| Library / Tipiṭaka / ਤਿਪਿਟਕ • Tipiṭaka / ਪਞ੍ਚਪਕਰਣ-ਮੂਲਟੀਕਾ • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā |
ਪਚ੍ਚਯੁਦ੍ਦੇਸવਣ੍ਣਨਾ
Paccayuddesavaṇṇanā
‘‘ਕੇ ਪਨ ਤੇ ਨਯਾ, ਕਿਞ੍ਚ ਤਂ ਪਟ੍ਠਾਨਂ ਨਾਮਾ’’ਤਿ ਨਯਿਦਂ ਪੁਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਂ। ਕਸ੍ਮਾ? ਨਿਦਾਨਕਥਾਯਂ ਪਟ੍ਠਾਨਸਮਾਨਨੇ ਅਨੁਲੋਮਾਦੀਨਂ ਨਯਾਨਂ ਪਟ੍ਠਾਨਸ੍ਸ ਚ ਦਸ੍ਸਿਤਤ੍ਤਾਤਿ ਇਮਮਤ੍ਥਂ વਿਭਾવੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੇਨ ਹਿ…ਪੇ॰… ਨਾਮਾਤਿ ਹਿ વੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਥ વੁਤ੍ਤਂ ਅਟ੍ਠਕਥਾਪਾਲ਼ਿਂ ਆਹਰਿ। ਤਤ੍ਥ ਗਾਥਾਤ੍ਥਂ ਅਟ੍ਠਕਥਾਧਿਪ੍ਪਾਯਞ੍ਚ ਪਰਤੋ વਣ੍ਣਯਿਸ੍ਸਾਮਾਤਿ।
‘‘Ke pana te nayā, kiñca taṃ paṭṭhānaṃ nāmā’’ti nayidaṃ pucchitabbaṃ. Kasmā? Nidānakathāyaṃ paṭṭhānasamānane anulomādīnaṃ nayānaṃ paṭṭhānassa ca dassitattāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘sammāsambuddhena hi…pe… nāmāti hi vutta’’nti tattha vuttaṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ āhari. Tattha gāthātthaṃ aṭṭhakathādhippāyañca parato vaṇṇayissāmāti.
ਪਟ੍ਠਾਨਨਾਮਤ੍ਥੋ ਪਨ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਾਦੀਨਂ ਤਿਕਪਟ੍ਠਾਨਾਦਿਨਾਮਤ੍ਥੋ, ਇਮਸ੍ਸ ਪਕਰਣਸ੍ਸ ਚਤੁવੀਸਤਿਸਮਨ੍ਤਪਟ੍ਠਾਨਸਮੋਧਾਨਤਾ ਚੇਤ੍ਥ વਤ੍ਤਬ੍ਬਾ। ਏવਞ੍ਹਿ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਪਟ੍ਠਾਨੇ ਞਾਤੇ વਿਤ੍ਥਾਰੋ ਸੁਖવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯੋ ਹੋਤੀਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਚ ਨਾਮਤ੍ਥੋ ਪਠਮਂ વਤ੍ਤਬ੍ਬੋਤਿ ‘‘ਤਤ੍ਥ ਯੇਸਂ…ਪੇ॰… ਨਾਮਤ੍ਥੋ ਤਾવ ਏવਂ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ’’ਤਿ વਤ੍વਾ ਸਬ੍ਬਸਾਧਾਰਣਸ੍ਸ ਪਟ੍ਠਾਨਨਾਮਸ੍ਸੇવ ਤਾવ ਅਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਕੇਨਟ੍ਠੇਨ ਪਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਮਾਹ । ਪ-ਕਾਰੋ ਹੀਤਿ ਉਪਸਗ੍ਗਪਦਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਸੋ ‘‘ਪવਿਭਤ੍ਤੇਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ, ਯਂ ਸੇਟ੍ਠਂ ਤਦੁਪਾਗਮੁਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ વਿਯ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਤ੍ਥਂ ਦੀਪੇਤਿ। ਨਨੁ ਪਕਾਰੇਹਿ વਿਭਤ੍ਤਾ ਪવਿਭਤ੍ਤਾਤਿ ਪ-ਇਤਿ ਉਪਸਗ੍ਗੋ ਪਕਾਰਤ੍ਥਮੇવ ਦੀਪੇਤਿ, ਨ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਤ੍ਥਨ੍ਤਿ? ਨ, ਤੇਸਂ ਪਕਾਰਾਨਂ ਨਾਨਾવਿਧਭਾવਤੋ। ਅਤ੍ਥਤੋ ਹਿ ਆਪਨ੍ਨਂ ਨਾਨਾવਿਧਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਨਾਨਾ-ਸਦ੍ਦੋ વੁਤ੍ਤੋਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਏਕਸ੍ਸਪਿ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਹੇਤੁਆਦੀਹਿ ਅਨੇਕਪਚ੍ਚਯਭਾવਤੋ ਚ ਏਕੇਕਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸ ਅਨੇਕਧਮ੍ਮਭਾવਤੋ ਚ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਪਚ੍ਚਯਤਾ વੇਦਿਤਬ੍ਬਾ।
Paṭṭhānanāmattho pana tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho, imassa pakaraṇassa catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānatā cettha vattabbā. Evañhi saṅkhepato paṭṭhāne ñāte vitthāro sukhaviññeyyo hotīti. Tattha ca nāmattho paṭhamaṃ vattabboti ‘‘tattha yesaṃ…pe… nāmattho tāva evaṃ veditabbo’’ti vatvā sabbasādhāraṇassa paṭṭhānanāmasseva tāva atthaṃ dassento ‘‘kenaṭṭhena paṭṭhāna’’ntiādimāha . Pa-kāro hīti upasaggapadaṃ dasseti. So ‘‘pavibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamuntiādīsu viya nānappakāratthaṃ dīpeti. Nanu pakārehi vibhattā pavibhattāti pa-iti upasaggo pakāratthameva dīpeti, na nānappakāratthanti? Na, tesaṃ pakārānaṃ nānāvidhabhāvato. Atthato hi āpannaṃ nānāvidhabhāvaṃ dassetuṃ nānā-saddo vuttoti. Tattha ekassapi dhammassa hetuādīhi anekapaccayabhāvato ca ekekassa paccayassa anekadhammabhāvato ca nānappakārapaccayatā veditabbā.
ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾਦਿવਸੇਨ વਿਭਤ੍ਤਤ੍ਤਾਤਿ ਏਤੇਨ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਹਾਦੀਸੁ વੁਤ੍ਤਤੋ ਕੁਸਲਾਦਿવਿਭਾਗਤੋ ਸਾਤਿਸਯવਿਭਾਗਤਂ ਪਟ੍ਠਾਨਨਾਮਲਾਭਸ੍ਸ ਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਗੋਟ੍ਠਾਤਿ વਜਾ। ਪਟ੍ਠਿਤਗਾવੋਤਿ ਗਤਗਾવੋ। ਆਗਤਟ੍ਠਾਨਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਮਹਾਸੀਹਨਾਦਸੁਤ੍ਤਂ વਦਤਿ। ਪવਤ੍ਤਗਮਨਤ੍ਤਾ ਏਤ੍ਥਾਤਿ વਚਨਸੇਸੋ। ਅਥ વਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਗਮਨਂ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਨਿਸ੍ਸਙ੍ਗવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਸ੍ਸ ਗਮਨਤ੍ਤਾ ਗਮਨਦੇਸਭਾવਤੋ ਏਕੇਕਂ ਪਟ੍ਠਾਨਂ ਨਾਮਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਤਤ੍ਥ ਅਞ੍ਞੇਹਿ ਗਤਿਮਨ੍ਤੇਹਿ ਅਤਿਸਯਯੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਗਤਿਮਤੋ ਗਮਨਟ੍ਠਾਨਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ‘‘ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸਾ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਤਸ੍ਸ ਮਹਾવੇਗਸ੍ਸ ਪੁਰਿਸਸ੍ਸ ਪਪਾਤਟ੍ਠਾਨਂ વਿਯ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣੀਆਦੀਨਂ ਸਾਸਙ੍ਗਗਮਨਟ੍ਠਾਨਭਾવਂ ਇਮਸ੍ਸ ਚ ਮਹਾਪਥੋ વਿਯ ਨਿਰਾਸਙ੍ਗਗਮਨਟ੍ਠਾਨਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਅਤਿਸਯਯੁਤ੍ਤਗਮਨਟ੍ਠਾਨਭਾવੋ ਪਟ੍ਠਾਨਨਾਮਲਾਭਸ੍ਸ ਕਾਰਣਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Hetupaccayādivasena vibhattattāti etena dhammasaṅgahādīsu vuttato kusalādivibhāgato sātisayavibhāgataṃ paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇaṃ dasseti. Goṭṭhāti vajā. Paṭṭhitagāvoti gatagāvo. Āgataṭṭhānasminti mahāsīhanādasuttaṃ vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ, sabbaññutaññāṇassa nissaṅgavasena pavattassa gamanattā gamanadesabhāvato ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti attho. Tattha aññehi gatimantehi atisayayuttassa gatimato gamanaṭṭhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇassā’’ti vuttaṃ. Tassa mahāvegassa purisassa papātaṭṭhānaṃ viya dhammasaṅgaṇīādīnaṃ sāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ imassa ca mahāpatho viya nirāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ dassento atisayayuttagamanaṭṭhānabhāvo paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇanti dasseti.
