tasmiṃ. ‘‘Na a no mā alaṃ paṭisedhe’’ti vuttattā paṭisedhavācinā na-saddena samāso, ‘‘adāyake’’ti iminā anatthantaraṃ. Idha dubbaco ca asamattho ca asanto nāmāti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 265; kaṅkhā. aṭṭha. dantaponasikkhāpadavaṇṇanā, atthato samānaṃ) vuttaṃ. Idaṃ kālodissaṃ nāma.
១៥២៩. បថវិន្តិ អកប្បិយបថវិំ។ តរុន្តិ អល្លរុក្ខំ។ ឥមិនា សប្បទដ្ឋកាលេ អសតិ កប្បិយការកេ វិកដត្ថាយ អត្តនា ច កត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ។
1529.Pathavinti akappiyapathaviṃ. Tarunti allarukkhaṃ. Iminā sappadaṭṭhakāle asati kappiyakārake vikaṭatthāya attanā ca kattabbanti dasseti.
១៥៣០. អច្ឆេទគាហតោតិ វិលុម្បិត្វា គណ្ហនតោ។ ‘‘តស្សា’’តិ ឥទំ សព្ពេហិ ហេតុបទេហិ យុជ្ជតិ។ តស្សាតិ អប្បដិគ្គហិតស្សាតិ អត្ថោ។ អបរស្ស អភិក្ខុកស្ស ទានេន ចាតិ យោជនា។ ‘‘អភិក្ខុកស្សា’’តិ បន វិសេសនេន ឧបសម្បន្នស្ស ទិន្នេ បដិគ្គហណំ ន វិជហតីតិ ទីបេតិ។ សព្ពន្តិ យថាវុត្តំ កាយេន គហណាទិប្បការស្ស កល្យំ គហិតំ។ ឯវន្តិ ឥមិនា និយាមេន។
1530.Acchedagāhatoti vilumpitvā gaṇhanato. ‘‘Tassā’’ti idaṃ sabbehi hetupadehi yujjati. Tassāti appaṭiggahitassāti attho. Aparassa abhikkhukassa dānena cāti yojanā. ‘‘Abhikkhukassā’’ti pana visesanena upasampannassa dinne paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti dīpeti. Sabbanti yathāvuttaṃ kāyena gahaṇādippakārassa kalyaṃ gahitaṃ. Evanti iminā niyāmena.
១៥៣១. ទុរុបចិណ្ណេតិ ទុដ្ឋុ ឧបចិណ្ណេ ទុរាមដ្ឋេ, អប្បដិគ្គហិតស្ស អាមិសភត្តភាជនាទិនោ កីឡាវសេន ហត្ថេន បរាមសនេ ច តត្ថជាតកផលិនិំ សាខាយ វា វល្លិយា វា គហេត្វា ចាលនេ ចាតិ អត្ថោ។ ឧគ្គហិតស្ស គហណេតិ អប្បដិគ្គហិតភាវំ ញត្វាវ គហិតស្ស កស្សចិ វត្ថុនោ បដិគ្គហណេ ច។ អន្តោវុត្ថេ ចាតិ អកប្បិយកុដិយា អន្តោ ឋបេត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបិតេ ច។ សយំបក្កេ ចាតិ យត្ថ កត្ថចិ អត្តនា បក្កេ ច។ អន្តោបក្កេ ចាតិ អកប្បិយកុដិយា អន្តោយេវ បក្កេ ច។ ទុក្កដំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ សម្ពន្ធោ។
1531.Durupaciṇṇeti duṭṭhu upaciṇṇe durāmaṭṭhe, appaṭiggahitassa āmisabhattabhājanādino kīḷāvasena hatthena parāmasane ca tatthajātakaphaliniṃ sākhāya vā valliyā vā gahetvā cālane cāti attho. Uggahitassa gahaṇeti appaṭiggahitabhāvaṃ ñatvāva gahitassa kassaci vatthuno paṭiggahaṇe ca. Antovutthe cāti akappiyakuṭiyā anto ṭhapetvā aruṇaṃ uṭṭhāpite ca. Sayaṃpakke cāti yattha katthaci attanā pakke ca. Antopakke cāti akappiyakuṭiyā antoyeva pakke ca. Dukkaṭaṃ niddiṭṭhanti sambandho.
១៥៣២-៣. បដិគ្គហិតកេ តស្មិំ បដិគ្គហិតសញ្ញិស្សាតិ សម្ពន្ធោ។ ទន្តបោនំ ទន្តកដ្ឋំ។
1532-3. Paṭiggahitake tasmiṃ paṭiggahitasaññissāti sambandho. Dantaponaṃ dantakaṭṭhaṃ.
១៥៣៤. ភិក្ខុនីនន្តិ ភិក្ខុនោ ច ភិក្ខុនិយា ច ភិក្ខុនីនំ, ឯកទេសសរូបេកសេសោ។ ឯត្ថ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។ វិនិច្ឆយោ នវមជ្ឈិមថេរភិក្ខុនីនំ យតោ អវិសេសេន ឥច្ឆិតព្ពកោ, តតោ តស្មា ហេតុនា សកលោ អយំ វិនិច្ឆយោ អសមាសតោ មយា កថិតោតិ យោជនា។ កុសលត្តិកាទីសុ វិយ អត្ថសាកល្យស្ស អត្ថសង្ខេបតោវ វត្តុំ សក្កុណេយ្យត្តា ‘‘សកលោ’’តិ វត្វាបិ កថាយ វិត្ថារិតភាវំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អសមាសតោ’’តិ។
1534.Bhikkhunīnanti bhikkhuno ca bhikkhuniyā ca bhikkhunīnaṃ, ekadesasarūpekaseso. Ettha imasmiṃ sikkhāpade. Vinicchayo navamajjhimatherabhikkhunīnaṃ yato avisesena icchitabbako, tato tasmā hetunā sakalo ayaṃ vinicchayo asamāsato mayā kathitoti yojanā. Kusalattikādīsu viya atthasākalyassa atthasaṅkhepatova vattuṃ sakkuṇeyyattā ‘‘sakalo’’ti vatvāpi kathāya vitthāritabhāvaṃ dassetumāha ‘‘asamāsato’’ti.
ទន្តបោនកថាវណ្ណនា។
Dantaponakathāvaṇṇanā.
ភោជនវគ្គោ ចតុត្ថោ។
Bhojanavaggo catuttho.
១៥៣៥. ‘‘អចេលកាទីន’’ន្តិអាទីសុ ‘‘អចេលកោ នាម យោ កោចិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ នគ្គោ’’តិ (បាចិ. ២៧១) បទភាជនេ វុត្តំ, តទដ្ឋកថាយ ‘‘បរិព្ពាជកសមាបន្នោតិ បព្ពជ្ជំ សមាបន្នោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៦៩) វុត្តំ, តស្មា អចេលកបព្ពជ្ជមុបគតោយេវេត្ថ អចេលកោ នាម។ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បរិព្ពាជកស្ស វា បរិព្ពាជិកាយ វា’’តិ (បាចិ. ២៧០) មាតិកា-គតេ ទ្វេ សង្គណ្ហាតិ។ ឥមេសុ ច ទ្វីសុ ‘‘បរិព្ពាជកោ នាម ភិក្ខុញ្ច សាមណេរញ្ច ឋបេត្វា យោ កោចិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ’’តិ (បាចិ. ២៧១) វុត្តោ បរិព្ពាជកោ នាម។ ‘‘ភិក្ខុនិញ្ច សិក្ខមានញ្ច សាមណេរិញ្ច ឋបេត្វា យា កាចិ បរិព្ពាជិកសមាបន្នា’’តិ (បាចិ. ២៧១) វុត្តា បរិព្ពាជិកា នាមាតិ គហេតព្ពា។ បរិព្ពាជកា បនេត្ថ ឆន្នាយេវ គហេតព្ពា។ ទេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុស្សា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ, ឯត្ថ ‘‘កាយាទិនា’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘ទទេយ្យាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា ទេតី’’តិ (បាចិ. ២៧១)។
1535.‘‘Acelakādīna’’ntiādīsu ‘‘acelako nāma yo koci paribbājakasamāpanno naggo’’ti (pāci. 271) padabhājane vuttaṃ, tadaṭṭhakathāya ‘‘paribbājakasamāpannoti pabbajjaṃ samāpanno’’ti (pāci. aṭṭha. 269) vuttaṃ, tasmā acelakapabbajjamupagatoyevettha acelako nāma. Ādi-saddena ‘‘paribbājakassa vā paribbājikāya vā’’ti (pāci. 270) mātikā-gate dve saṅgaṇhāti. Imesu ca dvīsu ‘‘paribbājako nāma bhikkhuñca sāmaṇerañca ṭhapetvā yo koci paribbājakasamāpanno’’ti (pāci. 271) vutto paribbājako nāma. ‘‘Bhikkhuniñca sikkhamānañca sāmaṇeriñca ṭhapetvā yā kāci paribbājikasamāpannā’’ti (pāci. 271) vuttā paribbājikā nāmāti gahetabbā. Paribbājakā panettha channāyeva gahetabbā. Dentassāti ettha ‘‘bhikkhussā’’ti pakaraṇato labbhati, ettha ‘‘kāyādinā’’ti seso. Yathāha ‘‘dadeyyāti kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā detī’’ti (pāci. 271).
១៥៣៦. តិកបាចិត្តិយន្តិ តិត្ថិយេ តិត្ថិយសញ្ញី, វេមតិកោ, អតិត្ថិយសញ្ញីតិ តិកេ បាចិត្តិយត្តយំ។
1536.Tikapācittiyanti titthiye titthiyasaññī, vematiko, atitthiyasaññīti tike pācittiyattayaṃ.
១៥៣៧. អតិត្ថិយេ តិត្ថិយសញ្ញិស្ស, វេមតិកស្ស ច តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1537. Atitthiye titthiyasaññissa, vematikassa ca tassa bhikkhuno dukkaṭanti yojanā.
១៥៣៨-៩. តេសន្តិ តិត្ថិយានំ។ ពហិលេបនន្តិ ពហិសរីរេ លិម្បិតព្ពំ កិញ្ចិ ទេន្តស្ស។ តេសំ តិត្ថិយានំ សន្តិកេ សមីបេ អត្តនោ ភត្តបត្តាទិកំ ភោជនំ ឋបេត្វា ‘‘ភោជនំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ យោជនា។ ‘‘សមុដ្ឋានំ ឯឡកូបម’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។
1538-9.Tesanti titthiyānaṃ. Bahilepananti bahisarīre limpitabbaṃ kiñci dentassa. Tesaṃ titthiyānaṃ santike samīpe attano bhattapattādikaṃ bhojanaṃ ṭhapetvā ‘‘bhojanaṃ gaṇhathā’’ti vadantassa ca anāpattīti yojanā. ‘‘Samuṭṭhānaṃ eḷakūpama’’nti padacchedo.
អចេលកកថាវណ្ណនា។
Acelakakathāvaṇṇanā.
១៥៤០-២. ភិក្ខុ ភិក្ខុនោ យំ កិញ្ចិ អាមិសំ ទាបេត្វា វា អទាបេត្វា វាតិ យោជនា។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘ឯហាវុសោ, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមា’’តិ (បាចិ. ២៧៥) សិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វត្វា យេន សទ្ធិំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ, តស្ស ភិក្ខុស្ស ខាទនីយាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ អាមិសំ ទាបេត្វា វា អទាបេត្វា វាតិ។
1540-2. Bhikkhu bhikkhuno yaṃ kiñci āmisaṃ dāpetvā vā adāpetvā vāti yojanā. Kiṃ vuttaṃ hoti? ‘‘Ehāvuso, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti (pāci. 275) sikkhāpade vuttanayeneva vatvā yena saddhiṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho, tassa bhikkhussa khādanīyādibhedaṃ yaṃ kiñci āmisaṃ dāpetvā vā adāpetvā vāti.
តំ ភិក្ខុំ ‘‘គច្ឆា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេតីតិ យោជនា។ កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯវំ យោ ភិក្ខុ តេន សទ្ធិំ គាមំ បវិដ្ឋោ, តំ ‘‘គច្ឆាវុសោ, ន មេ តយា សទ្ធិំ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតិ, ឯកកស្ស មេ កថា វា និសជ្ជា វា ផាសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៧៥) វត្វា តប្បច្ចយា តេសំ ឥត្ថិយាសទ្ធិំ វចនាទីនំ អនាចារានំ បច្ចយា គន្តុំ និយោជេតីតិ។ តប្បច្ចយាតិ ‘‘ឧយ្យោជនមត្តស្មិ’’ន្តិ វិសេសនំ។ បឋមេន ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ‘‘ឧយ្យោជនមត្តស្មិញ្ចា’’តិ យោជេតព្ពោ។ តស្សាតិ ឧយ្យោជកស្ស។
Taṃ bhikkhuṃ ‘‘gacchā’’ti vatvā uyyojetīti yojanā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Evaṃ yo bhikkhu tena saddhiṃ gāmaṃ paviṭṭho, taṃ ‘‘gacchāvuso, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekakassa me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti (pāci. 275) vatvā tappaccayā tesaṃ itthiyāsaddhiṃ vacanādīnaṃ anācārānaṃ paccayā gantuṃ niyojetīti. Tappaccayāti ‘‘uyyojanamattasmi’’nti visesanaṃ. Paṭhamena cāti ettha ca-saddo aṭṭhānappayutto ‘‘uyyojanamattasmiñcā’’ti yojetabbo. Tassāti uyyojakassa.
អស្សាតិ ឧយ្យោជិតស្ស, អវយវសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ។ ឧបចារស្មិំ អតិក្កន្តេតិ វក្ខមានលក្ខណេ ទស្សនូបចារេ វា សវនូបចារេ វា អតិក្កន្តេតិ អត្ថោ, ភាវលក្ខណេ ភុម្មំ។ បុន អស្សាតិ ឧបចារស្ស។ ទ្វាទសរតនបរិយោសានំ, តទន្តោគធំ បាការាទិ ឯវ វា ឧបចារស្ស សីមា នាម។
Assāti uyyojitassa, avayavasambandhe sāmivacanaṃ. Upacārasmiṃ atikkanteti vakkhamānalakkhaṇe dassanūpacāre vā savanūpacāre vā atikkanteti attho, bhāvalakkhaṇe bhummaṃ. Puna assāti upacārassa. Dvādasaratanapariyosānaṃ, tadantogadhaṃ pākārādi eva vā upacārassa sīmā nāma.
១៥៤៣. តំ សរូបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទស្សនេ’’តិអាទិ។ អជ្ឈោកាសេ ទស្សនេ ឧបចារស្ស ទ្វាទស ហត្ថា បមាណំ ទេសិតាតិ យោជនា។ សវនេ ច អជ្ឈោកាសេ ឯវំ សវនូបចារស្ស អជ្ឈោកាសេ ទ្វាទស ហត្ថា បមាណំ ទេសិតាតិ យោជនា, សវនេ ច ឧបចារស្ស អវធិ ទ្វាទសហត្ថប្បមាណមេវាតិ វុត្តន្តិ អត្ថោ។ ន ចេតរេតិ ឥតរស្មិំ អនជ្ឈោកាសេ ឯវំ ឧបចារស្ស បមាណំ ទ្វាទសហត្ថា ន ច ទេសិតា, កិំ នុ ព្យាវធាករា កុដ្ដាទយោ ឧបចារស្ស បមាណន្តិ ទេសិតាតិ វុត្តំ ហោតិ។ វុត្តញ្ចេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន អន្តរា កុដ្ដទ្វារបាការាទយោ ហោន្តិ, តេហិ អន្តរិតភាវោយេវ ទស្សនូបចារាតិក្កមោ, តស្ស វសេន អាបត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៧៦)។ ឥធ ឧបចារទ្វយេ សមានេបិ ឧយ្យោជិតមវធិអន្តំ សន្ធាយ អសវនូបចារំ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ។
1543. Taṃ sarūpato dassetumāha ‘‘dassane’’tiādi. Ajjhokāse dassane upacārassa dvādasa hatthā pamāṇaṃ desitāti yojanā. Savane ca ajjhokāse evaṃ savanūpacārassa ajjhokāse dvādasa hatthā pamāṇaṃ desitāti yojanā, savane ca upacārassa avadhi dvādasahatthappamāṇamevāti vuttanti attho. Na cetareti itarasmiṃ anajjhokāse evaṃ upacārassa pamāṇaṃ dvādasahatthā na ca desitā, kiṃ nu byāvadhākarā kuṭṭādayo upacārassa pamāṇanti desitāti vuttaṃ hoti. Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace pana antarā kuṭṭadvārapākārādayo honti, tehi antaritabhāvoyeva dassanūpacārātikkamo, tassa vasena āpatti veditabbā’’ti (pāci. aṭṭha. 276). Idha upacāradvaye samānepi uyyojitamavadhiantaṃ sandhāya asavanūpacāraṃ vuttanti viññāyati.
១៥៤៤. ‘‘តិកបាចិត្តីតិ ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីហិ តិកបាចិត្តិយំ ។ ឥតរេតិ អនុបសម្បន្នេ។ តិកទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។ ‘‘ឥតរេតិ សាមណេរេយេវា’’តិ និស្សន្ទេហេ លិខិតំ។ ឯតស្សេវត្ថស្ស វជិរពុទ្ធិនាបិ វុត្តភាវោ ទស្សិតោ។ តថាទស្សនំ បញ្ចសហធម្មិកេសុ ឥធាធិប្បេតមនុបសម្បន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ ចេ, យុជ្ជតិ។ អញ្ញថា បាឡិអដ្ឋកថាសុ ‘‘អនុបសម្បន្នេ’’តិ សាមញ្ញេន និទ្ទិដ្ឋត្តា គហដ្ឋានុបសម្បន្នម្បិ តថា ឧយ្យោជេន្តស្ស អនាបត្តិ ន វត្តព្ពាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ។
1544.‘‘Tikapācittīti upasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīhi tikapācittiyaṃ . Itareti anupasampanne. Tikadukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ. ‘‘Itareti sāmaṇereyevā’’ti nissandehe likhitaṃ. Etassevatthassa vajirabuddhināpi vuttabhāvo dassito. Tathādassanaṃ pañcasahadhammikesu idhādhippetamanupasampannaṃ sandhāya vuttaṃ ce, yujjati. Aññathā pāḷiaṭṭhakathāsu ‘‘anupasampanne’’ti sāmaññena niddiṭṭhattā gahaṭṭhānupasampannampi tathā uyyojentassa anāpatti na vattabbāti amhākaṃ khanti.
ឧភិន្នន្តិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នានំ។ និស្សន្ទេហេ បន ‘‘ភិក្ខុសាមណេរាន’’ន្តិ លិខិតំ។ កលិសាសនារោបនេតិ ឯត្ថ កលីតិ កោធោ, តស្ស សាសនំ អាណា កលិសាសនំ, តស្ស អារោបនំ បវត្តនំ កលិសាសនារោបនំ, តស្មិំ, កោធវសេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទោសំ ទស្សេត្វា ‘‘បស្សថ ភោ ឥមស្ស ឋានំ និសជ្ជំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ, ខាណុកោ វិយ តិដ្ឋតិ, សុនខោ វិយ និសីទតិ, មក្កដោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេតី’’តិ ឯវំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមិនាបិ ឧព្ពាឡ្ហោ បក្កមេយ្យា’’តិ អមនាបវចនស្ស ភណនេតិ វុត្តំ ហោតិ។
Ubhinnanti upasampannānupasampannānaṃ. Nissandehe pana ‘‘bhikkhusāmaṇerāna’’nti likhitaṃ. Kalisāsanāropaneti ettha kalīti kodho, tassa sāsanaṃ āṇā kalisāsanaṃ, tassa āropanaṃ pavattanaṃ kalisāsanāropanaṃ, tasmiṃ, kodhavasena ṭhānanisajjādīsu dosaṃ dassetvā ‘‘passatha bho imassa ṭhānaṃ nisajjaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ, khāṇuko viya tiṭṭhati, sunakho viya nisīdati, makkaṭo viya ito cito ca viloketī’’ti evaṃ ‘‘appeva nāma imināpi ubbāḷho pakkameyyā’’ti amanāpavacanassa bhaṇaneti vuttaṃ hoti.
១៥៤៥. ឧយ្យោជេន្តស្ស កិច្ចេនាតិ វិហារបាលកាទីនំ ភោជនហរណាទិកិច្ចេន បេសេន្តស្ស, ឥមស្ស ឧបលក្ខណត្តា ‘‘អនាបត្តិ ‘ឧភោ ឯកតោ ន យាបេស្សាមា’តិ ឧយ្យោជេតី’’តិអាទិនា (បាចិ. ២៧៨) អនាបត្តិវារាគតា សព្ពេបិ បការា គហេតព្ពា។
1545.Uyyojentassakiccenāti vihārapālakādīnaṃ bhojanaharaṇādikiccena pesentassa, imassa upalakkhaṇattā ‘‘anāpatti ‘ubho ekato na yāpessāmā’ti uyyojetī’’tiādinā (pāci. 278) anāpattivārāgatā sabbepi pakārā gahetabbā.
ឧយ្យោជនកថាវណ្ណនា។
Uyyojanakathāvaṇṇanā.
១៥៤៦. ខុទ្ទកេតិ ឯត្ថ ‘‘សយនិឃរេ’’តិ សេសោ ឧបរិ ‘‘អសយនិឃរេ តស្ស, សយនិឃរសញ្ញិនោ’’តិ វក្ខមានត្តា លព្ភតិ។ ‘‘មហល្លកេ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ បិដ្ឋិសង្ឃាដតោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណំ យស្ស វេមជ្ឈេ ហោតិ, ឦទិសេ ខុទ្ទកេ សយនិឃរេតិ អត្ថោ។ បិដ្ឋិវំសន្តិ បិដ្ឋិវំសេន និយមិតំ គេហមជ្ឈំ។ តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បិដ្ឋិវំសំ អតិក្កមិត្វា’តិ ឥមិនា មជ្ឈាតិក្កមំ ទស្សេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៨០)។ សភោជនេតិ សហ ភោជនេហីតិ សភោជនំ, តស្មិំ សភោជនេ។ អថ វា សភោជនេតិ សភោគេ។ រាគបរិយុដ្ឋិតស្ស បុរិសស្ស ហិ ឥត្ថី ភោគោ, ឥត្ថិយា ច បុរិសោ, មេថុនរាគេន សារត្តបុរិសិត្ថិសហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ បទភាជនេ ‘‘សភោជនំ នាម កុលំ ឥត្ថី ចេវ ហោតិ បុរិសោ ច, ឥត្ថី ច បុរិសោ ច ឧភោ អនិក្ខន្តា ហោន្តិ, ឧភោ អវីតរាគា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៨១)។ ឥមិនា បរិយុដ្ឋិតស្ស មេថុនរាគគ្គិនោ តង្ខណេ និព្ពត្តភាវោ ទីបិតោ។ កុលេតិ ឃរេ។
1546.Khuddaketi ettha ‘‘sayanighare’’ti seso upari ‘‘asayanighare tassa, sayanigharasaññino’’ti vakkhamānattā labbhati. ‘‘Mahallake’’ti etthāpi eseva nayo. Piṭṭhisaṅghāṭato aḍḍhateyyahatthappamāṇaṃ yassa vemajjhe hoti, īdise khuddake sayanighareti attho. Piṭṭhivaṃsanti piṭṭhivaṃsena niyamitaṃ gehamajjhaṃ. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā’ti iminā majjhātikkamaṃ dassetī’’ti (pāci. aṭṭha. 280). Sabhojaneti saha bhojanehīti sabhojanaṃ, tasmiṃ sabhojane. Atha vā sabhojaneti sabhoge. Rāgapariyuṭṭhitassa purisassa hi itthī bhogo, itthiyā ca puriso, methunarāgena sārattapurisitthisahiteti vuttaṃ hoti. Yathāha padabhājane ‘‘sabhojanaṃ nāma kulaṃ itthī ceva hoti puriso ca, itthī ca puriso ca ubho anikkhantā honti, ubho avītarāgā’’ti (pāci. aṭṭha. 281). Iminā pariyuṭṭhitassa methunarāgaggino taṅkhaṇe nibbattabhāvo dīpito. Kuleti ghare.
១៥៤៧. ហត្ថបាសន្តិ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណទេសំ។ បិដ្ឋិសង្ឃាដកស្ស ចាតិ ទ្វារសពន្ធស្ស ច។ សយនស្សាតិ សយន្តិ ឯត្ថាតិ សយនំ, តស្ស, អាសន្នេ ឋានេ យោ និសីទតិ សភោជនេ កុលេ, ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, សយនស្ស សមីបេ ឋានេ យោ និសីទតីតិ អត្ថោ។ មហល្លកេតិ បុព្ពេ វុត្តប្បមាណតោ មហន្តេ សយនិឃរេ។ ‘‘ឦទិសញ្ច សយនិឃរំ មហាចតុសាលាទីសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៨០) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
1547.Hatthapāsanti aḍḍhateyyaratanappamāṇadesaṃ. Piṭṭhisaṅghāṭakassa cāti dvārasabandhassa ca. Sayanassāti sayanti etthāti sayanaṃ, tassa, āsanne ṭhāne yo nisīdati sabhojane kule, ‘‘tassā’’ti iminā yojetabbaṃ, sayanassa samīpe ṭhāne yo nisīdatīti attho. Mahallaketi pubbe vuttappamāṇato mahante sayanighare. ‘‘Īdisañca sayanigharaṃ mahācatusālādīsu hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 280) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
១៥៤៨. សយនមេតស្ស អត្ថីតិ សយនី, សយនី ច តំ ឃរញ្ចាតិ វិគ្គហោ។ តត្ថាតិ សយនិឃរេ។
1548. Sayanametassa atthīti sayanī, sayanī ca taṃ gharañcāti viggaho. Tatthāti sayanighare.
១៥៤៩-៥០. ទុតិយេ សតីតិ ទុតិយេ ភិក្ខុម្ហិ សតិ។ យថាហ អនាបត្តិវារេ ‘‘ភិក្ខុ ទុតិយោ ហោតី’’តិ (បាចិ. ២៨៣)។ វីតរាគេសូតិ វីតរាគបរិយុដ្ឋានេសុ។ វុត្តលក្ខណំ បទេសន្តិ ខុទ្ទកមហន្តសេនាសនេ វុត្តលក្ខណបទេស។ អនតិក្កម្ម និសិន្នស្សាតិ អនតិក្កមិត្វា និសីទតោ។
1549-50.Dutiye satīti dutiye bhikkhumhi sati. Yathāha anāpattivāre ‘‘bhikkhu dutiyo hotī’’ti (pāci. 283). Vītarāgesūti vītarāgapariyuṭṭhānesu. Vuttalakkhaṇaṃ padesanti khuddakamahantasenāsane vuttalakkhaṇapadesa. Anatikkamma nisinnassāti anatikkamitvā nisīdato.
សភោជនកថាវណ្ណនា។
Sabhojanakathāvaṇṇanā.
១៥៥២. តេសន្តិ ទ្វិន្នំ អនិយតសិក្ខាបទានំ។ ឯសន្តិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជសិក្ខាបទានំ, អយមេវ វិសេសោតិ អនន្តរសិក្ខាបទេន សមុដ្ឋានភាវសង្ខាតោ អយំ វិសេសោ ទីបិតោតិ យោជនា។
1552.Tesanti dvinnaṃ aniyatasikkhāpadānaṃ. Esanti imesaṃ dvinnaṃ rahopaṭicchannarahonisajjasikkhāpadānaṃ, ayameva visesoti anantarasikkhāpadena samuṭṭhānabhāvasaṅkhāto ayaṃ viseso dīpitoti yojanā.
រហោបដិច្ឆន្នរហោនិសជ្ជកថាវណ្ណនា។
Rahopaṭicchannarahonisajjakathāvaṇṇanā.
១៥៥៣-៦. វុត្តោតិ និមន្តិតោ។ សន្តំ ភិក្ខុន្តិ ‘‘កុលំ ឧបសង្កមិស្សាមី’’តិ យស្មិំ បទេសេ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្ស សាមន្តា ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតំ ភិក្ខុន្តិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘យត្ថ ឋិតស្ស កុលានិ បយិរុបាសនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តតោ បដ្ឋាយ យំ បស្សេ វា អភិមុខេ វា បស្សតិ, យស្ស ច សក្កា ហោតិ បកតិវចនេន អារោចេតុំ, អយំ សន្តោ នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៩៨)។ ឯត្ថ យំ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតេន សោតុំ សក្កា ភវេយ្យ, តំ បកតិវចនំ នាម។ អនាបុច្ឆាតិ ‘‘អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ឃរំ គច្ឆាមី’’តិ វា ‘‘ចារិត្តំ អាបុច្ឆាមី’’តិ វា ឦទិសេន វចនេន អនាបុច្ឆិត្វា។ ចារិត្តំ អាបជ្ជេយ្យ ចេតិ យទិ សញ្ចរេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អញ្ញត្រ សមយាតិ ‘‘តត្ថាយំ សមយោ, ចីវរទានសមយោ ចីវរការសមយោ’’តិ (បាចិ. ២៩៩) សិក្ខាបទេ អនុបញ្ញត្តិវសេន វុត្តា ទុវិធា សមយា អញ្ញស្មិំ កាលេ។
1553-6.Vuttoti nimantito. Santaṃ bhikkhunti ‘‘kulaṃ upasaṅkamissāmī’’ti yasmiṃ padese cittaṃ uppannaṃ, tassa sāmantā dvādasahatthabbhantare ṭhitaṃ bhikkhunti attho. Yathāha ‘‘yattha ṭhitassa kulāni payirupāsanacittaṃ uppannaṃ, tato paṭṭhāya yaṃ passe vā abhimukhe vā passati, yassa ca sakkā hoti pakativacanena ārocetuṃ, ayaṃ santo nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 298). Ettha yaṃ dvādasahatthabbhantare ṭhitena sotuṃ sakkā bhaveyya, taṃ pakativacanaṃ nāma. Anāpucchāti ‘‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘cārittaṃ āpucchāmī’’ti vā īdisena vacanena anāpucchitvā. Cārittaṃ āpajjeyya ceti yadi sañcareyyāti vuttaṃ hoti. Aññatra samayāti ‘‘tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo cīvarakārasamayo’’ti (pāci. 299) sikkhāpade anupaññattivasena vuttā duvidhā samayā aññasmiṃ kāle.
អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឋបេត្វា’’តិអាទិ។ ‘‘អវីតិវត្តេ មជ្ឈន្ហេ’’តិ ឥមិនា បុរេភត្តំ, បច្ឆាភត្តញ្ច សង្គហិតំ។ ឯត្ថ ច បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តន្តិ យេន ភត្តេន និមន្តិតោ, តស្មិំ អភុត្តេ វា ភុត្តេ វាតិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘បុរេភត្តំ នាម យេន និមន្តិតោ, តំ អភុត្តាវី។ បច្ឆាភត្តំ នាម យេន និមន្តិតោ, តំ អន្តមសោ កុសគ្គេនបិ ភុត្តំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៣០០) បទភាជនេ វុត្តំ។ អញ្ញស្ស ឃរន្តិ និមន្តិតតោ អញ្ញស្ស គេហំ។ ឃរូបចារោក្កមនេ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ, អត្តនា គតគេហស្ស ឧបចារោក្កមនេ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ។ បឋមេន បាទេនាតិ សម្ពន្ធោ។
Āpattibhedaṃ dassetumāha ‘‘ṭhapetvā’’tiādi. ‘‘Avītivatte majjhanhe’’ti iminā purebhattaṃ, pacchābhattañca saṅgahitaṃ. Ettha ca purebhattaṃ pacchābhattanti yena bhattena nimantito, tasmiṃ abhutte vā bhutte vāti attho. Yathāha ‘‘purebhattaṃ nāma yena nimantito, taṃ abhuttāvī. Pacchābhattaṃ nāma yena nimantito, taṃ antamaso kusaggenapi bhuttaṃ hotī’’ti (pāci. 300) padabhājane vuttaṃ. Aññassa gharanti nimantitato aññassa gehaṃ. Gharūpacārokkamane dukkaṭanti sambandho, attanā gatagehassa upacārokkamane dukkaṭanti attho. Paṭhamena pādenāti sambandho.
ឃរុម្មារេតិ អញ្ញស្ស គេហុម្មារេ។ ឃរូបចារេ ទុក្កដំ សន្ធាយ ‘‘អបរម្បិ ចា’’តិ វុត្តំ។ ‘‘សមតិក្កមេ’’តិ ឥមិនា សហ ‘‘ឃរុម្មារេ’’តិ បទំ ‘‘ឃរុម្មារស្សា’’តិ វិភត្តិវិបរិណាមេន យោជេតព្ពំ។
Gharummāreti aññassa gehummāre. Gharūpacāre dukkaṭaṃ sandhāya ‘‘aparampi cā’’ti vuttaṃ. ‘‘Samatikkame’’ti iminā saha ‘‘gharummāre’’ti padaṃ ‘‘gharummārassā’’ti vibhattivipariṇāmena yojetabbaṃ.
១៥៥៧. ឋិតដ្ឋានេតិ យត្ថ ឋិតស្ស គមនចិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្មិំ ឋានេ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេតិ ឥទំ យថាវុត្តនិយាមេនេវ គហេតព្ពំ។ ឱលោកេត្វាតិ ឧភយបស្សំ, អភិមុខញ្ច ឱលោកេត្វា។ ‘‘យំ បស្សេ វា អភិមុខេ វា បស្សតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៩៨) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។
1557.Ṭhitaṭṭhāneti yattha ṭhitassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tasmiṃ ṭhāne dvādasahatthabbhantareti idaṃ yathāvuttaniyāmeneva gahetabbaṃ. Oloketvāti ubhayapassaṃ, abhimukhañca oloketvā. ‘‘Yaṃ passe vā abhimukhe vā passatī’’ti (pāci. aṭṭha. 298) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
១៥៥៨. ទូរេតិ ទ្វាទសហត្ថតោ ទូរមេវាហ។ ឥតោ ចិតោ ច គវេសិត្វា អារោចនេ កិច្ចំ នត្ថីតិ យោជនា។
1558.Dūreti dvādasahatthato dūramevāha. Ito cito ca gavesitvā ārocane kiccaṃ natthīti yojanā.
១៥៥៩. ន ទោសោតិ អនាបត្តិ។ សមយេតិ ឯត្ថ ‘‘អនាបុច្ឆតោ’’តិ សេសោ។ ឯត្ថ ច ឧបរិ ច ‘‘ន ទោសោ’’តិ បច្ចេកំ យុជ្ជតិ។ សន្តំ ភិក្ខុន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឃរេនាតិ អញ្ញស្ស ឃរេន, ឯត្ថ ‘‘ឃរូបចារេន ចា’’តិ សេសោ។ អារាមំ គច្ឆតោតិ ឯត្ថ តេន មគ្គេនាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1559.Na dosoti anāpatti. Samayeti ettha ‘‘anāpucchato’’ti seso. Ettha ca upari ca ‘‘na doso’’ti paccekaṃ yujjati. Santaṃ bhikkhunti sambandho. Gharenāti aññassa gharena, ettha ‘‘gharūpacārena cā’’ti seso. Ārāmaṃ gacchatoti ettha tena maggenāti vuttaṃ hoti.
