Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / পঞ্চপকরণ-মূলটীকা • Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā

‘‘লোভদোসমোহা ৰিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং সত্তরসন্নং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযা হোন্তী’’তিআদিমপাঠো। এত্থ চ লোভদোসমোহানং পচ্চেকং সত্তরসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৰো ৰুত্তো, সব্বে হেতূ সহ অগ্গহেত্ৰা একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৰদস্সনত্থং অমোহাদীনং ৰিসুং গহিতত্তাতি দোসস্সপি সত্তরসহি পচ্চযভাৰো আপজ্জতি, তথা চ সতি দোসস্সপি গরুকরণং পাল়িযং ৰত্তব্বং সিযা। ‘‘অকুসলো পন আরম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুচ্চতী’’তি (পট্ঠা॰ অট্ঠ॰ ১.৪) এত্থাপি লোভদোসসহগতচিত্তুপ্পাদাতি ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, তস্মা দোসস্স অধিপতিপচ্চযতাপি নিৰারেতব্বা। ন চ ‘‘সেসান’’ন্তি ৰচনেন অধিপতিপচ্চযো নিৰারিতো, অথ খো সঙ্গহিতো পুরেজাতাদীহি যথাৰুত্তেহি সেসত্তাতি তন্নিৰারণত্থং দোসং লোভমোহেহি সহ অগ্গহেত্ৰা ৰিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৰা ‘‘দোসো অধিপতিপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং পচ্চযানং ৰসেন পচ্চযো হোতী’’তি পঠন্তি। ইমিনা নযেনাতি এতেন ফোট্ঠব্বাযতনস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৰং, সব্বধম্মানং যথাযোগং হেতাদিপচ্চযভাৰঞ্চ দস্সেতি। ন হি এতং একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৰদস্সনন্তি রূপাদীনং পকতূপনিস্সযভাৰো চ এতেন দস্সিতোতি দট্ঠব্বো।

‘‘Lobhadosamohāvipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā hontī’’tiādimapāṭho. Ettha ca lobhadosamohānaṃ paccekaṃ sattarasahi paccayehi paccayabhāvo vutto, sabbe hetū saha aggahetvā ekadhammassa anekapaccayabhāvadassanatthaṃ amohādīnaṃ visuṃ gahitattāti dosassapi sattarasahi paccayabhāvo āpajjati, tathā ca sati dosassapi garukaraṇaṃ pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā. ‘‘Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccatī’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.4) etthāpi lobhadosasahagatacittuppādāti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā dosassa adhipatipaccayatāpi nivāretabbā. Na ca ‘‘sesāna’’nti vacanena adhipatipaccayo nivārito, atha kho saṅgahito purejātādīhi yathāvuttehi sesattāti tannivāraṇatthaṃ dosaṃ lobhamohehi saha aggahetvā visuñca aggahetvā ‘‘doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hotī’’ti paṭhanti. Iminā nayenāti etena phoṭṭhabbāyatanassa sahajātādipaccayabhāvaṃ, sabbadhammānaṃ yathāyogaṃ hetādipaccayabhāvañca dasseti. Na hi etaṃ ekapaccayassa anekapaccayabhāvadassananti rūpādīnaṃ pakatūpanissayabhāvo ca etena dassitoti daṭṭhabbo.