ਤਿਕਾਨਨ੍ਤਿ ਤਿਕવਸੇਨ વੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਾਨਂ। ਸਮਨ੍ਤਾਤਿ ਅਨੁਲੋਮਾਦੀਹਿ ਸਬ੍ਬਾਕਾਰੇਹਿਪਿ ਗਤਾਨਿ ਚਤੁવੀਸਤਿ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਅਤ੍ਥੇ ਚਤੁવੀਸਤਿਸਮਨ੍ਤਪਟ੍ਠਾਨਾਨੀਤਿ ‘‘ਸਮਨ੍ਤਚਤੁવੀਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨਾਨੀ’’ਤਿ વਤ੍ਤਬ੍ਬੇ ਸਮਨ੍ਤਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਪਰਯੋਗਂ ਕਤ੍વਾ વੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਅਥ વਾ ਸਮਨ੍ਤਾ ਛ ਛ ਹੁਤ੍વਾਤਿ ਏਤੇਨ ਅਨੁਲੋਮਾਦਿਸਬ੍ਬਕੋਟ੍ਠਾਸਤੋ ਤਿਕਾਦਿਛਛਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਤਸਦ੍ਦੋ ਤਿਕਾਦਿਛਛਪਟ੍ਠਾਨવਿਸੇਸਨਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਚਤੁવੀਸਤਿવਿਸੇਸਨਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਮਨ੍ਤਤੋ ਪਟ੍ਠਾਨਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚਤੁવੀਸਤੀਤਿ ਕਤ੍વਾ ‘‘ਚਤੁવੀਸਤਿਸਮਨ੍ਤਪਟ੍ਠਾਨਾਨੀ’’ਤਿ વੁਤ੍ਤਂ। ਸਮਨ੍ਤਤੋ વਾ ਧਮ੍ਮਾਨੁਲੋਮਾਦਿਤਿਕਾਦਿਪਟਿਚ੍ਚવਾਰਾਦਿਪਚ੍ਚਯਾਨੁਲੋਮਾਦਿਹੇਤੁਮੂਲਕਾਦਿਪ੍ਪਕਾਰੇਹਿ ਪવਤ੍ਤਾਨਿ ਪਟ੍ਠਾਨਾਨਿ ਸਮਨ੍ਤਪਟ੍ਠਾਨਾਨਿ, ਅਨੂਨੇਹਿ ਨਯੇਹਿ ਪવਤ੍ਤਾਨੀਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ। ਤਾਨਿ ਪਨ ਚਤੁવੀਸਤਿ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਤੇਨੇવਾਹ ‘‘ਇਮੇਸਂ ਚਤੁવੀਸਤਿਯਾ ਖੁਦ੍ਦਕਪਟ੍ਠਾਨਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਸਮਨ੍ਤਪਟ੍ਠਾਨਾਨਂ ਸਮੋਧਾਨવਸੇਨਾ’’ਤਿ।
Tikānanti tikavasena vuttadhammānaṃ. Samantāti anulomādīhi sabbākārehipi gatāni catuvīsati hontīti attho. Etasmiṃ atthe catuvīsatisamantapaṭṭhānānīti ‘‘samantacatuvīsatipaṭṭhānānī’’ti vattabbe samantasaddassa parayogaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā samantā cha cha hutvāti etena anulomādisabbakoṭṭhāsato tikādichachabhāvaṃ dasseti. Tena samantasaddo tikādichachapaṭṭhānavisesanaṃ hoti, na catuvīsativisesanaṃ, tasmā samantato paṭṭhānāni tāni catuvīsatīti katvā ‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Samantato vā dhammānulomāditikādipaṭiccavārādipaccayānulomādihetumūlakādippakārehi pavattāni paṭṭhānāni samantapaṭṭhānāni, anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hoti. Tāni pana catuvīsati honti. Tenevāha ‘‘imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenā’’ti.
ਹੇਤੁ ਚ ਸੋ ਪਚ੍ਚਯੋ ਚਾਤਿ ਇਮਿਨਾ વਚਨੇਨ ਹੇਤੁਨੋ ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾਦਿਭੂਤਸ੍ਸ ਚ ਗਹਣਂ ਸਿਯਾਤਿ ਤਂ ਨਿવਾਰੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਹੇਤੁ ਹੁਤ੍વਾ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ। ਏਤੇਨਪਿ ਸੋ ਏવ ਦੋਸੋ ਆਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਪੁਨਾਹ ‘‘ਹੇਤੁਭਾવੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋਤਿ વੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤੀ’’ਤਿ। ਤੇਨ ਇਧ ਹੇਤੁ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਧਮ੍ਮਗ੍ਗਹਣਂ ਨ ਕਤਂ, ਅਥ ਖੋ ਧਮ੍ਮਸਤ੍ਤਿવਿਸੇਸੋ ਗਹਿਤੋਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤਸ੍ਸ ਹਿ ਪਚ੍ਚਯਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਚ ਸਮਾਨਾਧਿਕਰਣਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਹੇਤੁ ਚ ਸੋ ਪਚ੍ਚਯੋ ਚਾ’’ਤਿ, ‘‘ਹੇਤੁ ਹੁਤ੍વਾ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ ਚ વੁਤ੍ਤਂ। ਏવਞ੍ਚ ਕਤ੍વਾ ਪਰਤੋ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ‘‘ਹੇਤੂ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤ…ਪੇ॰… ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਪਟ੍ਠਾ॰ ੧.੧.੧) ਤੇਨ ਤੇਨ ਹੇਤੁਭਾવਾਦਿਉਪਕਾਰੇਨ ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਉਪਕਾਰਤ੍ਤਂ વੁਤ੍ਤਂ। ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਪਨ ‘‘ਯੋ ਹਿ ਧਮ੍ਮੋ ਯਂ ਧਮ੍ਮਂ ਅਪ੍ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਾਯ ਤਿਟ੍ਠਤਿ વਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ વਾ, ਸੋ ਤਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ ‘‘ਮੂਲਟ੍ਠੇਨ ਉਪਕਾਰਕੋ ਧਮ੍ਮੋ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿਚ੍ਚੇવਮਾਦਿਨਾ ਧਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨਨਿਦ੍ਦੇਸੇਨ ਧਮ੍ਮਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਧਮ੍ਮਸਤ੍ਤਿ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਧਮ੍ਮੇਹੇવ ਧਮ੍ਮਸਤ੍ਤਿવਿਭਾવਨਂ ਕਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਇਧਾਪਿ વਾ ਹੇਤੁ ਚ ਸੋ ਪਚ੍ਚਯੋ ਚਾਤਿ ਧਮ੍ਮੇਨੇવ ਧਮ੍ਮਸਤ੍ਤਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਨ ਹਿ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੋਤਿਆਦਿਕੋ ਉਦ੍ਦੇਸੋ ਕੁਸਲਾਦਿਉਦ੍ਦੇਸੋ વਿਯ ਧਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨੋ, ਅਥ ਖੋ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਉਪਕਾਰਪ੍ਪਧਾਨੋਤਿ। ਏਤੀਤਿ ਏਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ વਤ੍ਤਤੀਤਿ, ਤਞ੍ਚ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਟ੍ਠਿਤੀਨਂ ਸਾਧਾਰਣવਚਨਂ। ਤੇਨੇવਾਹ – ‘‘ਤਿਟ੍ਠਤਿ વਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ વਾ’’ਤਿ। ਕੋਚਿ ਹਿ ਪਚ੍ਚਯੋ ਠਿਤਿਯਾ ਏવ ਹੋਤਿ ਯਥਾ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਪਚ੍ਚਯੋ, ਕੋਚਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾਯੇવ ਯਥਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾਦਯੋ, ਕੋਚਿ ਉਭਯਸ੍ਸ ਯਥਾ ਹੇਤੁਆਦਯੋਤਿ।
Hetu ca so paccayo cāti iminā vacanena hetuno adhipatipaccayādibhūtassa ca gahaṇaṃ siyāti taṃ nivārento āha ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti. Etenapi so eva doso āpajjatīti punāha ‘‘hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī’’ti. Tena idha hetu-saddena dhammaggahaṇaṃ na kataṃ, atha kho dhammasattiviseso gahitoti dasseti. Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘hetu ca so paccayo cā’’ti, ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti ca vuttaṃ. Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘hetū hetusampayutta…pe… hetupaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.1) tena tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārattaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayo’’ti ‘‘mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo’’ticcevamādinā dhammappadhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Idhāpi vā hetu ca so paccayo cāti dhammeneva dhammasattiṃ dasseti. Na hi hetupaccayotiādiko uddeso kusalādiuddeso viya dhammappadhāno, atha kho dhammānaṃ upakārappadhānoti. Etīti etassa attho vattatīti, tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Tenevāha – ‘‘tiṭṭhati vā uppajjati vā’’ti. Koci hi paccayo ṭhitiyā eva hoti yathā pacchājātapaccayo, koci uppattiyāyeva yathā anantarādayo, koci ubhayassa yathā hetuādayoti.
ਉਪਕਾਰਕਲਕ੍ਖਣੋਤਿ ਚ ਧਮ੍ਮੇਨ ਧਮ੍ਮਸਤ੍ਤਿਉਪਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਹਿਨੋਤਿ ਪਤਿਟ੍ਠਾਤਿ ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਹੇਤੁ। ਅਨੇਕਤ੍ਥਤ੍ਤਾ ਧਾਤੁਸਦ੍ਦਾਨਂ ਹਿ-ਸਦ੍ਦੋ ਮੂਲ-ਸਦ੍ਦੋ વਿਯ ਪਤਿਟ੍ਠਤ੍ਥੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋਤਿ। ਹਿਨੋਤਿ વਾ ਏਤੇਨ ਕਮ੍ਮਨਿਦਾਨਭੂਤੇਨ ਉਦ੍ਧਂ ਓਜਂ ਅਭਿਹਰਨ੍ਤੇਨ ਮੂਲੇਨ વਿਯ ਪਾਦਪੋ ਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯਂ ਫਲਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪવਤ੍ਤਤਿ વੁਡ੍ਢਿਂ વਿਰੂਲ਼੍ਹਿਂ ਆਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਹੇਤੁ। ਆਚਰਿਯਾਨਨ੍ਤਿ ਰੇવਤਤ੍ਥੇਰਂ વਦਤਿ।
Upakārakalakkhaṇoti ca dhammena dhammasattiupakāraṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Hinoti patiṭṭhāti etthāti hetu. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhatthoti daṭṭhabboti. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti hetu. Ācariyānanti revatattheraṃ vadati.