១៥៦០. ‘‘តេន មគ្គេនា’’តិ ច ‘‘គច្ឆតោ’’តិ ច បទទ្វយំ ‘‘តិត្ថិយានំ បស្សយ’’ន្តិ ច ‘‘ភិក្ខុនិបស្សយ’’ន្តិ ច ឧភយត្ថ តថា-សទ្ទេន លព្ភតិ។ តេន ឃរេន, ឃរូបចារេន វា គន្តព្ពមគ្គេន តិត្ថិយារាមំ វា ភិក្ខុនិបស្សយំ វា គច្ឆតោ អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ អាបទាយ គច្ឆតីតិ យោជនា។ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយា អាបទា។ អាសនសាលំ វាតិ សីហឡទីបេ វិយ ភិក្ខូនំ ភុញ្ជនត្ថាយ យត្ថ ទានបតីហិ អាសនានិ បញ្ញាបីយន្តិ, តំ អាសនសាលំ វា, ភោជនសាលន្តិ អត្ថោ។ ‘‘អាបទាយាសនសាល’’ន្តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន យការលោបោ។ ភត្តិយស្ស ឃរន្តិ និមន្តិតឃរំ វា សលាកភត្តទាយកានំ វា ឃរំ។
1560. ‘‘Tena maggenā’’ti ca ‘‘gacchato’’ti ca padadvayaṃ ‘‘titthiyānaṃ passaya’’nti ca ‘‘bhikkhunipassaya’’nti ca ubhayattha tathā-saddena labbhati. Tena gharena, gharūpacārena vā gantabbamaggena titthiyārāmaṃ vā bhikkhunipassayaṃ vā gacchato anāpattīti attho. Āpadāya gacchatīti yojanā. Jīvitabrahmacariyantarāyā āpadā. Āsanasālaṃ vāti sīhaḷadīpe viya bhikkhūnaṃ bhuñjanatthāya yattha dānapatīhi āsanāni paññāpīyanti, taṃ āsanasālaṃ vā, bhojanasālanti attho. ‘‘Āpadāyāsanasāla’’nti vattabbe gāthābandhavasena yakāralopo. Bhattiyassa gharanti nimantitagharaṃ vā salākabhattadāyakānaṃ vā gharaṃ.
១៥៦១. បវេសនំ ក្រិយំ។ អនាបុច្ឆនំ អក្រិយំ។ អចិត្តកសមុដ្ឋានមិស្សកត្តា ‘‘អចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ កុសលាកុសលាព្យាកតានំ អញ្ញតរចិត្តសមង្គិនា អាបជ្ជិតព្ពំ សន្ធាយ ‘‘តិចិត្តញ្ចា’’តិ វុត្តំ។
1561. Pavesanaṃ kriyaṃ. Anāpucchanaṃ akriyaṃ. Acittakasamuṭṭhānamissakattā ‘‘acitta’’nti vuttaṃ. Kusalākusalābyākatānaṃ aññataracittasamaṅginā āpajjitabbaṃ sandhāya ‘‘ticittañcā’’ti vuttaṃ.
ចារិត្តកថាវណ្ណនា។
Cārittakathāvaṇṇanā.
១៥៦២. ‘‘សព្ពា’’តិ ឥទំ វិវរន្តោ ‘‘ចតុមាសបវារណា បុនបវារណា និច្ចបវារណា’’តិ បវារណត្តយំ ទស្សេតិ។ ឯត្ថ ច ‘‘ចតុមាសបច្ចយបវារណា សាទិតព្ពាតិ គិលានបច្ចយបវារណា សាទិតព្ពា’’តិ (បាចិ. ៣០៧) បទភាជនេ វុត្តំ។ បុនបវារណា ច ចត្តារោយេវ មាសេ ភេសជ្ជេន បវារណំ។ តេនាហ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘តេន ហិ ត្វំ មហានាម សង្ឃំ អបរម្បិ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេហី’’តិ។ និច្ចបវារណា នាម យាវជីវំ ភេសជ្ជេហេវ បវារណា។ វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘តេន ហិ ត្វំ មហានាម សង្ឃំ យាវជីវំ ភេសជ្ជេន បវារេហី’’តិ (បាចិ. ៣០៣)។
1562.‘‘Sabbā’’ti idaṃ vivaranto ‘‘catumāsapavāraṇā punapavāraṇā niccapavāraṇā’’ti pavāraṇattayaṃ dasseti. Ettha ca ‘‘catumāsapaccayapavāraṇā sāditabbāti gilānapaccayapavāraṇā sāditabbā’’ti (pāci. 307) padabhājane vuttaṃ. Punapavāraṇā ca cattāroyeva māse bhesajjena pavāraṇaṃ. Tenāha aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘tena hi tvaṃ mahānāma saṅghaṃ aparampi catumāsaṃ bhesajjena pavārehī’’ti. Niccapavāraṇā nāma yāvajīvaṃ bhesajjeheva pavāraṇā. Vuttampi cetaṃ bhagavatā aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘tena hi tvaṃ mahānāma saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavārehī’’ti (pāci. 303).
សព្ពា ចេតា បវារណា ភេសជ្ជបរិយន្តរត្តិបរិយន្តតទុភយបរិយន្តអបរិយន្តវសេន ចតុព្ពិធា ហោន្តិ។ យថាហ –
Sabbā cetā pavāraṇā bhesajjapariyantarattipariyantatadubhayapariyantaapariyantavasena catubbidhā honti. Yathāha –
‘‘ភេសជ្ជបរិយន្តា នាម ភេសជ្ជានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ ‘ឯត្តកេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារេមី’តិ។ រត្តិបរិយន្តា នាម រត្តិយោ បរិគ្គហិតាយោ ហោន្តិ ‘ឯត្តកាសុ រត្តីសុ បវារេមី’តិ។ ភេសជ្ជបរិយន្តា ច រត្តិបរិយន្តា ច នាម ភេសជ្ជានិ ច បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ រត្តិយោ ច បរិគ្គហិតាយោ ហោន្តិ ‘ឯត្តកេហិ ភេសជ្ជេហិ ឯត្តកាសុ រត្តីសុ បវារេមី’តិ។ នេវភេសជ្ជបរិយន្តា នរត្តិបរិយន្តា នាម ភេសជ្ជានិ ច អបរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ រត្តិយោ ច អបរិគ្គហិតាយោ ហោន្តី’’តិ (បាចិ. ៣០៧)។
‘‘Bhesajjapariyantā nāma bhesajjāni pariggahitāni honti ‘ettakehi bhesajjehi pavāremī’ti. Rattipariyantā nāma rattiyo pariggahitāyo honti ‘ettakāsu rattīsu pavāremī’ti. Bhesajjapariyantā ca rattipariyantā ca nāma bhesajjāni ca pariggahitāni honti rattiyo ca pariggahitāyo honti ‘ettakehi bhesajjehi ettakāsu rattīsu pavāremī’ti. Nevabhesajjapariyantā narattipariyantā nāma bhesajjāni ca apariggahitāni honti rattiyo ca apariggahitāyo hontī’’ti (pāci. 307).
១៥៦៣. ‘‘សាទិតព្ពា’’តិ វុត្តេ សាទិយនប្បការេ ទស្សេតុមាហ ‘‘វិញ្ញាបេស្សាមី’’តិអាទិ។ ភេសជ្ជម្បិ សតិ មេ បច្ចយេ វិញ្ញាបេស្សាមីតិ យោជនា, ‘‘សាទិតព្ពា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ។ តទេវ ព្យតិរេកតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ន បដិក្ខិបិតព្ពា’’តិ។ បដិក្ខេបការណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘រោគោទានិ ន មេតិ ចា’’តិ។ សា តិវិធា បវារណា។
1563. ‘‘Sāditabbā’’ti vutte sādiyanappakāre dassetumāha ‘‘viññāpessāmī’’tiādi. Bhesajjampi sati me paccaye viññāpessāmīti yojanā, ‘‘sāditabbā’’ti iminā sambandho. Tadeva byatirekato dassetumāha ‘‘na paṭikkhipitabbā’’ti. Paṭikkhepakāraṇaṃ dassetumāha ‘‘rogodāni na meti cā’’ti. Sā tividhā pavāraṇā.
១៥៦៤. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘តតុត្តរិ តតុត្តរិសញ្ញី, វេមតិកោ, នតតុត្តរិសញ្ញី ភេសជ្ជំ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣០៩) វុត្តំ បាចិត្តិយត្តយំ។ ឥធ តតុត្តរីតិ ឯត្ថ យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ, យាសុ ច រត្តីសុ បវារិតោ, តតោ ចេ ឧត្តរិ អធិកន្តិ អត្ថោ។ យថាហ ‘‘ភេសជ្ជបរិយន្តេ យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ ហោតិ, តានិ ភេសជ្ជានិ ឋបេត្វា អញ្ញានិ ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ ច ‘‘រត្តិបរិយន្តេ យាសុ រត្តីសុ បវារិតោ ហោតិ, តា រត្តិយោ ឋបេត្វា អញ្ញាសុ រត្តីសុ វិញ្ញាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣០៨) ច។ តត្ថ វេមតិកស្ស ច ទុក្កដំ វុត្តន្តិ យោជនា។
1564.Tikapācittiyaṃvuttanti ‘‘tatuttari tatuttarisaññī, vematiko, natatuttarisaññī bhesajjaṃ viññāpeti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 309) vuttaṃ pācittiyattayaṃ. Idha tatuttarīti ettha yehi bhesajjehi pavārito, yāsu ca rattīsu pavārito, tato ce uttari adhikanti attho. Yathāha ‘‘bhesajjapariyante yehi bhesajjehi pavārito hoti, tāni bhesajjāni ṭhapetvā aññāni bhesajjāni viññāpeti, āpatti pācittiyassā’’ti ca ‘‘rattipariyante yāsu rattīsu pavārito hoti, tā rattiyo ṭhapetvā aññāsu rattīsu viññāpeti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 308) ca. Tattha vematikassa ca dukkaṭaṃ vuttanti yojanā.
១៥៦៥. តតោ ចតុមាសតោ ឧត្តរិ អតិរេកំ តតុត្តរិ, តតុត្តរិ ន ហោតីតិ នតតុត្តរិ, នតតុត្តរីតិ សញ្ញា អស្ស អត្ថីតិ នតតុត្តរិសញ្ញី, ភិក្ខុ, តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ, តានិ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ សហ សេសេន យោជេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘អនាបត្តិ យេហិ ភេសជ្ជេហិ បវារិតោ ហោតិ, តានិ ភេសជ្ជានិ វិញ្ញាបេតី’’តិ (បាចិ. ៣១០)។ យេន វា យេហិ ភេសជ្ជេហិ យាសុ វា រត្តីសុ បវារិតោ, តតោ អញ្ញម្បិ យថាតថំ អាចិក្ខិត្វា ភិយ្យោ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ សហ សេសេន យោជេតព្ពំ។ យថាតថំ អាចិក្ខិត្វា ភិយ្យោ វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមេហិ តយា ភេសជ្ជេហិ បវារិតម្ហ, អម្ហាកញ្ច ឥមិនា ច ឥមិនា ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ’តិ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេតិ, ‘យាសុ តយា រត្តីសុ បវារិតម្ហ, តាយោ ច រត្តិយោ វីតិវត្តា, អម្ហាកញ្ច ភេសជ្ជេន អត្ថោ’តិ អាចិក្ខិត្វា វិញ្ញាបេតី’’តិ (បាចិ. ៣១០) វចនតោ យថាតថំ វត្វា អធិកំ វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ អត្ថោ។
1565. Tato catumāsato uttari atirekaṃ tatuttari, tatuttari na hotīti natatuttari, natatuttarīti saññā assa atthīti natatuttarisaññī, bhikkhu, tassa anāpattīti yojanā. Yehi bhesajjehi pavārito, tāni viññāpentassa anāpattīti saha sesena yojetabbaṃ. Yathāha ‘‘anāpatti yehi bhesajjehi pavārito hoti, tāni bhesajjāni viññāpetī’’ti (pāci. 310). Yena vā yehi bhesajjehi yāsu vā rattīsu pavārito, tato aññampi yathātathaṃ ācikkhitvā bhiyyo viññāpentassa anāpattīti saha sesena yojetabbaṃ. Yathātathaṃ ācikkhitvā bhiyyo viññāpentassāti ettha ‘‘imehi tayā bhesajjehi pavāritamha, amhākañca iminā ca iminā ca bhesajjena attho’ti ācikkhitvā viññāpeti, ‘yāsu tayā rattīsu pavāritamha, tāyo ca rattiyo vītivattā, amhākañca bhesajjena attho’ti ācikkhitvā viññāpetī’’ti (pāci. 310) vacanato yathātathaṃ vatvā adhikaṃ viññāpentassāti attho.
១៥៦៦. អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស អត្ថាយ វា វិញ្ញាបេន្តស្ស ភិក្ខុស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ ញាតកានំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ ឯត្ថ ញាតកានំ សន្តកំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ អត្តនោ វា ធនេន វិញ្ញាបេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ ឯត្ថ ធនំ នាម តណ្ឌុលាទិ កប្បិយវត្ថុ។
1566. Aññassa bhikkhussa atthāya vā viññāpentassa bhikkhussa anāpattīti yojanā. Ñātakānaṃ viññāpentassa anāpattīti ettha ñātakānaṃ santakaṃ viññāpentassa anāpattīti attho. Attano vā dhanena viññāpentassa anāpattīti yojanā. Ettha dhanaṃ nāma taṇḍulādi kappiyavatthu.
១៥៦៧. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ។ ឧម្មត្តកាទីនន្តិ វិសេសិតព្ពមបេក្ខិត្វា ‘‘វិញ្ញាបេន្តាន’’ន្តិ ពហុវចនំ កាតព្ពំ។
1567.‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘viññāpentassā’’ti idaṃ paccāmasati. Ummattakādīnanti visesitabbamapekkhitvā ‘‘viññāpentāna’’nti bahuvacanaṃ kātabbaṃ.
ភេសជ្ជកថាវណ្ណនា។
Bhesajjakathāvaṇṇanā.
១៥៦៨. ឧយ្យុត្តន្តិ សង្គាមត្ថាយ កតឧយ្យោគំ, គាមតោ និក្ខម្ម គច្ឆន្តំ វា ឯកត្ថ សន្និវិដ្ឋំ វា។ យថាហ ‘‘ឧយ្យុត្តា នាម សេនា គាមតោ និក្ខមិត្វា និវិដ្ឋា វា ហោតិ បយាតា វា’’តិ (បាចិ. ៣១៤)។ អញ្ញត្រ បច្ចយាតិ ឋបេត្វា តថារូបបច្ចយំ។
1568.Uyyuttanti saṅgāmatthāya katauyyogaṃ, gāmato nikkhamma gacchantaṃ vā ekattha sanniviṭṭhaṃ vā. Yathāha ‘‘uyyuttā nāma senā gāmato nikkhamitvā niviṭṭhā vā hoti payātā vā’’ti (pāci. 314). Aññatra paccayāti ṭhapetvā tathārūpapaccayaṃ.
១៥៦៩. ទស្សនស្សុបចារស្មិន្តិ ឯត្ថ ទស្សនូបចារំ នាម យស្មិំ ឋានេ ឋិតស្ស សេនា បញ្ញាយតិ, តំ ឋានំ។ យថាហ ‘‘យត្ថ ឋិតោ បស្សតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣១៤)។ ឧបចារំ វិមុញ្ចិត្វា បស្សន្តស្សាតិ យថាវុត្តទស្សនោបចារដ្ឋានំ ឯត្ថ ឋត្វា ឱលោកេតុំ ន សុករន្តិអាទិនា ការណេន តំ ឋានំ បហាយ អញ្ញត្ថ វិលោកេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។ កេនចិ បដិច្ឆន្នំ ហុត្វា អទិស្សមានម្បិ និន្នំ ឋានំ ឱតិណ្ណំ អបញ្ញាយមានម្បិ បញ្ញាយន្តម្បិ ឱលោកេតុំ ន សក្កា ឯវមេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ។ យថាហ ‘‘កេនចិ អន្តរិតា វា និន្នំ ឱរុឡ្ហា វា ន ទិស្សតី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣១៤)។ បយោគតោតិ យថាវុត្តទស្សនបយោគគណនាយ។
1569.Dassanassupacārasminti ettha dassanūpacāraṃ nāma yasmiṃ ṭhāne ṭhitassa senā paññāyati, taṃ ṭhānaṃ. Yathāha ‘‘yattha ṭhito passati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 314). Upacāraṃ vimuñcitvā passantassāti yathāvuttadassanopacāraṭṭhānaṃ ettha ṭhatvā oloketuṃ na sukarantiādinā kāraṇena taṃ ṭhānaṃ pahāya aññattha vilokentassāti vuttaṃ hoti. Kenaci paṭicchannaṃ hutvā adissamānampi ninnaṃ ṭhānaṃ otiṇṇaṃ apaññāyamānampi paññāyantampi oloketuṃ na sakkā evameva vinicchayo veditabbo. Yathāha ‘‘kenaci antaritā vā ninnaṃ oruḷhā vā na dissatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 314). Payogatoti yathāvuttadassanapayogagaṇanāya.
១៥៧០. ឥទានិ ចតុរង្គសេនាលក្ខណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អារោហា បន ចត្តារោ’’តិអាទិ។ អារោហាតិ ឯត្ថ ហត្ថារោហា ទដ្ឋព្ពា។ តប្បាទរក្ខកាតិ តស្ស បាទរក្ខកាតិ វិគ្គហោ។ ទ្វេ ទ្វេតិ ឯកេកំ បាទំ រក្ខន្តា ទ្វេ ទ្វេ។ ទ្វាទសបោសោតិ ទ្វាទស បោសា ឯតស្សាតិ វិគ្គហោ។ ទ្វាទសបុរិសយុត្តោ ឯកោ ហត្ថី នាម។
1570. Idāni caturaṅgasenālakkhaṇaṃ dassetumāha ‘‘ārohā pana cattāro’’tiādi. Ārohāti ettha hatthārohā daṭṭhabbā. Tappādarakkhakāti tassa pādarakkhakāti viggaho. Dve dveti ekekaṃ pādaṃ rakkhantā dve dve. Dvādasaposoti dvādasa posā etassāti viggaho. Dvādasapurisayutto eko hatthī nāma.
១៥៧១. អារោហោតិ ឯត្ថ អស្សារោហោ វុច្ចតិ។ តិបុរិសោតិ តយោ បុរិសា អស្សាតិ វិគ្គហោ។ ហយោតិ អស្សោ។ ឯកោ សារថីតិ រថចារិកោ។ ‘‘យោធោ ឯកោ’’តិ បទច្ឆេទោ។ អាណិរក្ខាតិ រថចក្កទ្វយស្ស អគឡនត្ថំ អក្ខកស្ស ឧភោសុ កោដីសុ អាកោដិតា ទ្វេ អាណិយោ រក្ខនកា។
1571.Ārohoti ettha assāroho vuccati. Tipurisoti tayo purisā assāti viggaho. Hayoti asso. Eko sārathīti rathacāriko. ‘‘Yodho eko’’ti padacchedo. Āṇirakkhāti rathacakkadvayassa agaḷanatthaṃ akkhakassa ubhosu koṭīsu ākoṭitā dve āṇiyo rakkhanakā.
១៥៧២. ចតុបោសោតិ ចត្តារោ បោសា យស្សាតិ វិគ្គហោ។ ចតុសច្ចវិភាវិនាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ទេសកេន ភគវតា។ បទហត្ថាតិ អាវុធហត្ថា។ បជ្ជតេ គម្យតេ អនេន បរេ ហនិតុន្តិ បទំ, អាវុធំ, បទានិ ហត្ថេសុ យេសំ តេ បទហត្ថាតិ ភិន្នាធិករណោ ពាហិរត្ថសមាសោ យថា ‘‘វជិរបាណី’’តិ។ បត្តិបទាតិ-សទ្ទោ អនត្ថន្តរា, មនុស្សសេនាយ អធិវចនំ។
1572.Catuposoti cattāro posā yassāti viggaho. Catusaccavibhāvināti catunnaṃ ariyasaccānaṃ desakena bhagavatā. Padahatthāti āvudhahatthā. Pajjate gamyate anena pare hanitunti padaṃ, āvudhaṃ, padāni hatthesu yesaṃ te padahatthāti bhinnādhikaraṇo bāhiratthasamāso yathā ‘‘vajirapāṇī’’ti. Pattipadāti-saddo anatthantarā, manussasenāya adhivacanaṃ.
១៥៧៣. ចតុរង្គសមាយុត្តាតិ ចតូហិ អង្គេហិ អវយវេហិ សមាយុត្តាតិ វិគ្គហោ។
1573.Caturaṅgasamāyuttāti catūhi aṅgehi avayavehi samāyuttāti viggaho.
១៥៧៤. ហត្ថិអាទីសូតិ យថាវុត្តលក្ខណហត្ថិអស្សរថបទាតិនាមកេសុ ចតូសុ អង្គេសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ។ ឯកេកន្តិ ឯកេកំ អង្គំ។ ឯតេសុ អវកំសតោ ឯកំ បុរិសារុឡ្ហមបិ ហត្ថិញ្ច តថា អស្សញ្ច ឯកំ បទហត្ថបុរិសញ្ច ឯកមេកំ កត្វា អាហ ‘‘ឯកេកំ ទស្សនត្ថាយ គច្ឆតោ’’តិ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តមសោ ឯកបុរិសារុឡ្ហំ ឯកម្បិ ហត្ថិម្បី’’តិអាទិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣១៥)។ អនុយ្យុត្តេបីតិ សង្គាមំ វិនា អញ្ញេន ការណេន និក្ខន្តេ។ យថាហ ‘‘អនុយ្យុត្តា នាម រាជា ឧយ្យានំ វា នទិំ វា គច្ឆតិ, ឯវំ អនុយ្យុត្តា ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣១៥)។
1574.Hatthiādīsūti yathāvuttalakkhaṇahatthiassarathapadātināmakesu catūsu aṅgesu, niddhāraṇe bhummaṃ. Ekekanti ekekaṃ aṅgaṃ. Etesu avakaṃsato ekaṃ purisāruḷhamapi hatthiñca tathā assañca ekaṃ padahatthapurisañca ekamekaṃ katvā āha ‘‘ekekaṃ dassanatthāya gacchato’’ti. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antamaso ekapurisāruḷhaṃ ekampi hatthimpī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 315). Anuyyuttepīti saṅgāmaṃ vinā aññena kāraṇena nikkhante. Yathāha ‘‘anuyyuttā nāma rājā uyyānaṃ vā nadiṃ vā gacchati, evaṃ anuyyuttā hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 315).
១៥៧៥. សម្បត្តន្តិ ឯត្ថ ‘‘សេន’’ន្តិ បករណតោ លព្ភតិ។ អាបទាសូតិ ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយេ សតិ ‘‘ឯត្ថ គតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ គច្ឆតោ អនាបត្តិ។ តថារូបេ បច្ចយេ គិលានាវលោកនាទិកេ គមនានុរូបបច្ចយេ សតិ អនាបត្តីតិ យោជនា។
1575.Sampattanti ettha ‘‘sena’’nti pakaraṇato labbhati. Āpadāsūti jīvitabrahmacariyantarāye sati ‘‘ettha gato muccissāmī’’ti gacchato anāpatti. Tathārūpe paccaye gilānāvalokanādike gamanānurūpapaccaye sati anāpattīti yojanā.
ឧយ្យុត្តកថាវណ្ណនា។
Uyyuttakathāvaṇṇanā.
១៥៧៦-៧. ‘‘សិយា ច តស្ស ភិក្ខុនោ កោចិទេវ បច្ចយោ សេនំ គមនាយ, ទិរត្តតិរត្តំ តេន ភិក្ខុនា សេនាយ វសិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៣១៨) អនុញ្ញាតត្តា កេនចិ ករណីយេន សង្គាមត្ថំ ឧយ្យុត្តាយ សេនាយ ទិរត្តតិរត្តំ បដិបាដិយា វសិត្វា ចតុត្ថរត្តិយំ វសន្តស្ស បន ភិក្ខុនោ អាបត្តិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ចតុត្ថេ’’តិអាទិ។ អនាបត្តិវារេ ‘‘គិលានោ វសតី’’តិ (បាចិ. ៣២១) វុត្តត្តា អាហ ‘‘អរោគវា’’តិ។ សេនាយាតិ ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន វា សញ្ចរណបរិយន្តេន វា សេនា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា, ឯវំ បរិច្ឆិន្នាយ សេនាយ អន្តោវាតិ អត្ថោ។
1576-7. ‘‘Siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tena bhikkhunā senāya vasitabba’’nti (pāci. 318) anuññātattā kenaci karaṇīyena saṅgāmatthaṃ uyyuttāya senāya dirattatirattaṃ paṭipāṭiyā vasitvā catuttharattiyaṃ vasantassa pana bhikkhuno āpattiṃ dassetumāha ‘‘catutthe’’tiādi. Anāpattivāre ‘‘gilāno vasatī’’ti (pāci. 321) vuttattā āha ‘‘arogavā’’ti. Senāyāti ettha parikkhepārahaṭṭhānena vā sañcaraṇapariyantena vā senā paricchinditabbā, evaṃ paricchinnāya senāya antovāti attho.
តិកបាចិត្តិយន្តិ ‘‘អតិរេកតិរត្តេ អតិរេកសញ្ញី, វេមតិកោ, ឩនកសញ្ញី សេនាយ វសតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣២០) បាចិត្តិយត្តយំ វុត្តំ។
Tikapācittiyanti ‘‘atirekatiratte atirekasaññī, vematiko, ūnakasaññī senāya vasati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 320) pācittiyattayaṃ vuttaṃ.
សេនាវាសកថាវណ្ណនា។
Senāvāsakathāvaṇṇanā.
១៥៨០. ឧយ្យោធិកំ នាម សង្គាមដ្ឋានំ។ យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា ឯត្ថ យុជ្ឈន្តីតិ ឧយ្យោធិកំ, សម្បហារដ្ឋានស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២២)។ ពលគ្គន្តិ ‘‘ឯត្តកា ហត្ថី’’តិអាទិនា (បាចិ. ៣២៤) បទភាជនាគតនយេន ពលស្ស គណនដ្ឋានំ ពលគ្គំ។ យថាហ ‘‘ពលស្ស អគ្គំ ជានន្តិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គំ, ពលគណនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២២)។ សេនាព្យូហន្តិ ‘‘ឥតោ ហត្ថី ហោន្តុ, ឥតោ អស្សា, ឥតោ រថា, ឥតោ បត្តី ហោន្តូ’’តិ (បាចិ. ៣២៤) បទភាជនេ វុត្តសេនាសន្និវេសដ្ឋានំ សេនាព្យូហំ។ យថាហ ‘‘សេនាយ វិយូហំ សេនាព្យូហំ, សេនាសន្និវេសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២២)។
1580.Uyyodhikaṃ nāma saṅgāmaṭṭhānaṃ. Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘uggantvā uggantvā ettha yujjhantīti uyyodhikaṃ, sampahāraṭṭhānassetaṃ adhivacana’’nti (pāci. aṭṭha. 322). Balagganti ‘‘ettakā hatthī’’tiādinā (pāci. 324) padabhājanāgatanayena balassa gaṇanaṭṭhānaṃ balaggaṃ. Yathāha ‘‘balassa aggaṃ jānanti etthāti balaggaṃ, balagaṇanaṭṭhānanti attho’’ti (pāci. aṭṭha. 322). Senābyūhanti ‘‘ito hatthī hontu, ito assā, ito rathā, ito pattī hontū’’ti (pāci. 324) padabhājane vuttasenāsannivesaṭṭhānaṃ senābyūhaṃ. Yathāha ‘‘senāya viyūhaṃ senābyūhaṃ, senāsannivesassetaṃ adhivacana’’nti (pāci. aṭṭha. 322).
១៥៨១. បុរិមេតិ អនន្តរសិក្ខាបទេ។ ‘‘ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី’’ឥតិ យោ ហត្ថី វុត្តោតិ យោជនា។ តេនាតិ តេន ហត្ថិនា ហេតុភូតេន។
1581.Purimeti anantarasikkhāpade. ‘‘Dvādasapuriso hatthī’’iti yo hatthī vuttoti yojanā. Tenāti tena hatthinā hetubhūtena.
១៥៨២. ‘‘សេសេសូ’’តិ ឥមិនា អស្សានីករថានីកបត្តានីកា គហិតា។ បត្តានីកំ នាម ‘‘ចត្តារោ បុរិសា បទហត្ថា បត្តី បច្ឆិមំ បត្តានីក’’ន្តិ (បាចិ. ៣២៤) សេនង្គេសុ បដិនិទ្ទេសេន និព្ពិសេសំ កត្វា វុត្តំ។ តិណ្ណន្តិ ឯតេសំ ឧយ្យុត្តាទីនំ។
1582.‘‘Sesesū’’ti iminā assānīkarathānīkapattānīkā gahitā. Pattānīkaṃ nāma ‘‘cattāro purisā padahatthā pattī pacchimaṃ pattānīka’’nti (pāci. 324) senaṅgesu paṭiniddesena nibbisesaṃ katvā vuttaṃ. Tiṇṇanti etesaṃ uyyuttādīnaṃ.
ឧយ្យោធិកកថាវណ្ណនា។
Uyyodhikakathāvaṇṇanā.
អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ។
Acelakavaggo pañcamo.
១៥៨៣. បិដ្ឋាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បូវាទិំ សង្គណ្ហាតិ។ យថាហ ‘‘សុរា នាម បិដ្ឋសុរា បូវសុរា ឱទនសុរា កិណ្ណបក្ខិត្តា សម្ភារសំយុត្តា’’តិ (បាចិ. ៣២៨)។ ឯត្ថ ច បិដ្ឋំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា តជ្ជំ ឧទកំ ទត្វា បក្ខិបិត្វា កតា បិដ្ឋសុរា។ ឯវំ បូវេ, ឱទនេ ច ភាជនេ បក្ខិបិត្វា តជ្ជំ ឧទកំ ទត្វា មទ្ទិត្វា កតា ‘‘បូវសុរា, ឱទនសុរា’’តិ វុច្ចតិ។ ‘‘កិណ្ណា’’តិ បន តស្សា សុរាយ ពីជំ វុច្ចតិ, យេ ‘‘សុរាមោទកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ, តេ បក្ខិបិត្វា កតា កិណ្ណបក្ខិត្តា។ ហរីតកិសាសបាទិនានាសម្ភារេហិ សំយោជិតា សម្ភារសំយុត្តា។
1583.Piṭṭhādīhīti ettha ādi-saddena pūvādiṃ saṅgaṇhāti. Yathāha ‘‘surā nāma piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttā’’ti (pāci. 328). Ettha ca piṭṭhaṃ bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā pakkhipitvā katā piṭṭhasurā. Evaṃ pūve, odane ca bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā ‘‘pūvasurā, odanasurā’’ti vuccati. ‘‘Kiṇṇā’’ti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye ‘‘surāmodakā’’tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā. Harītakisāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā.
បុប្ផាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ផលាទីនំ គហណំ។ យថាហ ‘‘មេរយោ នាម បុប្ផាសវោ ផលាសវោ មធ្វាសវោ គុឡាសវោ សម្ភារសំយុត្តោ’’តិ (បាចិ. ៣២៨)។ តត្ថ ច បុប្ផាសវោ នាម មធុកបុប្ផាទីនំ ជាតិរសកតោ ចេវ តាលនាឡិកេរបុប្ផានញ្ច រសោ ចិរបរិវាសិតោ។ ផលាសវោ បន មុទ្ទិកាបនសផលាទីនិ មទ្ទិត្វា តេសំ រសេន កតោ។ មធ្វាសវោ នាម មុទ្ទិកានំ ជាតិរសេន កតោ។ មក្ខិកាមធុនាបិ ករីយតីតិ វទន្តិ។ ឧច្ឆុរសោ គុឡាសវោ។ ហរីតកាមលកកដុកភណ្ឌាទិនានាសម្ភារានំ រសោ ចិរបរិវាសិតោ សម្ភារសំយុត្តោ។ អាសវោ មេរយំ ហោតីតិ យោជនា។
Pupphādīhīti ettha ādi-saddena phalādīnaṃ gahaṇaṃ. Yathāha ‘‘merayo nāma pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyutto’’ti (pāci. 328). Tattha ca pupphāsavo nāma madhukapupphādīnaṃ jātirasakato ceva tālanāḷikerapupphānañca raso ciraparivāsito. Phalāsavo pana muddikāpanasaphalādīni madditvā tesaṃ rasena kato. Madhvāsavo nāma muddikānaṃ jātirasena kato. Makkhikāmadhunāpi karīyatīti vadanti. Ucchuraso guḷāsavo. Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito sambhārasaṃyutto. Āsavo merayaṃ hotīti yojanā.
១៥៨៤. ពីជតោ បដ្ឋាយាតិ សម្ភារេ បដិយាទិត្វា ចាដិយំ បក្ខិត្តកាលតោ បដ្ឋាយ តាលនាឡិកេរាទីនំ បុប្ផរសេ បុប្ផតោ គឡិតាភិនវកាលតោយេវ ច បដ្ឋាយ។ បិវន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘កុសគ្គេនា’’តិបិ សេសោ។ ឧភយម្បិ ចាតិ សុរំ, មេរយញ្ចាតិ ឧភយម្បិ។ ពីជតោ បន បដ្ឋាយ កុសគ្គេន បិវន្តស្សបិ ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ។ បយោគពាហុល្លេន អាបត្តិពាហុល្លំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បយោគេ ច បយោគេ ចា’’តិ។ ឥទញ្ច វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា បិវន្តស្ស ភិក្ខុនោ បយោគេ ច បយោគេ ច បាចិត្តិយំ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ។ យថាហ ‘‘វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា បិវតោ បយោគគណនាយ អាបត្តិយោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៨)។ ឯកេនេវ បយោគេន ពហុម្បិ បិវន្តស្ស ឯកំ ឯវ អាបត្តិំ ព្យតិរេកតោ ទីបេតិ។ យថាហ ‘‘ឯកេន បន បយោគេន ពហុម្បិ បិវន្តស្ស ឯកា អាបត្តី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៨)។
1584.Bījato paṭṭhāyāti sambhāre paṭiyāditvā cāṭiyaṃ pakkhittakālato paṭṭhāya tālanāḷikerādīnaṃ puppharase pupphato gaḷitābhinavakālatoyeva ca paṭṭhāya. Pivantassāti ettha ‘‘kusaggenā’’tipi seso. Ubhayampi cāti suraṃ, merayañcāti ubhayampi. Bījato pana paṭṭhāya kusaggena pivantassapi bhikkhuno pācittiyaṃ hotīti yojetabbaṃ. Payogabāhullena āpattibāhullaṃ dassetumāha ‘‘payoge ca payoge cā’’ti. Idañca vicchinditvā vicchinditvā pivantassa bhikkhuno payoge ca payoge ca pācittiyaṃ hotīti yojetabbaṃ. Yathāha ‘‘vicchinditvā vicchinditvā pivato payogagaṇanāya āpattiyo’’ti (pāci. aṭṭha. 328). Ekeneva payogena bahumpi pivantassa ekaṃ eva āpattiṃ byatirekato dīpeti. Yathāha ‘‘ekena pana payogena bahumpi pivantassa ekā āpattī’’ti (pāci. aṭṭha. 328).
១៥៨៥. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘មជ្ជេ មជ្ជសញ្ញី, មជ្ជេ វេមតិកោ, មជ្ជេ អមជ្ជសញ្ញី បិវតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣២៨) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។
1585.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘majje majjasaññī, majje vematiko, majje amajjasaññī pivati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 328) tikapācittiyaṃ vuttaṃ.