চতুন্নং খন্ধানং ভেদা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদযোতি ভেদং অনামসিত্ৰা তে এৰ গহেত্ৰা আহ ‘‘চতূসু খন্ধেসূ’’তি। মিচ্ছাৰাচাকম্মন্তাজীৰা তেহি চেৰ কম্মাহারপচ্চযেহি চাতি একূনৰীসতিধাতি ইদমেৰং ন সক্কা ৰত্তুং। ন হি মিচ্ছাৰাচাদযো মিচ্ছাদিট্ঠি ৰিয মগ্গপচ্চযা হোন্তি চেতনায মগ্গপচ্চযত্তাভাৰতো। যদি চ ভৰেয্য, পঞ্হাৰারে ‘‘কম্মপচ্চযা মগ্গে তীণী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, তস্মা মিচ্ছাৰাচাদীনং মগ্গপচ্চযভাৰো ন ৰত্তব্বো। পট্ঠানসংৰণ্ণনা হেসা। সেসপচ্চযভাৰো চ চেতনায অনেকপচ্চযভাৰৰচনেন ৰুত্তোযেৰাতি ন ইদং পঠিতব্বন্তি ন পঠন্তি। ‘‘অহিরিকং…পে॰… মিদ্ধং উদ্ধচ্চং ৰিচিকিচ্ছা’’তিআদিমপাঠো, ৰিচিকিচ্ছা পন অধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি তং তত্থ অপঠিত্ৰা ‘‘ৰিচিকিচ্ছাইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিপচ্চযং অপনেত্ৰা’’তি এৰমেত্থ পঠন্তি।

Catunnaṃ khandhānaṃ bhedā cakkhuviññāṇadhātuādayoti bhedaṃ anāmasitvā te eva gahetvā āha ‘‘catūsu khandhesū’’ti. Micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhāti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi micchāvācādayo micchādiṭṭhi viya maggapaccayā honti cetanāya maggapaccayattābhāvato. Yadi ca bhaveyya, pañhāvāre ‘‘kammapaccayā magge tīṇī’’ti vattabbaṃ siyā, tasmā micchāvācādīnaṃ maggapaccayabhāvo na vattabbo. Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā hesā. Sesapaccayabhāvo ca cetanāya anekapaccayabhāvavacanena vuttoyevāti na idaṃ paṭhitabbanti na paṭhanti. ‘‘Ahirikaṃ…pe… middhaṃ uddhaccaṃ vicikicchā’’tiādimapāṭho, vicikicchā pana adhipatipaccayo na hotīti taṃ tattha apaṭhitvā ‘‘vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā’’ti evamettha paṭhanti.

‘‘চত্তারি মহাভূতানি আরম্মণ…পে॰… পুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন দসধা পচ্চযা হোন্তি, পুন তথা হদযৰত্থূ’’তি পুরিমপাঠো, মহাভূতানি পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযা ন হোন্তীতি ‘‘পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন নৰধা পচ্চযা হোন্তি, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযং পক্খিপিত্ৰা দসধা ৰত্থু’’ন্তি পঠন্তি। এত্তকমেৰেত্থ অপুব্বন্তি এতস্মিং পুরেজাতপচ্চযে সহজাতনিস্সযেহি অপুব্বং রূপসদ্দগন্ধরসাযতনমত্তমেৰাতি অত্থো, আরম্মণানি পনেতানি আরম্মণপচ্চযধম্মানং অনেকপচ্চযভাৰে ৰুত্তানীতি সব্বাতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খা এতেসং অপুব্বতা নত্থীতি। ইন্দ্রিযাদীসু অপুব্বং নত্থীতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্সপি অরূপজীৰিতিন্দ্রিযতো অপুব্বস্স পচ্চযভাৰস্স অভাৰং মঞ্ঞমানেন অপুব্বতা ন ৰুত্তা। তস্স পন পুরেজাতপচ্চযভাৰতো অপুব্বতা। কবল়ীকারাহারস্স চ পুরেজাতেন সদ্ধিং সত্তধা পচ্চযভাৰো যোজেতব্বো।