‘‘ਯੋਨਿਸੋ, ਭਿਕ੍ਖવੇ, ਮਨਸਿਕਰੋਤੋ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚੇવ ਕੁਸਲਾ ਧਮ੍ਮਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚ ਕੁਸਲਾ ਧਮ੍ਮਾ ਅਭਿવਡ੍ਢਨ੍ਤੀ’’ਤਿਆਦੀਹਿ (ਅ॰ ਨਿ॰ ੧.੬੬-੬੭) ਕੁਸਲਭਾવਸ੍ਸ ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਪਟਿਬਦ੍ਧਤਾ ਸਿਦ੍ਧਾ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਪਟਿਬਦ੍ਧੋ ਕੁਸਲਭਾવੋ’’ਤਿ। ਏਤੇਨੇવ ਅਕੁਸਲਾਬ੍ਯਾਕਤਭਾવਾ ਕੁਸਲਭਾવੋ વਿਯ ਨ ਹੇਤੁਪਟਿਬਦ੍ਧਾਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤਂ ਹੋਤਿ। ਯਂ ਪਨੇਕੇ ਮਞ੍ਞੇਯ੍ਯੁਂ ‘‘ਅਹੇਤੁਕਹੇਤੁਸ੍ਸ ਅਕੁਸਲਭਾવੋ વਿਯ ਸਹੇਤੁਕਹੇਤੂਨਂ ਸਭਾવਤੋવ ਕੁਸਲਾਦਿਭਾવੋ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਨਂ ਹੇਤੁਪਟਿਬਦ੍ਧੋ’’ਤਿ, ਤਸ੍ਸ ਉਤ੍ਤਰਂ વਤ੍ਤੁਂ ‘‘ਯਦਿ ਚਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਅਲੋਭੋ ਕੁਸਲੋ વਾ ਸਿਯਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤੋ વਾ, ਯਦਿ ਅਲੋਭੋ ਸਭਾવਤੋ ਕੁਸਲੋ, ਕੁਸਲਤ੍ਤਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤੋ ਨ ਸਿਯਾ। ਅਥ ਅਬ੍ਯਾਕਤੋ, ਤਂਸਭਾવਤ੍ਤਾ ਕੁਸਲੋ ਨ ਸਿਯਾ ਅਲੋਭਸਭਾવਸ੍ਸ ਅਦੋਸਤ੍ਤਾਭਾવੋ વਿਯ। ਯਸ੍ਮਾ ਪਨ ਉਭਯਥਾਪਿ ਸੋ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾ ਉਭਯਥਾ ਹੋਨ੍ਤੇਸੁ ਫਸ੍ਸਾਦੀਸੁ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੇਸੁ ਹੇਤੁਪਟਿਬਦ੍ਧਕੁਸਲਾਦਿਭਾવਂ ਪਰਿਯੇਸਥ, ਨ ਸਭਾવਤੋ, ਏવਂ ਹੇਤੂਸੁਪਿ ਕੁਸਲਾਦਿਤਾ ਅਞ੍ਞਪਟਿਬਦ੍ਧਾ ਪਰਿਯੇਸਿਤਬ੍ਬਾ, ਨ ਸਭਾવਤੋਤਿ। ਯਂ વੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਹੇਤੂਸੁ ਸਭਾવਤੋવ ਕੁਸਲਾਦਿਭਾવੋ’’ਤਿ, ਤਂ ਨ ਯੁਜ੍ਜਤਿ, ਸਾ ਪਨ ਪਰਿਯੇਸਿਯਮਾਨਾ ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਪਟਿਬਦ੍ਧਾ ਹੋਤੀਤਿ ਹੇਤੂਸੁ વਿਯ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੇਸੁਪਿ ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਪਟਿਬਦ੍ਧੋ ਕੁਸਲਾਦਿਭਾવੋ, ਨ ਹੇਤੁਪਟਿਬਦ੍ਧੋਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਹੋਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
‘‘Yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādīhi (a. ni. 1.66-67) kusalabhāvassa yonisomanasikārapaṭibaddhatā siddhā hotīti āha ‘‘yonisomanasikārapaṭibaddho kusalabhāvo’’ti. Eteneva akusalābyākatabhāvā kusalabhāvo viya na hetupaṭibaddhāti dassitaṃ hoti. Yaṃ paneke maññeyyuṃ ‘‘ahetukahetussa akusalabhāvo viya sahetukahetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo aññesaṃ taṃsampayuttānaṃ hetupaṭibaddho’’ti, tassa uttaraṃ vattuṃ ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Alobho kusalo vā siyā abyākato vā, yadi alobho sabhāvato kusalo, kusalattā abyākato na siyā. Atha abyākato, taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi so hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu phassādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhakusalādibhāvaṃ pariyesatha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvatoti. Yaṃ vuttaṃ ‘‘sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo’’ti, taṃ na yujjati, sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya sampayuttesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti siddhaṃ hotīti adhippāyo.
ਆਰਭਿਤ੍વਾਪੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ – ਰੂਪਾਯਤਨਾਦਿਮਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਂ ਕਿਸ੍ਮਿਞ੍ਚਿ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਅਟ੍ਠਤ੍વਾ ‘‘ਯਂ ਯਂ ਧਮ੍ਮਂ ਆਰਬ੍ਭਾ’’ਤਿ ਅਨਿਯਮੇਨ ਸਬ੍ਬਰੂਪਾਯਤਨ…ਪੇ॰… ਧਮ੍ਮਾਯਤਨਾਨਞ੍ਚ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਭਾવਸ੍ਸ વੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਨ ਕੋਚਿ ਧਮ੍ਮੋ ਨ ਹੋਤੀਤਿ।
Ārabhitvāpīti ettha pi-saddena imamatthaṃ dasseti – rūpāyatanādimatte yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ aṭṭhatvā ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti aniyamena sabbarūpāyatana…pe… dhammāyatanānañca ārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā na koci dhammo na hotīti.
‘‘ਛਨ੍ਦવਤੋ ਕਿਂ ਨਾਮ ਨ ਸਿਜ੍ਝਤੀ’’ਤਿਆਦਿਕਂ ਪੁਰਿਮਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰੂਪਨਿਸ੍ਸਯਂ ਲਭਿਤ੍વਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨੇ ਚਿਤ੍ਤੇ ਛਨ੍ਦਾਦਯੋ ਧੁਰਭੂਤਾ ਜੇਟ੍ਠਕਭੂਤਾ ਸਯਂ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮੇ ਸਾਧਯਮਾਨਾ ਹੁਤ੍વਾ ਪવਤ੍ਤਨ੍ਤਿ, ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਾ ਚ ਤੇਸਂ વਸੇ વਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਹੀਨਾਦਿਭਾવੇਨ ਤਦਨੁવਤ੍ਤਨਤੋ, ਤੇਨ ਤੇ ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਗਰੁਕਾਤਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਤਨ੍ਨਿਨ੍ਨਪੋਣਪਬ੍ਭਾਰਾਨਂ ਪਚ੍ਚવੇਕ੍ਖਣਅਸ੍ਸਾਦਮਗ੍ਗਫਲਾਨਂ ਅਤ੍ਤਨੋ વਸੇ વਤ੍ਤਯਮਾਨਂ વਿਯ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਯਂ ਅਤ੍ਤਾਧੀਨਾਨਂ ਪਤਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ।
‘‘Chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, taṃsampayuttadhammā ca tesaṃ vase vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato, tena te adhipatipaccayā honti. Garukātabbampi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ paccavekkhaṇaassādamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti, tasmāyaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakatā adhipatipaccayatāti daṭṭhabbā.
ਮਨੋવਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂਤਿਆਦਿ ਚਿਤ੍ਤਨਿਯਮੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਆਦਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਸਨ੍ਤੀਰਣਾਨਨ੍ਤਰਂ વੋਟ੍ਠਬ੍ਬਨਂ, ਚੁਤਿਅਨਨ੍ਤਰਾ ਪਟਿਸਨ੍ਧੀਤਿ ਯਸ੍ਸ ਯਸ੍ਸ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਨਨ੍ਤਰਾ ਯਂ ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਤਸ੍ਸ ਤਸ੍ਸ ਤਦਨਨ੍ਤਰੁਪ੍ਪਾਦਨਿਯਮੋ ਤਂਤਂਸਹਕਾਰੀਪਚ੍ਚਯવਿਸਿਟ੍ਠਸ੍ਸ ਪੁਰਿਮਪੁਰਿਮਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸੇવ વਸੇਨ ਇਜ੍ਝਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਭਾવਨਾਬਲੇਨ ਪਨ વਾਰਿਤਤ੍ਤਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਯਥਾ ਰੁਕ੍ਖਸ੍ਸ વੇਖੇ ਦਿਨ੍ਨੇ ਪੁਪ੍ਫਿਤੁਂ ਸਮਤ੍ਥਸ੍ਸੇવ ਪੁਪ੍ਫਨਂ ਨ ਹੋਤਿ, ਅਗਦવੇਖੇ ਪਨ ਅਪਨੀਤੇ ਤਾਯਯੇવ ਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਪੁਪ੍ਫਨਂ ਹੋਤਿ, ਏવਮਿਧਾਪਿ ਭਾવਨਾਬਲੇਨ વਾਰਿਤਤ੍ਤਾ ਸਮੁਟ੍ਠਾਪਨਸਮਤ੍ਥਸ੍ਸੇવ ਅਸਮੁਟ੍ਠਾਪਨਂ, ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਚ ਅਪਗਤੇ ਤਾਯਯੇવ ਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਸਮੁਟ੍ਠਾਪਨਂ ਹੋਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
Manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamoti ettha ādi-saddena santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanaṃ, cutianantarā paṭisandhīti yassa yassa cittassa anantarā yaṃ yaṃ cittaṃ uppajjati, tassa tassa tadanantaruppādaniyamo taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassa purimapurimacittasseva vasena ijjhatīti dasseti. Bhāvanābalena pana vāritattāti ettha yathā rukkhassa vekhe dinne pupphituṃ samatthasseva pupphanaṃ na hoti, agadavekhe pana apanīte tāyayeva samatthatāya pupphanaṃ hoti, evamidhāpi bhāvanābalena vāritattā samuṭṭhāpanasamatthasseva asamuṭṭhāpanaṃ, tasmiñca apagate tāyayeva samatthatāya samuṭṭhāpanaṃ hotīti adhippāyo.