១៥៨៦. ‘‘អនាបត្តិ នមជ្ជំ ហោតិ មជ្ជវណ្ណំ មជ្ជគន្ធំ មជ្ជរសំ, តំ បិវតី’’តិ (បាចិ. ៣២៨) វុត្តត្តា អាហ ‘‘អមជ្ជំ មជ្ជវណ្ណ’’ន្តិអាទិ។ អរិដ្ឋំ នាម អាមលកផលរសាទីហិ កតោ អាសវវិសេសោ។ លោណសោវីរកំ នាម អដ្ឋកថាយំ –
1586. ‘‘Anāpatti namajjaṃ hoti majjavaṇṇaṃ majjagandhaṃ majjarasaṃ, taṃ pivatī’’ti (pāci. 328) vuttattā āha ‘‘amajjaṃ majjavaṇṇa’’ntiādi. Ariṭṭhaṃ nāma āmalakaphalarasādīhi kato āsavaviseso. Loṇasovīrakaṃ nāma aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ហរីតកាមលកវិភីតកកសាវេ, សព្ពធញ្ញានិ, សព្ពអបរណ្ណានិ, សត្តន្នម្បិ ធញ្ញានំ ឱទនំ, កទលិផលាទីនិ សព្ពផលានិ, វេត្តកេតកខជ្ជូរិកឡីរាទយោ សព្ពកឡីរេ, មច្ឆមំសខណ្ឌានិ, អនេកានិ ច មធុផាណិតសិន្ធវលោណតិកដុកាទីនិ ភេសជ្ជានិ បក្ខិបិត្វា កុម្ភិមុខំ លិម្បិត្វា ឯកំ វា ទ្វេ វា តីណិ វា សំវច្ឆរានិ ឋបេន្តិ, តំ បរិបច្ចិត្វា ជម្ពុរសវណ្ណំ ហោតិ។ វាតកាសកុដ្ឋបណ្ឌុភគន្ទលាទីនញ្ច សិនិទ្ធភោជនភុត្តានញ្ច ឧត្តរបានំ ភត្តជីរណកភេសជ្ជំ តាទិសំ នត្ថិ។ តំ បនេតំ ភិក្ខូនំ បច្ឆាភត្តម្បិ វដ្ដតិ, គិលានានំ បាកតិកមេវ។ អគិលានានំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ បានបរិភោគេនា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៩២) –
‘‘Harītakāmalakavibhītakakasāve, sabbadhaññāni, sabbaaparaṇṇāni, sattannampi dhaññānaṃ odanaṃ, kadaliphalādīni sabbaphalāni, vettaketakakhajjūrikaḷīrādayo sabbakaḷīre, macchamaṃsakhaṇḍāni, anekāni ca madhuphāṇitasindhavaloṇatikaṭukādīni bhesajjāni pakkhipitvā kumbhimukhaṃ limpitvā ekaṃ vā dve vā tīṇi vā saṃvaccharāni ṭhapenti, taṃ paripaccitvā jamburasavaṇṇaṃ hoti. Vātakāsakuṭṭhapaṇḍubhagandalādīnañca siniddhabhojanabhuttānañca uttarapānaṃ bhattajīraṇakabhesajjaṃ tādisaṃ natthi. Taṃ panetaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattampi vaṭṭati, gilānānaṃ pākatikameva. Agilānānaṃ pana udakasambhinnaṃ pānaparibhogenā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.192) –
វិភាវិតោ ភេសជ្ជវិសេសោ។ សុត្តំ នាម អនេកេហិ ភេសជ្ជេហិ អភិសង្ខតោ អមជ្ជភូតោ អាសវវិសេសោ។
Vibhāvito bhesajjaviseso. Suttaṃ nāma anekehi bhesajjehi abhisaṅkhato amajjabhūto āsavaviseso.
១៥៨៧. វាសគាហាបនត្ថាយាតិ សុគន្ធិភាវគាហាបនត្ថំ។ ឦសកន្តិ មជ្ជវណ្ណគន្ធរសា យថា ន បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ អប្បមត្តកំ។ យថាហ ‘‘អនតិក្ខិត្តមជ្ជេយេវ អនាបត្តិ។ យំ បន អតិក្ខិត្តមជ្ជំ ហោតិ, យត្ថ មជ្ជស្ស វណ្ណគន្ធរសា បញ្ញាយន្តិ, តស្មិំ អាបត្តិយេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩)។ សូបាទីនំ តុ បាកេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន មំសបាកាទយោ សង្គហិតា។ យថាហ ‘‘សូបសម្បាកេ មំសសម្បាកេ តេលសម្បាកេ’’តិ (បាចិ. ៣២៨)។
1587.Vāsagāhāpanatthāyāti sugandhibhāvagāhāpanatthaṃ. Īsakanti majjavaṇṇagandharasā yathā na paññāyanti, evaṃ appamattakaṃ. Yathāha ‘‘anatikkhittamajjeyeva anāpatti. Yaṃ pana atikkhittamajjaṃ hoti, yattha majjassa vaṇṇagandharasā paññāyanti, tasmiṃ āpattiyevā’’ti (pāci. aṭṭha. 329). Sūpādīnaṃ tu pāketi ettha ādi-saddena maṃsapākādayo saṅgahitā. Yathāha ‘‘sūpasampāke maṃsasampāke telasampāke’’ti (pāci. 328).
១៥៨៨. វត្ថុអជាននា អចិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ។ យថាហ ‘‘វត្ថុអជាននតាយ ចេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩)។ វត្ថុអជាននតា ច នាម ‘‘មជ្ជ’’ន្តិ អជាននភាវោ។ ឥទន្តិ ឥទំ សិក្ខាបទំ។ ច-សទ្ទេន អញ្ញានិ ច គិរគ្គសមជ្ជាទិសិក្ខាបទានិ សមុច្ចិនោតិ។ អកុសលេនេវាតិ អកុសលចិត្តេនេវ។ បានតោតិ បាតព្ពតោ។ លោកវជ្ជកន្តិ សាធុលោកេន វជ្ជេតព្ពន្តិ អត្ថោ។ លោកវជ្ជមេវ លោកវជ្ជកំ។
1588. Vatthuajānanā acittanti sambandho. Yathāha ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā’’ti (pāci. aṭṭha. 329). Vatthuajānanatā ca nāma ‘‘majja’’nti ajānanabhāvo. Idanti idaṃ sikkhāpadaṃ. Ca-saddena aññāni ca giraggasamajjādisikkhāpadāni samuccinoti. Akusalenevāti akusalacitteneva. Pānatoti pātabbato. Lokavajjakanti sādhulokena vajjetabbanti attho. Lokavajjameva lokavajjakaṃ.
ននុ ចេត្ថ វត្ថុអជាននតាយ អចិត្តកត្តេ តំវត្ថុអជាននំ កុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គិនោបិ សម្ភវតិ, កស្មា ‘‘អកុសលេនេវ បានតោ លោកវជ្ជក’’ន្តិ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – យស្មា អមជ្ជសញ្ញាយ បិវតោ, មជ្ជសញ្ញាយ ច បិវតោ មជ្ជំ វត្ថុនិយាមេន កិលេសុប្បត្តិយាវ បច្ចយោ ហោតិ, យថា មជ្ជំ បីតំ អជានន្តស្សាបិ អកុសលានមេវ បច្ចយោ ហោតិ, ន កុសលានំ, តថា អជ្ឈោហរណកាលេបិ វត្ថុនិយាមេន អកុសលស្សេវ បច្ចយោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អកុសលេនេវ បានតោ លោកវជ្ជក’’ន្តិ។ យថា តំ និឡិនិជាតកេ (ជា. ២.១៨.១ អាទយោ; ជា. អដ្ឋ. ៥.១៨.១ អាទយោ) ភេសជ្ជសញ្ញាយ ឥត្ថិយា មគ្គេ អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស កុមារស្ស ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘តស្សា មគ្គេ មេថុនំ បដិសេវាមី’’តិ វា សញ្ញាយ អភាវេបិ កាមរាគុប្បត្តិយា សីលាទិគុណបរិហានិ វត្ថុនិយាមតោ ច អហោសិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពោ។
Nanu cettha vatthuajānanatāya acittakatte taṃvatthuajānanaṃ kusalābyākatacittasamaṅginopi sambhavati, kasmā ‘‘akusaleneva pānato lokavajjaka’’nti vuttanti? Vuccate – yasmā amajjasaññāya pivato, majjasaññāya ca pivato majjaṃ vatthuniyāmena kilesuppattiyāva paccayo hoti, yathā majjaṃ pītaṃ ajānantassāpi akusalānameva paccayo hoti, na kusalānaṃ, tathā ajjhoharaṇakālepi vatthuniyāmena akusalasseva paccayo hotīti katvā vuttaṃ ‘‘akusaleneva pānato lokavajjaka’’nti. Yathā taṃ niḷinijātake (jā. 2.18.1 ādayo; jā. aṭṭha. 5.18.1 ādayo) bhesajjasaññāya itthiyā magge aṅgajātaṃ pavesentassa kumārassa ‘‘itthī’’ti vā ‘‘tassā magge methunaṃ paṭisevāmī’’ti vā saññāya abhāvepi kāmarāguppattiyā sīlādiguṇaparihāni vatthuniyāmato ca ahosi, evamidhāpi daṭṭhabbo.
កេចិ បន ‘‘អកុសលេនេវ បានតោ’’តិ ឥទំ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកបក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញថា បាណាតិបាតាទីសុបិ អតិប្បសង្គោតិ មញ្ញមានា ពហុការណំ, និយមនញ្ច ទស្សេសុំ។ វិនយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩), បន ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. សិក្ខាបទវណ្ណនា), វិភង្គដ្ឋកថាទីសុ ច ‘‘តិចិត្ត’’ន្តិ អវត្វា ‘‘អកុសលចិត្ត’’មិច្ចេវ វុត្តត្តា, សិក្ខាបទស្ស សាមញ្ញលក្ខណំ ទស្សេន្តេន បក្ខន្តរលក្ខណទស្សនស្ស អយុត្តត្តា ច អដ្ឋកថាសុ យថារុតវសេនេវ អត្ថគ្គហណេ ច កស្សចិ វិរោធស្ស អសម្ភវតោ សចិត្តកបក្ខមេវ សន្ធាយ អកុសលចិត្តតា, លោកវជ្ជតា ចេត្ថ ន វត្តព្ពា។ ‘‘វត្ថុំ ជានិត្វាបិ អជានិត្វាបិ មជ្ជំ បិវតោ ភិក្ខុស្ស បាចិត្តិយំ។ សាមណេរស្ស បន ជានិត្វាវ បិវតោ សីលភេទោ, ន អជានិត្វា’’តិ (មាហាវ. អដ្ឋ. ១០៨ អត្ថតោ សមានំ) យំ វុត្តំ, តត្ថ ការណំ មគ្គិតព្ពំ។ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ពុទ្ធានមេវ វិសយត្តា ន តំ មគ្គិតព្ពំ, យថាបញ្ញត្តេយេវ វត្តិតព្ពំ។ ឥទំ បន សិក្ខាបទំ អកុសលចិត្តំ, សុខោបេក្ខាវេទនានំ វសេន ទុវេទនញ្ច ហោតិ។ វិនយដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣២៩), បន មាតិកដ្ឋកថាយញ្ច (កង្ខា. អដ្ឋ. សុរាបានសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘តិវេទន’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ, ខុទ្ទកបាឋវណ្ណនាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. សិក្ខាបទវណ្ណនា), វិភង្គដ្ឋកថាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៧០៣ អាទយោ) ច ‘‘សុខមជ្ឈត្តវេទនាវសេន ទុវេទន’’ន្តិ ច ‘‘លោភមោហមូលវសេន ទ្វិមូលក’’ន្តិ ច វុត្តត្តា សោ ‘‘បមាទបាឋោ’’តិ គហេតព្ពោ។
Keci pana ‘‘akusaleneva pānato’’ti idaṃ imassa sikkhāpadassa sacittakapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ, aññathā pāṇātipātādīsupi atippasaṅgoti maññamānā bahukāraṇaṃ, niyamanañca dassesuṃ. Vinayaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 329), pana khuddakapāṭhaṭṭhakathāyaṃ (khu. pā. aṭṭha. sikkhāpadavaṇṇanā), vibhaṅgaṭṭhakathādīsu ca ‘‘ticitta’’nti avatvā ‘‘akusalacitta’’micceva vuttattā, sikkhāpadassa sāmaññalakkhaṇaṃ dassentena pakkhantaralakkhaṇadassanassa ayuttattā ca aṭṭhakathāsu yathārutavaseneva atthaggahaṇe ca kassaci virodhassa asambhavato sacittakapakkhameva sandhāya akusalacittatā, lokavajjatā cettha na vattabbā. ‘‘Vatthuṃ jānitvāpi ajānitvāpi majjaṃ pivato bhikkhussa pācittiyaṃ. Sāmaṇerassa pana jānitvāva pivato sīlabhedo, na ajānitvā’’ti (māhāva. aṭṭha. 108 atthato samānaṃ) yaṃ vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ maggitabbaṃ. Sikkhāpadapaññattiyā buddhānameva visayattā na taṃ maggitabbaṃ, yathāpaññatteyeva vattitabbaṃ. Idaṃ pana sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ, sukhopekkhāvedanānaṃ vasena duvedanañca hoti. Vinayaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 329), pana mātikaṭṭhakathāyañca (kaṅkhā. aṭṭha. surāpānasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tivedana’’nti pāṭho dissati, khuddakapāṭhavaṇṇanāya (khu. pā. aṭṭha. sikkhāpadavaṇṇanā), vibhaṅgaṭṭhakathādīsu (vibha. aṭṭha. 703 ādayo) ca ‘‘sukhamajjhattavedanāvasena duvedana’’nti ca ‘‘lobhamohamūlavasena dvimūlaka’’nti ca vuttattā so ‘‘pamādapāṭho’’ti gahetabbo.
សុរាបានកថាវណ្ណនា។
Surāpānakathāvaṇṇanā.
១៥៨៩. យេន កេនចិ អង្គេនាតិ អង្គុលិអាទិនា យេន កេនចិ សរីរាវយវេន។ ហសាធិប្បាយិនោតិ ហសេ អធិប្បាយោ ហសាធិប្បាយោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វិគ្គហោ, តស្ស, ឥមិនា កីឡាធិប្បាយរហិតស្ស អនាបត្តិំ ព្យតិរេកតោ ទីបេតិ។ វក្ខតិ ច ‘‘អនាបត្តិ នហសាធិប្បាយស្សា’’តិ។ ផុសតោ ផុសន្តស្ស។
1589.Yenakenaci aṅgenāti aṅguliādinā yena kenaci sarīrāvayavena. Hasādhippāyinoti hase adhippāyo hasādhippāyo, so etassa atthīti viggaho, tassa, iminā kīḷādhippāyarahitassa anāpattiṃ byatirekato dīpeti. Vakkhati ca ‘‘anāpatti nahasādhippāyassā’’ti. Phusato phusantassa.
១៥៩០. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេសុ។ កាយបដិពទ្ធាទិកេ នយេតិ ‘‘កាយេន កាយបដិពទ្ធំ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិឯវមាទិនា (បាចិ. ៣៣២) ទស្សិតេ នយេ។ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តីណិ ទុក្កដានិ វុត្តានីតិ អាហ ‘‘តថេវានុបសម្បន្នេ, ទីបិតំ តិកទុក្កដ’’ន្តិ។ ឯត្ថ ច ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយស្ស វុត្តភាវោ ទីបិតោ ហោតិ។ យថា ឧបសម្បន្នេ តិកបាចិត្តិយំ ទីបិតំ, តថេវ អនុបសម្បន្នេ តិកទុក្កដំ ទីបិតន្តិ យោជនា។
1590.Sabbatthāti sabbesu upasampannānupasampannesu. Kāyapaṭibaddhādike nayeti ‘‘kāyena kāyapaṭibaddhaṃ āmasati, āpatti dukkaṭassā’’tievamādinā (pāci. 332) dassite naye. Anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tīṇi dukkaṭāni vuttānīti āha ‘‘tathevānupasampanne, dīpitaṃ tikadukkaṭa’’nti. Ettha ca ‘‘tathevā’’ti iminā upasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikapācittiyassa vuttabhāvo dīpito hoti. Yathā upasampanne tikapācittiyaṃ dīpitaṃ, tatheva anupasampanne tikadukkaṭaṃ dīpitanti yojanā.
១៥៩១. ឯត្ថ…បេ.… ភិក្ខុនីតិ ឯត្ថ ភិក្ខុបិ ភិក្ខុនិយា អនុបសម្បន្នដ្ឋានេ ឋិតោតិ វេទិតព្ពោ។
1591.Ettha…pe… bhikkhunīti ettha bhikkhupi bhikkhuniyā anupasampannaṭṭhāne ṭhitoti veditabbo.
១៥៩២. នហសាធិប្បាយស្ស ផុសតោតិ ហសាធិប្បាយំ វិនា វន្ទនាទីសុ បាទាទិសរីរាវយវេន បរំ ផុសន្តស្ស។ កិច្ចេ សតីតិ បិដ្ឋិបរិកម្មាទិកិច្ចេ សតិ។
1592.Nahasādhippāyassa phusatoti hasādhippāyaṃ vinā vandanādīsu pādādisarīrāvayavena paraṃ phusantassa. Kicce satīti piṭṭhiparikammādikicce sati.
អង្គុលិបតោទកកថាវណ្ណនា។
Aṅgulipatodakakathāvaṇṇanā.
១៥៩៣. ជលេតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបរិគោប្ផកេ’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘ឧបរិគោប្ផកេ ឧទកេ’’តិ (បាចិ. ៣៣៧)។ និមុជ្ជនាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឧម្មុជ្ជនប្លវនានិ គហិតានិ។ យថាហ ‘‘ឧបរិគោប្ផកេ ឧទកេ ហសាធិប្បាយោ និមុជ្ជតិ វា ឧម្មុជ្ជតិ វា បលវតិ វា’’តិ (បាចិ. ៣៣៧)។ ‘‘កេវល’’ន្តិ ឥមិនា នហានាទិកិច្ចេន ឱតរន្តស្ស អនាបត្តីតិ ទីបេតិ។
1593.Jaleti ettha ‘‘uparigopphake’’ti seso. Yathāha ‘‘uparigopphake udake’’ti (pāci. 337). Nimujjanādīnanti ettha ādi-saddena ummujjanaplavanāni gahitāni. Yathāha ‘‘uparigopphake udake hasādhippāyo nimujjati vā ummujjati vā palavati vā’’ti (pāci. 337). ‘‘Kevala’’nti iminā nahānādikiccena otarantassa anāpattīti dīpeti.
១៥៩៤. ឧបរិគោប្ផកេ ជលេតិ គោប្ផកានំ ឧបរិភាគប្បមាណេ ជលេ។ និមុជ្ជេយ្យបិ វាតិ អន្តោជលំ បវិសន្តោ និមុជ្ជេយ្យ វា។ តរេយ្យ វាតិ ប្លវេយ្យ វា។
1594.Uparigopphake jaleti gopphakānaṃ uparibhāgappamāṇe jale. Nimujjeyyapi vāti antojalaṃ pavisanto nimujjeyya vā. Tareyya vāti plaveyya vā.
១៥៩៥-៦. អន្តោយេវោទកេ និមុជ្ជិត្វាន គច្ឆតោ តស្ស ហត្ថបាទបយោគេហិ បាចិត្តិំ បរិទីបយេតិ យោជនា។
1595-6. Antoyevodake nimujjitvāna gacchato tassa hatthapādapayogehi pācittiṃ paridīpayeti yojanā.
១៥៩៧. ហត្ថាទិសកលសរីរាវយវំ សង្គណ្ហិតុំ ‘‘យេន យេនា’’តិ អនិយមាមេឌិតមាហ។ ជលំ តរតោ ភិក្ខុនោ យេន យេន បន អង្គេន តរណំ ហោតីតិ យោជនា។
1597. Hatthādisakalasarīrāvayavaṃ saṅgaṇhituṃ ‘‘yena yenā’’ti aniyamāmeḍitamāha. Jalaṃ tarato bhikkhuno yena yena pana aṅgena taraṇaṃ hotīti yojanā.
១៥៩៨. តរុតោ វាបីតិ រុក្ខតោបិ វា។ តិកបាចិត្តិយន្តិ ឧទកេ ហសធម្មេ ហសធម្មសញ្ញិវេមតិកអហសធម្មសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ។ ‘‘តិកទុក្កដ’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ, ‘‘ឧទកេ អហសធម្មេ ហសធម្មសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស។ ឧទកេ អហសធម្មេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៣៨) វត្វា ‘‘ឧទកេ អហសធម្មេ អហសធម្មសញ្ញី, អនាបត្តី’’តិ (បាចិ. ៣៣៨) តតិយវិកប្បេ បាឡិយំ អនាបត្តិ វុត្តាតិ សោ បមាទបាឋោ, ‘‘ទ្វិកទុក្កដ’’ន្តិ បាឋោយេវ គហេតព្ពោ។
1598.Taruto vāpīti rukkhatopi vā. Tikapācittiyanti udake hasadhamme hasadhammasaññivematikaahasadhammasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ. ‘‘Tikadukkaṭa’’nti pāṭho dissati, ‘‘udake ahasadhamme hasadhammasaññī, āpatti dukkaṭassa. Udake ahasadhamme vematiko, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 338) vatvā ‘‘udake ahasadhamme ahasadhammasaññī, anāpattī’’ti (pāci. 338) tatiyavikappe pāḷiyaṃ anāpatti vuttāti so pamādapāṭho, ‘‘dvikadukkaṭa’’nti pāṭhoyeva gahetabbo.
១៥៩៩. នាវំ តីរេ ឧស្សារេន្តោបិ វាតិ សម្ពន្ធោ។ ឧស្សារេន្តោតិ តីរមារោបេន្តោ។ ‘‘កីឡតី’’តិ ឥទំ ‘‘បាជេន្តោ’’តិ ឥមិនាបិ យោជេតព្ពំ។
1599. Nāvaṃ tīre ussārentopi vāti sambandho. Ussārentoti tīramāropento. ‘‘Kīḷatī’’ti idaṃ ‘‘pājento’’ti imināpi yojetabbaṃ.
១៦០០. កថលាយ វាតិ ខុទ្ទកកបាលិកាយ វា។ ឧទកន្តិ ឯត្ថ ‘‘ភាជនគតំ វា’’តិ សេសោ។ ‘‘ភាជនគតំ ឧទកំ វា’’តិ (បាចិ. ៣៣៨) ហិ បទភាជនេ វុត្តំ។
1600.Kathalāya vāti khuddakakapālikāya vā. Udakanti ettha ‘‘bhājanagataṃ vā’’ti seso. ‘‘Bhājanagataṃ udakaṃ vā’’ti (pāci. 338) hi padabhājane vuttaṃ.
១៦០១. កញ្ចិកំ វាតិ ធញ្ញរសំ វា។ អបិ-សទ្ទោ ‘‘ខីរំ វា តក្កំ វា រជនំ វា បស្សាវំ វា’’តិ (បាចិ. ៣៣៨) បាឡិយំ អាគតេ សម្បិណ្ឌេតិ។ ចិក្ខល្លំ វាបីតិ ឧទកកទ្ទមំ វា។ ឯត្ថ វិសេសជោតកេន អបិ-សទ្ទេន ‘‘អបិច ឧបរិគោប្ផកេ វុត្តានិ ឧម្មុជ្ជនាទីនិ ឋបេត្វា អញ្ញេន យេន កេនចិ អាការេន ឧទកំ ឱតរិត្វា វា អនោតរិត្វា វា យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ ឧទកំ អន្តមសោ ពិន្ទុំ គហេត្វា ខិបនកីឡាយបិ កីឡន្តស្ស ទុក្កដមេវា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៣៦) អដ្ឋកថាគតំ វិនិច្ឆយវិសេសំ សម្បិណ្ឌេតិ។ វិក្ខិបន្តិ វិក្ខិបិត្វា។
1601.Kañcikaṃvāti dhaññarasaṃ vā. Api-saddo ‘‘khīraṃ vā takkaṃ vā rajanaṃ vā passāvaṃ vā’’ti (pāci. 338) pāḷiyaṃ āgate sampiṇḍeti. Cikkhallaṃ vāpīti udakakaddamaṃ vā. Ettha visesajotakena api-saddena ‘‘apica uparigopphake vuttāni ummujjanādīni ṭhapetvā aññena yena kenaci ākārena udakaṃ otaritvā vā anotaritvā vā yattha katthaci ṭhitaṃ udakaṃ antamaso binduṃ gahetvā khipanakīḷāyapi kīḷantassa dukkaṭamevā’’ti (pāci. aṭṭha. 336) aṭṭhakathāgataṃ vinicchayavisesaṃ sampiṇḍeti. Vikkhipanti vikkhipitvā.
១៦០២. សតិ កិច្ចេ ជលំ វិគាហិត្វា និមុជ្ជនាទិកំ ករោន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ កិច្ចំ នាម នហានាទិកំ។
1602. Sati kicce jalaṃ vigāhitvā nimujjanādikaṃ karontassa anāpattīti yojanā. Kiccaṃ nāma nahānādikaṃ.
១៦០៣. អនន្តរស្សាតិ អង្គុលិបតោទកសិក្ខាបទស្ស។ វិសេសោវ វិសេសតា, កោចិ វិសេសោ នត្ថីតិ អត្ថោ។
1603.Anantarassāti aṅgulipatodakasikkhāpadassa. Visesova visesatā, koci viseso natthīti attho.
ហសធម្មកថាវណ្ណនា។
Hasadhammakathāvaṇṇanā.
១៦០៤-៥. យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនា បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ អស្ស វចនំ អកត្តុកាមតាយ អាទរំ បន សចេ ន ករោតិ, តស្ស តស្មិំ អនាទរិយេ បាចិត្តិយមុទីរយេតិ យោជនា, ឥមិនា វាក្យេន បុគ្គលានាទរមូលកំ បាចិត្តិយំ វុត្តំ។ យថាហ ‘‘អនាទរិយំ នាម ទ្វេ អនាទរិយានិ បុគ្គលានាទរិយញ្ច ធម្មានាទរិយញ្ចា’’តិ (បាចិ. ៣៤២), ‘‘បុគ្គលានាទរិយំ នាម ឧបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ ‘អយំ ឧក្ខិត្តកោ វា វម្ភិតោ វា គរហិតោ វា ឥមស្ស វចនំ អកតំ ភវិស្សតី’តិ អនាទរិយំ ករោតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៤២) ច។
1604-5. Yo bhikkhu bhikkhunā paññattena vuccamāno assa vacanaṃ akattukāmatāya ādaraṃ pana sace na karoti, tassa tasmiṃ anādariye pācittiyamudīrayeti yojanā, iminā vākyena puggalānādaramūlakaṃ pācittiyaṃ vuttaṃ. Yathāha ‘‘anādariyaṃ nāma dve anādariyāni puggalānādariyañca dhammānādariyañcā’’ti (pāci. 342), ‘‘puggalānādariyaṃ nāma upasampannena paññattena vuccamāno ‘ayaṃ ukkhittako vā vambhito vā garahito vā imassa vacanaṃ akataṃ bhavissatī’ti anādariyaṃ karoti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 342) ca.
ធម្មមេវ វា អសិក្ខិតុកាមោ យោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនា បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ អស្ស វចនំ អកត្តុកាមតាយ អាទរំ បន សចេ ន ករោតិ, តស្ស តស្មិំ អនាទរិយេ បាចិត្តិយមុទីរយេតិ យោជនា, ឥមិនា ធម្មានាទរិយមូលកំ បាចិត្តិយំ វុត្តំ។ យថាហ ‘‘ធម្មានាទរិយំ នាម ឧបសម្បន្នេន បញ្ញត្តេន វុច្ចមានោ កថាយំ នស្សេយ្យ វា វិនស្សេយ្យ វា អន្តរធាយេយ្យ វា, តំ នសិក្ខិតុកាមោ អនាទរិយំ ករោតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៤២)។ អនាទរិយេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ។
Dhammameva vā asikkhitukāmo yo bhikkhu bhikkhunā paññattena vuccamāno assa vacanaṃ akattukāmatāya ādaraṃ pana sace na karoti, tassa tasmiṃ anādariye pācittiyamudīrayeti yojanā, iminā dhammānādariyamūlakaṃ pācittiyaṃ vuttaṃ. Yathāha ‘‘dhammānādariyaṃ nāma upasampannena paññattena vuccamāno kathāyaṃ nasseyya vā vinasseyya vā antaradhāyeyya vā, taṃ nasikkhitukāmo anādariyaṃ karoti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 342). Anādariyeti nimittatthe bhummaṃ.
១៦០៦. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, វេមតិកោ, អនុបសម្បន្នសញ្ញី អនាទរិយំ ករោតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៤៣) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ តិកាតីតេនាតិ លោកត្តិកមតិក្កន្តេន។ អនុបសម្បន្នានាទរេ តិកទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។
1606.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī, vematiko, anupasampannasaññī anādariyaṃ karoti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 343) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Tikātītenāti lokattikamatikkantena. Anupasampannānādare tikadukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ.
១៦០៧. សុត្តេនេវាភិធម្មេនាតិ ឯត្ថ ឯវការោ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពោ។ ‘‘សុត្តេន អភិធម្មេនា’’តិ បទទ្វយេន អភេទោបចារតោ សុត្តាភិធម្មាគតោ បរិយត្តិធម្មោ វុត្តោ។ អបញ្ញត្តេនាតិ បញ្ញត្តសង្ខាតវិនយតោ អញ្ញត្តា អបញ្ញត្តេន។ ‘‘អបញ្ញត្តេនា’’តិ ឥទំ ‘‘សុត្តេន អភិធម្មេនា’’តិ បទទ្វយវិសេសនំ។ ភិក្ខុនា វុត្តស្ស តស្មិំ ភិក្ខុម្ហិ វា ធម្មេ វា អនាទរំ ករោតោ ទុក្កដមេវ។ សាមណេរេន ឧភយេនបិ បញ្ញត្តេន វា អបញ្ញត្តេន វា វុត្តស្ស តស្មិំ សាមណេរេ វា បញ្ញត្តេ វា អបញ្ញត្តេ វា ធម្មេ អនាទរំ ករោតោ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដមេវាតិ យោជនា។
1607.Suttenevābhidhammenāti ettha evakāro ‘‘dukkaṭa’’nti iminā yojetabbo. ‘‘Suttenaabhidhammenā’’ti padadvayena abhedopacārato suttābhidhammāgato pariyattidhammo vutto. Apaññattenāti paññattasaṅkhātavinayato aññattā apaññattena. ‘‘Apaññattenā’’ti idaṃ ‘‘suttena abhidhammenā’’ti padadvayavisesanaṃ. Bhikkhunā vuttassa tasmiṃ bhikkhumhi vā dhamme vā anādaraṃ karoto dukkaṭameva. Sāmaṇerena ubhayenapi paññattena vā apaññattena vā vuttassa tasmiṃ sāmaṇere vā paññatte vā apaññatte vā dhamme anādaraṃ karoto bhikkhussa dukkaṭamevāti yojanā.
១៦០៨. ទោសោតិ បាចិត្តិយទុក្កដសង្ខាតោ កោចិ ទោសោ។
1608.Dosoti pācittiyadukkaṭasaṅkhāto koci doso.
១៦០៩. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ អាចរិយានំ គាហេ។ គារយ្ហោ អាចរិយុគ្គហោ នេវ គហេតព្ពោតិ យោជនា។ គារយ្ហោ អាចរិយុគ្គហោតិ ឯត្ថ ‘‘យស្មា ឧច្ឆុរសោ សត្តាហកាលិកោ, តស្ស កសដោ យាវជីវិកោ, ទ្វិន្នំយេវ សមវាយោ ឧច្ឆុយដ្ឋិ, តស្មា វិកាលេ ឧច្ឆុយដ្ឋិំ ខាទិតុំ វដ្ដតិ គុឡហរីតកេ វិយា’’តិ ឯវមាទិកោ សម្បតិ និព្ពត្តោ គារយ្ហាចរិយវាទោ។ កតរោ បន គហេតព្ពោតិ? បវេណិយា អាគតោ អាចរិយុគ្គហោវ គហេតព្ពោ។
1609.Etthāti imasmiṃ ācariyānaṃ gāhe. Gārayho ācariyuggaho neva gahetabboti yojanā. Gārayho ācariyuggahoti ettha ‘‘yasmā ucchuraso sattāhakāliko, tassa kasaṭo yāvajīviko, dvinnaṃyeva samavāyo ucchuyaṭṭhi, tasmā vikāle ucchuyaṭṭhiṃ khādituṃ vaṭṭati guḷaharītake viyā’’ti evamādiko sampati nibbatto gārayhācariyavādo. Kataro pana gahetabboti? Paveṇiyā āgato ācariyuggahova gahetabbo.
កុរុន្ទិយំ បន ‘‘លោកវជ្ជេ អាចរិយុគ្គហោ ន វដ្ដតិ, បណ្ណត្តិវជ្ជេ បន វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៤៤) វុត្តំ។ មហាបច្ចរិយំ ‘‘សុត្តំ, សុត្តានុលោមញ្ច ឧគ្គហិតកានំយេវ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ បមាណំ, អជានន្តានំ កថា អប្បមាណ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៤៤) វុត្តំ។ ‘‘តំ សព្ពំ បវេណិយា អាគតេ សមោធានំ គច្ឆតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៤៤) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ។ ឯត្ថ លោកវជ្ជេ អាចរិយុគ្គហោ ន វដ្ដតីតិ លោកវជ្ជសិក្ខាបទេ អាបត្តិដ្ឋានេ យោ អាចរិយវាទោ, សោ ន គហេតព្ពោ, លោកវជ្ជមតិក្កមិត្វា ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ អាចរិយុគ្គហោ’’តិ វទន្តស្ស ឧគ្គហោ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ។ សុត្តានុលោមំ នាម អដ្ឋកថា។ បវេណិយា អាគតេ សមោធានំ គច្ឆតីតិ ‘‘បវេណិយា អាគតោ អាចរិយុគ្គហោវ គហេតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៤៤) ឯវំ វុត្តេ មហាអដ្ឋកថាវាទេយេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ។
Kurundiyaṃ pana ‘‘lokavajje ācariyuggaho na vaṭṭati, paṇṇattivajje pana vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 344) vuttaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘suttaṃ, suttānulomañca uggahitakānaṃyeva ācariyānaṃ uggaho pamāṇaṃ, ajānantānaṃ kathā appamāṇa’’nti (pāci. aṭṭha. 344) vuttaṃ. ‘‘Taṃ sabbaṃ paveṇiyā āgate samodhānaṃ gacchatī’’ti (pāci. aṭṭha. 344) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ettha lokavajje ācariyuggaho na vaṭṭatīti lokavajjasikkhāpade āpattiṭṭhāne yo ācariyavādo, so na gahetabbo, lokavajjamatikkamitvā ‘‘idaṃ amhākaṃ ācariyuggaho’’ti vadantassa uggaho na vaṭṭatīti adhippāyo. Suttānulomaṃ nāma aṭṭhakathā. Paveṇiyā āgate samodhānaṃ gacchatīti ‘‘paveṇiyā āgato ācariyuggahova gahetabbo’’ti (pāci. aṭṭha. 344) evaṃ vutte mahāaṭṭhakathāvādeyeva saṅgahaṃ gacchatīti adhippāyo.
អនាទរិយកថាវណ្ណនា។
Anādariyakathāvaṇṇanā.
១៦១០-១. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខុំ ភិំសាបេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៤៦) មាតិកាវចនតោ ភយសញ្ជននត្ថាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុស្សា’’តិ សេសោ។ តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឥតរស្ស តុ ភិក្ខុស្សា’’តិ។ រូបាទិន្តិ រូបសទ្ទគន្ធាទិំ។ ឧបសំហរេតិ ឧបដ្ឋបេតិ , ទស្សេតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ភយានកំ កថន្តិ ចោរកន្តារាទិកថំ។ យថាហ ‘‘ចោរកន្តារំ វា វាឡកន្តារំ វា បិសាចកន្តារំ វា អាចិក្ខតី’’តិ (បាចិ. ៣៤៨)។ បរសន្តិកេតិ ឯត្ថ ‘‘បរោ’’តិ វុត្តនយេន លព្ភមានោ ឧបសម្បន្នោ គហេតព្ពោ។
1610-1. ‘‘Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhiṃsāpeyya, pācittiya’’nti (pāci. 346) mātikāvacanato bhayasañjananatthāyāti ettha ‘‘bhikkhussā’’ti seso. Teneva vakkhati ‘‘itarassa tu bhikkhussā’’ti. Rūpādinti rūpasaddagandhādiṃ. Upasaṃhareti upaṭṭhapeti , dassetīti vuttaṃ hoti. Bhayānakaṃ kathanti corakantārādikathaṃ. Yathāha ‘‘corakantāraṃ vā vāḷakantāraṃ vā pisācakantāraṃ vā ācikkhatī’’ti (pāci. 348). Parasantiketi ettha ‘‘paro’’ti vuttanayena labbhamāno upasampanno gahetabbo.