‘‘Cattārimahābhūtāni ārammaṇa…pe… purejātavippayuttaatthiavigatavasena dasadhā paccayā honti, puna tathā hadayavatthū’’ti purimapāṭho, mahābhūtāni pana vippayuttapaccayā na hontīti ‘‘purejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti, vippayuttapaccayaṃ pakkhipitvā dasadhā vatthu’’nti paṭhanti. Ettakamevettha apubbanti etasmiṃ purejātapaccaye sahajātanissayehi apubbaṃ rūpasaddagandharasāyatanamattamevāti attho, ārammaṇāni panetāni ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāve vuttānīti sabbātikkantapaccayāpekkhā etesaṃ apubbatā natthīti. Indriyādīsu apubbaṃ natthīti rūpajīvitindriyassapi arūpajīvitindriyato apubbassa paccayabhāvassa abhāvaṃ maññamānena apubbatā na vuttā. Tassa pana purejātapaccayabhāvato apubbatā. Kabaḷīkārāhārassa ca purejātena saddhiṃ sattadhā paccayabhāvo yojetabbo.

আকারোতি মূলাদিআকারো। অত্থোতি তেনাকারেন উপকারকতা। ‘‘যেনাকারেনা’’তি এতস্স ৰা অত্থৰচনং ‘‘যেনত্থেনা’’তি। ৰিপাকহেতূসুযেৰ লব্ভতীতি এত্থ অমোহৰিপাকহেতুস্স অধিপতিপচ্চযভাৰো চ লোকুত্তরৰিপাকেযেৰ লব্ভতীতি। এৰং সব্বত্থ লব্ভমানালব্ভমানং সল্লক্খেতব্বং। ৰিপ্পযুত্তং অপঠিত্ৰা ‘‘ছহাকারেহী’’তি পুরিমপাঠো, তং পন পঠিত্ৰা ‘‘সত্তহাকারেহী’’তি পঠন্তি। উক্কট্ঠপরিচ্ছেদো হেত্থ ৰুচ্চতি, ন চ যং আরম্মণং নিস্সযো হোতি, তং ৰিপ্পযুত্তং ন হোতীতি।

Ākāroti mūlādiākāro. Atthoti tenākārena upakārakatā. ‘‘Yenākārenā’’ti etassa vā atthavacanaṃ ‘‘yenatthenā’’ti. Vipākahetūsuyeva labbhatīti ettha amohavipākahetussa adhipatipaccayabhāvo ca lokuttaravipākeyeva labbhatīti. Evaṃ sabbattha labbhamānālabbhamānaṃ sallakkhetabbaṃ. Vippayuttaṃ apaṭhitvā ‘‘chahākārehī’’ti purimapāṭho, taṃ pana paṭhitvā ‘‘sattahākārehī’’ti paṭhanti. Ukkaṭṭhaparicchedo hettha vuccati, na ca yaṃ ārammaṇaṃ nissayo hoti, taṃ vippayuttaṃ na hotīti.

অনন্তরসমনন্তরেসু যং কম্মপচ্চযো হোতি, তং ন আসেৰনপচ্চযো। যঞ্চ আসেৰনপচ্চযো হোতি, ন তং কম্মপচ্চযোতি দট্ঠব্বং। ‘‘পকতূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোৰা’’তি ৰুত্তং , কম্মপচ্চযোপি পন সো হোতি, তস্মা ‘‘কম্মপচ্চযো চা’’তি পঠন্তি। অযং পনেত্থ অত্থো – পকতূপনিস্সযো যেভুয্যেন পকতূপনিস্সযোৰ হোতি, কোচি পনেত্থ কম্মপচ্চযো চ হোতীতি। ‘‘আরম্মণপুরেজাতে পনেত্থ ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৰুত্তং। তত্থ আরম্মণপুরেজাতন্তি যদি কঞ্চি আরম্মণভূতং পুরেজাতং ৰুত্তং, আরম্মণভূতস্স ৰত্থুস্স ৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা লব্ভতীতি সা ন লব্ভতীতি ন ৰত্তব্বা। অথ পন ৰত্থুপুরেজাততো অঞ্ঞং ৰত্থুভাৰরহিতারম্মণমেৰ ‘‘আরম্মণপুরেজাত’’ন্তি ৰুত্তং, তস্স নিস্সযপচ্চযতা ন লব্ভতীতি ‘‘নিস্সযিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৰত্তব্বং। ইতো উত্তরিপীতি পুরেজাততো পরতোপীতি অত্থো, ইতো ৰা ইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো নিস্সযিন্দ্রিযৰিপ্পযুত্ততো ৰা উত্তরি আরম্মণাধিপতিআদি চ লব্ভমানালব্ভমানং ৰেদিতব্বন্তি অত্থো ৰত্তব্বো। কম্মাদীসু পন লব্ভমানালব্ভমানং ন ৰক্খতীতি পুরিমোযেৰেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো।