ਬ੍ਯਞ੍ਜਨਮਤ੍ਤਤੋવੇਤ੍ਥ ਨਾਨਾਕਰਣਂ ਪਚ੍ਚੇਤਬ੍ਬਂ, ਨ ਅਤ੍ਥਤੋਤਿ ਉਪਚਯਸਨ੍ਤਤਿਅਧਿવਚਨਨਿਰੁਤ੍ਤਿਪਦਾਨਂ વਿਯ ਸਦ੍ਦਤ੍ਥਮਤ੍ਤਤੋ ਨਾਨਾਕਰਣਂ, ਨ વਚਨੀਯਤ੍ਥਤੋਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ਤੇਨੇવ ਸਦ੍ਦਤ੍ਥવਿਸੇਸਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਕਥ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਪੁਰਿਮਪਚ੍ਛਿਮਾਨਂ ਨਿਰੋਧੁਪ੍ਪਾਦਨ੍ਤਰਾਭਾવਤੋ ਨਿਰਨ੍ਤਰੁਪ੍ਪਾਦਨਸਮਤ੍ਥਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ। ਰੂਪਧਮ੍ਮਾਨਂ વਿਯ ਸਣ੍ਠਾਨਾਭਾવਤੋ ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਸਹਾવਟ੍ਠਾਨਾਭਾવਤੋ ਚ ‘‘ਇਦਮਿਤੋ ਹੇਟ੍ਠਾ ਉਦ੍ਧਂ ਤਿਰਿਯ’’ਨ੍ਤਿ વਿਭਾਗਾਭਾવਾ ਅਤ੍ਤਨਾ ਏਕਤ੍ਤਮਿવ ਉਪਨੇਤ੍વਾ ਸੁਟ੍ਠੁ ਅਨਨ੍ਤਰਭਾવੇਨ ਉਪ੍ਪਾਦਨਸਮਤ੍ਥਤਾ ਸਮਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਤਾ।
Byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthatoti upacayasantatiadhivacananiruttipadānaṃ viya saddatthamattato nānākaraṇaṃ, na vacanīyatthatoti adhippāyo. Teneva saddatthavisesaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha purimapacchimānaṃ nirodhuppādantarābhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayabhāvo. Rūpadhammānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahāvaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriya’’nti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādanasamatthatā samanantarapaccayatā.
ਉਪ੍ਪਾਦਨਸਮਤ੍ਥਤਾਤਿ ਚ ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤ੍ਤਾ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਯਸ੍ਮਿਂ ਯਦਾਕਾਰੇ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ વਤ੍ਤਮਾਨੇ વਾ ਸਤਿ ਤਂਤਂવਿਸੇਸવਨ੍ਤਾ ਧਮ੍ਮਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਸ ਸੋવ ਆਕਾਰੋ વੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ। ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਪવਤ੍ਤਿਮੇવ ਚ ਉਪਾਦਾਯ ਕਾਲવੋਹਾਰੋਤਿ ਨਿਰੋਧਾ વੁਟ੍ਠਹਨ੍ਤਸ੍ਸ ਨੇવਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾਯਤਨਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤੀਨਂ ਅਸਞ੍ਞਸਤ੍ਤਾ ਚવਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪੁਰਿਮਚੁਤਿਪਚ੍ਛਿਮਪਟਿਸਨ੍ਧੀਨਞ੍ਚ ਨਿਰੋਧੁਪ੍ਪਾਦਨਿਰਨ੍ਤਰਤਾਯ ਕਾਲਨ੍ਤਰਤਾ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ। ਨ ਹਿ ਤੇਸਂ ਅਨ੍ਤਰਾ ਅਰੂਪਧਮ੍ਮਾਨਂ ਪવਤ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥਿ, ਯਂ ਉਪਾਦਾਯ ਕਾਲਨ੍ਤਰਤਾ વੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯ, ਨ ਚ ਰੂਪਧਮ੍ਮਪ੍ਪવਤ੍ਤਿ ਅਰੂਪਧਮ੍ਮਪ੍ਪવਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨ੍ਤਰਂ ਕਰੋਤਿ ਅਞ੍ਞਸਨ੍ਤਾਨਤ੍ਤਾ। ਰੂਪਾਰੂਪਧਮ੍ਮਸਨ੍ਤਤਿਯੋ ਹਿ ਦ੍વੇ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ વਿਸਦਿਸਸਭਾવਤ੍ਤਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞੋਪਕਾਰਭਾવੇਨ વਤ੍ਤਮਾਨਾਪਿ વਿਸੁਂਯੇવ ਹੋਨ੍ਤਿ। ਏਕਸਨ੍ਤਤਿਯਞ੍ਚ ਪੁਰਿਮਪਚ੍ਛਿਮਾਨਂ ਮਜ੍ਝੇ વਤ੍ਤਮਾਨਂ ਤਂਸਨ੍ਤਤਿਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਤਾਯ ਅਨ੍ਤਰਕਾਰਕਂ ਹੋਤਿ। ਤਾਦਿਸਞ੍ਚ ਕਞ੍ਚਿ ਨੇવਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾਯਤਨਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤੀਨਂ ਮਜ੍ਝੇ ਨਤ੍ਥਿ, ਨ ਚ ਅਭਾવੋ ਅਨ੍ਤਰਕਾਰਕੋ ਹੋਤਿ ਅਭਾવਤ੍ਤਾਯੇવ, ਤਸ੍ਮਾ ਜવਨਾਨਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਜવਨਸ੍ਸ વਿਯ, ਭવਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਭવਙ੍ਗਸ੍ਸ વਿਯ ਚ ਨਿਰਨ੍ਤਰਤਾ ਸੁਟ੍ਠੁ ਚ ਅਨਨ੍ਤਰਤਾ ਹੋਤੀਤਿ ਤਥਾ ਉਪ੍ਪਾਦਨਸਮਤ੍ਥਤਾ ਨੇવਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾਯਤਨਚੁਤੀਨਮ੍ਪਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ। ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ ਚੇਤ੍ਥ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯਾਦੀਨਂ ਪਾਕਟੋਤਿ ਉਪ੍ਪਾਦਨਸਮਤ੍ਥਤਾવ વੁਤ੍ਤਾ। ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਪਨ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਾਪਰਨ੍ਤਪਰਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਗਹਿਤਾਨਂ ‘‘ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ વਚਨਂ ਅਲਭਨ੍ਤਾਨਂ ‘‘ਅਤੀਤੋ ਧਮ੍ਮੋ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਅਨਨ੍ਤਰਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਪਟ੍ਠਾ॰ ੨.੧੮.੫) ਅਨਨ੍ਤਰਾਦਿਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ વੁਤ੍ਤੋਤਿ ਨ ਸੋ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂਯੇવਾਤਿ વਿਞ੍ਞਾਯਤਿ। ਨ ਹਿ ਕੁਸਲਾਦਿਗ੍ਗਹਣਂ વਿਯ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਗ੍ਗਹਣਂ ਅਪਰਿਚ੍ਛੇਦਂ, ਯਤੋ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤਸਮਙ੍ਗਿਨੋਯੇવ ਚ ਗਹਣਂ ਸਿਯਾ, ਤੇਨੇવ ਚ ਅਤੀਤਤ੍ਤਿਕੇ ਪਟਿਚ੍ਚવਾਰਾਦਯੋ ਨ ਸਨ੍ਤੀਤਿ।
Uppādanasamatthatāti ca abyāpārattā dhammānaṃ yasmiṃ yadākāre niruddhe vattamāne vā sati taṃtaṃvisesavantā dhammā honti, tassa sova ākāro vuccatīti daṭṭhabbo. Dhammānaṃ pavattimeva ca upādāya kālavohāroti nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ asaññasattā cavantassa purimacutipacchimapaṭisandhīnañca nirodhuppādanirantaratāya kālantaratā natthīti daṭṭhabbā. Na hi tesaṃ antarā arūpadhammānaṃ pavatti atthi, yaṃ upādāya kālantaratā vucceyya, na ca rūpadhammappavatti arūpadhammappavattiyā antaraṃ karoti aññasantānattā. Rūpārūpadhammasantatiyo hi dve aññamaññaṃ visadisasabhāvattā aññamaññopakārabhāvena vattamānāpi visuṃyeva honti. Ekasantatiyañca purimapacchimānaṃ majjhe vattamānaṃ taṃsantatipariyāpannatāya antarakārakaṃ hoti. Tādisañca kañci nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ majjhe natthi, na ca abhāvo antarakārako hoti abhāvattāyeva, tasmā javanānantarassa javanassa viya, bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viya ca nirantaratā suṭṭhu ca anantaratā hotīti tathā uppādanasamatthatā nevasaññānāsaññāyatanacutīnampi daṭṭhabbā. Uppattiyā paccayabhāvo cettha anantarapaccayādīnaṃ pākaṭoti uppādanasamatthatāva vuttā. Paccuppannānaṃ pana dhammānaṃ pubbantāparantaparicchedena gahitānaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ alabhantānaṃ ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.5) anantarādipaccayabhāvo vuttoti na so uppattiyaṃyevāti viññāyati. Na hi kusalādiggahaṇaṃ viya paccuppannaggahaṇaṃ aparicchedaṃ, yato uppattimattasamaṅginoyeva ca gahaṇaṃ siyā, teneva ca atītattike paṭiccavārādayo na santīti.
ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨੋવ ਸਹੁਪ੍ਪਾਦਭਾવੇਨਾਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਪਚ੍ਚਯਭਾવੇਨ ਪਾਕਟੇਨ ਠਿਤਿਯਾਪਿ ਪਚ੍ਚਯਭਾવਂ ਨਿਦਸ੍ਸੇਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ, ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਪਨ ਸਹਜਾਤਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਸਹਜਾਤਪਚ੍ਚਯਤਾਤਿ।
Uppajjamānovasahuppādabhāvenāti etthāpi uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena ṭhitiyāpi paccayabhāvaṃ nidassetīti daṭṭhabbaṃ, paccayuppannānaṃ pana sahajātabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatāti.
ਅਤ੍ਤਨੋ ਉਪਕਾਰਕਸ੍ਸ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਚ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਤਾવਸੇਨੇવ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਨ ਸਹਜਾਤਾਦਿવਸੇਨ। ਸਹਜਾਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਨ੍ਤੋਯੇવ ਹਿ ਕੋਚਿ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਚ੍ਚਯੋ ਨ ਹੋਤਿ, ਨ ਚ ਪੁਰੇਜਾਤਪਚ੍ਛਾਜਾਤਭਾવੇਹਿ ਉਪਕਾਰਕਸ੍ਸ ਉਪਕਾਰਕਾ વਤ੍ਥੁਖਨ੍ਧਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ।
Attano upakārakassa upakārakatā aññamaññapaccayatā, upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā, na sahajātādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo na hoti, na ca purejātapacchājātabhāvehi upakārakassa upakārakā vatthukhandhā aññamaññapaccayā hontīti.
ਤਰੁਆਦੀਨਂ ਪਥવੀ વਿਯ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਾਕਾਰੇਨ ਪਥવੀਧਾਤੁ ਸੇਸਧਾਤੂਨਂ, ਚਕ੍ਖਾਦਯੋ ਚ ਚਕ੍ਖੁવਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਂ ਉਪਕਾਰਕਾ ਚਿਤ੍ਤਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਪਟਾਦਯੋ વਿਯ ਨਿਸ੍ਸਯਾਕਾਰੇਨ ਖਨ੍ਧਾਦਯੋ ਤਂਤਂਨਿਸ੍ਸਯਾਨਂ ਖਨ੍ਧਾਦੀਨਂ।
Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ, cakkhādayo ca cakkhuviññāṇādīnaṃ upakārakā cittakammassa paṭādayo viya nissayākārena khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnaṃ.
ਤਦਧੀਨવੁਤ੍ਤਿਤਾਯ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲੇਨ ਨਿਸ੍ਸਿਤੋਤਿ ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਕਾਰਣਂ ਨਿਸ੍ਸਯੋਤਿ વਦਤਿ। ਤਤ੍ਥ ਯੋ ਭੁਸੋ, ਤਂ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੋਤਿ ਨਿਦ੍ਧਾਰੇਤਿ।
Tadadhīnavuttitāya attano phalena nissitoti yaṃ kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati. Tattha yo bhuso, taṃ upanissayoti niddhāreti.
ਪਕਤੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪ-ਕਾਰੋ ਉਪਸਗ੍ਗੋ, ਸੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਾਦਨੇ ਸਮਤ੍ਥਭਾવੇਨ ਸੁਟ੍ਠੁਕਤਤਂ ਦੀਪੇਤਿ। ਤਥਾ ਚ ਕਤਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਨ੍ਤਾਨੇ ਕਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਨ੍ਤਾਨੇ’’ਤਿ। ਕਰਣਞ੍ਚ ਦੁવਿਧਂ ਨਿਪ੍ਫਾਦਨਂ ਉਪਸੇવਨਞ੍ਚਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਨਿਪ੍ਫਾਦਿਤੋ વਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਤਤ੍ਥ ਉਪਸੇવਿਤੋ વਾਤਿ ਏਤੇਨ ਕਾਯਅਲ੍ਲੀਯਾਪਨવਸੇਨ ਉਪਭੋਗੂਪਸੇવਨਂ વਿਜਾਨਨਾਦਿવਸੇਨ ਆਰਮ੍ਮਣੂਪਸੇવਨਞ੍ਚ ਦਸ੍ਸੇਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਤੇਨ ਅਨਾਗਤਾਨਮ੍ਪਿ ਚਕ੍ਖੁਸਮ੍ਪਦਾਦੀਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣੂਪਸੇવਨੇਨ ਯਥਾਪਟਿਸੇવਿਤਾਨਂ ਪਕਤੂਪਨਿਸ੍ਸਯਤਾ વੁਤ੍ਤਾ ਹੋਤਿ।
Pakatoti ettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādane samatthabhāvena suṭṭhukatataṃ dīpeti. Tathā ca kataṃ attano santāne kataṃ hotīti āha ‘‘attano santāne’’ti. Karaṇañca duvidhaṃ nipphādanaṃ upasevanañcāti dassetuṃ ‘‘nipphādito vā’’tiādimāha. Tattha upasevito vāti etena kāyaallīyāpanavasena upabhogūpasevanaṃ vijānanādivasena ārammaṇūpasevanañca dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena anāgatānampi cakkhusampadādīnaṃ ārammaṇūpasevanena yathāpaṭisevitānaṃ pakatūpanissayatā vuttā hoti.
ਯਥਾ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤੇਨ વਿਨਾ ਸਨ੍ਤਾਨਾવਿਚ੍ਛੇਦਹੇਤੁਭਾવਂ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਤਾਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਯੇ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਾਕਾਰੇਨ ਉਪਕਾਰਕਾ, ਤੇਸਂ ਸਾ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਕਾਰਾਦੀਹਿ વਿਸਿਟ੍ਠਾ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਪਚ੍ਛਾਜਾਤਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਤਥਾ ਨਿਸ੍ਸਯਾਰਮ੍ਮਣਾਕਾਰਾਦੀਹਿ વਿਸਿਟ੍ਠਾ ਪੁਰੇਜਾਤਭਾવੇਨ વਿਨਾ ਉਪਕਾਰਕਭਾવਂ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਤਾਨਂ વਤ੍ਥਾਰਮ੍ਮਣਾਨਂ ਪੁਰੇਜਾਤਾਕਾਰੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਪੁਰੇਜਾਤਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਏવਂ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਪਚ੍ਚਯਨ੍ਤਰਾਕਾਰવਿਸਿਟ੍ਠਾ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬਾ।
Yathā pacchājātena vinā santānāvicchedahetubhāvaṃ agacchantānaṃ dhammānaṃ ye pacchājātākārena upakārakā, tesaṃ sā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā upakārakatā pacchājātapaccayatā, tathā nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatā, evaṃ sabbattha paccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā yojetabbā.
ਗਿਜ੍ਝਪੋਤਕਸਰੀਰਾਨਂ ਆਹਾਰਾਸਾਚੇਤਨਾ વਿਯਾਤਿ ਏਤੇਨ ਮਨੋਸਞ੍ਚੇਤਨਾਹਾਰવਸੇਨ ਪવਤ੍ਤਮਾਨੇਹਿ ਅਰੂਪਧਮ੍ਮੇਹਿ ਰੂਪਕਾਯਸ੍ਸ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਿਤਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਤੇਨੇવ ‘‘ਆਹਾਰਾਸਾ વਿਯਾ’’ਤਿ ਅવਤ੍વਾ ਚੇਤਨਾਗਹਣਂ ਕਰੋਤਿ।
Gijjhapotakasarīrānaṃāhārāsācetanā viyāti etena manosañcetanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhitabhāvaṃ dasseti. Teneva ‘‘āhārāsā viyā’’ti avatvā cetanāgahaṇaṃ karoti.
ਕੁਸਲਾਦਿਭਾવੇਨ ਅਤ੍ਤਨਾ ਸਦਿਸਸ੍ਸ ਪਯੋਗੇਨ ਕਰਣੀਯਸ੍ਸ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਂ ਕਰਣਂ ਪવਤ੍ਤਨਂ ਆਸੇવਨਟ੍ਠੋ, ਅਤ੍ਤਸਦਿਸਸਭਾવਤਾਪਾਦਨਂ વਾਸਨਂ વਾ। ਗਨ੍ਥਾਦੀਸੁ ਪੁਰਿਮਾਪੁਰਿਮਾਭਿਯੋਗੋ વਿਯਾਤਿ ਪੁਰਿਮਾ ਪੁਰਿਮਾ ਆਸੇવਨਾ વਿਯਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ।
Kusalādibhāvena attanā sadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ āsevanaṭṭho, attasadisasabhāvatāpādanaṃ vāsanaṃ vā. Ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viyāti purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo.
ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਪਯੋਗੋ ਚਿਤ੍ਤਕਿਰਿਯਾ, ਆਯੂਹਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਯਥਾ ਹਿ ਕਾਯવਚੀਪਯੋਗੋ વਿਞ੍ਞਤ੍ਤਿ, ਏવਂ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਪਯੋਗੋ ਚੇਤਨਾ। ਸਾ ਤਾਯ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਕਿਰਿਯਤਾવਿਸਿਟ੍ਠੇ ਸਨ੍ਤਾਨੇ ਸੇਸਪਚ੍ਚਯਸਮਾਗਮੇ ਪવਤ੍ਤਮਾਨਾਨਂ વਿਪਾਕਕਟਤ੍ਤਾਰੂਪਾਨਮ੍ਪਿ ਤੇਨੇવ ਕਿਰਿਯਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਿਕਾ ਹੋਤਿ। ਤਸ੍ਸ ਹਿ ਕਿਰਿਯਭਾવਸ੍ਸ ਪવਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਤੇਸਂ ਪવਤ੍ਤਿ, ਨ ਅਞ੍ਞਥਾਤਿ। ਸਹਜਾਤਾਨਂ ਪਨ ਤੇਨ ਉਪਕਾਰਿਕਾਤਿ ਕਿਂ વਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ।
Cittappayogo cittakiriyā, āyūhananti attho. Yathā hi kāyavacīpayogo viññatti, evaṃ cittappayogo cetanā. Sā tāya uppannakiriyatāvisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānampi teneva kiriyabhāvena upakārikā hoti. Tassa hi kiriyabhāvassa pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathāti. Sahajātānaṃ pana tena upakārikāti kiṃ vattabbanti.