ទិស្វា វាតិ ឧបដ្ឋាបិតំ តំ រូបាទិំ ទិស្វា វា។ សុត្វា វាតិ តំ ភយានកំ កថំ សុត្វា វា។ យស្ស ភយទស្សនត្ថាយ តំ ឧបដ្ឋាបេសិ, សោ ភាយតុ វា មា វា ភាយតុ។ ឥតរស្សាតិ តទុបដ្ឋាបកស្ស ភិក្ខុស្ស។ តង្ខណេតិ ឧបដ្ឋាបិតក្ខណេ។
Disvā vāti upaṭṭhāpitaṃ taṃ rūpādiṃ disvā vā. Sutvā vāti taṃ bhayānakaṃ kathaṃ sutvā vā. Yassa bhayadassanatthāya taṃ upaṭṭhāpesi, so bhāyatu vā mā vā bhāyatu. Itarassāti tadupaṭṭhāpakassa bhikkhussa. Taṅkhaṇeti upaṭṭhāpitakkhaṇe.
១៦១២. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, វេមតិកោ, អនុបសម្បន្នសញ្ញី ភិំសាបេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៣៤៨) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ តិកទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។ ‘‘អនុបសម្បន្នំ ភិំសាបេតុកាមោ’’តិអាទិកេ ទុក្កដវារេ អនុបសម្បន្នគ្គហណេន គិហិនោបិ សង្គយ្ហមានត្តា ‘‘សាមណេរំ គហដ្ឋំ វា’’តិ អាហ។ សាមណេរំ…បេ.… ភិក្ខុនោ តថេវ ភិំសាបេន្តស្ស តិកទុក្កដំ វុត្តន្តិ យោជនា។
1612.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī, vematiko, anupasampannasaññī bhiṃsāpeti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 348) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Tikadukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ. ‘‘Anupasampannaṃ bhiṃsāpetukāmo’’tiādike dukkaṭavāre anupasampannaggahaṇena gihinopi saṅgayhamānattā ‘‘sāmaṇeraṃ gahaṭṭhaṃ vā’’ti āha. Sāmaṇeraṃ…pe… bhikkhuno tatheva bhiṃsāpentassa tikadukkaṭaṃ vuttanti yojanā.
ភិំសាបនកថាវណ្ណនា។
Bhiṃsāpanakathāvaṇṇanā.
១៦១៤. ជោតិន្តិ អគ្គិំ។ តប្បេតុកាមោតិ វិសិព្ពេតុកាមោ។ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ បទីបេបិ ជោតិកេបិ ជន្តាឃរេបិ កុក្កុច្ចាយន្តី’’តិ (បាចិ. ៣៥២) ឧប្បន្នវត្ថុម្ហិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ តថារូបបច្ចយា ជោតិំ សមាទហិតុំ សមាទហាបេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៥២) វុត្តត្តា ឯត្ថ ‘‘តថារូបំ បច្ចយ’’ន្តិ ឥមិនា បទីបុជ្ជលនញ្ច បត្តបចនសរីរសេទនាទិកម្មញ្ច ជន្តាឃរវត្តញ្ច គហេតព្ពំ។ ឯត្ថ ច ជោតិកេបីតិ បត្តបចនសេទនកម្មាទីសុ ជោតិករណេតិ អត្ថោ។
1614.Jotinti aggiṃ. Tappetukāmoti visibbetukāmo. ‘‘Tena kho pana samayena bhikkhū padīpepi jotikepi jantāgharepi kukkuccāyantī’’ti (pāci. 352) uppannavatthumhi ‘‘anujānāmi bhikkhave tathārūpapaccayā jotiṃ samādahituṃ samādahāpetu’’nti (pāci. 352) vuttattā ettha ‘‘tathārūpaṃ paccaya’’nti iminā padīpujjalanañca pattapacanasarīrasedanādikammañca jantāgharavattañca gahetabbaṃ. Ettha ca jotikepīti pattapacanasedanakammādīsu jotikaraṇeti attho.
១៦១៥. សយំសមាទហន្តស្សាតិ អត្តនា ជាលេន្តស្ស។
1615.Sayaṃsamādahantassāti attanā jālentassa.
១៦១៦. ជាលាបេន្តស្ស …បេ.… ទុក្កដន្តិ អាណត្តិយា អាបជ្ជិតព្ពំ ទុក្កដំ សន្ធាយាហ។ អាណត្តិយា ជលិតេ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិ ‘‘ជាលុដ្ឋានេ បនាបត្តិ, បាចិត្តិ បរិកិត្តិតា’’តិ អនុវត្តមានត្តា សិទ្ធាតិ វិសុំ ន វុត្តា។
1616.Jālāpentassa…pe… dukkaṭanti āṇattiyā āpajjitabbaṃ dukkaṭaṃ sandhāyāha. Āṇattiyā jalite āpajjitabbāpatti ‘‘jāluṭṭhāne panāpatti, pācitti parikittitā’’ti anuvattamānattā siddhāti visuṃ na vuttā.
១៦១៧. គិលានស្សាតិ ‘‘គិលានោ នាម យស្ស វិនា អគ្គិនា ន ផាសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៣៥៤) វុត្តស្ស គិលានស្ស។ អវិជ្ឈាតំ អលាតំ ឧក្ខិបន្តស្សាតិ គហណេន ភដ្ឋំ អនិព្ពុតាលាតំ អគ្គិនោ សមីបំ ករោន្តស្ស, យថាឋានេ ឋបេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1617.Gilānassāti ‘‘gilāno nāma yassa vinā agginā na phāsu hotī’’ti (pāci. 354) vuttassa gilānassa. Avijjhātaṃ alātaṃ ukkhipantassāti gahaṇena bhaṭṭhaṃ anibbutālātaṃ aggino samīpaṃ karontassa, yathāṭhāne ṭhapentassāti vuttaṃ hoti.
១៦១៨-៩. វិជ្ឈាតំ អលាតន្តិ និព្ពុតាលាតំ។ យថាវត្ថុកំ បាចិត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ អញ្ញេន វា កតំ វិសិព្ពេន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ វិសិព្ពេន្តស្សាតិ តប្បេន្តស្ស។ អង្គារន្តិ វីតច្ចិកំ អង្គារំ។ បទីបុជ្ជលនាទិកេតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ជោតិកេ ជន្តាឃរេ តថារូបបច្ចយា’’តិ (បាចិ. ៣៥២) អាគតំ សង្គណ្ហាតិ។ ឯត្ថ ច តថារូបបច្ចយាតិ ឋបេត្វា បទីបាទីនិ អញ្ញេនបិ តថារូបេន បច្ចយេន។
1618-9.Vijjhātaṃ alātanti nibbutālātaṃ. Yathāvatthukaṃ pācittiyanti vuttaṃ hoti. Aññena vā kataṃ visibbentassa anāpattīti yojanā. Visibbentassāti tappentassa. Aṅgāranti vītaccikaṃ aṅgāraṃ. Padīpujjalanādiketi ādi-saddena ‘‘jotike jantāghare tathārūpapaccayā’’ti (pāci. 352) āgataṃ saṅgaṇhāti. Ettha ca tathārūpapaccayāti ṭhapetvā padīpādīni aññenapi tathārūpena paccayena.
ជោតិសមាទហនកថាវណ្ណនា។
Jotisamādahanakathāvaṇṇanā.
១៦២០-១. មជ្ឈិមេ ទេសេតិ ជម្ពុទីបេ យត្ថ ពោធិមណ្ឌលំ ហោតិ, តស្មិំ នវយោជនសតាវដ្ដេ មជ្ឈិមមណ្ឌលេ, ឥមិនា ឥទំ សិក្ខាបទំ តត្ថេវ ទេសោទិស្សកតាយ និយតន្តិ ទស្សេតិ។ តេនេវ វក្ខតិ អនាបត្តិវារេ ‘‘បច្ចន្តិមេបិ វា ទេសេ’’តិ។ ចុណ្ណន្តិ សិរីសចុណ្ណាទិកំ ចុណ្ណំ។ អភិសង្ខរតោតិ បដិយាទេន្តស្ស។
1620-1.Majjhime deseti jambudīpe yattha bodhimaṇḍalaṃ hoti, tasmiṃ navayojanasatāvaṭṭe majjhimamaṇḍale, iminā idaṃ sikkhāpadaṃ tattheva desodissakatāya niyatanti dasseti. Teneva vakkhati anāpattivāre ‘‘paccantimepi vā dese’’ti. Cuṇṇanti sirīsacuṇṇādikaṃ cuṇṇaṃ. Abhisaṅkharatoti paṭiyādentassa.
១៦២២-៣. ‘‘មាសេ ឩនសញ្ញិនោ’’តិ បទច្ឆេទោ។ អតិរេកទ្ធមាសេ ឩនសញ្ញិនោ វា អតិរេកទ្ធមាសេ វិមតិស្ស វា ទុក្កដន្តិ យោជនា។ អតិរេកទ្ធមាសេ ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ សមយេសុ ច ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តីតិ ឯត្ថ ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ គិលានសមយោ កម្មសមយោ អទ្ធានគមនសមយោ វាតវុដ្ឋិសមយោ’’តិ (បាចិ. ៣៦៣) ទស្សិតេសុ ឆសុ សមយេសុ អញ្ញតរេ សម្បត្តេ សមយេ សតិំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឩនមាសេបិ នហាយន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ។
1622-3. ‘‘Māse ūnasaññino’’ti padacchedo. Atirekaddhamāse ūnasaññino vā atirekaddhamāse vimatissa vā dukkaṭanti yojanā. Atirekaddhamāse nhāyantassa anāpattīti yojanā. Samayesu ca nhāyantassa anāpattīti ettha ‘‘uṇhasamayo pariḷāhasamayo gilānasamayo kammasamayo addhānagamanasamayo vātavuṭṭhisamayo’’ti (pāci. 363) dassitesu chasu samayesu aññatare sampatte samaye satiṃ paccupaṭṭhapetvā ūnamāsepi nahāyantassa anāpattīti attho.
តត្ថ ជេដ្ឋមាសោ ច អាសាឡ្ហិមាសស្ស បុរិមបក្ខោ ចាតិ ទិយឌ្ឍមាសោ ឧណ្ហសមយោ នាម។ យថាហ ‘‘ឧណ្ហសមយោ នាម ទិយឌ្ឍោ មាសោ សេសោ គិម្ហាន’’ន្តិ (បាចិ. ៣៦៤), វស្សានស្ស បឋមោ មាសោ បរិឡាហសមយោ នាម។ យថាហ ‘‘បរិឡាហសមយោ នាម វស្សានស្ស បឋមោ មាសោ’’តិ (បាចិ. ៣៦៤)។ ‘‘យស្ស វិនា នហានា ន ផាសុ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៣៦៤) វុត្តោ សមយោ គិលានសមយោ នាម។ ‘‘អន្តមសោ បរិវេណម្បិ សម្មដ្ឋំ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៣៦៤) វុត្តោ កម្មសមយោ នាម។ ‘‘អទ្ធយោជនំ គច្ឆិស្សាមី’តិ នហាយិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៣៦៤) វុត្តោ អទ្ធានគមនសមយោ នាម។ ‘‘ភិក្ខូ សរជេន វាតេន ឱកិណ្ណា ហោន្តិ, ទ្វេ វា តីណិ វា ឧទកផុសិតានិ កាយេ បតិតានិ ហោន្តី’’តិ (បាចិ. ៣៦៤) វុត្តោ វាតវុដ្ឋិសមយោ នាម។
Tattha jeṭṭhamāso ca āsāḷhimāsassa purimapakkho cāti diyaḍḍhamāso uṇhasamayo nāma. Yathāha ‘‘uṇhasamayo nāma diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti (pāci. 364), vassānassa paṭhamo māso pariḷāhasamayo nāma. Yathāha ‘‘pariḷāhasamayo nāma vassānassa paṭhamo māso’’ti (pāci. 364). ‘‘Yassa vinā nahānā na phāsu hotī’’ti (pāci. 364) vutto samayo gilānasamayo nāma. ‘‘Antamaso pariveṇampi sammaṭṭhaṃ hotī’’ti (pāci. 364) vutto kammasamayo nāma. ‘‘Addhayojanaṃ gacchissāmī’ti nahāyitabba’’nti (pāci. 364) vutto addhānagamanasamayo nāma. ‘‘Bhikkhū sarajena vātena okiṇṇā honti, dve vā tīṇi vā udakaphusitāni kāye patitāni hontī’’ti (pāci. 364) vutto vātavuṭṭhisamayo nāma.
នទីបារំ គច្ឆតោបិ ឩនកទ្ធមាសេ ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ វាលិកំ ឧក្កិរិត្វានាតិ ឯត្ថ សុក្ខាយ នទិយា វាលិកំ ឧក្កិរិត្វា។ កតាវាដេសុបិ ឩនកទ្ធមាសេ ន្ហាយន្តស្សបិ អនាបត្តីតិ។ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘ន្ហាយន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ។
Nadīpāraṃ gacchatopi ūnakaddhamāse nhāyantassa anāpattīti yojanā. Vālikaṃ ukkiritvānāti ettha sukkhāya nadiyā vālikaṃ ukkiritvā. Katāvāṭesupi ūnakaddhamāse nhāyantassapi anāpattīti. ‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘nhāyantassa anāpattī’’ti idaṃ paccāmasati.
១៦២៤. បច្ចន្តិមេបិ វា ទេសេតិ ជម្ពុទីបេ យថាវុត្តមជ្ឈិមទេសតោ ពហិ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ, ខុទ្ទកេសុ ច ទីបេសុ។ សព្ពេសន្តិ លទ្ធសមយានំ, អលទ្ធសមយានញ្ច សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ។ អាបទាសូតិ ភមរអនុពន្ធាទិអាបទាសុ។ យថាហ ‘‘ភមរាទីហិ អនុពទ្ធស្ស ឧទកេ និមុជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៦)។ កាយចិត្តសមុដ្ឋានំ ឯឡកលោមសមុដ្ឋានំ នាម។
1624.Paccantimepi vā deseti jambudīpe yathāvuttamajjhimadesato bahi paccantimesu janapadesu, khuddakesu ca dīpesu. Sabbesanti laddhasamayānaṃ, aladdhasamayānañca sabbesaṃ bhikkhūnaṃ. Āpadāsūti bhamaraanubandhādiāpadāsu. Yathāha ‘‘bhamarādīhi anubaddhassa udake nimujjituṃ vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 366). Kāyacittasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ nāma.
ន្ហានកថាវណ្ណនា។
Nhānakathāvaṇṇanā.
១៦២៥-៧. ‘‘នវំ នាម អកតកប្បំ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. ៣៦៩) បាឡិវចនតោ ច ‘‘បដិលទ្ធនវចីវរេនាតិ អត្ថោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) អដ្ឋកថាវចនតោ ច ចីវរន្តិ ឯត្ថ ‘‘នវ’’ន្តិ សេសោ។ កប្បិយំ ពិន្ទុំ អទត្វា នវំ ចីវរំ ភិក្ខុ បរិភុញ្ជតិ, តស្សេវំ បរិភុញ្ជតោ បាចិត្តីតិ សម្ពន្ធោ។ ឆន្នន្តិ ខោមាទីនំ, និទ្ធារណេ សាមិវចនំ។ អញ្ញតរំ នវំ ចីវរន្តិ និទ្ធារេតព្ពំ។ យត្ថ កត្ថចីតិ ‘‘ចតូសុ វា កោណេសុ តីសុ វា ទ្វីសុ វា ឯកស្មិំ វា កោណេ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) អដ្ឋកថាវចនតោ ចីវរកោណេសុ យត្ថ កត្ថចិ។
1625-7. ‘‘Navaṃ nāma akatakappaṃ vuccatī’’ti (pāci. 369) pāḷivacanato ca ‘‘paṭiladdhanavacīvarenāti attho’’ti (pāci. aṭṭha. 368) aṭṭhakathāvacanato ca cīvaranti ettha ‘‘nava’’nti seso. Kappiyaṃ binduṃ adatvā navaṃ cīvaraṃ bhikkhu paribhuñjati, tassevaṃ paribhuñjato pācittīti sambandho. Channanti khomādīnaṃ, niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Aññataraṃ navaṃ cīvaranti niddhāretabbaṃ. Yattha katthacīti ‘‘catūsu vā koṇesu tīsu vā dvīsu vā ekasmiṃ vā koṇe’’ti (pāci. aṭṭha. 368) aṭṭhakathāvacanato cīvarakoṇesu yattha katthaci.
កំសនីលេនាតិ ចម្មការនីលេន។ ចម្មការនីលំ នាម បកតិនីលំ។ គណ្ឋិបទេ បន ‘‘ចម្មការា ឧទកេ តិផលំ, អយោគូថញ្ច បក្ខិបិត្វា ចម្មំ កាឡំ ករោន្តិ, តំ ចម្មការនីល’’ន្តិ វុត្តំ។ មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អយោមលំ លោហមលំ, ឯតំ កំសនីលំ នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) វុត្តំ។ បត្តនីលេន វាតិ ‘‘យោ កោចិ នីលវណ្ណោ បណ្ណរសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) អដ្ឋកថាយ វុត្តេន នីលបណ្ណរសេន។ យេន កេនចិ កាឡេនាតិ អង្គារជល្លិកាទីសុ អញ្ញតរេន យេន កេនចិ កាឡវណ្ណេន។ ‘‘កទ្ទមោ នាម ឱទកោ វុច្ចតី’’តិ (បាចិ. ៣៦៩) វុត្តត្តា កទ្ទមេនាតិ ឧទកានុកទ្ទមសុក្ខកទ្ទមាទិំ សង្គណ្ហាតិ។
Kaṃsanīlenāti cammakāranīlena. Cammakāranīlaṃ nāma pakatinīlaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘cammakārā udake tiphalaṃ, ayogūthañca pakkhipitvā cammaṃ kāḷaṃ karonti, taṃ cammakāranīla’’nti vuttaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ayomalaṃ lohamalaṃ, etaṃ kaṃsanīlaṃ nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 368) vuttaṃ. Pattanīlena vāti ‘‘yo koci nīlavaṇṇo paṇṇaraso’’ti (pāci. aṭṭha. 368) aṭṭhakathāya vuttena nīlapaṇṇarasena. Yena kenaci kāḷenāti aṅgārajallikādīsu aññatarena yena kenaci kāḷavaṇṇena. ‘‘Kaddamo nāma odako vuccatī’’ti (pāci. 369) vuttattā kaddamenāti udakānukaddamasukkhakaddamādiṃ saṅgaṇhāti.
‘‘មង្គុលស្ស បិដ្ឋិប្បមាណកំ មយូរស្ស អក្ខិប្បមាណក’’ន្តិ យថាក្កមេន យោជនា។
‘‘Maṅgulassa piṭṭhippamāṇakaṃ mayūrassa akkhippamāṇaka’’nti yathākkamena yojanā.
១៦២៨. ‘‘បាឡិកប្បោ កណ្ណិកាកប្បោ’’តិ យោជនា, មុត្តាវលិ វិយ បាឡិំ កត្វា អប្បិតកប្បោ ច កណ្ណិកាការេន អប្បិតកប្បោ ចាតិ អត្ថោ។ កត្ថចីតិ ឯត្ថ ‘‘យថាវុត្តប្បទេសេ’’តិ សេសោ។ ‘‘ចតូសុ វា កោណេសុ តីសុ វា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៦៨) វុត្តត្តា ‘‘អនេកំ វា’’តិ អាហ។ វដ្ដមេវ វដ្ដកំ, ឥមិនា អញ្ញំ វិការំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ។ យថាហ ‘‘ឋបេត្វា ឯកំ វដ្ដពិន្ទុំ អញ្ញេន កេនចិបិ វិការេន កប្បោ ន កាតព្ពោ’’តិ (បាចិ. ៣៦៨)។
1628. ‘‘Pāḷikappo kaṇṇikākappo’’ti yojanā, muttāvali viya pāḷiṃ katvā appitakappo ca kaṇṇikākārena appitakappo cāti attho. Katthacīti ettha ‘‘yathāvuttappadese’’ti seso. ‘‘Catūsu vā koṇesu tīsu vā’’ti (pāci. aṭṭha. 368) vuttattā ‘‘anekaṃ vā’’ti āha. Vaṭṭameva vaṭṭakaṃ, iminā aññaṃ vikāraṃ na vaṭṭatīti dasseti. Yathāha ‘‘ṭhapetvā ekaṃ vaṭṭabinduṃ aññena kenacipi vikārena kappo na kātabbo’’ti (pāci. 368).
១៦២៩. ‘‘អនាបត្តិ បកាសិតា’’តិ ឥទំ ‘‘វិមតិស្សចា’’តិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន សមុច្ចិតំ ‘‘អាទិន្នេ អាទិន្នសញ្ញិនោ’’តិ តតិយវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ។ យថាហ ‘‘អាទិន្នេ អាទិន្នសញ្ញី, អនាបត្តី’’តិ។
1629.‘‘Anāpatti pakāsitā’’ti idaṃ ‘‘vimatissacā’’ti ettha ca-saddena samuccitaṃ ‘‘ādinne ādinnasaññino’’ti tatiyavikappaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathāha ‘‘ādinne ādinnasaññī, anāpattī’’ti.
១៦៣០. ‘‘កប្បេ នដ្ឋេបិ វា’’តិអាទីហិ ច យោជេតព្ពំ។ បិ-សទ្ទេន ‘‘កប្បកតោកាសេ ជិណ្ណេ’’តិ ឥទំ សម្បិណ្ឌេតិ។ យថាហ ‘‘កប្បកតោកាសោ ជិណ្ណោ ហោតី’’តិ។ តេន កប្បកតេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ។ សំសិព្ពិតេសូតិ ឯត្ថ ‘‘អកប្បកតេសូ’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘កប្បកតេន អកប្បកតំ សំសិព្ពិតំ ហោតី’’តិ។ និវាសនបារុបនំ ក្រិយំ។ កប្បពិន្ទុអនាទានំ អក្រិយំ។
1630.‘‘Kappe naṭṭhepi vā’’tiādīhi ca yojetabbaṃ. Pi-saddena ‘‘kappakatokāse jiṇṇe’’ti idaṃ sampiṇḍeti. Yathāha ‘‘kappakatokāso jiṇṇo hotī’’ti. Tena kappakatenāti sahatthe karaṇavacanaṃ. Saṃsibbitesūti ettha ‘‘akappakatesū’’ti seso. Yathāha ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti. Nivāsanapārupanaṃ kriyaṃ. Kappabinduanādānaṃ akriyaṃ.
ទុព្ពណ្ណករណកថាវណ្ណនា។
Dubbaṇṇakaraṇakathāvaṇṇanā.
១៦៣១-៤. ‘‘វិកប្បនា នាម ទ្វេ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ចា’’តិ (បាចិ. ៣៧៤) វុត្តត្តា ‘‘វិកប្បនា ទុវេ’’តិអាទិមាហ។ ឥតីតិ និទស្សនេ, ឯវន្តិ អត្ថោ។ កថំ សម្មុខាវិកប្បនា ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្មុខាយ…បេ.… និទ្ទិសេ’’តិ។ ឯកស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ព្យត្តស្សា’’តិ សេសោ។ ឥធ ព្យត្តោ នាម វិកប្បនបច្ចុទ្ធារណវិធិំ ជានន្តោ។
1631-4. ‘‘Vikappanā nāma dve vikappanā sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā cā’’ti (pāci. 374) vuttattā ‘‘vikappanā duve’’tiādimāha. Itīti nidassane, evanti attho. Kathaṃ sammukhāvikappanā hotīti āha ‘‘sammukhāya…pe… niddise’’ti. Ekassāti ettha ‘‘byattassā’’ti seso. Idha byatto nāma vikappanapaccuddhāraṇavidhiṃ jānanto.
យថាវចនយោគតោតិ ‘‘ឥមំ ចីវរ’ន្តិ វា, ‘ឥមានិ ចីវរានី’តិ វា, ‘ឯតំ ចីវរ’ន្តិ វា, ‘ឯតានិ ចីវរានី’តិ វា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អដ្ឋកថាយ វុត្តំ អនតិក្កម្ម, វចនសម្ពន្ធក្កមេនាតិ អត្ថោ។ តទេកទេសសរូបំ ទស្សេតិ ‘‘ឥមំ ចីវរ’’ន្តិ។
Yathāvacanayogatoti ‘‘imaṃ cīvara’nti vā, ‘imāni cīvarānī’ti vā, ‘etaṃ cīvara’nti vā, ‘etāni cīvarānī’ti vā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.469) aṭṭhakathāya vuttaṃ anatikkamma, vacanasambandhakkamenāti attho. Tadekadesasarūpaṃ dasseti ‘‘imaṃ cīvara’’nti.
‘‘អបច្ចុទ្ធដតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ន កប្បតី’’តិ ឯតស្ស ហេតុំ ទស្សេតិ។
‘‘Apaccuddhaṭato’’ti iminā ‘‘na kappatī’’ti etassa hetuṃ dasseti.
១៦៣៥. ‘‘សន្តក’’មិច្ចាទិ បច្ចុទ្ធរណប្បការោ។ យថាបច្ចយំ ករោហីតិ តុយ្ហំ រុច្ចនកំ ករោហីតិ អត្ថោ។
1635.‘‘Santaka’’miccādi paccuddharaṇappakāro. Yathāpaccayaṃ karohīti tuyhaṃ ruccanakaṃ karohīti attho.
១៦៣៦. សម្មុខាវិកប្បន្តរំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបរា សម្មុខា វុត្តា’’តិអាទិ។ អត្តនា អភិរុចិតស្ស យស្ស កស្សចិ នាមំ គហេត្វាតិ យោជនា។ សហធម្មិនន្តិ ឯត្ថ ‘‘បញ្ចន្ន’’ន្តិ សេសោ, និទ្ធារណេ សាមិវចនំ។
1636. Sammukhāvikappantaraṃ dassetumāha ‘‘aparā sammukhā vuttā’’tiādi. Attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvāti yojanā. Sahadhamminanti ettha ‘‘pañcanna’’nti seso, niddhāraṇe sāmivacanaṃ.
១៦៣៩. ឯវន្តិ វក្ខមានាបេក្ខំ។ អបិ-សទ្ទោ បន សទ្ទស្សត្ថេ។
1639.Evanti vakkhamānāpekkhaṃ. Api-saddo pana saddassatthe.
១៦៤០. មិត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ, ‘‘តេន វត្តព្ពំ ‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា’’តិ (បាចិ. ៣៧៤) វចនតោ ឥទំ ឧបលក្ខណំ។ បុន តេនបិ ភិក្ខុនា វត្តព្ពន្តិ យោជនា។
1640.Mittoti daḷhamitto, ‘‘tena vattabbaṃ ‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti (pāci. 374) vacanato idaṃ upalakkhaṇaṃ. Puna tenapi bhikkhunā vattabbanti yojanā.
១៦៤១-២. ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មី’តិ វា…បេ.… ‘តិស្សាយ សាមណេរិយា ទម្មី’តិ វា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) សេសអដ្ឋកថាបាឋេន ‘‘ឥទ’’មិច្ចាទិបាឋោ យោជេតព្ពោ។
1641-2. ‘‘Ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’ti vā…pe… ‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’ti vā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.469) sesaaṭṭhakathāpāṭhena ‘‘ida’’miccādipāṭho yojetabbo.
១៦៤៣. ទ្វីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, ឯត្ថ ‘‘វិកប្បនាសូ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។
1643.Dvīsūti niddhāraṇe bhummaṃ, ettha ‘‘vikappanāsū’’ti pakaraṇato labbhati.
១៦៤៤-៥. ឥធ បន ឥមស្មិំ សាសនេ យេន បន ភិក្ខុនា សហ ចីវរសាមិកេន តំ វិនយកម្មំ កតំ, តស្ស អវិស្សាសេន វិស្សាសភាវំ វិនា សោ វិនយកម្មកតោ ភិក្ខុ តំ ចីវរំ បរិភុញ្ជេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តីតិ យោជនា។ ឆន្ទានុរក្ខនត្ថំ ‘‘វិនយំកម្ម’’ន្តិ អនុស្សារាគមោ វេទិតព្ពោ, វិនយកម្មន្តិ អត្ថោ។ តំ ចីវរំ អធិដ្ឋហន្តស្ស វា វិស្សជ្ជន្តស្ស វា ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1644-5.Idhapana imasmiṃ sāsane yena pana bhikkhunā saha cīvarasāmikena taṃ vinayakammaṃ kataṃ, tassa avissāsena vissāsabhāvaṃ vinā so vinayakammakato bhikkhu taṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, tassa bhikkhuno pācittīti yojanā. Chandānurakkhanatthaṃ ‘‘vinayaṃkamma’’nti anussārāgamo veditabbo, vinayakammanti attho. Taṃ cīvaraṃ adhiṭṭhahantassa vā vissajjantassa vā dukkaṭanti yojanā.
១៦៤៦. បច្ចុទ្ធារកវត្ថេសូតិ បច្ចុទ្ធដវត្ថេសុ។ អបច្ចុទ្ធារសញ្ញិនោតិ អបច្ចុទ្ធដសញ្ញិនោ។ តត្ថាតិ អបច្ចុទ្ធដវត្ថេសុ។ វេមតិកស្សាតិ ‘‘បច្ចុទ្ធដានិ នុ ខោ មយា, អបច្ចុទ្ធដានី’’តិ សំសយាបន្នស្ស។
1646.Paccuddhārakavatthesūti paccuddhaṭavatthesu. Apaccuddhārasaññinoti apaccuddhaṭasaññino. Tatthāti apaccuddhaṭavatthesu. Vematikassāti ‘‘paccuddhaṭāni nu kho mayā, apaccuddhaṭānī’’ti saṃsayāpannassa.
១៦៤៧. បច្ចុទ្ធារណសញ្ញិស្សាតិ បច្ចុទ្ធដមិទន្តិ សញ្ញិស្ស។ វិស្សាសាតិ យស្ស វា ចីវរំ វិកប្បេសិ, តេន អបច្ចុទ្ធដម្បិ តស្ស វិស្សាសា បរិភុញ្ជតោ ច។ យថាហ ‘‘តស្ស វា វិស្សសន្តោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៣៧៦)។
1647.Paccuddhāraṇasaññissāti paccuddhaṭamidanti saññissa. Vissāsāti yassa vā cīvaraṃ vikappesi, tena apaccuddhaṭampi tassa vissāsā paribhuñjato ca. Yathāha ‘‘tassa vā vissasanto paribhuñjatī’’ti (pāci. 376).
វិកប្បនកថាវណ្ណនា។
Vikappanakathāvaṇṇanā.
១៦៤៨-៩. ‘‘បត្តោ នាម ទ្វេ បត្តា អយោបត្តោ មត្តិកាបត្តោ’’តិ (បាចិ. ៣៧៩) ជាតិយា កប្បិយបត្តានំ វុត្តត្តា អាហ ‘‘អធិដ្ឋានុបគំ បត្ត’’ន្តិ។ តាទិសន្តិ អធិដ្ឋានុបគំ។ សូចិឃរំ នាម សសូចិកំ វា អសូចិកំ វា។ កាយពន្ធនំ នាម បដ្ដិកា វា សូករន្តកំ វា។ និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតិ។
1648-9. ‘‘Patto nāma dve pattā ayopatto mattikāpatto’’ti (pāci. 379) jātiyā kappiyapattānaṃ vuttattā āha ‘‘adhiṭṭhānupagaṃ patta’’nti. Tādisanti adhiṭṭhānupagaṃ. Sūcigharaṃ nāma sasūcikaṃ vā asūcikaṃ vā. Kāyabandhanaṃ nāma paṭṭikā vā sūkarantakaṃ vā. Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati.
‘‘បត្តំ វា’’តិអាទីហិ ឧបយោគន្តបទេហិ ‘‘អបនេត្វា និធេន្តស្សា’’តិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ។ និធេន្តស្សាតិ ឯតស្ស ‘‘ហសាបេក្ខស្សា’’តិ វិសេសនំ។ យថាហ ‘‘ហសាបេក្ខោបីតិ កីឡាធិប្បាយោ’’តិ (បាចិ. ៣៧៩)។ ‘‘កេវល’’ន្តិ ឥមិនា ទុន្និក្ខិត្តស្ស បដិសាមនាធិប្បាយាទិអញ្ញាធិប្បាយាភាវំ ទីបេតិ។ វក្ខតិ ច ‘‘ទុន្និក្ខិត្តមនាបត្តិ, បដិសាមយតោ បនា’’តិ។
‘‘Pattaṃ vā’’tiādīhi upayogantapadehi ‘‘apanetvā nidhentassā’’ti paccekaṃ yojetabbaṃ. Nidhentassāti etassa ‘‘hasāpekkhassā’’ti visesanaṃ. Yathāha ‘‘hasāpekkhopīti kīḷādhippāyo’’ti (pāci. 379). ‘‘Kevala’’nti iminā dunnikkhittassa paṭisāmanādhippāyādiaññādhippāyābhāvaṃ dīpeti. Vakkhati ca ‘‘dunnikkhittamanāpatti, paṭisāmayato panā’’ti.
១៦៥០. តេនាបីតិ អាណត្តេន។ តស្សាតិ អាណាបកស្ស។ តិកទុក្កដំ វុត្តន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ វុត្តំ, ឥមិនា ច ឧបសម្បន្នសន្តកេ តិកបាចិត្តិយន្តិ ឥទញ្ច វុត្តមេវ ហោតិ។
1650.Tenāpīti āṇattena. Tassāti āṇāpakassa. Tikadukkaṭaṃ vuttanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ vuttaṃ, iminā ca upasampannasantake tikapācittiyanti idañca vuttameva hoti.
១៦៥១. អញ្ញន្តិ បាឡិយំ អនាគតំ បត្តត្ថវិកាទិបរិក្ខារំ។
1651.Aññanti pāḷiyaṃ anāgataṃ pattatthavikādiparikkhāraṃ.
១៦៥២. សព្ពេសូតិ បាឡិយំ អាគតេសុ ច អនាគតេសុ ច សព្ពេសុ បរិក្ខារេសុ។
1652.Sabbesūti pāḷiyaṃ āgatesu ca anāgatesu ca sabbesu parikkhāresu.
១៦៥៣. ធម្មកថំ កត្វាតិ ‘‘សមណេន នាម អនិហិតបរិក្ខារេន ភវិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៧៧) អដ្ឋកថាគតនយេន ធម្មកថំ កត្វា។ អនិហិតបរិក្ខារេនាតិ អប្បដិសាមិតបរិក្ខារេន។ និធេតិ ចេ, តថា អនាបត្តីតិ យោជនា។ អវិហេសេតុកាមស្សាតិ វិហេសាធិប្បាយរហិតស្ស។ អកីឡស្សាតិ កីឡាធិប្បាយរហិតស្ស កេវលំ វត្តសីសេន ‘‘បដិសាមេត្វា ទស្សាមី’’តិ អបនិធេន្តស្ស។
1653.Dhammakathaṃ katvāti ‘‘samaṇena nāma anihitaparikkhārena bhavituṃ na vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 377) aṭṭhakathāgatanayena dhammakathaṃ katvā. Anihitaparikkhārenāti appaṭisāmitaparikkhārena. Nidheti ce, tathā anāpattīti yojanā. Avihesetukāmassāti vihesādhippāyarahitassa. Akīḷassāti kīḷādhippāyarahitassa kevalaṃ vattasīsena ‘‘paṭisāmetvā dassāmī’’ti apanidhentassa.
១៦៥៤. អទិន្នាទានសមុដ្ឋានាបត្តីនំ អកុសលាទិវសេនបិ សចិត្តកត្តា អាហ ‘‘ឥទំ អកុសលេនេវ សចិត្ត’’ន្តិ។
1654. Adinnādānasamuṭṭhānāpattīnaṃ akusalādivasenapi sacittakattā āha ‘‘idaṃ akusaleneva sacitta’’nti.
ចីវរាបនិធានកថាវណ្ណនា។
Cīvarāpanidhānakathāvaṇṇanā.
សុរាបានវគ្គោ ឆដ្ឋោ។
Surāpānavaggo chaṭṭho.
១៦៥៥. ‘‘តិរច្ឆានគតំ បាណ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៨៣) ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អធិប្បេតំ បាណំ ទស្សេតិ។ អាបត្តិនានត្តាភាវា អាហ ‘‘មហន្តំ ខុទ្ទកម្បិ វា’’តិ។ យថាហ ‘‘ឥមស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ តិរច្ឆានគតោយេវ ‘បាណោ’តិ វេទិតព្ពោ, តំ ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ មារេន្តស្ស អាបត្តិនានាករណំ នត្ថិ, មហន្តេ បន ឧបក្កមមហន្តត្តា អកុសលំ មហន្តំ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨២)។ ‘‘មារេន្តស្ស អស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ។ ‘‘ខុទ្ទកម្បិ វា មារេន្តស្សា’’តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាយំ ‘‘អន្តមសោ មញ្ចបីឋំ សោធេន្តោ មង្គុលពីជកេបិ បាណសញ្ញី និក្ការុណិកតាយ តំ ភិន្ទន្តោ អបនេតិ, បាចិត្តិយំ។ តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ការុញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា អប្បមត្តេន វត្តំ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តវិនិច្ឆយោបិ សង្គហិតោ។
1655.‘‘Tiracchānagataṃ pāṇa’’nti iminā ‘‘yo pana bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiya’’nti (pāci. 383) imasmiṃ sikkhāpade adhippetaṃ pāṇaṃ dasseti. Āpattinānattābhāvā āha ‘‘mahantaṃ khuddakampi vā’’ti. Yathāha ‘‘imasmiñca sikkhāpade tiracchānagatoyeva ‘pāṇo’ti veditabbo, taṃ khuddakampi mahantampi mārentassa āpattinānākaraṇaṃ natthi, mahante pana upakkamamahantattā akusalaṃ mahantaṃ hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 382). ‘‘Mārentassa assā’’ti padacchedo. ‘‘Khuddakampi vā mārentassā’’ti iminā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antamaso mañcapīṭhaṃ sodhento maṅgulabījakepi pāṇasaññī nikkāruṇikatāya taṃ bhindanto apaneti, pācittiyaṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu kāruññaṃ upaṭṭhapetvā appamattena vattaṃ kātabba’’nti vuttavinicchayopi saṅgahito.
១៦៥៦. ឧភយត្ថ ចាតិ បាណេ វា អបាណេ វាតិ ឧភយត្ថាបិ។ អវសេសវិនិច្ឆយោ បនេត្ថ មនុស្សវិគ្គហេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ។
1656.Ubhayatthacāti pāṇe vā apāṇe vāti ubhayatthāpi. Avasesavinicchayo panettha manussaviggahe vuttanayeneva veditabbo.
សញ្ចិច្ចបាណកថាវណ្ណនា។
Sañciccapāṇakathāvaṇṇanā.
១៦៥៨. សប្បាណកន្តិ សហ បាណកេហីតិ សប្បាណកំ។ យេ បរិភោគេន មរន្តិ, ឯវរូបា ឥធ ‘‘បាណកា’’តិ អធិប្បេតា។ អស្សាតិ ភិក្ខុនោ។
1658.Sappāṇakanti saha pāṇakehīti sappāṇakaṃ. Ye paribhogena maranti, evarūpā idha ‘‘pāṇakā’’ti adhippetā. Assāti bhikkhuno.
១៦៥៩. ‘‘អវិច្ឆិជ្ជា’’តិ ឥមិនា វិច្ឆេទេនេវ បយោគនានត្តំ ហោតីតិ ទីបេតិ។ បត្តបូរម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ។
1659.‘‘Avicchijjā’’ti iminā vicchedeneva payoganānattaṃ hotīti dīpeti. Pattapūrampīti ettha pi-saddo byatireke.
១៦៦០-១. អស្ស បាចិត្តិ បរិទីបិតាតិ សម្ពន្ធោ។ តាទិសេនាតិ សប្បាណកេន។ អាវិញ្ឆិត្វានាតិ បរិព្ភមិត្វា។ យាគុយោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧណ្ហា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ។ ឥទញ្ច បាណីនំ មារណត្ថំ យំ កិញ្ចិ ឧណ្ហវត្ថុំ សប្បាណកេន ឧទកេន អនិព្ពាបេតុំ ឧបលក្ខណំ។ តំ សប្បាណកំ ឧទកំ។ ន្ហាយតោបិ វាតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ –
1660-1. Assa pācitti paridīpitāti sambandho. Tādisenāti sappāṇakena. Āviñchitvānāti paribbhamitvā. Yāguyoti ettha ‘‘uṇhā’’ti sāmatthiyā labbhati. Idañca pāṇīnaṃ māraṇatthaṃ yaṃ kiñci uṇhavatthuṃ sappāṇakena udakena anibbāpetuṃ upalakkhaṇaṃ. Taṃ sappāṇakaṃ udakaṃ. Nhāyatopi vāti ettha pi-saddena aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ឧទកសោណ្ឌិំ វា បោក្ខរណិំ វា បវិសិត្វា ពហិ និក្ខមនត្ថាយ វីចិំ ឧដ្ឋាបយតោបិ។ សោណ្ឌិំ វា បោក្ខរណិំ វា សោធេន្តេហិ តតោ គហិតឧទកំ ឧទកេយេវ អាសិញ្ចិតព្ពំ។ សមីបម្ហិ ឧទកេ អសតិ កប្បិយឧទកស្ស អដ្ឋ វា ទស វា ឃដេ ឧទកសណ្ឋានកប្បទេសេ អាសិញ្ចិត្វា តត្ថ អាសិញ្ចិតព្ពំ។ ‘បវដ្ដិត្វា ឧទកេ បតិស្សតី’តិ ឧណ្ហបាសាណេ ឧទកំ នាសិញ្ចិតព្ពំ។ កប្បិយឧទកេន បន បាសាណំ និព្ពាបេត្វា អាសិញ្ចិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៨៧) –
‘‘Udakasoṇḍiṃ vā pokkharaṇiṃ vā pavisitvā bahi nikkhamanatthāya vīciṃ uṭṭhāpayatopi. Soṇḍiṃ vā pokkharaṇiṃ vā sodhentehi tato gahitaudakaṃ udakeyeva āsiñcitabbaṃ. Samīpamhi udake asati kappiyaudakassa aṭṭha vā dasa vā ghaṭe udakasaṇṭhānakappadese āsiñcitvā tattha āsiñcitabbaṃ. ‘Pavaṭṭitvā udake patissatī’ti uṇhapāsāṇe udakaṃ nāsiñcitabbaṃ. Kappiyaudakena pana pāsāṇaṃ nibbāpetvā āsiñcituṃ vaṭṭatī’’ti (pāci. aṭṭha. 387) –
វុត្តវិនិច្ឆយំ សម្បិណ្ឌេតិ។
Vuttavinicchayaṃ sampiṇḍeti.
១៦៦២. ឧភយត្ថបីតិ សប្បាណកេបិ អប្បាណកេបីតិ ឧភយត្ថេវ។
1662.Ubhayatthapīti sappāṇakepi appāṇakepīti ubhayattheva.
១៦៦៤-៦. បាណបដិពទ្ធតាយ ការណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បតន’’ន្តិអាទិ។ សលភាទីនន្តិ បដង្គាទីនំ ។ ញត្វាតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ។ ឯវមុបរិបិ។ បទីបុជ្ជលនន្តិ ឯត្ថ ‘‘វិយា’’តិ សេសោ។ ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ។ សប្បាណភាវោវ សប្បាណភាវតា, តំ។ ភុញ្ជតោតិ ភុញ្ជិតព្ពតោ។
1664-6. Pāṇapaṭibaddhatāya kāraṇaṃ dassetumāha ‘‘patana’’ntiādi. Salabhādīnanti paṭaṅgādīnaṃ . Ñatvāti ettha pi-saddo luttaniddiṭṭho. Evamuparipi. Padīpujjalananti ettha ‘‘viyā’’ti seso. Etthāti imasmiṃ sikkhāpade. Sappāṇabhāvova sappāṇabhāvatā, taṃ. Bhuñjatoti bhuñjitabbato.
សលភាទីនំ បតនំ ញត្វាបិ សុទ្ធេន ចេតសា បទីបុជ្ជលនំ វិយ សបាណភាវំ ញត្វាបិ ជលសញ្ញាយ ភុញ្ជិតព្ពតោ ឯត្ថ បណ្ណត្តិវជ្ជតា ញេយ្យាតិ យោជនា។
Salabhādīnaṃ patanaṃ ñatvāpi suddhena cetasā padīpujjalanaṃ viya sapāṇabhāvaṃ ñatvāpi jalasaññāya bhuñjitabbato ettha paṇṇattivajjatā ñeyyāti yojanā.
ឯវំ សន្តេ សិញ្ចនសប្បាណកសិក្ខាបទានំ ឧភិន្នម្បិ កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘សិញ្ចនេ’’តិអាទិ។ សិញ្ចនំ សិញ្ចនសិក្ខាបទំ សិញ្ចនេ វុត្តំ សិញ្ចនវិសយេ បញ្ញត្តំ, ឥទំ បន សប្បាណកសិក្ខាបទំ បរិភោគេ វុត្តំ អជ្ឈោហារវិសយេ បញ្ញត្តន្តិ អយមេវ តស្ស ចេវ អស្ស ច វិសេសោតិ យោជនា។
Evaṃ sante siñcanasappāṇakasikkhāpadānaṃ ubhinnampi ko visesoti āha ‘‘siñcane’’tiādi. Siñcanaṃ siñcanasikkhāpadaṃ siñcane vuttaṃ siñcanavisaye paññattaṃ, idaṃ pana sappāṇakasikkhāpadaṃ paribhoge vuttaṃ ajjhohāravisaye paññattanti ayameva tassa ceva assa ca visesoti yojanā.
សប្បាណកកថាវណ្ណនា។
Sappāṇakakathāvaṇṇanā.
១៦៦៧. យថាធម្មន្តិ យោ យស្ស អធិករណស្ស វូបសមនាយ ធម្មោ វុត្តោ, តេនេវ ធម្មេនាតិ អត្ថោ។ ‘‘កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ ឥមិនា ឥតរានិ អធិករណានិ ឧបលក្ខិតានិ។ យថាហ ‘‘អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានិ វិវាទាធិករណំ អនុវាទាធិករណំ អាបត្តាធិករណំ កិច្ចាធិករណ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៩៤)។ អបលោកនកម្មាទីនិ ចត្តារិ សង្ឃកិច្ចំ នាម, តទេវ សមថេហិ អធិករណីយត្តា វូបសមេតព្ពត្តា អធិករណន្តិ កិច្ចាធិករណំ។ បុន នីហាតព្ពន្តិ បុន នីហរិតព្ពំ, វូបសមេតព្ពន្តិ អត្ថោ។ ឥមិនា ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទិនា បាឡិយំ ទស្សិតា ទ្វាទស ឧក្កោដា ឧបលក្ខិតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ ឧក្កោដេន្តស្សាតិ តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អកតំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ឧច្ចាលេន្តស្ស យថាបតិដ្ឋិតភាវេន បតិដ្ឋាតុំ ន ទេន្តស្ស។ ឯត្ថ ច បតិដ្ឋាតុំ ន ទេន្តស្សាតិ តស្ស បវត្តិអាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ យំ បន ធម្មេន អធិករណំ និហដំ, តំ សុនិហដមេវ។
1667.Yathādhammanti yo yassa adhikaraṇassa vūpasamanāya dhammo vutto, teneva dhammenāti attho. ‘‘Kiccādhikaraṇa’’nti iminā itarāni adhikaraṇāni upalakkhitāni. Yathāha ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇāni vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇa’’nti (pāci. 394). Apalokanakammādīni cattāri saṅghakiccaṃ nāma, tadeva samathehi adhikaraṇīyattā vūpasametabbattā adhikaraṇanti kiccādhikaraṇaṃ. Puna nīhātabbanti puna nīharitabbaṃ, vūpasametabbanti attho. Iminā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādinā pāḷiyaṃ dassitā dvādasa ukkoṭā upalakkhitāti daṭṭhabbā. Ukkoṭentassāti tassa tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīni vatvā uccālentassa yathāpatiṭṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dentassa. Ettha ca patiṭṭhātuṃ na dentassāti tassa pavattiākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihaṭaṃ, taṃ sunihaṭameva.
១៦៦៨. ‘‘អកតំ កម្មំ, ទុក្កដំ កម្មំ, បុន កាតព្ពំ កម្ម’’ន្តិ វទតា វទន្តេន ភិក្ខុនា តំ កម្មំ ឧច្ចាលេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា។
1668. ‘‘Akataṃ kammaṃ, dukkaṭaṃ kammaṃ, puna kātabbaṃ kamma’’nti vadatā vadantena bhikkhunā taṃ kammaṃ uccāletuṃ na vaṭṭatīti yojanā.
១៦៦៩. វិប្បកតេតិ អារទ្ធានិដ្ឋិតេ។ តន្តិ បដិក្កោសន្តំ។ សញ្ញាបេត្វាតិ កតកម្មស្ស អនវជ្ជភាវំ ញាបេត្វា។ ន បនញ្ញថាតិ តថា អសញ្ញាបេត្វា។
1669.Vippakateti āraddhāniṭṭhite. Tanti paṭikkosantaṃ. Saññāpetvāti katakammassa anavajjabhāvaṃ ñāpetvā. Na panaññathāti tathā asaññāpetvā.
១៦៧០. អធម្មេ បន កម្មស្មិន្តិ យថាបាឡិអាគតេ កម្មស្មិំ។ ឧភយត្ថាបីតិ ធម្មកម្មេ, អធម្មកម្មេ វាតិ ឧភយត្ថ។
1670.Adhamme pana kammasminti yathāpāḷiāgate kammasmiṃ. Ubhayatthāpīti dhammakamme, adhammakamme vāti ubhayattha.
១៦៧១. ន ច កម្មារហស្ស វាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ‘‘វគ្គេន ចា’’តិ យោជេតព្ពោ។ ច-សទ្ទោ វា-សទ្ទត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ។ ‘‘អធម្មេន, វគ្គេន វា ន កម្មារហស្ស វា កត’’ន្តិ ជានតោ ឧក្កោដនេ ទោសោ នត្ថីតិ យោជនា។
1671.Na ca kammārahassa vāti ettha ca-saddo ‘‘vaggena cā’’ti yojetabbo. Ca-saddo vā-saddatthe daṭṭhabbo. ‘‘Adhammena, vaggena vā na kammārahassa vā kata’’nti jānato ukkoṭane doso natthīti yojanā.
ឧក្កោដនកថាវណ្ណនា។
Ukkoṭanakathāvaṇṇanā.
១៦៧៣. ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម អាបត្តិ ចត្តារិ ច បារាជិកានិ តេរស ច សង្ឃាទិសេសា’’តិ (បាចិ. ៣៩៩) វចនតោ បារាជិកានម្បិ ទុដ្ឋុល្លត្តា, ឥធ ច បារាជិកស្ស អនធិប្បេតត្តា ឥធាធិប្បេតមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ ឥមិនា ទុដ្ឋុល្ល-បទំ វិសេសិតំ។ យថាហ ‘‘ឯត្ថ ចត្តារិ បារាជិកានិ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សិតានិ, សង្ឃាទិសេសាបត្តិ បន អធិប្បេតា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៣៩៩)។ ញត្វាតិ សាមំ វា អញ្ញតោ វា ជានិត្វា។ ឆាទយតោ តស្ស បរិយាបុតាតិ ‘‘ឥមំ ជានិត្វា ចោទេស្សន្តិ, សារេស្សន្តិ, នារោចេស្សាមី’’តិ បដិច្ឆាទេន្តស្ស តស្ស បរិយាបុតា ទេសិតា។
1673. ‘‘Duṭṭhullā nāma āpatti cattāri ca pārājikāni terasa ca saṅghādisesā’’ti (pāci. 399) vacanato pārājikānampi duṭṭhullattā, idha ca pārājikassa anadhippetattā idhādhippetameva dassetuṃ ‘‘saṅghādisesa’’nti iminā duṭṭhulla-padaṃ visesitaṃ. Yathāha ‘‘ettha cattāri pārājikāni atthuddhāravasena dassitāni, saṅghādisesāpatti pana adhippetā’’ti (pāci. aṭṭha. 399). Ñatvāti sāmaṃ vā aññato vā jānitvā. Chādayato tassa pariyāputāti ‘‘imaṃ jānitvā codessanti, sāressanti, nārocessāmī’’ti paṭicchādentassa tassa pariyāputā desitā.
១៦៧៤-៥. ធុរំ និក្ខិបិត្វាតិ ‘‘អញ្ញស្ស ន អារោចេស្សាមី’’តិ ធុរនិក្ខេបំ កត្វា។ តស្សាតិ ទុដ្ឋុល្លស្ស។ បដិច្ឆាទនំ ហេតុ ការណំ យស្ស អារោចនស្សាតិ វិគ្គហោ។ បដិច្ឆាទនហេតុកន្តិ អារោចនកិរិយាយ វិសេសនំ, ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមំ សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នោ, អញ្ញស្ស ន អារោចេហី’’តិ វត្វា អារោចនំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឥតីតិ វុត្តនិទស្សនេ, ហីតិ ឯវការត្ថេ, ឯវមេវ វទតីតិ អត្ថោ។
1674-5.Dhuraṃ nikkhipitvāti ‘‘aññassa na ārocessāmī’’ti dhuranikkhepaṃ katvā. Tassāti duṭṭhullassa. Paṭicchādanaṃ hetu kāraṇaṃ yassa ārocanassāti viggaho. Paṭicchādanahetukanti ārocanakiriyāya visesanaṃ, ‘‘itthannāmo itthannāmaṃ saṅghādisesaṃ āpanno, aññassa na ārocehī’’ti vatvā ārocanaṃ karotīti vuttaṃ hoti. Itīti vuttanidassane, hīti evakāratthe, evameva vadatīti attho.
យាវ កោដិ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ ឯវំ ភិក្ខូនំ សតម្បិ សហស្សម្បិ តំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ ឯវាតិ យោជនា។
Yāva koṭi na chijjati, tāva evaṃ bhikkhūnaṃ satampi sahassampi taṃ āpattiṃ āpajjati evāti yojanā.
១៦៧៦. មូលេនាតិ សង្ឃាទិសេសំ អាបន្នបុគ្គលេន។ អារោចិតស្ស ទុតិយស្សាតិ សមានាធិករណំ។ មូលេន ‘‘មម អាបត្តិំ អាបន្នភាវំ អញ្ញស្ស ន អារោចេហី’’តិ អារោចិតស្ស ទុតិយភិក្ខុស្ស សន្តិកា សុណន្តេន តតិយេន និវត្តិត្វា តស្សេវ ទុតិយស្ស បកាសិតេ អារោចនស្ស កោដិ ឆិន្នាតិ វុច្ចតីតិ យោជនា។ កោដីតិ អារោចនកិរិយាវសានំ វុច្ចតិ។
1676.Mūlenāti saṅghādisesaṃ āpannapuggalena. Ārocitassa dutiyassāti samānādhikaraṇaṃ. Mūlena ‘‘mama āpattiṃ āpannabhāvaṃ aññassa na ārocehī’’ti ārocitassa dutiyabhikkhussa santikā suṇantena tatiyena nivattitvā tasseva dutiyassa pakāsite ārocanassa koṭi chinnāti vuccatīti yojanā. Koṭīti ārocanakiriyāvasānaṃ vuccati.
១៦៧៧. ទុដ្ឋុល្លាយ ច ទុដ្ឋុល្លសញ្ញីតិ ឯត្ថ ‘‘អារោចេន្តោ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ ឥតរេសុ បន ទ្វីសូតិ ទុដ្ឋុល្លាយ វេមតិកោ, អទុដ្ឋុល្លសញ្ញីតិ ទ្វីសុ។
1677.Duṭṭhullāya ca duṭṭhullasaññīti ettha ‘‘ārocento’’ti pakaraṇato labbhati. Itaresu pana dvīsūti duṭṭhullāya vematiko, aduṭṭhullasaññīti dvīsu.
១៦៧៨. អទុដ្ឋុល្លាយាតិ បញ្ចវិធាយ លហុកាបត្តិយា។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វិកប្បេសុ។ តិកទុក្កដំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ អទុដ្ឋុល្លាយ ទុដ្ឋុល្លសញ្ញិវេមតិកអទុដ្ឋុល្លសញ្ញីនំ វសេន ទុក្កដត្តយំ បាឡិយំ (បាចិ. ៤០០) ទស្សិតន្តិ អត្ថោ។ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ។ អនុបសម្បន្នវារេសូតិ តីសុ អនុបសម្បន្នវិកប្បេសុ។ ទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដន្តិ អត្ថោ។
1678.Aduṭṭhullāyāti pañcavidhāya lahukāpattiyā. Sabbatthāti sabbesu vikappesu. Tikadukkaṭaṃ niddiṭṭhanti aduṭṭhullāya duṭṭhullasaññivematikaaduṭṭhullasaññīnaṃ vasena dukkaṭattayaṃ pāḷiyaṃ (pāci. 400) dassitanti attho. Sabbatthāti sabbesu. Anupasampannavāresūti tīsu anupasampannavikappesu. Dukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭanti attho.
១៦៧៩-៨០. ‘‘សង្ឃស្ស ភេទនាទីនិ ភវិស្សន្តី’’តិអាទីហិ សព្ពេហិ បទេហិ ‘‘ន អារោចេតិ ចេ, ទោសោ នត្ថី’’តិ ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ។ សភាគំ វា ន បស្សតីតិ តថា អបស្សន្តោ ន អារោចេតិ ចេ, ទោសោ នត្ថិ។ កក្ខឡោ អយន្តិ ន អារោចេតិ ចេ, ទោសោ នត្ថិ។
1679-80. ‘‘Saṅghassa bhedanādīni bhavissantī’’tiādīhi sabbehi padehi ‘‘na āroceti ce, doso natthī’’ti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Sabhāgaṃ vā na passatīti tathā apassanto na āroceti ce, doso natthi. Kakkhaḷo ayanti na āroceti ce, doso natthi.
១៦៨១. អញ្ញស្ស អនារោចនេន អាបជ្ជិតព្ពតោ ‘‘អក្រិយ’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘អារោចេតព្ព’’ន្តិ អនុញ្ញាតស្ស អនារោចនំ អនាទរមន្តរេន ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុក្ខវេទន’’ន្តិ។ ឯត្ថ ច មាតិកដ្ឋកថាយំ ‘‘សមនុភាសនសទិសានេវា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុដ្ឋល្លសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, ឥធ ‘‘ធុរនិក្ខេបតុល្យាវា’’តិ, ឧភយត្ថ នាមមត្តមេវ វិសេសោ, ឯកមេវ សមុដ្ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ។
1681. Aññassa anārocanena āpajjitabbato ‘‘akriya’’nti vuttaṃ. ‘‘Ārocetabba’’nti anuññātassa anārocanaṃ anādaramantarena na hotīti āha ‘‘dukkhavedana’’nti. Ettha ca mātikaṭṭhakathāyaṃ ‘‘samanubhāsanasadisānevā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhallasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ, idha ‘‘dhuranikkhepatulyāvā’’ti, ubhayattha nāmamattameva viseso, ekameva samuṭṭhānanti veditabbaṃ.
ទុដ្ឋុល្លកថាវណ្ណនា។
Duṭṭhullakathāvaṇṇanā.
១៦៨២. ឩនវីសតិវស្សន្តិ ឯត្ថ ‘‘ជាន’’ន្តិ សេសោ, ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ’’តិ ជានន្តោតិ អត្ថោ។ ឩនវីសតិវស្សោ នាម បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិសំវច្ឆរោ។ យោតិ យោ ភិក្ខុ ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា។ ករេយ្យាតិ ការាបេយ្យ។ ឧបសម្បជ្ជតីតិ ឧបសម្បទោ, តំ។ យោ ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ ឧបសម្បទំ ឧបសម្បន្នំ ករេយ្យ, តស្ស ឯវំ ឧបសម្បាទេន្តស្ស ភិក្ខុនោ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ យោជនា។ សេសានន្តិ ‘‘គណស្ស ច អាចរិយស្ស ច អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៤០៤) បាឡិយំ ទស្សិតានំ គហណំ។
1682.Ūnavīsativassanti ettha ‘‘jāna’’nti seso, ‘‘ūnavīsativasso’’ti jānantoti attho. Ūnavīsativasso nāma paṭisandhito paṭṭhāya aparipuṇṇavīsatisaṃvaccharo. Yoti yo bhikkhu upajjhāyo hutvā. Kareyyāti kārāpeyya. Upasampajjatīti upasampado, taṃ. Yo jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampadaṃ upasampannaṃ kareyya, tassa evaṃ upasampādentassa bhikkhuno pācittiyaṃ hotīti yojanā. Sesānanti ‘‘gaṇassa ca ācariyassa ca āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 404) pāḷiyaṃ dassitānaṃ gahaṇaṃ.
១៦៨៣. ឩនវីសតិវស្សភាវំ ជានតា វា អជានតា វា ភិក្ខុនា យោ បុគ្គលោ ចេ ឧបសម្បាទិតោ, សោ អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ, បុន សោ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ សមានោ ឧបសម្បន្នោ កាតព្ពោ ឧបសម្បាទេតព្ពោយេវាតិ យោជនា។
1683. Ūnavīsativassabhāvaṃ jānatā vā ajānatā vā bhikkhunā yo puggalo ce upasampādito, so anupasampannova hoti, puna so paripuṇṇavīsativasso samāno upasampanno kātabbo upasampādetabboyevāti yojanā.
១៦៨៤. ទសវស្សច្ចយេន បរិបុណ្ណទសវស្សោ ហុត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សតោ អស្ស ភិក្ខុបដិញ្ញស្ស អញ្ញេសំ ឧបសម្បាទនេ កោចិ ទោសោ ចេ ឯកំសេន នត្ថិ ន វិជ្ជតីតិ យោជនា។
1684.Dasavassaccayena paripuṇṇadasavasso hutvā upajjhāyassa sato assa bhikkhupaṭiññassa aññesaṃ upasampādane koci doso ce ekaṃsena natthi na vijjatīti yojanā.
១៦៨៥. តំ ភិក្ខុន្តិ ឩនវីសតិវស្សោ ហុត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា បរិបុណ្ណទសវស្សោ ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា ឧបសម្បាទេន្តំ តំ ភិក្ខុបដិញ្ញំ។ គណោ ចេ បរិបូរតីតិ មជ្ឈិមទេសេ ទសវគ្គោ, បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ បញ្ចវគ្គោ គណោ សចេ អនូនោ ហោតិ។ តេតិ ឧបសម្បាទិតា។ សូបសម្បន្នាតិ សុដ្ឋុ ឧបសម្បន្នា។
1685.Taṃ bhikkhunti ūnavīsativasso hutvā upasampajjitvā paripuṇṇadasavasso upajjhāyo hutvā upasampādentaṃ taṃ bhikkhupaṭiññaṃ. Gaṇo ce paripūratīti majjhimadese dasavaggo, paccantimesu janapadesu pañcavaggo gaṇo sace anūno hoti. Teti upasampāditā. Sūpasampannāti suṭṭhu upasampannā.
១៦៨៦-៧. យោ ភិក្ខុ ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា ‘‘ឩនវីសតិវស្សបុគ្គលំ ឧបសម្បាទយិស្សាមិ’’ឥតិ គណម្បិ វា អាចរិយម្បិ វា បត្តម្បិ វា បរិយេសតិ, មាឡកញ្ច សម្មន្នតិ ពទ្ធសីមំ ពន្ធតិ, តស្ស សព្ពេសុ បយោគេសុ ទុក្កដំ។ តថា ញត្តិយា ទុក្កដំ។ តថា ទ្វីសុ កម្មវាចាសុបិ ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1686-7. Yo bhikkhu upajjhāyo hutvā ‘‘ūnavīsativassapuggalaṃ upasampādayissāmi’’iti gaṇampi vā ācariyampi vā pattampi vā pariyesati, māḷakañca sammannati baddhasīmaṃ bandhati, tassa sabbesu payogesu dukkaṭaṃ. Tathā ñattiyā dukkaṭaṃ. Tathā dvīsu kammavācāsupi dukkaṭanti yojanā.
១៦៨៨-៩. វីសតិ ច តានិ វស្សានិ ចាតិ វីសតិវស្សានិ, ឩនានិ វីសតិវស្សានិ យស្ស សោ ឩនវីសតិវស្សោ, ឩនវីសតិវស្សោតិ សញ្ញា ឩនវីសតិវស្សសញ្ញា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សសញ្ញី’’ឥតិ វត្តព្ពេ និបាតនលក្ខណេន វស្ស-សទ្ទលោបំ កត្វា ‘‘ឩនវីសតិសញ្ញី’’តិ វុត្តំ, តស្ស ឩនវីសតិសញ្ញិស្ស។ បរិបុណ្ណានិ វីសតិវស្សានិ ឯតស្សាតិ ‘‘បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ’’តិ វត្តព្ពេ និបាតនលក្ខណេន វីសតិវស្ស-សទ្ទលោបំ កត្វា ‘‘បរិបុណ្ណោ’’តិ បុគ្គលោ វុច្ចតិ, តស្មិំ បរិបុណ្ណេ, បរិបុណ្ណវីសតិវស្សេ បុគ្គលេតិ អត្ថោ។ ឧភយត្ថាតិ ឩនវីសតិបរិបុណ្ណវីសតិវស្សេសុ ឧភោសុ បុគ្គលេសុ។
1688-9. Vīsati ca tāni vassāni cāti vīsativassāni, ūnāni vīsativassāni yassa so ūnavīsativasso, ūnavīsativassoti saññā ūnavīsativassasaññā, sā etassa atthīti ‘‘ūnavīsativassasaññī’’iti vattabbe nipātanalakkhaṇena vassa-saddalopaṃ katvā ‘‘ūnavīsatisaññī’’ti vuttaṃ, tassa ūnavīsatisaññissa. Paripuṇṇāni vīsativassāni etassāti ‘‘paripuṇṇavīsativasso’’ti vattabbe nipātanalakkhaṇena vīsativassa-saddalopaṃ katvā ‘‘paripuṇṇo’’ti puggalo vuccati, tasmiṃ paripuṇṇe, paripuṇṇavīsativasse puggaleti attho. Ubhayatthāti ūnavīsatiparipuṇṇavīsativassesu ubhosu puggalesu.
ឩនវីសតិវស្សកថាវណ្ណនា។
Ūnavīsativassakathāvaṇṇanā.
១៦៩១. ថេយ្យសត្ថេន សទ្ធិន្តិ ‘‘ថេយ្យសត្ថោ នាម ចោរា កតកម្មា វា ហោន្តិ អកតកម្មា វា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤០៩) បទភាជនេ វុត្តសរូបេន សត្ថសង្ខាតេន ជនសមូហេន សហាតិ វុត្តំ ហោតិ។ សហាទិយោគេ ករណវចនំ។ ជានន្តោតិ ‘‘ថេយ្យសត្ថោ’’តិ ជានន្តោ។ សំវិធាយាតិ ‘‘គច្ឆាមាវុសោ, គច្ឆាម ភន្តេ, គច្ឆាមាវុសោ, អជ្ជ វា ហិយ្យោ វា បរេ វា អបរេ វា គច្ឆាមា’’តិ បទភាជនេ វុត្តនយេន សំវិទហិត្វាតិ អត្ថោ។ មគ្គន្តិ ឯកទ្ធានមគ្គំ, ឯត្ថ ‘‘អន្តមសោ គាមន្តរម្បី’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘ឯកទ្ធានមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យ អន្តមសោ គាមន្តរម្បី’’តិ។ បាចិត្តិយំ សិយាតិ ‘‘គាមេ គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តប្បការំ បាចិត្តិយំ ភវេយ្យ។
1691.Theyyasatthenasaddhinti ‘‘theyyasattho nāma corā katakammā vā honti akatakammā vā’’tiādinā (pāci. 409) padabhājane vuttasarūpena satthasaṅkhātena janasamūhena sahāti vuttaṃ hoti. Sahādiyoge karaṇavacanaṃ. Jānantoti ‘‘theyyasattho’’ti jānanto. Saṃvidhāyāti ‘‘gacchāmāvuso, gacchāma bhante, gacchāmāvuso, ajja vā hiyyo vā pare vā apare vā gacchāmā’’ti padabhājane vuttanayena saṃvidahitvāti attho. Magganti ekaddhānamaggaṃ, ettha ‘‘antamaso gāmantarampī’’ti seso. Yathāha ‘‘ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampī’’ti. Pācittiyaṃ siyāti ‘‘gāme gāmantare gāmantare āpatti pācittiyassa. Agāmake araññe addhayojane addhayojane āpatti pācittiyassā’’ti vuttappakāraṃ pācittiyaṃ bhaveyya.
១៦៩២. ន ឧទ្ធដោតិ ឥធ ន វុត្តោ។
1692.Na uddhaṭoti idha na vutto.
១៦៩៣-៤. មគ្គាដវិវិសង្កេតេតិ មគ្គវិសង្កេតេ, អដវិវិសង្កេតេ ច។ យថាវត្ថុកមេវាតិ បាចិត្តិយមេវ។ តេសូតិ សត្ថិកេសុ។ អសំវិទហន្តេសូតិ សំវិធានំ អករោន្តេសុ។ សយំ វិទហតោបិ ចាតិ អត្តនា សំវិទហន្តស្ស ច។ ឧភយត្ថាតិ ថេយ្យសត្ថេ វា អថេយ្យសត្ថេ វាតិ ទ្វីសុ។
1693-4.Maggāṭavivisaṅketeti maggavisaṅkete, aṭavivisaṅkete ca. Yathāvatthukamevāti pācittiyameva. Tesūti satthikesu. Asaṃvidahantesūti saṃvidhānaṃ akarontesu. Sayaṃ vidahatopi cāti attanā saṃvidahantassa ca. Ubhayatthāti theyyasatthe vā atheyyasatthe vāti dvīsu.
១៦៩៥. អថេយ្យសត្ថសញ្ញិស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧភយត្ថា’’តិ អនុវត្តេតព្ពំ។ កាលស្សាយន្តិ កាលិកោ, វិសង្កេតោ, តស្មិំ, កាលសម្ពន្ធិនិ វិសង្កេតេ ច អនាបត្តីតិ អត្ថោ។ ‘‘កាលិកេ’’តិ ឥមិនា វិសង្កេតវិសេសនេន មគ្គាដវិវិសង្កេតេបិ អាបត្តិយេវាតិ ទីបេតិ។
1695.Atheyyasatthasaññissāti ettha ‘‘ubhayatthā’’ti anuvattetabbaṃ. Kālassāyanti kāliko, visaṅketo, tasmiṃ, kālasambandhini visaṅkete ca anāpattīti attho. ‘‘Kālike’’ti iminā visaṅketavisesanena maggāṭavivisaṅketepi āpattiyevāti dīpeti.
១៦៩៦. កាយចិត្តតោ , កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋានតោ ឥទំ សិក្ខាបទំ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ កថិតន្តិ យោជនា។
1696. Kāyacittato , kāyavācācittato ca samuṭṭhānato idaṃ sikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ kathitanti yojanā.
ថេយ្យសត្ថកថាវណ្ណនា។
Theyyasatthakathāvaṇṇanā.