ਨਿਰੁਸ੍ਸਾਹਸਨ੍ਤਭਾવੇਨਾਤਿ ਏਤੇਨ ਸਉਸ੍ਸਾਹੇਹਿ વਿਪਾਕਧਮ੍ਮਧਮ੍ਮੇਹਿ ਕੁਸਲਾਕੁਸਲੇਹਿ ਸਾਰਮ੍ਮਣਾਦਿਭਾવੇਨ ਸਦਿਸવਿਪਾਕਭਾવਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ। ਸੋ ਹਿ વਿਪਾਕਾਨਂ ਪਯੋਗੇਨ ਅਸਾਧੇਤਬ੍ਬਤਾਯ ਪਯੋਗੇਨ ਅਞ੍ਞਥਾ વਾ ਸੇਸਪਚ੍ਚਯੇਸੁ ਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕਟਤ੍ਤਾਯੇવ ਸਿਦ੍ਧਿਤੋ ਨਿਰੁਸ੍ਸਾਹੋ ਸਨ੍ਤਭਾવੋ ਹੋਤਿ, ਨ ਕਿਲੇਸવੂਪਸਮਸਨ੍ਤਭਾવੋ, ਤਥਾਸਨ੍ਤਸਭਾવਤੋਯੇવ ਭવਙ੍ਗਾਦਯੋ ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾ। ਪਞ੍ਚਦ੍વਾਰੇਪਿ ਹਿ ਜવਨਪ੍ਪવਤ੍ਤਿਯਾ ਰੂਪਾਦੀਨਂ ਗਹਿਤਤਾ વਿਞ੍ਞਾਯਤਿ, ਅਭਿਨਿਪਾਤਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਨਸਨ੍ਤੀਰਣਮਤ੍ਤਾ ਪਨ વਿਪਾਕਾ ਦੁવਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾਯੇવ। ਨਿਰੁਸ੍ਸਾਹਸਨ੍ਤਭਾવਾਯਾਤਿ ਨਿਰੁਸ੍ਸਾਹਸਨ੍ਤਭਾવਤ੍ਥਾਯ। ਏਤੇਨ ਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯવਤਂ ਅવਿਪਾਕਾਨਮ੍ਪਿ વਿਪਾਕਾਨੁਕੁਲਂ ਪવਤ੍ਤਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ।
Nirussāhasantabhāvenāti etena saussāhehi vipākadhammadhammehi kusalākusalehi sārammaṇādibhāvena sadisavipākabhāvaṃ dasseti. So hi vipākānaṃ payogena asādhetabbatāya payogena aññathā vā sesapaccayesu siddhesu kammassa kaṭattāyeva siddhito nirussāho santabhāvo hoti, na kilesavūpasamasantabhāvo, tathāsantasabhāvatoyeva bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyā rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati, abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyāyeva. Nirussāhasantabhāvāyāti nirussāhasantabhāvatthāya. Etena tappaccayavataṃ avipākānampi vipākānukulaṃ pavattiṃ dasseti.
ਸਤਿਪਿ ਜਨਕਤ੍ਤੇ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤਂ ਆਹਾਰਾਨਂ ਪਧਾਨਕਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਰੂਪਾਰੂਪਾਨਂ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤੇਨਾ’’ਤਿ। ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤਞ੍ਹਿ ਸਤਿਪਿ ਜਨਕਤ੍ਤੇ ਅਰੂਪੀਨਂ ਆਹਾਰਾਨਂ ਆਹਾਰਜਰੂਪਸਮੁਟ੍ਠਾਪਕਰੂਪਾਹਾਰਸ੍ਸ ਚ ਹੋਤਿ, ਅਸਤਿਪਿ ਚਤੁਸਮੁਟ੍ਠਾਨਿਕਰੂਪੂਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਰੂਪਾਹਾਰਸ੍ਸ, ਅਸਤਿ ਪਨ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤੇ ਆਹਾਰਾਨਂ ਜਨਕਤ੍ਤਂ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤਂ ਪਧਾਨਂ। ਜਨਯਮਾਨੋਪਿ ਹਿ ਆਹਾਰੋ ਅવਿਚ੍ਛੇਦવਸੇਨ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਯਮਾਨੋਯੇવ ਜਨੇਤੀਤਿ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਨਭਾવੋ ਆਹਾਰਭਾવੋਤਿ।
Satipi janakatte upatthambhakattaṃ āhārānaṃ padhānakiccanti āha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti. Upatthambhakattañhi satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassa ca hoti, asatipi catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassa, asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upatthambhayamānoyeva janetīti upatthambhanabhāvo āhārabhāvoti.
ਅਧਿਪਤਿਯਟ੍ਠੇਨਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਨ ਅਧਿਪਤਿਪਚ੍ਚਯਧਮ੍ਮਾਨਂ વਿਯ ਪવਤ੍ਤਿਨਿવਾਰਕੇ ਅਭਿਭવਿਤ੍વਾ ਪવਤ੍ਤਨੇਨ ਗਰੁਭਾવੋ ਅਧਿਪਤਿਯਟ੍ਠੋ, ਅਥ ਖੋ ਦਸ੍ਸਨਾਦਿਕਿਚ੍ਚੇਸੁ ਚਕ੍ਖੁવਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਹਿ ਜੀવਨੇ ਜੀવਨ੍ਤੇਹਿ ਸੁਖਿਤਾਦਿਭਾવੇ ਸੁਖਿਤਾਦੀਹਿ ਅਧਿਮੋਕ੍ਖਪਗ੍ਗਹੁਪਟ੍ਠਾਨਾવਿਕ੍ਖੇਪਜਾਨਨੇਸੁ ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਪવਤ੍ਤਿਯਂ ਆਜਾਨਨੇ ਅਞ੍ਞਾਤਾવੀਭਾવੇ ਚ ਸਦ੍ਧਾਦਿਸਹਜਾਤੇਹੀਤਿ ਏવਂ ਤਂਤਂਕਿਚ੍ਚੇਸੁ ਚਕ੍ਖਾਦਿਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਅਨੁવਤ੍ਤਨੀਯਤਾ। ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਹਿ ਕਿਚ੍ਚੇਸੁ ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਇਸ੍ਸਰਿਯਂ ਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯਾਨਞ੍ਚ ਤਦਨੁવਤ੍ਤਨੇਨ ਤਤ੍ਥ ਪવਤ੍ਤੀਤਿ। ਇਤ੍ਥਿਪੁਰਿਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਪਨ ਯਦਿਪਿ ਲਿਙ੍ਗਾਦੀਹਿ ਅਨੁવਤ੍ਤਨੀਯਤਾ ਅਤ੍ਥਿ, ਸਾ ਪਨ ਨ ਪਚ੍ਚਯਭਾવਤੋ। ਯਥਾ ਹਿ ਜੀવਿਤਾਹਾਰਾ ਯੇਸਂ ਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਤੇਸਂ ਅਨੁਪਾਲਕਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਾ ਅਤ੍ਥਿ, ਅવਿਗਤਪਚ੍ਚਯਭੂਤਾ ਚ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਨ ਏવਂ ਇਤ੍ਥਿਪੁਰਿਸਭਾવਾ ਲਿਙ੍ਗਾਦੀਨਂ ਕੇਨਚਿ ਪਕਾਰੇਨ ਉਪਕਾਰਕਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਕੇવਲਂ ਪਨ ਯਥਾਸਕੇਹੇવ ਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਪવਤ੍ਤਮਾਨਾਨਂ ਲਿਙ੍ਗਾਦੀਨਂ ਯਥਾ ਇਤ੍ਥਾਦਿਗ੍ਗਹਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ ਹੋਤਿ, ਤਤੋ ਅਞ੍ਞੇਨਾਕਾਰੇਨ ਤਂਸਹਿਤਸਨ੍ਤਾਨੇ ਅਪ੍ਪવਤ੍ਤਿਤੋ ਲਿਙ੍ਗਾਦੀਹਿ ਅਨੁવਤ੍ਤਨੀਯਤਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ ਚ ਤੇਸਂ વੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਨ ਤੇਸਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ વੁਤ੍ਤੋ। ਚਕ੍ਖਾਦਯੋ ਅਰੂਪਧਮ੍ਮਾਨਂਯੇવਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿਪਿ ਚਕ੍ਖਾਦਿਗ੍ਗਹਣੇਨ ਗਹਿਤਾਨੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਿ।
Adhipatiyaṭṭhenāti ettha na adhipatipaccayadhammānaṃ viya pavattinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, atha kho dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi jīvane jīvantehi sukhitādibhāve sukhitādīhi adhimokkhapaggahupaṭṭhānāvikkhepajānanesu anaññātaññassāmīti pavattiyaṃ ājānane aññātāvībhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatā. Tesu tesu hi kiccesu cakkhādīnaṃ issariyaṃ tappaccayānañca tadanuvattanena tattha pavattīti. Itthipurisindriyānaṃ pana yadipi liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, te tesaṃ anupālakaupatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci pakārena upakārakā honti, kevalaṃ pana yathāsakeheva paccayehi pavattamānānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃsahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā indriyatā ca tesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto. Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevāti ettha sukhadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānīti daṭṭhabbāni.
ਲਕ੍ਖਣਾਰਮ੍ਮਣੂਪਨਿਜ੍ਝਾਨਭੂਤਾਨਂ વਿਤਕ੍ਕਾਦੀਨਂ વਿਤਕ੍ਕਨਾਦਿવਸੇਨ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਉਪਗਨ੍ਤ੍વਾ ਨਿਜ੍ਝਾਨਂ ਪੇਕ੍ਖਨਂ, ਚਿਨ੍ਤਨਂ વਾ વਿਤਕ੍ਕਾਦੀਨਂਯੇવ ਸਾਧਾਰਣੋ ਬ੍ਯਾਪਾਰੋ ਉਪਨਿਜ੍ਝਾਯਨਟ੍ਠੋ। ਠਪੇਤ੍વਾ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖવੇਦਨਾਦ੍વਯਨ੍ਤਿ ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੁਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍વਯਂ ਠਪੇਤ੍વਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ। ‘‘ਸਬ੍ਬਾਨਿਪੀ’’ਤਿ વਤ੍વਾ ‘‘ਸਤ੍ਤਝਾਨਙ੍ਗਾਨੀ’’ਤਿ વਚਨੇਨ ਅਝਾਨਙ੍ਗਾਨਂ ਉਪੇਕ੍ਖਾਚਿਤ੍ਤੇਕਗ੍ਗਤਾਨਂ ਨਿવਤ੍ਤਨਂ ਕਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ। ਯਦਿ ਏવਂ ‘‘ਸਤ੍ਤ ਝਾਨਙ੍ਗਾਨੀ’’ਤਿ ਏਤੇਨੇવ ਸਿਦ੍ਧੇ ‘‘ਠਪੇਤ੍વਾ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖવੇਦਨਾਦ੍વਯ’’ਨ੍ਤਿ ਕਸ੍ਮਾ વੁਤ੍ਤਂ? વੇਦਨਾਭੇਦੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਦ੍વਯਸ੍ਸ ਏਕਨ੍ਤੇਨ ਅਝਾਨਙ੍ਗਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਝਾਨਙ੍ਗਟ੍ਠਾਨੇ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ। ਸਤਿਪਿ વਾ ਝਾਨਙ੍ਗવੋਹਾਰੇ વੇਦਨਾਭੇਦਦ੍વਯਸ੍ਸ ਏਕਨ੍ਤੇਨ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਤ੍ਤਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ। ਉਪੇਕ੍ਖਾਚਿਤ੍ਤੇਕਗ੍ਗਤਾਨਂ ਪਨ ਯਦਿਪਿ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਤ੍ਤਾਭਾવੋ ਅਤ੍ਥਿ, ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਭਾવੋ ਪਨ ਨ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ‘‘ਸਬ੍ਬਾਨਿਪਿ ਸਤ੍ਤ ਝਾਨਙ੍ਗਾਨੀ’’ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਗਹਣਂ ਕਤਂ। ਤਤ੍ਥ ‘‘ਸਬ੍ਬਾਨਿਪੀ’’ਤਿ વਚਨਂ ਸਬ੍ਬਕੁਸਲਾਦਿਭੇਦਸਙ੍ਗਣ੍ਹਨਤ੍ਥਂ, ਨ ਪਨ ਸਬ੍ਬਚਿਤ੍ਤੁਪ੍ਪਾਦਗਤਸਙ੍ਗਣ੍ਹਨਤ੍ਥਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ।
Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ, cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo byāpāro upanijjhāyanaṭṭho. Ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvayanti sukhindriyadukkhindriyadvayaṃ ṭhapetvāti adhippāyo. ‘‘Sabbānipī’’ti vatvā ‘‘sattajhānaṅgānī’’ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti eteneva siddhe ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya’’nti kasmā vuttaṃ? Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgattadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā. Satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ. Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi, jhānapaccayabhāvo pana na natthīti ‘‘sabbānipi satta jhānaṅgānī’’ti ettha gahaṇaṃ kataṃ. Tattha ‘‘sabbānipī’’ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ, na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ.
ਯਤੋ ਤਤੋ વਾਤਿ ਸਮ੍ਮਾ વਾ ਮਿਚ੍ਛਾ વਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ। ਏਤੇ ਪਨ ਦ੍વੇਪਿ ਝਾਨਮਗ੍ਗਪਚ੍ਚਯਾ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤੀਤਿ ਇਦਂ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤਿ, ਨ ਸਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੂਤਿ ਸਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਅਲਾਭਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ વੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਲਾਭਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਨ੍ਤਿ। ਏવਂ ਅਤ੍ਥੇ ਗਯ੍ਹਮਾਨੇ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਕਤ੍ਥਚਿ ਕਸ੍ਸਚਿ ਲਾਭੋ ਨ વਾਰਿਤੋਤਿ ਏਤ੍ਤਕਮੇવ વਿਞ੍ਞਾਯੇਯ੍ਯ, ਨ ਸવਿਤਕ੍ਕਾਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸੇવ ਅਲਾਭਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਕਤਨ੍ਤਿ। ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ વਾ ਲਾਭਾਭਾવਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥੇ ਪਨ ਇਮਸ੍ਮਿਂ વਚਨੇ ਸવਿਤਕ੍ਕਾਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸ ਲਾਭਾਭਾવੋ ਆਪਜ੍ਜਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯੇਨ ਅਲਾਭੇਨ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣਿਯਂ ਮਨੋਧਾਤੁਆਦੀਨਂ ਸਙ੍ਗਹਸੁਞ੍ਞਤવਾਰੇਸੁ ਝਾਨਂ ਨ ਉਦ੍ਧਟਂ , ਤਂ ਅਲਾਭਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਏਸ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸਪਿ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਅਲਾਭੋ વੁਤ੍ਤੋਤਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਯਥਾ ਹਿ ਸਹੇਤੁਕੇਸੁ વਿਤਕ੍ਕਾਦੀਨਂ ਸਹਜਾਤੇ ਸਂਕਡ੍ਢਿਤ੍વਾ ਏਕਤ੍ਤਗਤਭਾવਕਰਣਂ ਉਪਨਿਜ੍ਝਾਯਨਬ੍ਯਾਪਾਰੋ ਬਲવਾ, ਨ ਤਥਾ ਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਹੋਤਿ। ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਨ ਪਕਰਣੇ ਦੁਬ੍ਬਲਮ੍ਪਿ ਉਪਨਿਜ੍ਝਾਯਨਂ ਯਦਿਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਮਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥਿ, ਤੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਹੋਤੀਤਿ ਸવਿਤਕ੍ਕਾਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁਪਿ ਝਾਨਪਚ੍ਚਯੋ વੁਤ੍ਤੋવ, ਤਸ੍ਮਾ ਯੇ ਏવਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ‘‘ਨ ਏਤੇ ਪਨ ਦ੍વੇਪਿ ਝਾਨਮਗ੍ਗਪਚ੍ਚਯਾ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਦ੍વਿਪਞ੍ਚવਿਞ੍ਞਾਣਅਹੇਤੁਕਚਿਤ੍ਤੇਸੁ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤੀ’’ਤਿ, ਤੇਸਂ ਸੋ ਪਾਠੋ ਸੁਨ੍ਦਰਤਰੋ, ਇਮਸ੍ਸ ਪਕਰਣਸ੍ਸਾਯਂ ਅਤ੍ਥવਣ੍ਣਨਾ, ਨ ਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣਿਯਾਤਿ।
Yato tato vāti sammā vā micchā vāti attho. Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantīti idaṃ ahetukacittesu na labbhanti, na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti. Evaṃ atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na vāritoti ettakameva viññāyeyya, na savitakkāhetukacittesu jhānapaccayasseva alābhābhāvadassanatthaṃ katanti. Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe pana imasmiṃ vacane savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa lābhābhāvo āpajjati, tasmā yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ , taṃ alābhaṃ sandhāya esa jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vuttoti veditabbo. Yathā hi sahetukesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṃkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā, na tathā ahetukacittesu hoti. Imasmiṃ pana pakaraṇe dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadipi kiñcimattampi atthi, tena upakārakatā hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayo vuttova, tasmā ye evaṃ paṭhanti ‘‘na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇaahetukacittesu labbhantī’’ti, tesaṃ so pāṭho sundarataro, imassa pakaraṇassāyaṃ atthavaṇṇanā, na dhammasaṅgaṇiyāti.
ਸਮਂ ਪਕਾਰੇਹਿ ਯੁਤ੍ਤਤਾਯ ਏਕੀਭਾવੋਪਗਮੇਨ વਿਯ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯਤਾ।
Samaṃ pakārehi yuttatāya ekībhāvopagamena viya upakārakatā sampayuttapaccayatā.
ਯੁਤ੍ਤਾਨਮ੍ਪਿ ਸਤਂ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਭਾવੇਨ ਨਾਨਤ੍ਤੂਪਗਮੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯਤਾ। ਨ ਹਿ વਤ੍ਥੁਸਹਜਾਤਪਚ੍ਛਾਜਾਤવਸੇਨ ਅਯੁਤ੍ਤਾਨਂ ਰੂਪਾਦੀਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣਾਦਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਾਨਂ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਨਂ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯਤਾ ਅਤ੍ਥੀਤਿ। ਰੂਪਾਨਂ ਪਨ ਰੂਪੇਹਿ ਸਤਿਪਿ ਅવਿਨਿਬ੍ਭੋਗੇ વਿਪ੍ਪਯੋਗੋਯੇવ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਨ ਤੇਸਂ વਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯਤਾ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹਿ ‘‘ਚਤੂਹਿ ਸਮ੍ਪਯੋਗੋ ਚਤੂਹਿ વਿਪ੍ਪਯੋਗੋ’’ਤਿ (ਧਾਤੁ॰ ੩)।
Yuttānampi sataṃ vippayuttabhāvena nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā. Na hi vatthusahajātapacchājātavasena ayuttānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇādibhāvena upakārakānaṃ vippayuttānaṃ vippayuttapaccayatā atthīti. Rūpānaṃ pana rūpehi satipi avinibbhoge vippayogoyeva natthīti na tesaṃ vippayuttapaccayatā. Vuttañhi ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti (dhātu. 3).
ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਲਕ੍ਖਣੇਨਾਤਿ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਸਭਾવੇਨ। ਤੇਨ ‘‘ਅਤ੍ਥਿ ਮੇ ਪਾਪਕਮ੍ਮਂ ਕਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਪਾਰਾ॰ ੩੮), ‘‘ਅਤ੍ਥੇਕਚ੍ਚੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਅਤ੍ਤਹਿਤਾਯ ਪਟਿਪਨ੍ਨੋ’’ਤਿ (ਪੁ॰ ਪ॰ ਮਾਤਿਕਾ ੪.੨੪) ਚ ਏવਮਾਦੀਸੁ વੁਤ੍ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਉਪਲਬ੍ਭਮਾਨਤਾਲਕ੍ਖਣਂ ਅਤ੍ਥਿਭਾવਂ ਨਿવਾਰੇਤਿ। ਸਤਿਪਿ ਜਨਕਤ੍ਤੇ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਪ੍ਪਧਾਨਾ ਅਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤੇਨਾ’’ਤਿ। ਇਦਞ੍ਚ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਤ੍ਤਂ વਤ੍ਥਾਰਮ੍ਮਣਸਹਜਾਤਾਦੀਨਂ ਸਾਧਾਰਣਂ ਅਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤ੍ਤਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ।
Paccuppannalakkhaṇenāti paccuppannasabhāvena. Tena ‘‘atthi me pāpakammaṃ kata’’nti (pārā. 38), ‘‘atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’ti (pu. pa. mātikā 4.24) ca evamādīsu vuttaṃ nibbattaupalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvaṃ nivāreti. Satipi janakatte upatthambhakappadhānā atthibhāvena upakārakatāti āha ‘‘upatthambhakattenā’’ti. Idañca upatthambhakattaṃ vatthārammaṇasahajātādīnaṃ sādhāraṇaṃ atthibhāvena upakārakattaṃ daṭṭhabbaṃ.
ਆਰਮ੍ਮਣੇ ਫੁਸਨਾਦਿવਸੇਨ વਤ੍ਤਮਾਨਾਨਂ ਫਸ੍ਸਾਦੀਨਂ ਅਨੇਕੇਸਂ ਸਹਭਾવੋ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਫਸ੍ਸਾਦਿਸਮੁਦਾਯੇ ਸਤਿ ਦੁਤਿਯੋ ਨ ਹੋਤਿ, ਅਸਤਿ ਪਨ ਹੋਤਿ, ਤੇਨ ਨਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਨਤ੍ਥਿਪਚ੍ਚਯਤਾ। ਸਤਿਪਿ ਪੁਰਿਮਤਰਚਿਤ੍ਤਾਨਂ ਨਤ੍ਥਿਭਾવੇ ਨ ਤਾਨਿ ਨਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਉਪਕਾਰਕਾਨਿ, ਅਨਨ੍ਤਰਮੇવ ਪਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਪવਤ੍ਤਿਓਕਾਸਂ ਅਲਭਮਾਨਾਨਂ ਨਤ੍ਥਿਭਾવੇਨ ਪવਤ੍ਤਿਓਕਾਸਂ ਦਦਮਾਨਂ વਿਯ ਉਪਕਾਰਕਂ ਹੋਤੀਤਿ ‘‘ਪવਤ੍ਤਿਓਕਾਸਦਾਨੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ’’ਤਿ ਆਹ।
Ārammaṇe phusanādivasena vattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti, asati pana hoti, tena natthibhāvena upakārakatā natthipaccayatā. Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tāni natthibhāvena upakārakāni, anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ alabhamānānaṃ natthibhāvena pavattiokāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti āha.
ਏਤ੍ਥ ਚ ਅਭਾવਮਤ੍ਤੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਓਕਾਸਦਾਨਂ ਨਤ੍ਥਿਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਸਭਾવਾવਿਗਮੇਨ ਅਪ੍ਪવਤ੍ਤਮਾਨਾਨਂ ਸਭਾવવਿਗਮੇਨ ਉਪਕਾਰਕਤਾ વਿਗਤਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਨਤ੍ਥਿਤਾ ਚ ਨਿਰੋਧਾਨਨ੍ਤਰਸੁਞ੍ਞਤਾ, વਿਗਤਤਾ ਨਿਰੋਧਪ੍ਪਤ੍ਤਤਾ, ਅਯਮੇਤੇਸਂ વਿਸੇਸੋ, ਤਥਾ ਅਤ੍ਥਿਤਾਯ ਸਸਭਾવਤੋ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਅਤ੍ਥਿਪਚ੍ਚਯਤਾ, ਸਭਾવਾવਿਗਮੇਨ ਨਿਰੋਧਸ੍ਸ ਅਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਉਪਕਾਰਕਤਾ ਅવਿਗਤਪਚ੍ਚਯਤਾਤਿ ਪਚ੍ਚਯਭਾવવਿਸੇਸੋ ਧਮ੍ਮਾવਿਸੇਸੇਪਿ વੇਦਿਤਬ੍ਬੋ। ਧਮ੍ਮਾਨਞ੍ਹਿ ਸਤ੍ਤਿવਿਸੇਸਂ ਸਬ੍ਬਂ ਯਾਥਾવਤੋ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਜ੍ਝਿਤ੍વਾ ਤਥਾਗਤੇਨ ਚਤੁવੀਸਤਿਪਚ੍ਚਯવਿਸੇਸਾ વੁਤ੍ਤਾਤਿ ਭਗવਤਿ ਸਦ੍ਧਾਯ ‘‘ਏવਂવਿਸੇਸਾ ਏਤੇ ਧਮ੍ਮਾ’’ਤਿ ਸੁਤਮਯਞਾਣਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤ੍વਾ ਚਿਨ੍ਤਾਭਾવਨਾਮਯੇਹਿ ਤਦਭਿਸਮਯਾਯ ਯੋਗੋ ਕਾਤਬ੍ਬੋ।
Ettha ca abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ natthipaccayatā, sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ sabhāvavigamena upakārakatā vigatapaccayatā, natthitā ca nirodhānantarasuññatā, vigatatā nirodhappattatā, ayametesaṃ viseso, tathā atthitāya sasabhāvato upakārakatā atthipaccayatā, sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā avigatapaccayatāti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi sattivisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā tathāgatena catuvīsatipaccayavisesā vuttāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃvisesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo kātabbo.
ਚਤੂਸੁ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਏਕਸ੍ਸਪਿ ਅਸਙ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾਭਾવਤੋ ਨਾਮਧਮ੍ਮੇਕਦੇਸਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾਦੀਨਂ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ‘‘ਨਾਮਧਮ੍ਮਾવਾ’’ਤਿ વਤ੍વਾ ਨ ਕੇવਲਂ ਪਚ੍ਚਯਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਭਾવੇ ਭਜਨ੍ਤਾਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂਯੇવ ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਨਾਮਤਾ, ਅਥ ਖੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨਞ੍ਚ ਨਾਮਮੇવਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਅਸਙ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ। ਪੁਰੇਜਾਤਪਚ੍ਚਯੋ ਰੂਪੇਕਦੇਸੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਏਕਦੇਸવਚਨੇਨ ਰੂਪਰੂਪਤੋ ਅਞ੍ਞਂ વਜ੍ਜੇਤਿ, ਰੂਪਰੂਪਂ ਪਨ ਕੁਸਲਤ੍ਤਿਕੇ ਅਨਾਗਤਮ੍ਪਿ ਪੁਰੇਜਾਤਪਚ੍ਚਯਭਾવੇਨ ਅਞ੍ਞਤ੍ਥ ਆਗਤਮੇવ। વੁਤ੍ਤਞ੍ਹਿ ‘‘ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘੋ ਧਮ੍ਮੋ ਅਨਿਦਸ੍ਸਨਅਪ੍ਪਟਿਘਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਪੁਰੇਜਾਤਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ – ਆਰਮ੍ਮਣਪੁਰੇਜਾਤਂ, વਤ੍ਥੁਪੁਰੇਜਾਤਂ। ਆਰਮ੍ਮਣਪੁਰੇਜਾਤਂ વਤ੍ਥੁਂ ਇਤ੍ਥਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪੁਰਿਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਆਪੋਧਾਤੁਂ ਕਬਲ਼ੀਕਾਰਂ ਆਹਾਰਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ…ਪੇ॰… ਦੋਮਨਸ੍ਸਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ॰ ੨.੨੨.੩੯)।
Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato nāmadhammekadesatā anantarādīnaṃ natthīti ‘‘nāmadhammāvā’’ti vatvā na kevalaṃ paccayapaccayuppannabhāve bhajantānaṃ catunnaṃyeva khandhānaṃ nāmatā, atha kho nibbānañca nāmamevāti dassento ‘‘nibbānassa asaṅgahitattā’’tiādimāha. Purejātapaccayo rūpekadesoti ettha ekadesavacanena rūparūpato aññaṃ vajjeti, rūparūpaṃ pana kusalattike anāgatampi purejātapaccayabhāvena aññattha āgatameva. Vuttañhi ‘‘anidassanaappaṭigho dhammo anidassanaappaṭighassa dhammassa purejātapaccayena paccayo – ārammaṇapurejātaṃ, vatthupurejātaṃ. Ārammaṇapurejātaṃ vatthuṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ āpodhātuṃ kabaḷīkāraṃ āhāraṃ aniccato…pe… domanassaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 2.22.39).
ਪਚ੍ਚਯੁਦ੍ਦੇਸવਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ।
Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.