១៦៩៧. សត្តមន្តិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំវិធាយា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៣) ឧទ្ទិដ្ឋំ សត្តមសិក្ខាបទំ។ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធានេនាតិ ភិក្ខុនិយា សទ្ធិំ សំវិធានសិក្ខាបទេន។ សមុដ្ឋានាទិនាតិ សមុដ្ឋានាទិនា វិនិច្ឆយេន។ តុល្យន្តិ សទិសំ។ កោចិបីតិ អប្បមត្តកោបិ។
1697.Sattamanti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāyā’’tiādinā (pāci. 413) uddiṭṭhaṃ sattamasikkhāpadaṃ. Bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānenāti bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānasikkhāpadena. Samuṭṭhānādināti samuṭṭhānādinā vinicchayena. Tulyanti sadisaṃ. Kocipīti appamattakopi.
សំវិធានកថាវណ្ណនា។
Saṃvidhānakathāvaṇṇanā.
១៦៩៨. ឯតេ បញ្ច ធម្មា អន្តរាយករាតិ បកាសិតាតិ យោជនា។ ឥធ អយំ អន្តរាយករ-សទ្ទោ បាឡិយំ អាគតេន អន្តរាយិក-សទ្ទេន សមានត្ថោ។ តស្មា កម្មន្តរាយិកា, កិលេសន្តរាយិកា, វិបាកន្តរាយិកា, ឧបវាទន្តរាយិកា, អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកាតិ ឥមេ បញ្ច អន្តរាយិកា ធម្មា ភគវតា បកាសិតាតិ វុត្តំ ហោតិ។
1698. Ete pañca dhammā antarāyakarāti pakāsitāti yojanā. Idha ayaṃ antarāyakara-saddo pāḷiyaṃ āgatena antarāyika-saddena samānattho. Tasmā kammantarāyikā, kilesantarāyikā, vipākantarāyikā, upavādantarāyikā, āṇāvītikkamantarāyikāti ime pañca antarāyikā dhammā bhagavatā pakāsitāti vuttaṃ hoti.
តត្ថ តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ, អនតិក្កមនដ្ឋេន តស្មិំ អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយស្ស វា ករណសីលាតិ អន្តរាយិកា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧; កង្ខា. អភិ. ដី. អរិដ្ឋសិក្ខាបទវណ្ណនា)។
Tattha taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho, anatikkamanaṭṭhena tasmiṃ antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā (sārattha. ṭī. pācittiya 3.417; kaṅkhā. abhi. ṭī. ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā).
បញ្ចានន្តរិយកម្មានេវ កម្មន្តរាយិកា, តថា ភិក្ខុនិទូសកកម្មំ។ តំ បន មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោតិ, ន សគ្គស្ស។ ឥទញ្ច មិច្ឆាចារលក្ខណស្ស អភាវតោ វុត្តំ។ ន ហិ ភិក្ខុនិយា ធម្មរក្ខិតភាវោ អត្ថិ។ បាកតិកភិក្ខុនិវសេន ចេតំ វុត្តំ។ អរិយាយ បន បវត្តំ អបាយសំវត្តនិកមេវ។ នន្ទមាណវកោ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៧; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៦៨ ឧប្បលវណ្ណត្ថេរីវត្ថុ; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៣៤) ចេត្ថ និទស្សនំ។ ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាវសេន វា ន សគ្គន្តរាយិកតា, មោក្ខន្តរាយិកតា បន មោក្ខត្ថាយ បដិបត្តិយា វិទូសនតោ។ អភិភវិត្វា បន បវត្តិយា សគ្គន្តរាយិកតាបិ ន សក្កា និវារេតុន្តិ វទន្តិ។
Pañcānantariyakammāneva kammantarāyikā, tathā bhikkhunidūsakakammaṃ. Taṃ pana mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa. Idañca micchācāralakkhaṇassa abhāvato vuttaṃ. Na hi bhikkhuniyā dhammarakkhitabhāvo atthi. Pākatikabhikkhunivasena cetaṃ vuttaṃ. Ariyāya pana pavattaṃ apāyasaṃvattanikameva. Nandamāṇavako (ma. ni. aṭṭha. 3.7; dha. pa. aṭṭha. 1.68 uppalavaṇṇattherīvatthu; a. ni. aṭṭha. 2.3.34) cettha nidassanaṃ. Ubhinnaṃ samānacchandatāvasena vā na saggantarāyikatā, mokkhantarāyikatā pana mokkhatthāya paṭipattiyā vidūsanato. Abhibhavitvā pana pavattiyā saggantarāyikatāpi na sakkā nivāretunti vadanti.
អហេតុកទិដ្ឋិអកិរិយទិដ្ឋិនត្ថិកទិដ្ឋិសង្ខាតា មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា និយតភាវប្បត្តា កិលេសន្តរាយិកា នាម។ បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកានំ បដិសន្ធិចិត្តុប្បាទធម្មា វិបាកន្តរាយិកា នាម។ បណ្ឌកាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ សព្ពាយបិ អហេតុកបដិសន្ធិយា វិបាកន្តរាយិកភាវតោ ។ អរិយូបវាទា ឧបវាទន្តរាយិកា នាម។ តេ បន យាវ អរិយេ ន ខមាបេន្តិ, តាវទេវ, ន តតោ បរំ។ សញ្ចិច្ច អាបន្នា សត្តាបត្តិក្ខន្ធា អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកា នាម។ តេបិ យាវ ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតិ, ន វុដ្ឋាតិ វា ន ទេសេតិ វា, តាវទេវ, ន តតោ បរំ។
Ahetukadiṭṭhiakiriyadiṭṭhinatthikadiṭṭhisaṅkhātā micchādiṭṭhidhammā niyatabhāvappattā kilesantarāyikā nāma. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakānaṃ paṭisandhicittuppādadhammā vipākantarāyikā nāma. Paṇḍakādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ sabbāyapi ahetukapaṭisandhiyā vipākantarāyikabhāvato . Ariyūpavādā upavādantarāyikā nāma. Te pana yāva ariye na khamāpenti, tāvadeva, na tato paraṃ. Sañcicca āpannā sattāpattikkhandhā āṇāvītikkamantarāyikā nāma. Tepi yāva bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā na deseti vā, tāvadeva, na tato paraṃ.
១៦៩៩-៧០០.
1699-700.
‘‘អនន្តរាយិកា ឯតេ;
‘‘Anantarāyikā ete;
យថា ហោន្តិ តថា អហំ;
Yathā honti tathā ahaṃ;
ទេសិតំ មុនិនា ធម្មំ;
Desitaṃ muninā dhammaṃ;
អាជានាមីតិ យោ វទេ’’តិ។ –
Ājānāmīti yo vade’’ti. –
ឯវំ ទុតិយគាថា វត្តព្ពា។ តថា អវុត្តេ ‘‘តិក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិគាថា បឋមគាថាយ សទ្ធិំ ឃដនា ឯវ ន សិយា។ តស្មា ឯត្ថាយំ គាថា បរិហីនាតិ វិញ្ញាយតិ។
Evaṃ dutiyagāthā vattabbā. Tathā avutte ‘‘tikkhattu’’ntiādigāthā paṭhamagāthāya saddhiṃ ghaṭanā eva na siyā. Tasmā etthāyaṃ gāthā parihīnāti viññāyati.
ឯតេតិ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ ភគវតា បកាសិតា បញ្ច ធម្មា ‘‘យថា អនន្តរាយិកា ហោន្តិ, តថា អហំ មុនិនា ទេសិតំ ធម្មំ អាជានាមី’’តិ យោ ភិក្ខុ វទេយ្យ, សោ បន ភិក្ខុ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពោតិ សម្ពន្ធោ។ កេហិ កថំ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘យេ បស្សន្តី’’តិអាទិ។ យេ តថាវាទិតំ ភិក្ខុំ បស្សន្តិ, ‘‘អសុកោ អាយស្មា ឯវំវាទី’’តិ បរតោ សុណន្តិ ច, តេហិ។ សោ បន ភិក្ខុ ‘‘មា អាយស្មា ឯវំ អវចា’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពោតិ យោជនា។
Eteti ‘‘antarāyikā’’ti bhagavatā pakāsitā pañca dhammā ‘‘yathā anantarāyikā honti, tathā ahaṃ muninā desitaṃ dhammaṃ ājānāmī’’ti yo bhikkhu vadeyya, so pana bhikkhu tikkhattuṃ vattabboti sambandho. Kehi kathaṃ vattabboti āha ‘‘ye passantī’’tiādi. Ye tathāvāditaṃ bhikkhuṃ passanti, ‘‘asuko āyasmā evaṃvādī’’ti parato suṇanti ca, tehi. So pana bhikkhu ‘‘mā āyasmā evaṃ avacā’’ti tikkhattuṃ vattabboti yojanā.
១៧០១. អវទន្តស្សាតិ តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា យថាវុត្តនយេន អវទន្តស្ស។ ទុក្កដន្តិ ញាតទុក្កដំ។ តំ ទុលទ្ធិំ។ អនិស្សជតោតិ ភិក្ខូហិ ឯវំ វុត្តេបិ អនិស្សជន្តស្ស។ តថា ទុក្កដន្តិ អតិទិសតិ។
1701.Avadantassāti taṃ disvā vā sutvā vā yathāvuttanayena avadantassa. Dukkaṭanti ñātadukkaṭaṃ. Taṃ duladdhiṃ. Anissajatoti bhikkhūhi evaṃ vuttepi anissajantassa. Tathā dukkaṭanti atidisati.
១៧០២. កម្មវាចាយាតិ តតិយាយ កម្មវាចាយ។ ឱសានេតិ បរិយោសានេ, យ្យការេ បត្តេតិ អធិប្បាយោ។ តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ ធម្មកម្មេ វេមតិកោ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ ធម្មកម្មេ អធម្មកម្មសញ្ញី ន បដិនិស្សជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤២១) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ អធម្មេ តិកទុក្កដំ វុត្តន្តិ អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ វុត្តំ។
1702.Kammavācāyāti tatiyāya kammavācāya. Osāneti pariyosāne, yyakāre patteti adhippāyo. Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī na paṭinissajjati, āpatti pācittiyassa. Dhammakamme vematiko na paṭinissajjati, āpatti pācittiyassa. Dhammakamme adhammakammasaññī na paṭinissajjati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 421) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Adhamme tikadukkaṭaṃ vuttanti adhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ vuttaṃ.
១៧០៣. ‘‘អនាបត្តិ អកតកម្មស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ។ កម្មំ នាម សមនុភាសនកម្មំ។ យថាហ ‘‘អនាបត្តិ អសមនុភាសន្តស្សា’’តិ (បាចិ. ៤២២)។
1703. ‘‘Anāpatti akatakammassā’’ti padacchedo. Kammaṃ nāma samanubhāsanakammaṃ. Yathāha ‘‘anāpatti asamanubhāsantassā’’ti (pāci. 422).
អរិដ្ឋកថាវណ្ណនា។
Ariṭṭhakathāvaṇṇanā.
១៧០៤. ញត្វាតិ អនោសារិតភាវំ សយមេវ វា បរតោ វា តស្ស វា សន្តិកា ញត្វា។ អកតានុធម្មេនាតិ អកតោ ឱសារណសង្ខាតោ អនុធម្មោ យស្ស សោ អកតានុធម្មោ, តេន, សហយោគេ ករណវចនំ។ តថាវាទិកភិក្ខុនាតិ ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទិំ វទន្តេន ភិក្ខុនា។ ‘‘អកតានុធម្មេនា’’តិ ឥមិនា សមានាធិករណំ។ សំវសេយ្យាតិ ឧបោសថាទិកំ សង្ឃកម្មំ ករេយ្យ។ ភុញ្ជេយ្យ ចាតិ អាមិសសម្ភោគំ វា ធម្មសម្ភោគំ វា ករេយ្យ។ សហ សេយ្យ វាតិ នានូបចារេបិ ឯកច្ឆន្នេ និបជ្ជេយ្យ។
1704.Ñatvāti anosāritabhāvaṃ sayameva vā parato vā tassa vā santikā ñatvā. Akatānudhammenāti akato osāraṇasaṅkhāto anudhammo yassa so akatānudhammo, tena, sahayoge karaṇavacanaṃ. Tathāvādikabhikkhunāti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādiṃ vadantena bhikkhunā. ‘‘Akatānudhammenā’’ti iminā samānādhikaraṇaṃ. Saṃvaseyyāti uposathādikaṃ saṅghakammaṃ kareyya. Bhuñjeyya cāti āmisasambhogaṃ vā dhammasambhogaṃ vā kareyya. Saha seyya vāti nānūpacārepi ekacchanne nipajjeyya.
១៧០៥. ឥទានិ យថាវុត្តបាចិត្តិយស្ស ខេត្តនិយមំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧបោសថាទិកំ កម្ម’’ន្តិអាទិ។ អាទិ-សទ្ទេន បវារណំ គហិតំ។ យថាហ ‘‘ឧបោសថំ វា បវារណំ វា’’តិ (បាចិ. ៤២៥)។ តេន សហាតិ ឧក្ខិត្តកេន សហ។ ‘‘កម្មស្ស បរិយោសានេ’’តិ ឥទំ សំវាសេន អាបត្តិខេត្តនិទស្សនំ។
1705. Idāni yathāvuttapācittiyassa khettaniyamaṃ dassetumāha ‘‘uposathādikaṃ kamma’’ntiādi. Ādi-saddena pavāraṇaṃ gahitaṃ. Yathāha ‘‘uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā’’ti (pāci. 425). Tena sahāti ukkhittakena saha. ‘‘Kammassa pariyosāne’’ti idaṃ saṃvāsena āpattikhettanidassanaṃ.
១៧០៦. ឯកេនេវ បយោគេន ពហុំ យាមកាលិកាទិអាមិសំ គណ្ហតោ ឯកំ បាចិត្តិយំ។ តថា ឯកេនេវ បយោគេន ពហុំ អាមិសំ ទទតោបិ ឯកំ បាចិត្តិយំ។ ពហូសុ បយោគេសុ ពហូនិ បាចិត្តិយានីតិ យោជនា។ ឥមិនា ច អាមិសសម្ភោគេន តុល្យផលំ ធម្មសម្ភោគម្បិ សហចរិយេន អាហាតិ វេទិតព្ពំ។ តត្ថ បន បទាទីហិ ឧទ្ទិសន្តស្ស វា ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វា បទសោធម្មេ វុត្តនយេន អាបត្តិ វេទិតព្ពា។
1706. Ekeneva payogena bahuṃ yāmakālikādiāmisaṃ gaṇhato ekaṃ pācittiyaṃ. Tathā ekeneva payogena bahuṃ āmisaṃ dadatopi ekaṃ pācittiyaṃ. Bahūsu payogesu bahūni pācittiyānīti yojanā. Iminā ca āmisasambhogena tulyaphalaṃ dhammasambhogampi sahacariyena āhāti veditabbaṃ. Tattha pana padādīhi uddisantassa vā uddisāpentassa vā padasodhamme vuttanayena āpatti veditabbā.
១៧០៧. ឥតរោតិ បកតត្តោ។ ឥតរស្មិន្តិ ឧក្ខិត្តកេ។ បរោតិ បកតត្តោ។ ឧភោបិ វាតិ បកតត្តឧក្ខិត្តា ទ្វេបិ វា។ ‘‘ឯកត្ថ ឯកតោ និបជ្ជន្តី’’តិ សេសោ។ ឥមេសុ តីសុបិ ឋានេសុ ‘‘បាចិត្តី’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។
1707.Itaroti pakatatto. Itarasminti ukkhittake. Paroti pakatatto. Ubhopi vāti pakatattaukkhittā dvepi vā. ‘‘Ekattha ekato nipajjantī’’ti seso. Imesu tīsupi ṭhānesu ‘‘pācittī’’ti pakaraṇato labbhati.
១៧០៨. ឧដ្ឋហិត្វា បុនប្បុនំ និបជ្ជន្តស្ស និបជ្ជនបយោគានំ វសេន អាបត្តិយោ សិយុន្តិ អជ្ឈាហារយោជនា កាតព្ពា។ ‘‘ឧក្ខិត្តកេ និបន្នស្មិ’’ន្តិអាទិនា វុត្តាបត្តិវិនិច្ឆយោ កត្ថ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកនានូបចារេសុ, ឯកច្ឆន្នេ វិនិច្ឆយោ’’តិ។ នានូបចារេសូតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ច ‘‘វិនិច្ឆយោ’’តិ ឯត្ថ អយន្តិ ច យោជេតព្ពោ។ ឯកោ ឧបចារោ អស្សាតិ ឯកូបចារំ, នានា ឧបចារោ អស្សាតិ នានូបចារំ, ឯកូបចារញ្ច នានូបចារញ្ច ឯកនានូបចារានិ ឯកទេសសរូបេកសេសេន, តេសុ។ ឯកតោ ឆន្នានិ ឯកច្ឆន្នានិ, តេសុ ឯកច្ឆន្នេសូតិ វត្តព្ពេ វណ្ណលោបេន វា វចនវិបល្លាសេន វា ‘‘ឯកច្ឆន្នេ’’តិ វុត្តំ។ ឯកនានូបចារេសុបិ សេនាសនេសុ ឯកច្ឆន្នេសុ អយំ យថាវុត្តអាបត្តិវិនិច្ឆយោ ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ។
1708. Uṭṭhahitvā punappunaṃ nipajjantassa nipajjanapayogānaṃ vasena āpattiyo siyunti ajjhāhārayojanā kātabbā. ‘‘Ukkhittake nipannasmi’’ntiādinā vuttāpattivinicchayo kattha hotīti āha ‘‘ekanānūpacāresu, ekacchanne vinicchayo’’ti. Nānūpacāresūti ettha pi-saddo ca ‘‘vinicchayo’’ti ettha ayanti ca yojetabbo. Eko upacāro assāti ekūpacāraṃ, nānā upacāro assāti nānūpacāraṃ, ekūpacārañca nānūpacārañca ekanānūpacārāni ekadesasarūpekasesena, tesu. Ekato channāni ekacchannāni, tesu ekacchannesūti vattabbe vaṇṇalopena vā vacanavipallāsena vā ‘‘ekacchanne’’ti vuttaṃ. Ekanānūpacāresupi senāsanesu ekacchannesu ayaṃ yathāvuttaāpattivinicchayo daṭṭhabboti attho.
១៧០៩. ឧភយត្ថាបីតិ ឧក្ខិត្តានុក្ខិត្តេសុ ទ្វីសុបិ។
1709.Ubhayatthāpīti ukkhittānukkhittesu dvīsupi.
១៧១០. ‘‘សញ្ញិស្ស ឱសារិតោតិ ចា’’តិ បទច្ឆេទោ។
1710. ‘‘Saññissa osāritoti cā’’ti padacchedo.
ឧក្ខិត្តកថាវណ្ណនា។
Ukkhittakathāvaṇṇanā.
១៧១២. តថា វិនាសិតន្តិ ‘‘អជ្ជតគ្គេ តេ អាវុសោ សមណុទ្ទេស ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ, យម្បិ ចញ្ញេ សមណុទ្ទេសា លភន្តិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ, សាបិ តេ នត្ថិ, ចរ បិរេ វិនស្សា’’តិ (បាចិ. ៤២៩) វុត្តនយេន នាសិតំ។ ‘‘តថា នាសិតំ សមណុទ្ទេស’’ន្តិ (បាចិ. ៤២៨) វចនតោ ‘‘សមណុទ្ទេស’’ន្តិ សេសោ។ ជានន្តិ វុត្តនយេន ‘‘នាសិតោ អយ’’ន្តិ ជានន្តោ។ ឧបលាបេយ្យាតិ ‘‘ឧបលាបេយ្យ វាតិ តស្ស បត្តំ វា ចីវរំ វា ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា ទស្សាមី’’តិ (បាចិ. ៤៣០) បទភាជនេ អាគតនយេន សង្គណ្ហេយ្យ។ តេនាតិ នាសិតេន។ ឧបដ្ឋាបេយ្យ វាតិ តេន ទិយ្យមានានិ ចុណ្ណមត្តិកាទីនិ សាទិយន្តោ តេន អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ ការាបេយ្យ វា។ ‘‘តេនា’’តិ ឥទំ សហត្ថេ ករណវសេន ‘‘សម្ភុញ្ជេយ្យា’’តិអាទីហិ ច យោជេតព្ពំ។ វាតិ ឯត្ថ គាថាពន្ធវសេន រស្សោ។ សម្ភោគសហសេយ្យា អនន្តរសិក្ខាបទេ វុត្តនយា ឯវ។ តស្មា អាបត្តិបរិច្ឆេទោបេត្ថ តស្មិំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ។
1712.Tathā vināsitanti ‘‘ajjatagge te āvuso samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññe samaṇuddesā labhanti bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire vinassā’’ti (pāci. 429) vuttanayena nāsitaṃ. ‘‘Tathā nāsitaṃ samaṇuddesa’’nti (pāci. 428) vacanato ‘‘samaṇuddesa’’nti seso. Jānanti vuttanayena ‘‘nāsito aya’’nti jānanto. Upalāpeyyāti ‘‘upalāpeyya vāti tassa pattaṃ vā cīvaraṃ vā uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dassāmī’’ti (pāci. 430) padabhājane āgatanayena saṅgaṇheyya. Tenāti nāsitena. Upaṭṭhāpeyya vāti tena diyyamānāni cuṇṇamattikādīni sādiyanto tena attano upaṭṭhānaṃ kārāpeyya vā. ‘‘Tenā’’ti idaṃ sahatthe karaṇavasena ‘‘sambhuñjeyyā’’tiādīhi ca yojetabbaṃ. Vāti ettha gāthābandhavasena rasso. Sambhogasahaseyyā anantarasikkhāpade vuttanayā eva. Tasmā āpattiparicchedopettha tasmiṃ vuttanayeneva veditabbo.
១៧១៣. អត្ថុទ្ធារវសេន អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤២៨) វុត្តា តិស្សោ នាសនា ទស្សេតុមាហ ‘‘សំវាសេន…បេ.… តិស្សោ’’តិ។ តត្ថ តីសុ កតមា អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ។ ទណ្ឌកម្មេន នាសនា ឯត្ថ អធិប្បេតាតិ យោជនា។ ឯតាសំ វិភាគោ ច ‘‘តត្ថ អាបត្តិយា អទស្សនាទីសុ ឧក្ខេបនា សំវាសនាសនា នាម។ ‘ទូសកោ នាសេតព្ពោ, មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេថា’តិ អយំ លិង្គនាសនា នាម។ ‘អជ្ជតគ្គេ តេ អាវុសោ សមណុទ្ទេស ន ចេវ សោ ភគវា សត្ថា អបទិសិតព្ពោ’តិ អយំ ទណ្ឌកម្មនាសនា នាមា’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤២៨) អដ្ឋកថាយ វុត្តោ។
1713. Atthuddhāravasena aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 428) vuttā tisso nāsanā dassetumāha ‘‘saṃvāsena…pe… tisso’’ti. Tattha tīsu katamā adhippetāti āha ‘‘etthā’’tiādi. Daṇḍakammena nāsanā ettha adhippetāti yojanā. Etāsaṃ vibhāgo ca ‘‘tattha āpattiyā adassanādīsu ukkhepanā saṃvāsanāsanā nāma. ‘Dūsako nāsetabbo, mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’ti ayaṃ liṅganāsanā nāma. ‘Ajjatagge te āvuso samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo’ti ayaṃ daṇḍakammanāsanā nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 428) aṭṭhakathāya vutto.
១៧១៥. ‘‘វុត្តា សមនុភាសនេ’’តិ (វិ. វិ. ១៧០៣) តត្ថ វុត្តត្តា អាហ ‘‘អរិដ្ឋេន សមា មតា’’តិ។
1715. ‘‘Vuttā samanubhāsane’’ti (vi. vi. 1703) tattha vuttattā āha ‘‘ariṭṭhena samā matā’’ti.
កណ្ដកកថាវណ្ណនា។
Kaṇṭakakathāvaṇṇanā.
សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ។
Sappāṇakavaggo sattamo.
១៧១៦-៧. យោ ភិក្ខុ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តោ តំ វីតិក្កមំ យេ បស្សន្តិ, សុណន្តិ ច, តេហិ ភិក្ខូហិ សិក្ខាបទេន វុច្ចមានោ ‘‘មាវុសោ ឯវំ អកាសិ, ន កប្បតិ ឯតំ ភិក្ខុស្សា’’តិ សិក្ខាបទេ វុត្តនយេន វុច្ចមានោ ‘‘ឯតស្មិំ សិក្ខាបទេ យេន មំ តុម្ហេ វទេថ, ឯតស្មិំ សិក្ខាបទត្ថេ យាវ អញ្ញំ វិយត្តំ ពហុស្សុតំ បកតញ្ញុំ វិនយធរំ ន បុច្ឆាមិ, តាវ អហំ ន សិក្ខិស្សាមី’’តិ ភណតិ, តស្ស ឯវំ ភណន្តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ សាធិប្បាយយោជនា។
1716-7.Yo bhikkhu sikkhāpadaṃ vītikkamanto taṃ vītikkamaṃ ye passanti, suṇanti ca, tehi bhikkhūhi sikkhāpadena vuccamāno ‘‘māvuso evaṃ akāsi, na kappati etaṃ bhikkhussā’’ti sikkhāpade vuttanayena vuccamāno ‘‘etasmiṃ sikkhāpade yena maṃ tumhe vadetha, etasmiṃ sikkhāpadatthe yāva aññaṃ viyattaṃ bahussutaṃ pakataññuṃ vinayadharaṃ na pucchāmi, tāva ahaṃ na sikkhissāmī’’ti bhaṇati, tassa evaṃ bhaṇantassa pācittiyaṃ siyāti sādhippāyayojanā.
១៧១៨-៩. អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន អនុបសម្បន្នេ សត្ថុនា តិកទុក្កដំ ទីបិតន្តិ យោជនា, ឥមិនា ច ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន ឧបសម្បន្នេ តិកបាចិត្តិយំ ទីបិតំ ហោតិ។ អបញ្ញត្តេន ឱវទនប្បការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ន សល្លេខាយិទំ ហោតី’’តិ។ ឧភោហិបិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេហិ ។ ‘‘ឥទំ សល្លេខាយ ន ហោតី’’តិ អបញ្ញត្តេន វុច្ចមានស្ស ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទីនិ វទតោ តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា។ ‘‘ន ទោសោ ឧម្មត្តកាទីន’’ន្តិ បទច្ឆេទោ។
1718-9. Anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena anupasampanne satthunā tikadukkaṭaṃ dīpitanti yojanā, iminā ca upasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena upasampanne tikapācittiyaṃ dīpitaṃ hoti. Apaññattena ovadanappakāraṃ dassetumāha ‘‘na sallekhāyidaṃ hotī’’ti. Ubhohipi upasampannānupasampannehi . ‘‘Idaṃ sallekhāya na hotī’’ti apaññattena vuccamānassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vadato tassa bhikkhuno dukkaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Na doso ummattakādīna’’nti padacchedo.
សហធម្មិកកថាវណ្ណនា។
Sahadhammikakathāvaṇṇanā.
១៧២០. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិស្សមានេ ឯវំ វទេយ្យា’’តិអាទិសិក្ខាបទបាឋតោ (បាចិ. ៤៣៩) ឧទ្ទិដ្ឋេហីតិ ឯត្ថ ‘‘ខុទ្ទានុខុទ្ទកេហិ សិក្ខាបទេហី’’តិ សេសោ។ បារាជិកំ ឋបេត្វា អវសេសា ឧបាទាយុបាទាយ ខុទ្ទានុខុទ្ទកាតិ និទ្ទិដ្ឋា។ ឯត្ថ កិន្តិ បដិក្ខេបេ, ឯតេហិ កិំ, បយោជនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯតេហីតិ សមីបត្ថេ វចនសាមញ្ញេន ‘‘ឥមេហី’’តិ ឯតស្ស បរិយាយោ។ ‘‘កិំ បនិមេហី’’តិ (បាចិ. ៤៣៩) សិក្ខាបទបាឋេ បដិក្ខេបស្ស ការណំ ទស្សេតិ ‘‘កុក្កុច្ចាទិនិទានតោ’’តិ។ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន វិហេសាវិលេខា គហិតា។ ឯត្ថ កុក្កុច្ចំ នាម ‘‘កប្បតិ នុ ខោ, ន កប្បតិ នុ ខោ’’តិ កុក្កុច្ចករណំ។ វិហេសា នាម វិប្បដិសារោ។ វិលេខា នាម វិចិកិច្ឆាសង្ខាតា មនោវិលេខតា មនោវិលេខា, ឥមេហិ សកលេហិ បទេហិ សិក្ខាបទវិវណ្ណកប្បការោ ទស្សិតោ។ ‘‘ឥតិ សិក្ខាបទវិវណ្ណនេ’’តិ ឥតិ-សទ្ទោ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពោ។ វិវណ្ណនេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ។
1720. ‘‘Yo pana bhikkhu pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyyā’’tiādisikkhāpadapāṭhato (pāci. 439) uddiṭṭhehīti ettha ‘‘khuddānukhuddakehi sikkhāpadehī’’ti seso. Pārājikaṃ ṭhapetvā avasesā upādāyupādāya khuddānukhuddakāti niddiṭṭhā. Ettha kinti paṭikkhepe, etehi kiṃ, payojanaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Etehīti samīpatthe vacanasāmaññena ‘‘imehī’’ti etassa pariyāyo. ‘‘Kiṃ panimehī’’ti (pāci. 439) sikkhāpadapāṭhe paṭikkhepassa kāraṇaṃ dasseti ‘‘kukkuccādinidānato’’ti. Ettha ādi-saddena vihesāvilekhā gahitā. Ettha kukkuccaṃ nāma ‘‘kappati nu kho, na kappati nu kho’’ti kukkuccakaraṇaṃ. Vihesā nāma vippaṭisāro. Vilekhā nāma vicikicchāsaṅkhātā manovilekhatā manovilekhā, imehi sakalehi padehi sikkhāpadavivaṇṇakappakāro dassito. ‘‘Iti sikkhāpadavivaṇṇane’’ti iti-saddo ajjhāharitvā yojetabbo. Vivaṇṇaneti nimittatthe bhummaṃ.
កុក្កុច្ចាទិនិទានតោ ឯតេហិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកេហិ សិក្ខាបទេហិ ឧទ្ទិដ្ឋេហិ កិំ ឥតិ សិក្ខាបទវិវណ្ណនេ បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា។
Kukkuccādinidānato etehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi kiṃ iti sikkhāpadavivaṇṇane pācittiyāpatti hotīti yojanā.
១៧២១. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី វិនយំ វិវណ្ណេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ ឧបសម្បន្នេ វេមតិកោ…បេ.… អនុបសម្បន្នសញ្ញី…បេ.… បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៤១) តីណិ បាចិត្តិយានិ វុត្តានិ។ តំ វិនយំ សចេ បន អនុបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ វិវណ្ណេតិ, តិកទុក្កដន្តិ យោជនា។
1721.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī vinayaṃ vivaṇṇeti, āpatti pācittiyassa. Upasampanne vematiko…pe… anupasampannasaññī…pe… pācittiyassā’’ti (pāci. 441) tīṇi pācittiyāni vuttāni. Taṃ vinayaṃ sace pana anupasampannassa santike vivaṇṇeti, tikadukkaṭanti yojanā.
១៧២២-៤. ឧភិន្នម្បីតិ ឧបសម្បន្នានំ, អនុបសម្បន្នានំ ឧភិន្នម្បិ, ‘‘សន្តិកេ’’តិ សេសោ។ អញ្ញធម្មវិវណ្ណនេតិ វិនយតោ អញ្ញេសំ សុត្តាភិធម្មានំ វិវណ្ណនេ។
1722-4.Ubhinnampīti upasampannānaṃ, anupasampannānaṃ ubhinnampi, ‘‘santike’’ti seso. Aññadhammavivaṇṇaneti vinayato aññesaṃ suttābhidhammānaṃ vivaṇṇane.
អនាបត្តិវិសយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘នវិវណ្ណេតុកាមស្សា’’តិអាទិ។ នវិវណ្ណេតុកាមស្ស ‘‘ហន្ទ សុត្តន្តំ បរិយាបុណ, បច្ឆាបិ វិនយំ បរិយាបុណិស្សសិ’’ ឥតិ ឯវំ វទន្តស្ស អនាបត្តីតិ យោជនា។ សទិសា ឯវ សាទិសា។
Anāpattivisayaṃ dassetumāha ‘‘navivaṇṇetukāmassā’’tiādi. Navivaṇṇetukāmassa ‘‘handa suttantaṃ pariyāpuṇa, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasi’’ iti evaṃ vadantassa anāpattīti yojanā. Sadisā eva sādisā.
វិលេខនកថាវណ្ណនា។
Vilekhanakathāvaṇṇanā.
១៧២៥. មោហនកថាយំ តាវ –
1725. Mohanakathāyaṃ tāva –
‘‘អន្វឌ្ឍមាសំ យោ ភិក្ខុ;
‘‘Anvaḍḍhamāsaṃ yo bhikkhu;
បាតិមោក្ខេ អសេសតោ;
Pātimokkhe asesato;
ឧទ្ទិស្សមានេ អញ្ញាណ-
Uddissamāne aññāṇa-
តាយ បុច្ឆតិ អត្តនោ’’តិ។ –
Tāya pucchati attano’’ti. –
បឋមគាថាយ ភវិតព្ពំ។ ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘អញ្ញាណេនា’’តិអាទិគាថា បរិបុណ្ណសម្ពន្ធា សិយាតិ វិញ្ញាយតិ។
Paṭhamagāthāya bhavitabbaṃ. Evañhi sati ‘‘aññāṇenā’’tiādigāthā paripuṇṇasambandhā siyāti viññāyati.
អញ្ញាណេនាតិ ឯត្ថ វា ‘‘អាបន្នត្តា’’តិ សេសោ។ អាបត្តិមោក្ខោតិ អាបត្តិយា មោក្ខោ។ អញ្ញាណេន អាបន្នត្តា អាបត្តិមោក្ខោ នេវ វិជ្ជតីតិ យោជនា។ កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ការេតព្ពោ’’តិអាទិ។ យថា ធម្មោ ឋិតោ, តថា ភិក្ខុ ការេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ។ ធម្ម-សទ្ទោ បាឡិវាចកោ, បាឡិយំ យថា វុត្តំ, តថា ការេតព្ពោតិ អត្ថោ, ទេសនាគាមិនី អាបត្តិ ចេ, ទេសាបេតព្ពោ, វុដ្ឋានគាមិនី ចេ, វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’’តិ (បាចិ. ៤៤៤)។ អញ្ញាណេន អាបន្នត្តា តស្ស អាបត្តិយា មោក្ខោ នត្ថិ។ យថា បន ធម្មោ ច វិនយោ ច ឋិតោ, តថា ភិក្ខុ ការេតព្ពោ, ទេសនាគាមិនិំ ចេ អាបន្នោ ហោតិ, ទេសាបេតព្ពោ, វុដ្ឋានគាមិនិំ ចេ, វុដ្ឋាបេតព្ពោតិ អត្ថោ។
Aññāṇenāti ettha vā ‘‘āpannattā’’ti seso. Āpattimokkhoti āpattiyā mokkho. Aññāṇena āpannattā āpattimokkho neva vijjatīti yojanā. Kiṃ kātabbanti āha ‘‘kāretabbo’’tiādi. Yathā dhammo ṭhito, tathā bhikkhu kāretabboti sambandho. Dhamma-saddo pāḷivācako, pāḷiyaṃ yathā vuttaṃ, tathā kāretabboti attho, desanāgāminī āpatti ce, desāpetabbo, vuṭṭhānagāminī ce, vuṭṭhāpetabboti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘yathādhammo kāretabbo’’ti (pāci. 444). Aññāṇena āpannattā tassa āpattiyā mokkho natthi. Yathā pana dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā bhikkhu kāretabbo, desanāgāminiṃ ce āpanno hoti, desāpetabbo, vuṭṭhānagāminiṃ ce, vuṭṭhāpetabboti attho.
១៧២៦. ឧត្តរិន្តិ យថាធម្មករណតោ ឧត្តរិំ។ ទុតិយេនេវាតិ ញត្តិទុតិយេនេវ។ និន្ទិត្វាតិ ‘‘តស្ស តេ អាវុសោ អលាភា’’តិអាទិនា គរហិត្វា។
1726.Uttarinti yathādhammakaraṇato uttariṃ. Dutiyenevāti ñattidutiyeneva. Ninditvāti ‘‘tassa te āvuso alābhā’’tiādinā garahitvā.
១៧២៧. ឯវំ អារោបិតេ មោហេតិ យថាធម្មករណតោ ឧបរិ យថាវុត្តនយេន តំ បុគ្គលំ គរហិត្វា ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ តស្ស ឯវំ មោហេ អារោបិតេ។ បុន យទិ មោហេតីតិ យោជនា។ តស្មិំ មោហនកេ បុគ្គលេ បាចិត្តិ វុត្តាតិ យោជនា។
1727.Evaṃāropite moheti yathādhammakaraṇato upari yathāvuttanayena taṃ puggalaṃ garahitvā ñattidutiyāya kammavācāya tassa evaṃ mohe āropite. Puna yadi mohetīti yojanā. Tasmiṃ mohanake puggale pācitti vuttāti yojanā.
១៧២៨. ទីបិតំ តិកទុក្កដន្តិ ‘‘អធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី មោហេតិ, វេមតិកោ, អធម្មកម្មសញ្ញី មោហេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៤៧) តិកទុក្កដំ ទស្សិតំ។ ឯតស្ស វិបរិយាយតោ តិកបាចិត្តិយំ វេទិតព្ពំ។ យថាហ ‘‘ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញី មោហេតិ, វេមតិកោ, អធម្មកម្មសញ្ញី មោហេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៤៧)។ ឯត្ថ កម្មន្តិ មោហារោបនកម្មំ អធិប្បេតំ។ យថាហ ‘‘ធម្មកម្មេតិអាទីសុ មោហារោបនកម្មំ អធិប្បេត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៤៧)។
1728.Dīpitaṃ tikadukkaṭanti ‘‘adhammakamme dhammakammasaññī moheti, vematiko, adhammakammasaññī moheti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 447) tikadukkaṭaṃ dassitaṃ. Etassa vipariyāyato tikapācittiyaṃ veditabbaṃ. Yathāha ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī moheti, vematiko, adhammakammasaññī moheti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 447). Ettha kammanti mohāropanakammaṃ adhippetaṃ. Yathāha ‘‘dhammakammetiādīsu mohāropanakammaṃ adhippeta’’nti (pāci. aṭṭha. 447).
១៧២៩-៣០. ‘‘ន ច មោហេតុកាមស្សា’’តិអាទីហិ ‘‘អនាបត្តីតិ វិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ។ ‘‘វិត្ថារេន អសុតស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ។ ឯត្ថ ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ កម្មបទំ អបេក្ខិតព្ពំ។ វិត្ថារេន ឩនកទ្វត្តិក្ខត្តុំ សុតស្ស ចាតិ យោជនា។ តថាតិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តីតិ វិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ឥទំ បច្ចាមសតិ។
1729-30.‘‘Na ca mohetukāmassā’’tiādīhi ‘‘anāpattīti viññeyya’’nti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. ‘‘Vitthārena asutassā’’ti padacchedo. Ettha ‘‘pātimokkha’’nti kammapadaṃ apekkhitabbaṃ. Vitthārena ūnakadvattikkhattuṃ sutassa cāti yojanā. Tathāti iminā ‘‘anāpattīti viññeyya’’nti idaṃ paccāmasati.
មោហនកថាវណ្ណនា។
Mohanakathāvaṇṇanā.
១៧៣១-២. កុទ្ធោតិ កុបិតោ។ បហារំ ទេតីតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា អន្តមសោ ឧប្បលបត្តេនាបិ បហារំ ទេតិ។ យថាហ ‘‘បហារំ ទទេយ្យាតិ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា និស្សគ្គិយេន វា អន្តមសោ ឧប្បលបត្តេនាបិ បហារំ ទេតី’’តិ (បាចិ. ៤៥១)។ ឯត្ថ ‘‘អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្សា’’តិ សេសោ។ តស្សាតិ អបេក្ខិត្វា ‘‘យោ’’តិ លព្ភតិ។
1731-2.Kuddhoti kupito. Pahāraṃ detīti kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā antamaso uppalapattenāpi pahāraṃ deti. Yathāha ‘‘pahāraṃ dadeyyāti kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā nissaggiyena vā antamaso uppalapattenāpi pahāraṃ detī’’ti (pāci. 451). Ettha ‘‘aññassa bhikkhussā’’ti seso. Tassāti apekkhitvā ‘‘yo’’ti labbhati.
អដ្ឋកថាគតំ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សម្បហរិតុកាមេនា’’តិអាទិ, ឥមិនា មរណាធិប្បាយេន បហដេ បារាជិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
Aṭṭhakathāgataṃ vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘sampaharitukāmenā’’tiādi, iminā maraṇādhippāyena pahaṭe pārājikanti vuttaṃ hoti.
១៧៣៣. ‘‘ឥតិ ឯវំ កតេ អយំ សង្ឃមជ្ឈេន វិរោចតី’’តិ វិរូបករណាបេក្ខោ វិរូបករណេ អបេក្ខវា តស្ស ច អបេក្ខិតស្ស ភិក្ខុស្ស កណ្ណំ វា នាសំ វា យទិ ឆិន្ទតិ, ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1733. ‘‘Iti evaṃ kate ayaṃ saṅghamajjhena virocatī’’ti virūpakaraṇāpekkho virūpakaraṇe apekkhavā tassa ca apekkhitassa bhikkhussa kaṇṇaṃ vā nāsaṃ vā yadi chindati, dukkaṭanti yojanā.
១៧៣៤. អនុបសម្បន្នេតិ សាមិវចនត្ថេ ភុម្មំ។ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិអាទីហិ បទេហិ យថារហំ យោជេតព្ពំ ‘‘អនុបសម្បន្នាយ ឥត្ថិយា អនុបសម្បន្នស្ស បុរិសស្សា’’តិ។ តិរច្ឆានគតស្សបីតិ ឯត្ថ ‘‘អន្តមសោ’’តិ សេសោ។ យថាហ ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតស្សបី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥២)។
1734.Anupasampanneti sāmivacanatthe bhummaṃ. ‘‘Itthiyā’’tiādīhi padehi yathārahaṃ yojetabbaṃ ‘‘anupasampannāya itthiyā anupasampannassa purisassā’’ti. Tiracchānagatassapīti ettha ‘‘antamaso’’ti seso. Yathāha ‘‘antamaso tiracchānagatassapī’’ti (pāci. aṭṭha. 452).
១៧៣៥. ‘‘សចេ បហរតិ ឥត្ថិញ្ចា’’តិ បទច្ឆេទោ។ រត្តេន ចេតសាតិ កាយសំសគ្គរាគេន រត្តេន ចិត្តេន។ វិនិទ្ទិដ្ឋាតិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឱតិណ្ណោ វិបរិណតេន ចិត្តេន មាតុគាមេន សទ្ធិំ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិអាទិនា (បារា. ២៧០) ទស្សិតា។
1735. ‘‘Sace paharati itthiñcā’’ti padacchedo. Rattena cetasāti kāyasaṃsaggarāgena rattena cittena. Viniddiṭṭhāti ‘‘yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’tiādinā (pārā. 270) dassitā.
១៧៣៦. មោក្ខាធិប្បាយោតិ តតោ អត្តនោ មោក្ខំ បត្ថេន្តោ។ ទោសោ ន វិជ្ជតីតិ ទុក្កដាទិកោបិ ទោសោ នត្ថិ។
1736.Mokkhādhippāyoti tato attano mokkhaṃ patthento. Doso na vijjatīti dukkaṭādikopi doso natthi.
១៧៣៧-៩. ហេឋេតុកាមមាយន្តំ ចោរម្បិ វា បច្ចត្ថិកម្បិ វា អន្តរាមគ្គេ បស្សិត្វាតិ យោជនា។ ទិស្វា កថំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘មា ឥធាគច្ឆុបាសកា’’តិអាទិ, អាគមនបដិក្ខេបេន តត្ថេវ តិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ។ អាយន្តន្តិ ឯវំ វុត្តេ តំ អនាទិយិត្វា អាគច្ឆន្តំ។ យថាហ ‘‘វចនំ អនាទិយិត្វា អាគច្ឆន្ត’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៥៣)។
1737-9. Heṭhetukāmamāyantaṃ corampi vā paccatthikampi vā antarāmagge passitvāti yojanā. Disvā kathaṃ paṭipajjitabbanti āha ‘‘mā idhāgacchupāsakā’’tiādi, āgamanapaṭikkhepena tattheva tiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Āyantanti evaṃ vutte taṃ anādiyitvā āgacchantaṃ. Yathāha ‘‘vacanaṃ anādiyitvā āgacchanta’’nti (pāci. aṭṭha. 453).
ឯសេវ នយោតិ ‘‘មា អាគច្ឆា’តិ វុត្តេបិ អាគច្ឆន្តំ បហដេ មតេបិ អនាបត្តី’’តិ អយំ នយោ។
Eseva nayoti ‘‘mā āgacchā’ti vuttepi āgacchantaṃ pahaṭe matepi anāpattī’’ti ayaṃ nayo.
១៧៤០. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, វេមតិកោ, អនុបសម្បន្នសញ្ញី បហារំ ទេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៥២) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ សេសេតិ អនុបសម្បន្នេ។ តិកទុក្កដន្តិ ‘‘អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី, វេមតិកោ , អនុបសម្បន្នសញ្ញី បហារំ ទេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៥២) តិកទុក្កដំ វុត្តំ។ អនាណត្តិកត្តា អាហ ‘‘កាយចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិ។ កាយចិត្តានំ សុខោបេក្ខាបិ សម្ភវន្តីតិ តតោ វិសេសេតុមាហ ‘‘ទុក្ខវេទន’’ន្តិ។
1740.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī, vematiko, anupasampannasaññī pahāraṃ deti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 452) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Seseti anupasampanne. Tikadukkaṭanti ‘‘anupasampanne upasampannasaññī, vematiko , anupasampannasaññī pahāraṃ deti, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 452) tikadukkaṭaṃ vuttaṃ. Anāṇattikattā āha ‘‘kāyacittasamuṭṭhāna’’nti. Kāyacittānaṃ sukhopekkhāpi sambhavantīti tato visesetumāha ‘‘dukkhavedana’’nti.
បហារកថាវណ្ណនា។
Pahārakathāvaṇṇanā.
១៧៤១. កាយន្តិ កាយេកទេសំ ហត្ថាទិអវយវមាហ។ វាតិ ទុតិយត្ថសម្បិណ្ឌនេ។ កាយពទ្ធន្តិ កាយបដិពទ្ធំ បហរណយោគ្គាយោគ្គេសុ កត្តរយដ្ឋិសត្ថាទីសុ អញ្ញតរំ។ សចេ ឧច្ចារេយ្យាតិ សចេ បហរណាការំ ទស្សេត្វា ឧក្ខិបេយ្យ, ឥទំ ‘‘កាយំ វា កាយបដិពទ្ធំ វា’’តិ ឥមេហិ បទេហិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ។ តស្សាតិ ឧច្ចារិតកាយាទិកស្ស។ ឧគ្គិរណបច្ចយាតិ ឧក្ខិបនការណា។
1741.Kāyanti kāyekadesaṃ hatthādiavayavamāha. Vāti dutiyatthasampiṇḍane. Kāyabaddhanti kāyapaṭibaddhaṃ paharaṇayoggāyoggesu kattarayaṭṭhisatthādīsu aññataraṃ. Sace uccāreyyāti sace paharaṇākāraṃ dassetvā ukkhipeyya, idaṃ ‘‘kāyaṃ vā kāyapaṭibaddhaṃ vā’’ti imehi padehi paccekaṃ yojetabbaṃ. Tassāti uccāritakāyādikassa. Uggiraṇapaccayāti ukkhipanakāraṇā.
១៧៤២. អសម្បហរិតុកាមេនាតិ បហារទានំ អនិច្ឆន្តេន។ ទិន្នត្តាតិ បហារស្ស ទិន្នត្តា។ អប្បហរិតុកាមត្តា បុរិមសិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ ន ហោតិ, ឧគ្គិរិតុកាមតាយ កតបយោគស្ស ឧគ្គិរណមត្តេ អដ្ឋត្វា បហារស្ស ទិន្នត្តា ឥមិនាបិ បាចិត្តិយំ ន ហោតិ, អជ្ឈាសយស្ស, បយោគស្ស ច អសុទ្ធត្តា អនាបត្តិយាបិ ន ភវិតព្ពន្តិ ទុក្កដំ វុត្តំ។
1742.Asampaharitukāmenāti pahāradānaṃ anicchantena. Dinnattāti pahārassa dinnattā. Appaharitukāmattā purimasikkhāpadena pācittiyaṃ na hoti, uggiritukāmatāya katapayogassa uggiraṇamatte aṭṭhatvā pahārassa dinnattā imināpi pācittiyaṃ na hoti, ajjhāsayassa, payogassa ca asuddhattā anāpattiyāpi na bhavitabbanti dukkaṭaṃ vuttaṃ.
១៧៤៣. សចេ តេន បហារេន ភិក្ខុនោ ហត្ថាទីសុបិ យំ កិញ្ចិ អង្គំ ភិជ្ជតិ, បហដស្ស បហារទាយកស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ។
1743. Sace tena pahārena bhikkhuno hatthādīsupi yaṃ kiñci aṅgaṃ bhijjati, pahaṭassa pahāradāyakassa dukkaṭanti sambandho.
១៧៤៤. សេសោ វិនិច្ឆយោ ‘‘មោក្ខាធិប្បាយោ’’តិអាទិកោ ឥធ អវុត្តោ វិនិច្ឆយោ សមុដ្ឋានាទិនា សទ្ធិំ អនន្តរេ វុត្តនយេន វិនយញ្ញុនា វេទិតព្ពោតិ យោជនា។ ‘‘តិរច្ឆានាទីនំ វច្ចករណាទិំ ទិស្វាន បលាបេតុកាមតាយ កុជ្ឈិត្វាបិ ឧគ្គិរន្តស្ស មោក្ខាធិប្បាយោ ឯវា’’តិ វទន្តិ។
1744.Seso vinicchayo ‘‘mokkhādhippāyo’’tiādiko idha avutto vinicchayo samuṭṭhānādinā saddhiṃ anantare vuttanayena vinayaññunā veditabboti yojanā. ‘‘Tiracchānādīnaṃ vaccakaraṇādiṃ disvāna palāpetukāmatāya kujjhitvāpi uggirantassa mokkhādhippāyo evā’’ti vadanti.
តលសត្តិកថាវណ្ណនា។
Talasattikathāvaṇṇanā.
១៧៤៥. អមូលកេនាតិ ទិដ្ឋាទិមូលវិរហិតេន, ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុ’’ន្តិ សេសោ។ សង្ឃាទិសេសេនាតិ តេរសន្នំ អញ្ញតរេន។ តស្សាតិ ចោទកស្ស, ចោទាបកស្ស វា បាបភិក្ខុនោ។ សចេ ចុទិតកោ តស្មិំ ខណេ ‘‘ឯស មំ ចោទេតី’’តិ ជានាតិ, បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា, ឥមិនា ‘‘សចេ ឯវំ ន ជានាតិ, ចិរេន វា ជានាតិ, ទុក្កដំ ហោតី’’តិ សិទ្ធំ។
1745.Amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena, ettha ‘‘bhikkhu’’nti seso. Saṅghādisesenāti terasannaṃ aññatarena. Tassāti codakassa, codāpakassa vā pāpabhikkhuno. Sace cuditako tasmiṃ khaṇe ‘‘esa maṃ codetī’’ti jānāti, pācittiyaṃ siyāti yojanā, iminā ‘‘sace evaṃ na jānāti, cirena vā jānāti, dukkaṭaṃ hotī’’ti siddhaṃ.
១៧៤៦. តត្ថាតិ ឧបសម្បន្នេ។ តិកបាចិត្តិយន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ វេមតិកោ…បេ.… អនុបសម្បន្នសញ្ញី អមូលកេន សង្ឃាទិសេសេន អនុទ្ធំសេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៦២) តិកបាចិត្តិយំ ។ ទិដ្ឋាចារវិបត្តិយា ចោទកោ ទុក្កដាបត្តីតិ អមូលិកាយ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា វា អាចារវិបត្តិយា វា អនុទ្ធំសេន្តស្ស ទុក្កដាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ។ សេសេ ចាតិ អនុបសម្បន្នេ។ តិកទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តីណិ ទុក្កដានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ។
1746.Tatthāti upasampanne. Tikapācittiyanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseti, āpatti pācittiyassa. Vematiko…pe… anupasampannasaññī amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseti, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 462) tikapācittiyaṃ . Diṭṭhācāravipattiyā codako dukkaṭāpattīti amūlikāya diṭṭhivipattiyā vā ācāravipattiyā vā anuddhaṃsentassa dukkaṭāpatti hotīti attho. Sese cāti anupasampanne. Tikadukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tīṇi dukkaṭāni hontīti attho.
១៧៤៧. ‘‘តថាសញ្ញិស្ស អនាបត្តី’’តិ បទច្ឆេទោ។ តថាសញ្ញិស្សាតិ សមូលកសញ្ញិស្ស។
1747. ‘‘Tathāsaññissa anāpattī’’ti padacchedo. Tathāsaññissāti samūlakasaññissa.
អមូលកកថាវណ្ណនា។
Amūlakakathāvaṇṇanā.
១៧៤៨-៩. សញ្ចិច្ចាតិ តស្ស បរិបុណ្ណវីសតិវស្សាទិភាវំ ជានន្តោយេវ។ ភិក្ខុនោតិ ឯត្ថ ‘‘អញ្ញស្សា’’តិ សេសោ ។ ឩនវីសតិវស្សោ ត្វំ មញ្ញេតិ ឯត្ថ ‘‘មញ្ញេ’’តិ ឥមិនា បរិកប្បត្ថវាចិនា និបាតេន ‘‘ឧទកំ មញ្ញេ អាទិត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៣៨៣) វិយ មុសាវាទាបត្តិយា អវិសយតំ ទីបេតិ។ ហិតេសិតាយ អនុសិដ្ឋិទានាទិកេ តថារូបេ អញ្ញស្មិំ បច្ចយេ ការណេ អសតិ ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ ត្វំ មញ្ញេ’’ ឥតិ ឯវមាទិនា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ យោ ភិក្ខុ សចេ សញ្ចិច្ច កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេយ្យ, តស្ស ឯវំ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេន្តស្ស ភិក្ខុនោ វាចាយ វាចាយ បាចិត្តិ ហោតីតិ យោជនា។
1748-9.Sañciccāti tassa paripuṇṇavīsativassādibhāvaṃ jānantoyeva. Bhikkhunoti ettha ‘‘aññassā’’ti seso . Ūnavīsativasso tvaṃ maññeti ettha ‘‘maññe’’ti iminā parikappatthavācinā nipātena ‘‘udakaṃ maññe āditta’’ntiādīsu (pārā. 383) viya musāvādāpattiyā avisayataṃ dīpeti. Hitesitāya anusiṭṭhidānādike tathārūpe aññasmiṃ paccaye kāraṇe asati ‘‘ūnavīsativasso tvaṃ maññe’’ iti evamādinā aññassa bhikkhuno yo bhikkhu sace sañcicca kukkuccaṃ uppādeyya, tassa evaṃ kukkuccaṃ uppādentassa bhikkhuno vācāya vācāya pācitti hotīti yojanā.
១៧៥០. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តន្តិ ‘‘ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញី សញ្ចិច្ច កុក្កុច្ចំ ឧបទហតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស។ វេមតិកោ…បេ.… អនុបសម្បន្នសញ្ញី សញ្ចិច្ច កុក្កុច្ចំ ឧបទហតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤៦៧) តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។ សេសេ ចាតិ អនុបសម្បន្នេ ច។ តិកទុក្កដន្តិ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន តិកទុក្កដំ។ វជ្ជមេវ វជ្ជតា។
1750.Tikapācittiyaṃ vuttanti ‘‘upasampanne upasampannasaññī sañcicca kukkuccaṃ upadahati, āpatti pācittiyassa. Vematiko…pe… anupasampannasaññī sañcicca kukkuccaṃ upadahati, āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 467) tikapācittiyaṃ vuttaṃ. Sese cāti anupasampanne ca. Tikadukkaṭanti anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena tikadukkaṭaṃ. Vajjameva vajjatā.
១៧៥១. ហិតេសិតាយ ភាសតោតិ សម្ពន្ធោ។ មា ឯវន្តិ ឯត្ថ ‘‘ករោហី’’តិ សេសោ, បុនបិ មា ឯវំ ករោហីតិ អត្ថោ។ ‘‘អហំ តំ ឥត្ថិយា សហ និសិន្នំ មញ្ញេ, តយា វិកាលេ ភុត្តំ មញ្ញេ, បុន មា ឯវំ ករោហិ’’ ឥតិ ហិតេសិតាយ ភាសតោ អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។
1751. Hitesitāya bhāsatoti sambandho. Mā evanti ettha ‘‘karohī’’ti seso, punapi mā evaṃ karohīti attho. ‘‘Ahaṃ taṃ itthiyā saha nisinnaṃ maññe, tayā vikāle bhuttaṃ maññe, puna mā evaṃ karohi’’ iti hitesitāya bhāsato anāpatti pakāsitāti yojanā.
សញ្ចិច្ចកថាវណ្ណនា។
Sañciccakathāvaṇṇanā.
១៧៥៣. ភណ្ឌនំ នាម កលហោ, ភណ្ឌនំ ជាតំ យេសន្តិ វិគ្គហោ, ជាតភណ្ឌនានន្តិ អត្ថោ, ‘‘វចន’’ន្តិ សេសោ។ សោតុំ ឧបស្សុតិំ តិដ្ឋេយ្យាតិ យោជនា។ ឧបេច្ច សុយ្យតិ ឯត្ថាតិ ហិ ឧបស្សុតិ, ឋានំ, យំ ឋានំ ឧបគតេន សក្កា ហោតិ កថេន្តានំ សទ្ទំ សោតុំ, តត្ថាតិ អត្ថោ។ យោ បន ភិក្ខុ ភណ្ឌនជាតានំ ភិក្ខូនំ វចនំ សោតុំ ឧបស្សុតិំ សចេ តិដ្ឋេយ្យ, តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា។
1753.Bhaṇḍanaṃ nāma kalaho, bhaṇḍanaṃ jātaṃ yesanti viggaho, jātabhaṇḍanānanti attho, ‘‘vacana’’nti seso. Sotuṃ upassutiṃ tiṭṭheyyāti yojanā. Upecca suyyati etthāti hi upassuti, ṭhānaṃ, yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti kathentānaṃ saddaṃ sotuṃ, tatthāti attho. Yo pana bhikkhu bhaṇḍanajātānaṃ bhikkhūnaṃ vacanaṃ sotuṃ upassutiṃ sace tiṭṭheyya, tassa pācittiyaṃ siyāti yojanā.
១៧៥៤. ចោទេតុកាមតាយ គច្ឆតោ អស្សាតិ យោជនា។
1754. Codetukāmatāya gacchato assāti yojanā.
១៧៥៥. សោតុន្តិ បច្ឆតោ គច្ឆន្តានំ ភណ្ឌនជាតានំ វចនំ សោតុំ។ ឱហីយន្តស្សាតិ បកតិគមនំ ហាបេត្វា ឱសក្កន្តស្ស។ បុរតោ គច្ឆតោ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា។ គច្ឆតោ តុរិតំ វាបីតិ បុរតោ គច្ឆន្តានំ ភណ្ឌនជាតានំ វចនំ សោតុំ បច្ឆតោ សីឃំ គច្ឆន្តស្សាបិ។ អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ បទេ បទេ អយំ ឯវ វិនិច្ឆយោ។
1755.Sotunti pacchato gacchantānaṃ bhaṇḍanajātānaṃ vacanaṃ sotuṃ. Ohīyantassāti pakatigamanaṃ hāpetvā osakkantassa. Purato gacchato bhikkhussa dukkaṭanti yojanā. Gacchato turitaṃ vāpīti purato gacchantānaṃ bhaṇḍanajātānaṃ vacanaṃ sotuṃ pacchato sīghaṃ gacchantassāpi. Ayameva vinicchayoti pade pade ayaṃ eva vinicchayo.
១៧៥៦. អត្តនោ ឋិតោកាសន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឧក្កាសិត្វាបិ វាតិ ឧក្កាសិតសទ្ទំ កត្វា វា។ ឯត្ថ អហន្តិ វា វត្វា ញាបេតព្ពន្តិ យោជនា។
1756. Attano ṭhitokāsanti sambandho. Ukkāsitvāpi vāti ukkāsitasaddaṃ katvā vā. Ettha ahanti vā vatvā ñāpetabbanti yojanā.
១៧៥៧. តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ ឧបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន។ សេសេ ចាតិ អនុបសម្បន្នេ។ តិកទុក្កដំ អនុបសម្បន្នេ ឧបសម្បន្នសញ្ញិវេមតិកអនុបសម្បន្នសញ្ញីនំ វសេន។
1757.Tikapācittiyaṃ vuttaṃ upasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena. Sese cāti anupasampanne. Tikadukkaṭaṃ anupasampanne upasampannasaññivematikaanupasampannasaññīnaṃ vasena.
១៧៥៨. ឱរមិស្សន្តិ មយា គហិតទុគ្គាហតោ វិរមិស្សាមិ។
1758.Oramissanti mayā gahitaduggāhato viramissāmi.
១៧៥៩. កាយចិត្តតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋានតោ ថេយ្យសត្ថសមុដ្ឋានំ។ សិយា កិរិយំ សោតុកាមតាយ គមនវសេន, សិយា អកិរិយំ ឋិតដ្ឋានំ អាគន្ត្វា មន្តយមានំ អជានាបនវសេន, តេនាហ ‘‘ឥទំ ហោតិ ក្រិយាក្រិយ’’ន្តិ។ គមនេន សិជ្ឈនតោ កាយកម្មំ ។ តុណ្ហីភាវេន សិជ្ឈនតោ វចីកម្មំ។ សទោសន្តិ សាវជ្ជំ, អកុសលចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ។
1759. Kāyacittato ca kāyavācācittato ca samuṭṭhānato theyyasatthasamuṭṭhānaṃ. Siyā kiriyaṃ sotukāmatāya gamanavasena, siyā akiriyaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ āgantvā mantayamānaṃ ajānāpanavasena, tenāha ‘‘idaṃ hoti kriyākriya’’nti. Gamanena sijjhanato kāyakammaṃ. Tuṇhībhāvena sijjhanato vacīkammaṃ. Sadosanti sāvajjaṃ, akusalacittanti vuttaṃ hoti.
ឧបស្សុតិកថាវណ្ណនា។
Upassutikathāvaṇṇanā.
១៧៦០. ធម្មិកានន្តិ ធម្មេន វិនយេន សត្ថុសាសនេន កតានំ។ កម្មានន្តិ អបលោកនកម្មំ, ញត្តិកម្មំ, ញត្តិទុតិយកម្មំ, ញត្តិចតុត្ថកម្មន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ កម្មានំ។ ខីយតីតិ អរុចិំ បកាសេតិ។
1760.Dhammikānanti dhammena vinayena satthusāsanena katānaṃ. Kammānanti apalokanakammaṃ, ñattikammaṃ, ñattidutiyakammaṃ, ñatticatutthakammanti imesaṃ catunnaṃ kammānaṃ. Khīyatīti aruciṃ pakāseti.
១៧៦១. ឧភយត្ថាតិ អធម្មេ, ធម្មេ ច។
1761.Ubhayatthāti adhamme, dhamme ca.
១៧៦២. អធម្មេនាតិ ឯត្ថ ‘‘កម្មេនា’’តិ សេសោ, ធម្មវិរុទ្ធេន កម្មេនាតិ អត្ថោ។ ‘‘កម្មស្មិ’’ន្តិ ឥទំ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា ‘‘កម្មេនា’’តិ អនុវត្តេតព្ពំ។ វគ្គេនាតិ ‘‘ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហដោ ហោតិ, សម្មុខីភូតា ន បដិក្កោសន្តី’’តិ (មហាវ. ៣៨៧) វុត្តសាមគ្គិលក្ខណស្ស វិរុទ្ធត្តា អសមគ្គេន, ឯត្ថ ‘‘សង្ឃេនា’’តិ សេសោ។ ‘‘តថា អកម្មារហស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ។ ‘‘អធម្មេន កម្មេន ឥមេ កម្មំ ករោន្តី’’តិ ច ‘‘អសមគ្គេន សង្ឃេន ឥមេ កម្មំ ករោន្តី’’តិ ច ‘‘អធម្មេន កម្មេន វគ្គេន សង្ឃេន ឥមេ កម្មំ ករោន្តី’’តិ ច តថា ‘‘អកម្មារហស្ស ឥមេ កម្មំ ករោន្តី’’តិ ច ញត្វា យោ ខីយតិ, តស្ស ច អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា។
1762.Adhammenāti ettha ‘‘kammenā’’ti seso, dhammaviruddhena kammenāti attho. ‘‘Kammasmi’’nti idaṃ vibhattiṃ vipariṇāmetvā ‘‘kammenā’’ti anuvattetabbaṃ. Vaggenāti ‘‘chandārahānaṃ chando āhaṭo hoti, sammukhībhūtā na paṭikkosantī’’ti (mahāva. 387) vuttasāmaggilakkhaṇassa viruddhattā asamaggena, ettha ‘‘saṅghenā’’ti seso. ‘‘Tathā akammārahassā’’ti padacchedo. ‘‘Adhammena kammena ime kammaṃ karontī’’ti ca ‘‘asamaggena saṅghena ime kammaṃ karontī’’ti ca ‘‘adhammena kammena vaggena saṅghena ime kammaṃ karontī’’ti ca tathā ‘‘akammārahassa ime kammaṃ karontī’’ti ca ñatvā yo khīyati, tassa ca anāpatti pakāsitāti yojanā.
កម្មបដិពាហនកថាវណ្ណនា។
Kammapaṭibāhanakathāvaṇṇanā.
១៧៦៤-៥. អារោចិតំ វត្ថុ យាវ ន វិនិច្ឆិតំ វាតិ យោជនា, ‘‘ចោទកេន ច ចុទិតកេន ច អត្តនោ កថា កថិតា, អនុវិជ្ជកោ សម្មតោ, ឯត្តាវតាបិ វត្ថុមេវ អារោចិតំ ហោតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៨១) អដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា អារោចិតំ វត្ថុ យាវ ន វិនិច្ឆិតំ ហោតីតិ អត្ថោ។ ញត្តិ វា ឋបិតា , កម្មវាចា និដ្ឋំ យាវ ន គច្ឆតិ, ឯតស្មិំ…បេ.…ហោតិ អាបត្តិ ទុក្កដន្តិ យោជនា។
1764-5. Ārocitaṃ vatthu yāva na vinicchitaṃ vāti yojanā, ‘‘codakena ca cuditakena ca attano kathā kathitā, anuvijjako sammato, ettāvatāpi vatthumeva ārocitaṃ hotī’’ti (pāci. aṭṭha. 481) aṭṭhakathāya vuttattā ārocitaṃ vatthu yāva na vinicchitaṃ hotīti attho. Ñatti vā ṭhapitā , kammavācā niṭṭhaṃ yāva na gacchati, etasmiṃ…pe…hoti āpatti dukkaṭanti yojanā.
១៧៦៦. ឆន្ទំ អទត្វា ហត្ថបាសេ ជហិតេ តស្ស បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា។
1766. Chandaṃ adatvā hatthapāse jahite tassa pācittiyaṃ siyāti yojanā.
១៧៦៧-៩. អធម្មេបិ កម្មស្មិំ ធម្មកម្មន្តិ សញ្ញិនោ ទុក្កដន្តិ យោជនា។ ធម្មកម្មេ ច អធម្មកម្មសញ្ញិនោ អនាបត្តិ ឥធ ន វុត្តា, បាឡិយំ បន វុត្តត្តា ឥធាបិ យោជេតព្ពា។ ‘‘សង្ឃស្ស ភណ្ឌនាទីនិ ភវិស្សន្តី’’តិ សញ្ញិនោ គច្ឆតោ ច យោ វា គិលានោ ហោតិ, តស្ស គច្ឆតោ ច គិលានស្ស ករណីយេ សតិ គច្ឆតោ ច កម្មំ នកោបេតុកាមស្ស គច្ឆតោ ច បស្សាវនាទិនា បីឡិតស្ស គច្ឆតោ ច ‘‘អាគមិស្សាមិ’’ឥតិ ឯវំ គច្ឆតោបិ ន ទោសតាតិ យោជនា។ តត្ថ ទោសោ ឯវ ទោសតា, អាបត្តិ, នទោសតា អនាបត្តិ។ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា គមនេន, ឆន្ទស្ស អទានេន ច អាបជ្ជនតោ ក្រិយាក្រិយំ។
1767-9. Adhammepi kammasmiṃ dhammakammanti saññino dukkaṭanti yojanā. Dhammakamme ca adhammakammasaññino anāpatti idha na vuttā, pāḷiyaṃ pana vuttattā idhāpi yojetabbā. ‘‘Saṅghassa bhaṇḍanādīni bhavissantī’’ti saññino gacchato ca yo vā gilāno hoti, tassa gacchato ca gilānassa karaṇīye sati gacchato ca kammaṃ nakopetukāmassa gacchato ca passāvanādinā pīḷitassa gacchato ca ‘‘āgamissāmi’’iti evaṃ gacchatopi na dosatāti yojanā. Tattha doso eva dosatā, āpatti, nadosatā anāpatti. Hatthapāsaṃ vijahitvā gamanena, chandassa adānena ca āpajjanato kriyākriyaṃ.
ឆន្ទំអទត្វាគមនកថាវណ្ណនា។
Chandaṃadatvāgamanakathāvaṇṇanā.
១៧៧០-១. សមគ្គេន សង្ឃេន សទ្ធិន្តិ សមានសំវាសកេន សមានសីមាយំ ឋិតេន សង្ឃេន សទ្ធិំ។ វុត្តញ្ហិ ‘‘សមគ្គោ នាម សង្ឃោ សមានសំវាសកោ សមានសីមាយំ ឋិតោ’’តិ (បាចិ. ៤៨៦)។ ចីវរន្តិ វិកប្បនុបគមាហ។ យថាហ ‘‘ចីវរំ នាម ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ ចីវរំ វិកប្បនុបគំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បាចិ. ៤៨៦)។ សម្មតស្សាតិ សេនាសនបញ្ញាបកាទិសម្មុតិំ បត្តេសុ អញ្ញតរស្ស។ ខីយតីតិ ‘‘យោ យោ មិត្តោ, តស្ស តស្ស ទេន្តី’’តិអាទិនា នយេន អវណ្ណំ ភណតិ។
1770-1.Samaggena saṅghena saddhinti samānasaṃvāsakena samānasīmāyaṃ ṭhitena saṅghena saddhiṃ. Vuttañhi ‘‘samaggo nāma saṅgho samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito’’ti (pāci. 486). Cīvaranti vikappanupagamāha. Yathāha ‘‘cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ vikappanupagaṃ pacchima’’nti (pāci. 486). Sammatassāti senāsanapaññāpakādisammutiṃ pattesu aññatarassa. Khīyatīti ‘‘yo yo mitto, tassa tassa dentī’’tiādinā nayena avaṇṇaṃ bhaṇati.
ធម្មកម្មេ ធម្មកម្មសញ្ញិវេមតិកអធម្មកម្មសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។
Dhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ vuttaṃ.
១៧៧២-៤. សង្ឃេនាសម្មតស្សាបិ ចីវរំ, អញ្ញមេវ វា តថេវ សមគ្គេន សង្ឃេន ទត្វា ខីយតិ, តស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា។ អនុបសម្បន្នេ តថេវ សមគ្គេន សង្ឃេន ទិន្នេ សព្ពត្ថ ចីវរេ, អញ្ញបរិក្ខារេ ច ទុក្កដន្តិ យោជនា។ អនុបសម្បន្នេតិ សម្បទានត្ថេ ភុម្មំ, អនុបសម្បន្នស្សាតិ អត្ថោ។
1772-4. Saṅghenāsammatassāpi cīvaraṃ, aññameva vā tatheva samaggena saṅghena datvā khīyati, tassa dukkaṭanti yojanā. Anupasampanne tatheva samaggena saṅghena dinne sabbattha cīvare, aññaparikkhāre ca dukkaṭanti yojanā. Anupasampanneti sampadānatthe bhummaṃ, anupasampannassāti attho.
សភាវតោ ឆន្ទាទីនំ វសេនេវ ករោន្តំ ខីយន្តស្ស ច អនាបត្តីតិ យោជនា។ នយា វិនិច្ឆយក្កមា។
Sabhāvato chandādīnaṃ vaseneva karontaṃ khīyantassa ca anāpattīti yojanā. Nayā vinicchayakkamā.
ទុព្ពលកថាវណ្ណនា។
Dubbalakathāvaṇṇanā.
១៧៧៥. ឥទំ ទ្វាទសមន្តិ សម្ពន្ធោ, ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សង្ឃិកំ លាភំ បរិណតំ បុគ្គលស្ស បរិណាមេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៤៩០) ឥមំ ទ្វាទសមំ សិក្ខាបទន្តិ អត្ថោ។ តិំសកកណ្ឌស្មិំ និស្សគ្គិយកណ្ឌេ។ អន្តិមេនាតិ ឯត្ថ ‘‘សិក្ខាបទេនា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ ច-សទ្ទោ ឯវការត្ថោ។ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សង្ឃិកំ លាភំ បរិណតំ អត្តនោ បរិណាមេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ៦៥៨) ឥមិនា អន្តិមេនេវ សិក្ខាបទេន សព្ពថា សព្ពំ វត្តព្ពំ តុល្យន្តិ យោជនា។ អយមេវ វិសេសតាតិ ឯត្ថ វិសេសោយេវ វិសេសតា, អយមេវ វិសេសោតិ អត្ថោ។
1775. Idaṃ dvādasamanti sambandho, ‘‘yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiya’’nti (pāci. 490) imaṃ dvādasamaṃ sikkhāpadanti attho. Tiṃsakakaṇḍasmiṃ nissaggiyakaṇḍe. Antimenāti ettha ‘‘sikkhāpadenā’’ti pakaraṇato labbhati. Ca-saddo evakārattho. ‘‘Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti (pārā. 658) iminā antimeneva sikkhāpadena sabbathā sabbaṃ vattabbaṃ tulyanti yojanā. Ayameva visesatāti ettha visesoyeva visesatā, ayameva visesoti attho.
១៧៧៦. តត្ថាតិ តស្មិំ និស្សគ្គិយាវសានេ សិក្ខាបទេ។ អត្តនោ បរិណាមនាតិ អត្តនោ បរិណាមនហេតុ។
1776.Tatthāti tasmiṃ nissaggiyāvasāne sikkhāpade. Attano pariṇāmanāti attano pariṇāmanahetu.
បរិណាមនកថាវណ្ណនា។
Pariṇāmanakathāvaṇṇanā.
សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ។
Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.
១៧៧៧-៨. យោ បន ភិក្ខុ ទេវិយា វាបិ រញ្ញោ វាបិ អវិទិតាគមនោ អប្បដិសំវិទិតាគមនោ សយនីយឃរា រាជស្មិំ អនិក្ខន្តេ, ទេវិយា អនិក្ខន្តាយ តស្ស សយនីយឃរស្ស ឧម្មារំ ឥន្ទខីលំ សចេ អតិក្កមេយ្យ, តស្ស ភិក្ខុនោ បឋមេ បាទេ ទុក្កដំ សិយា, ទុតិយេ បាទេ បាចិត្តិយំ សិយាតិ យោជនា។
1777-8.Yo pana bhikkhu deviyā vāpi rañño vāpi aviditāgamano appaṭisaṃviditāgamano sayanīyagharā rājasmiṃ anikkhante, deviyā anikkhantāya tassa sayanīyagharassa ummāraṃ indakhīlaṃ sace atikkameyya, tassa bhikkhuno paṭhame pāde dukkaṭaṃ siyā, dutiye pāde pācittiyaṃ siyāti yojanā.
១៧៧៩. បដិសំវិទិតេតិ អត្តនោ អាគមនេ និវេទិតេ។ នេវបដិសំវិទិតសញ្ញិនោតិ អនិវេទិតសញ្ញិនោ។ តត្ថាតិ តស្មិំ បដិសំវិទិតាគមនេ។ វេមតិកស្សាតិ ‘‘បដិសំវិទិតំ នុ ខោ, ន បដិសំវិទិតំ នុ ខោ’’តិ សំសយមាបន្នស្ស។
1779.Paṭisaṃviditeti attano āgamane nivedite. Nevapaṭisaṃviditasaññinoti aniveditasaññino. Tatthāti tasmiṃ paṭisaṃviditāgamane. Vematikassāti ‘‘paṭisaṃviditaṃ nu kho, na paṭisaṃviditaṃ nu kho’’ti saṃsayamāpannassa.
១៧៨០-១. នេវ ខត្តិយស្ស អប្បដិសំវិទិតេបិ វា ន ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តស្ស អប្បដិសំវិទិតេបិ វា បវិសតោ ន ទោសោតិ យោជនា, ឯវរូបានំ អនិវេទិតេបិ បវិសន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ។
1780-1. Neva khattiyassa appaṭisaṃviditepi vā na khattiyābhisekena abhisittassa appaṭisaṃviditepi vā pavisato na dosoti yojanā, evarūpānaṃ aniveditepi pavisantassa anāpattīti attho.
ឧភោសុ រាជិនិ ច ទេវិយា ច សយនិឃរតោ ពហិ និក្ខន្តេសុ បវិសតោបិ វា ឧភិន្នំ អញ្ញតរស្មិំ និក្ខន្តេ បវិសតោបិ វា ន ទោសោតិ យោជនា។ កថិនេនាតិ ឯត្ថ ‘‘សមុដ្ឋានាទិនា សម’’ន្តិ សេសោ, ឥទំ សិក្ខាបទំ សមុដ្ឋានាទិវសេន កថិនសិក្ខាបទេន សមានន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ សយនីយឃរប្បវេសោ ក្រិយំ។ អប្បដិសំវេទនំ អក្រិយំ។
Ubhosu rājini ca deviyā ca sayanigharato bahi nikkhantesu pavisatopi vā ubhinnaṃ aññatarasmiṃ nikkhante pavisatopi vā na dosoti yojanā. Kathinenāti ettha ‘‘samuṭṭhānādinā sama’’nti seso, idaṃ sikkhāpadaṃ samuṭṭhānādivasena kathinasikkhāpadena samānanti vuttaṃ hoti. Sayanīyagharappaveso kriyaṃ. Appaṭisaṃvedanaṃ akriyaṃ.
អន្តេបុរកថាវណ្ណនា។
Antepurakathāvaṇṇanā.
១៧៨២. រជតំ , ជាតរូបំ វា អត្តនោ អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស, ឧគ្គណ្ហាបយតោបិ វា តស្ស និស្សគ្គិយាបត្តីតិ យោជនា។
1782. Rajataṃ , jātarūpaṃ vā attano atthāya uggaṇhantassa, uggaṇhāpayatopi vā tassa nissaggiyāpattīti yojanā.
១៧៨៣. គណបុគ្គលសង្ឃានំ អត្ថាយ ចេតិយេ នវកម្មស្ស អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហាបយតោ, ឧគ្គណ្ហតោបិ វា ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា។ ជាតរូបរជតានំ សរូបំ និស្សគ្គិយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។
1783. Gaṇapuggalasaṅghānaṃ atthāya cetiye navakammassa atthāya uggaṇhāpayato, uggaṇhatopi vā dukkaṭaṃ hotīti yojanā. Jātarūparajatānaṃ sarūpaṃ nissaggiye vuttanayeneva veditabbaṃ.
១៧៨៤. មុត្តាទិរតនម្បិ វុត្តសរូបមេវ។ សង្ឃាទីនម្បីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គណបុគ្គលចេតិយានំ សង្គហោ។
1784. Muttādiratanampi vuttasarūpameva. Saṅghādīnampīti ettha ādi-saddena gaṇapuggalacetiyānaṃ saṅgaho.
១៧៨៥-៦. យំ កិញ្ចិ គិហិសន្តកំ សចេ កប្បិយវត្ថុ វា ហោតុ, អកប្បិយវត្ថុ វាបិ ហោតុ, មាតុកណ្ណបិឡន្ធនំ តាលបណ្ណម្បិ វា ហោតុ, ភណ្ឌាគារិកសីសេន បដិសាមយតោ តស្ស បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា។
1785-6. Yaṃ kiñci gihisantakaṃ sace kappiyavatthu vā hotu, akappiyavatthu vāpi hotu, mātukaṇṇapiḷandhanaṃ tālapaṇṇampi vā hotu, bhaṇḍāgārikasīsena paṭisāmayato tassa pācittiyāpatti hotīti yojanā.
១៧៨៧. ន និធេតព្ពមេវាតិ ន បដិសាមេតព្ពមេវ។
1787.Na nidhetabbamevāti na paṭisāmetabbameva.
១៧៨៨. ឯសោ ហិ យស្មា បលិពោធោ នាម, តស្មា ឋបេតុំ បន វដ្ដតីតិ យោជនា។
1788. Eso hi yasmā palibodho nāma, tasmā ṭhapetuṃ pana vaṭṭatīti yojanā.
១៧៨៩. អនុញ្ញាតេ ឋានេតិ ឯត្ថ ‘‘បតិត’’ន្តិ សេសោ។ ឯត្ថ អនុញ្ញាតដ្ឋានំ នាម អជ្ឈារាមោ វា អជ្ឈាវសថោ វា។ យថាហ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ រតនំ វា រតនសម្មតំ វា អជ្ឈារាមេ វា អជ្ឈាវសថេ វា ឧគ្គហេត្វា វា ឧគ្គហាបេត្វា វា និក្ខិបិតុំ ‘យស្ស ភវិស្សតិ, សោ ហរិស្សតី’’តិ (បាចិ. ៥០៤)។ ឯត្ថ ច អជ្ឈារាមោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អន្តោបរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តោ។ អជ្ឈាវសថោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អន្តោបរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស មុសលបាតព្ភន្តរំ។ ‘‘ឧគ្គហេត្វា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណំ, ឧគ្គហាបេត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ។
1789.Anuññāte ṭhāneti ettha ‘‘patita’’nti seso. Ettha anuññātaṭṭhānaṃ nāma ajjhārāmo vā ajjhāvasatho vā. Yathāha ‘‘anujānāmi bhikkhave ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipituṃ ‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti (pāci. 504). Ettha ca ajjhārāmo nāma parikkhittassa antoparikkhepo, aparikkhittassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto. Ajjhāvasatho nāma parikkhittassa antoparikkhepo, aparikkhittassa musalapātabbhantaraṃ. ‘‘Uggahetvā’’ti idaṃ upalakkhaṇaṃ, uggahāpetvātipi vuttaṃ hoti.
១៧៩០-១. អនុញ្ញាតេ បន ឋានេ យថាវុត្តអជ្ឈារាមាទិកេ ឋានេ រតនំ វា រតនសម្មតំ វា មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ វា សយនភណ្ឌំ វា គហេត្វា និក្ខិបន្តស្ស, រតនសម្មតំ វិស្សាសំ គណ្ហន្តស្ស ច តាវកាលិកមេវ វា គណ្ហន្តស្ស ឧភយត្ថ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច ន ទោសោតិ យោជនា។
1790-1.Anuññāte pana ṭhāne yathāvuttaajjhārāmādike ṭhāne ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ vā sayanabhaṇḍaṃ vā gahetvā nikkhipantassa, ratanasammataṃ vissāsaṃ gaṇhantassa ca tāvakālikameva vā gaṇhantassa ubhayattha ummattakādīnañca na dosoti yojanā.
សញ្ចរិត្តសមោទយន្តិ ឯត្ថ ‘‘សមុដ្ឋានាទិនា ឥទំ សិក្ខាបទ’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ឥទំ សិក្ខាបទំ សមុដ្ឋានាទិនា សញ្ចរិត្តសមជាតិកន្តិ អត្ថោ។
Sañcarittasamodayanti ettha ‘‘samuṭṭhānādinā idaṃ sikkhāpada’’nti vattabbaṃ, idaṃ sikkhāpadaṃ samuṭṭhānādinā sañcarittasamajātikanti attho.
រតនកថាវណ្ណនា។
Ratanakathāvaṇṇanā.
១៧៩២. បុរេតិ បុព្ពភាគេ។
1792.Pureti pubbabhāge.
១៧៩៣-៤. សន្តន្តិ ចារិត្តសិក្ខាបទេ វុត្តសរូបំ។ អនាបុច្ឆាតិ ‘‘វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆាមី’’តិ អនាបុច្ឆិត្វា។ បច្ចយំ វិនាតិ តាទិសំ អច្ចាយិកំ ករណីយំ វិនា។ បរិក្ខេបោក្កមេតិ បរិក្ខេបស្ស អន្តោបវេសេ។ ឧបចារោក្កមេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
1793-4.Santanti cārittasikkhāpade vuttasarūpaṃ. Anāpucchāti ‘‘vikāle gāmappavesanaṃ āpucchāmī’’ti anāpucchitvā. Paccayaṃ vināti tādisaṃ accāyikaṃ karaṇīyaṃ vinā. Parikkhepokkameti parikkhepassa antopavese. Upacārokkameti etthāpi eseva nayo.
១៧៩៥. អថាតិ វាក្យន្តរារម្ភេ។
1795.Athāti vākyantarārambhe.
១៧៩៦. តតោ អញ្ញន្តិ បឋមំ វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆិត្វា តតោ បវិដ្ឋគាមតោ អញ្ញំ គាមំ។ បុន តតោតិ ទុតិយគាមមាហ។ កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘អាបុច្ឆនេ កិច្ច’’ន្តិ បាឋោ ទិស្សតិ, ‘‘អាបុច្ឆនកិច្ច’’ន្តិ បាឋោយេវ បន យុត្តតរោ។ យថាអាកង្ខិតបមាណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘គាមសតេបិ វា’’តិ។
1796.Tato aññanti paṭhamaṃ vikāle gāmappavesanaṃ āpucchitvā tato paviṭṭhagāmato aññaṃ gāmaṃ. Puna tatoti dutiyagāmamāha. Katthaci potthake ‘‘āpucchane kicca’’nti pāṭho dissati, ‘‘āpucchanakicca’’nti pāṭhoyeva pana yuttataro. Yathāākaṅkhitapamāṇaṃ dassetumāha ‘‘gāmasatepi vā’’ti.
១៧៩៧. បស្សម្ភេត្វានាតិ បដិវិនោទេត្វា។ អន្តរា អញ្ញំ គាមំ បវិសន្តិ ចេតិ យោជនា។
1797.Passambhetvānāti paṭivinodetvā. Antarā aññaṃ gāmaṃ pavisanti ceti yojanā.
១៧៩៨-៩. កុលឃរេ វា អញ្ញត្ថ អាសនសាលាយ វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា យោ ភិក្ខុ សប្បិភិក្ខាយ វា តេលភិក្ខាយ វា សចេ ចរិតុកាមោ សិយាតិ យោជនា។
1798-9. Kulaghare vā aññattha āsanasālāya vā bhattakiccaṃ katvā yo bhikkhu sappibhikkhāya vā telabhikkhāya vā sace caritukāmo siyāti yojanā.
បស្សេតិ បកតិវចនសវនារហេ អត្តនោ សមីបេ, ឯតេនេវ ឯត្តកា ឋានា ទូរីភូតោ អសន្តោ នាម ហោតីតិ ព្យតិរេកតោ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ។ អសន្តេតិ អវិជ្ជមានេ វា វុត្តប្បមាណតោ ទូរីភូតេ វា។ នត្ថីតិ ឯត្ថ ‘‘ចិន្តេត្វា’’តិ សេសោ។
Passeti pakativacanasavanārahe attano samīpe, eteneva ettakā ṭhānā dūrībhūto asanto nāma hotīti byatirekato labbhatīti dasseti. Asanteti avijjamāne vā vuttappamāṇato dūrībhūte vā. Natthīti ettha ‘‘cintetvā’’ti seso.
១៨០២. អនោក្កម្មាតិ អនុបសក្កិត្វា។ មគ្គាតិ គន្តព្ពមគ្គា។
1802.Anokkammāti anupasakkitvā. Maggāti gantabbamaggā.
១៨០៣. តិកបាចិត្តិយន្តិ វិកាលេ វិកាលសញ្ញិវេមតិកកាលសញ្ញីនំ វសេន តិកបាចិត្តិយំ វុត្តំ។
1803.Tikapācittiyanti vikāle vikālasaññivematikakālasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ vuttaṃ.
១៨០៤. អច្ចាយិកេ កិច្ចេ វាបីតិ សប្បទដ្ឋាទីនំ ភេសជ្ជបរិយេសនាទិកេ អចិរាយិតព្ពកិច្ចេ សតិ គច្ឆតោ។
1804.Accāyike kicce vāpīti sappadaṭṭhādīnaṃ bhesajjapariyesanādike acirāyitabbakicce sati gacchato.
១៨០៥. អន្តរារាមន្តិ គាមព្ភន្តរេ សង្ឃារាមំ។ ភិក្ខុនីនំ ឧបស្សយន្តិ ភិក្ខុនិវិហារំ។ តិត្ថិយានំ ឧបស្សយន្តិ តិត្ថិយារាមំ។
1805.Antarārāmanti gāmabbhantare saṅghārāmaṃ. Bhikkhunīnaṃ upassayanti bhikkhunivihāraṃ. Titthiyānaṃ upassayanti titthiyārāmaṃ.
១៨០៦-៧. អន្តរារាមាទិគមនេ ន កេវលំ អនាបុច្ឆា គច្ឆតោយេវ, កាយពន្ធនំ អពន្ធិត្វា, សង្ឃាដិំ អបារុបិត្វា គច្ឆន្តស្សាបិ អនាបត្តិ។
1806-7. Antarārāmādigamane na kevalaṃ anāpucchā gacchatoyeva, kāyabandhanaṃ abandhitvā, saṅghāṭiṃ apārupitvā gacchantassāpi anāpatti.
អាបទាសុបីតិ សីហោ វា ព្យគ្ឃោ វា អាគច្ឆតិ, មេឃោ វា ឧដ្ឋេតិ, អញ្ញោ វា កោចិ ឧបទ្ទវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវរូបាសុ អាបទាសុបិ ពហិគាមតោ អន្តោគាមំ គច្ឆតោ អនាបត្តីតិ អត្ថោ។
Āpadāsupīti sīho vā byaggho vā āgacchati, megho vā uṭṭheti, añño vā koci upaddavo uppajjati, evarūpāsu āpadāsupi bahigāmato antogāmaṃ gacchato anāpattīti attho.
វិកាលគាមប្បវេសនកថាវណ្ណនា។
Vikālagāmappavesanakathāvaṇṇanā.
១៨០៨. អដ្ឋិទន្តមយំ វាបិ វិសាណជំ វាបិ សូចិឃរន្តិ យោជនា។ អដ្ឋិ នាម យំ កិញ្ចិ អដ្ឋិ។ ទន្តោតិ ហត្ថិទន្តោ។ វិសាណំ នាម យំ កិញ្ចិ វិសាណំ។
1808. Aṭṭhidantamayaṃ vāpi visāṇajaṃ vāpi sūcigharanti yojanā. Aṭṭhi nāma yaṃ kiñci aṭṭhi. Dantoti hatthidanto. Visāṇaṃ nāma yaṃ kiñci visāṇaṃ.
១៨០៩. លាភេតិ បដិលាភេ។ ភេទនកន្តិ ភេទនមេវ ភេទនកំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ភេទនកំ, បឋមំ ភិន្ទិត្វា បច្ឆា ទេសេតព្ពត្តា តំ ភេទនកំ អស្ស បាចិត្តិយស្ស អត្ថីតិ ភេទនកំ, បាចិត្តិយំ, អស្សត្ថិអត្ថេ អ-ការបច្ចយោ។
1809.Lābheti paṭilābhe. Bhedanakanti bhedanameva bhedanakaṃ, taṃ assa atthīti bhedanakaṃ, paṭhamaṃ bhinditvā pacchā desetabbattā taṃ bhedanakaṃ assa pācittiyassa atthīti bhedanakaṃ, pācittiyaṃ, assatthiatthe a-kārapaccayo.
១៨១០-១. ‘‘អនាបត្តិ អរណិកេ’’តិ បទច្ឆេទោ។ អរណិកេតិ អរណិធនុកេ។ វិធេតិ កាយពន្ធនស្ស វិធកេ។ អញ្ជនិកាតិ អញ្ជនិនាឡិកា។ ទកបុញ្ឆនិយាតិ នហាតស្ស គត្តេ ឧទកបុញ្ឆនបេសិកាយ។ វាសិជដេតិ វាសិទណ្ឌកេ។
1810-1. ‘‘Anāpatti araṇike’’ti padacchedo. Araṇiketi araṇidhanuke. Vidheti kāyabandhanassa vidhake. Añjanikāti añjanināḷikā. Dakapuñchaniyāti nahātassa gatte udakapuñchanapesikāya. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍake.
សូចិឃរកថាវណ្ណនា។
Sūcigharakathāvaṇṇanā.
១៨១២-៣. មញ្ចបីឋសរូបំ ទុតិយេ ភូតគាមវគ្គេ ចតុត្ថសិក្ខាបទេ វុត្តមេវ។ ‘‘សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលបាទក’’ន្តិ អដ្ឋង្គុលបាទកស្ស អាគតត្តា ‘‘អដ្ឋង្គុលប្បមាណេនា’’តិ ឯត្ថ ‘‘បាទេនា’’តិ សេសោ។
1812-3. Mañcapīṭhasarūpaṃ dutiye bhūtagāmavagge catutthasikkhāpade vuttameva. ‘‘Sugataṅgulena aṭṭhaṅgulapādaka’’nti aṭṭhaṅgulapādakassa āgatattā ‘‘aṭṭhaṅgulappamāṇenā’’ti ettha ‘‘pādenā’’ti seso.
ហេដ្ឋិមាដនិន្តិ អដនិយា ហេដ្ឋិមតលំ។ អដនិយា ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមាដនី, តំ ឋបេត្វា, អញ្ញត្រ ហេដ្ឋិមាយ អដនិយាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ទេសនាបុព្ពភាគិយេន មញ្ចបាទច្ឆេទេន សហ វត្តតីតិ សច្ឆេទា។ តំ បមាណំ។ អតិក្កមតោតិ អតិក្កាមយតោ, គាថាពន្ធវសេន យ-ការលោបោ។
Heṭṭhimāṭaninti aṭaniyā heṭṭhimatalaṃ. Aṭaniyā heṭṭhimaṃ heṭṭhimāṭanī, taṃ ṭhapetvā, aññatra heṭṭhimāya aṭaniyāti vuttaṃ hoti. Desanāpubbabhāgiyena mañcapādacchedena saha vattatīti sacchedā. Taṃ pamāṇaṃ. Atikkamatoti atikkāmayato, gāthābandhavasena ya-kāralopo.
១៨១៥. បមាណេន ករោន្តស្សាតិ អដនិយា ហេដ្ឋា វឌ្ឍកិរតនប្បមាណេន បាទេន យោជេត្វា ករោន្តស្ស, ឯតេនេវ ‘‘ឩនកំ ករោន្តស្សា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខិតំ។ តស្សាតិ តស្ស អប្បមាណិកស្ស។ ឆិន្ទិត្វាតិ អដនិតោ ហេដ្ឋា វឌ្ឍកិរតនាតិរិត្តំ ឋានំ ឆិន្ទិត្វា។
1815.Pamāṇena karontassāti aṭaniyā heṭṭhā vaḍḍhakiratanappamāṇena pādena yojetvā karontassa, eteneva ‘‘ūnakaṃ karontassā’’ti idaṃ upalakkhitaṃ. Tassāti tassa appamāṇikassa. Chinditvāti aṭanito heṭṭhā vaḍḍhakiratanātirittaṃ ṭhānaṃ chinditvā.
១៨១៦. បមាណតោ និខណិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘អធិក’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ, បមាណតោ អធិកំ ឋានំ និខណិត្វា, អន្តោភូមិំ បវេសេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឧត្តានំ វាបីតិ ឧទ្ធំ បាទំ កត្វា ភូមិយំ វា ទារុឃដិកាសុ វា ឋបេត្វា។ អដ្ដំ វា ពន្ធិត្វា បរិភុញ្ជតោតិ ឧក្ខិបិត្វា តុលាសង្ឃាដេ ឋបេត្វា អដ្ដំ ពន្ធិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ។
1816.Pamāṇato nikhaṇitvāti ettha ‘‘adhika’’nti sāmatthiyā labbhati, pamāṇato adhikaṃ ṭhānaṃ nikhaṇitvā, antobhūmiṃ pavesetvāti vuttaṃ hoti. Uttānaṃ vāpīti uddhaṃ pādaṃ katvā bhūmiyaṃ vā dārughaṭikāsu vā ṭhapetvā. Aṭṭaṃ vā bandhitvā paribhuñjatoti ukkhipitvā tulāsaṅghāṭe ṭhapetvā aṭṭaṃ bandhitvā paribhuñjantassa anāpatti.
មញ្ចកថាវណ្ណនា។
Mañcakathāvaṇṇanā.
១៨១៧. តូលំ ឱនទ្ធមេត្ថាតិ តូលោនទ្ធំ, តូលំ បក្ខិបិត្វា ឧបរិ ចិមិលិកាយ ឱនទ្ធំ, ‘‘តូលំ នាម តីណិ តូលានិ រុក្ខតូលំ លតាតូលំ បោដកិតូល’’ន្តិ (បាចិ. ៥២៨) វុត្តតូលានំ អញ្ញតរំ បក្ខិបិត្វា ឧបរិ បិលោតិកាយ សិព្ពិត្វា កតន្តិ វុត្តំ ហោតិ។ បោដកិតូលន្តិ ឯរកតូលាទិ យំ កិញ្ចិ តិណជាតីនំ តូលំ។ ឧទ្ទាលនមេវ ឧទ្ទាលនកំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ឧទ្ទាលនកន្តិ វុត្តនយមេវ។ អតិក្កន្តា ឦតិ ឧបទ្ទវោ យេន សោ អនីតិ, ភគវា, តេន អនីតិនា។
1817. Tūlaṃ onaddhametthāti tūlonaddhaṃ, tūlaṃ pakkhipitvā upari cimilikāya onaddhaṃ, ‘‘tūlaṃ nāma tīṇi tūlāni rukkhatūlaṃ latātūlaṃ poṭakitūla’’nti (pāci. 528) vuttatūlānaṃ aññataraṃ pakkhipitvā upari pilotikāya sibbitvā katanti vuttaṃ hoti. Poṭakitūlanti erakatūlādi yaṃ kiñci tiṇajātīnaṃ tūlaṃ. Uddālanameva uddālanakaṃ, taṃ assa atthīti uddālanakanti vuttanayameva. Atikkantā īti upaddavo yena so anīti, bhagavā, tena anītinā.
១៨១៨. អាយោគេតិ អាយោគបត្តេ។ ពន្ធនេតិ កាយពន្ធនេ។ អំសពទ្ធកេតិ អំសពន្ធនកេ។ ពិព្ពោហនេតិ ឧបធានេ។ ថវិកាតិ បត្តថវិកា។ ថវិកាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សិបាដិកាទីនំ សង្គហោ។ ថវិកាទីសុ តូលោនទ្ធេសុ បរិភុត្តេសុ ភិក្ខុនោ អនាបត្តីតិ យោជនា។
1818.Āyogeti āyogapatte. Bandhaneti kāyabandhane. Aṃsabaddhaketi aṃsabandhanake. Bibbohaneti upadhāne. Thavikāti pattathavikā. Thavikādīsūti ādi-saddena sipāṭikādīnaṃ saṅgaho. Thavikādīsu tūlonaddhesu paribhuttesu bhikkhuno anāpattīti yojanā.
១៨១៩. អញ្ញេន ច កតន្តិ ឯត្ថ ‘‘មញ្ចំ វា បីឋំ វា’’តិ បករណតោ លព្ភតិ។ ឧទ្ទាលេត្វាតិ បិលោតិកំ ឧប្បាដេត្វា តូលំ អបនេត្វា។ នយាតិ សមុដ្ឋានាទយោ។
1819.Aññena ca katanti ettha ‘‘mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā’’ti pakaraṇato labbhati. Uddāletvāti pilotikaṃ uppāṭetvā tūlaṃ apanetvā. Nayāti samuṭṭhānādayo.
តូលោនទ្ធកថាវណ្ណនា។
Tūlonaddhakathāvaṇṇanā.
១៨២០. និសីទនន្តិ និសីទនចីវរំ។ បមាណតោតិ ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ទ្វេ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ទិយឌ្ឍំ , ទសា វិទត្ថី’’តិ (បាចិ. ៥៣១) វុត្តបមាណតោ។ បមាណាតិក្កមេ បយោគេ តស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា។
1820.Nisīdananti nisīdanacīvaraṃ. Pamāṇatoti ‘‘tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dve vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ diyaḍḍhaṃ , dasā vidatthī’’ti (pāci. 531) vuttapamāṇato. Pamāṇātikkame payoge tassa dukkaṭaṃ siyāti yojanā.
១៨២១. សច្ឆេទន្តិ បមាណតោ អតិរិត្តបទេសស្ស ឆេទនកិរិយាសហិតបដិកម្មំ បាចិត្តិយមុទីរិតន្តិ អត្ថោ។ តស្សាតិ និសីទនស្ស។ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា កាតព្ពា សិយុន្តិ យោជនា។
1821.Sacchedanti pamāṇato atirittapadesassa chedanakiriyāsahitapaṭikammaṃ pācittiyamudīritanti attho. Tassāti nisīdanassa. Dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā kātabbā siyunti yojanā.
១៨២២. តទូនកន្តិ តតោ បមាណតោ ឩនកំ។ វិតានាទិំ ករោន្តស្សាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អត្ថរណសាណិបាការភិសិពិព្ពោហនានំ សង្គហោ។ ‘‘សញ្ចរិត្តសមា នយា’’តិ ឥទំ វុត្តត្ថមេវ។
1822.Tadūnakanti tato pamāṇato ūnakaṃ. Vitānādiṃ karontassāti ettha ādi-saddena attharaṇasāṇipākārabhisibibbohanānaṃ saṅgaho. ‘‘Sañcarittasamā nayā’’ti idaṃ vuttatthameva.
និសីទនកថាវណ្ណនា។
Nisīdanakathāvaṇṇanā.
១៨២៣. រោគេតិ កណ្ឌុបិឡកាទិរោគេ សតិ។ យថាហ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ យស្ស កណ្ឌុ វា បិឡកាវា អស្សាវោ វា ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោ, តស្ស កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៤)។ ឯត្ថ កណ្ឌូតិ កច្ឆុ។ បិឡកាតិ លោហិតតុណ្ឌិកា សុខុមបិឡកា។ អស្សាវោតិ អរិសភគន្ទលមធុមេហាទិវសេន អសុចិបគ្ឃរណំ។ ថុល្លកច្ឆុ វា អាពាធោតិ មហាបិឡកាពាធោ វុច្ចតិ។ បមាណតោតិ ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិ (បាចិ. ៥៣៨) វុត្តប្បមាណតោ។
1823.Rogeti kaṇḍupiḷakādiroge sati. Yathāha ‘‘anujānāmi bhikkhave yassa kaṇḍu vā piḷakāvā assāvo vā thullakacchu vā ābādho, tassa kaṇḍupaṭicchādi’’nti (mahāva. 354). Ettha kaṇḍūti kacchu. Piḷakāti lohitatuṇḍikā sukhumapiḷakā. Assāvoti arisabhagandalamadhumehādivasena asucipaggharaṇaṃ. Thullakacchu vā ābādhoti mahāpiḷakābādho vuccati. Pamāṇatoti ‘‘tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo’’ti (pāci. 538) vuttappamāṇato.
កណ្ឌុបដិច្ឆាទិកថាវណ្ណនា។
Kaṇḍupaṭicchādikathāvaṇṇanā.
១៨២៥. បមាណេនេវាតិ ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ឆ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៥៤៣) វុត្តប្បមាណេនេវ។ បមាណាតិក្កមេតិ វស្សិកសាដិកាយ យថាវុត្តបមាណតោ អតិក្កមនេ, និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ។ តស្ស ភិក្ខុស្ស។ នយោតិ ឆេទនបាចិត្តិយាទិកោ វិនិច្ឆយនយោ។
1825.Pamāṇenevāti ‘‘tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso cha vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ aḍḍhateyyā’’ti (pāci. 543) vuttappamāṇeneva. Pamāṇātikkameti vassikasāṭikāya yathāvuttapamāṇato atikkamane, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ. Tassa bhikkhussa. Nayoti chedanapācittiyādiko vinicchayanayo.
វស្សិកសាដិកកថាវណ្ណនា។
Vassikasāṭikakathāvaṇṇanā.
១៨២៦. សុគតស្ស ចីវរេន តុល្យប្បមាណំ ចីវរំ យោ ភិក្ខុ សចេ ការេយ្យ, តស្ស ចីវរស្ស ករណេ តស្ស ភិក្ខុស្ស ទុក្កដំ សិយាតិ យោជនា។ តុល្យំ បមាណំ យស្សាតិ វិគ្គហោ។
1826. Sugatassa cīvarena tulyappamāṇaṃ cīvaraṃ yo bhikkhu sace kāreyya, tassa cīvarassa karaṇe tassa bhikkhussa dukkaṭaṃ siyāti yojanā. Tulyaṃ pamāṇaṃ yassāti viggaho.
១៨២៧. អត្តនោ វត្ថានំ ករណការាបនំ វិនា អញ្ញតោ បដិលាភោ នាម នត្ថិ, សូចិកម្មបរិយោសានេ ចីវរសរូបស្ស បដិលាភោយេវេត្ថ បដិលាភោតិ វិញ្ញាយតិ។
1827. Attano vatthānaṃ karaṇakārāpanaṃ vinā aññato paṭilābho nāma natthi, sūcikammapariyosāne cīvarasarūpassa paṭilābhoyevettha paṭilābhoti viññāyati.
១៨២៨. តស្សាតិ យំ ‘‘សុគតស្ស ចីវរេនា’’តិ វុត្តំ, តស្ស សុគតចីវរស្ស។ ទីឃសោ បមាណេន សុគតស្ស វិទត្ថិយា នវ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ បមាណេន ឆ វិទត្ថិយោ វិនិទ្ទិដ្ឋា សិក្ខាបទេយេវ កថិតាតិ យោជនា។
1828.Tassāti yaṃ ‘‘sugatassa cīvarenā’’ti vuttaṃ, tassa sugatacīvarassa. Dīghaso pamāṇena sugatassa vidatthiyā nava vidatthiyo, tiriyaṃ pamāṇena cha vidatthiyo viniddiṭṭhā sikkhāpadeyeva kathitāti yojanā.
នន្ទកថាវណ្ណនា។
Nandakathāvaṇṇanā.
រាជវគ្គោ នវមោ។
Rājavaggo navamo.
ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ
Iti vinayatthasārasandīpaniyā vinayavinicchayavaṇṇanāya
បាចិត្តិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pācittiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ។
Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.