Anantarasamanantaresu yaṃ kammapaccayo hoti, taṃ na āsevanapaccayo. Yañca āsevanapaccayo hoti, na taṃ kammapaccayoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pakatūpanissayo pakatūpanissayovā’’ti vuttaṃ , kammapaccayopi pana so hoti, tasmā ‘‘kammapaccayo cā’’ti paṭhanti. Ayaṃ panettha attho – pakatūpanissayo yebhuyyena pakatūpanissayova hoti, koci panettha kammapaccayo ca hotīti. ‘‘Ārammaṇapurejāte panettha indriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vuttaṃ. Tattha ārammaṇapurejātanti yadi kañci ārammaṇabhūtaṃ purejātaṃ vuttaṃ, ārammaṇabhūtassa vatthussa vippayuttapaccayatā labbhatīti sā na labbhatīti na vattabbā. Atha pana vatthupurejātato aññaṃ vatthubhāvarahitārammaṇameva ‘‘ārammaṇapurejāta’’nti vuttaṃ, tassa nissayapaccayatā na labbhatīti ‘‘nissayindriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vattabbaṃ. Ito uttaripīti purejātato paratopīti attho, ito vā indriyavippayuttato nissayindriyavippayuttato vā uttari ārammaṇādhipatiādi ca labbhamānālabbhamānaṃ veditabbanti attho vattabbo. Kammādīsu pana labbhamānālabbhamānaṃ na vakkhatīti purimoyevettha attho adhippeto.

‘‘কবল়ীকারো আহারো আহারপচ্চযোৰা’’তি পুরিমপাঠো, অত্থিঅৰিগতপচ্চযোপি পন সো হোতি, তেন ‘‘কবল়ীকারো আহারো আহারপচ্চযত্তং অৰিজহন্তোৰ অত্থিঅৰিগতানং ৰসেন অপরেহিপি দ্ৰীহাকারেহি অনেকপচ্চযভাৰং গচ্ছতী’’তি পঠন্তি।

‘‘Kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayovā’’ti purimapāṭho, atthiavigatapaccayopi pana so hoti, tena ‘‘kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchatī’’ti paṭhanti.

‘‘যথানুরূপং ঝানপচ্চযে ৰুত্তানং দসন্নং হেতুঅধিপতীনঞ্চাতি ইমেসং ৰসেনা’’তি পুরিমপাঠো, ‘‘যথানুরূপং ঝানপচ্চযে ৰুত্তানং মগ্গৰজ্জানং নৰন্নং হেতুঅধিপতিঝানানঞ্চাতি ইমেসং ৰসেনা’’তি পচ্ছিমপাঠো, তেসু ৰিচারেত্ৰা যুত্তো গহেতব্বো।

‘‘Yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasenā’’ti purimapāṭho, ‘‘yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ maggavajjānaṃ navannaṃ hetuadhipatijhānānañcāti imesaṃ vasenā’’ti pacchimapāṭho, tesu vicāretvā yutto gahetabbo.

সমনন্তরনিরুদ্ধতায আরম্মণভাৰেন চ সদিসো পচ্চযভাৰো পচ্চযসভাগতা, ৰিরুদ্ধপচ্চযতা পচ্চযৰিসভাগতা। ‘‘ইমিনা উপাযেনা’’তি ৰচনতো হেতুআদীনং সহজাতানং সহজাতভাৰেন সভাগতা, সহজাতাসহজাতানং হেতুআরম্মণাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগতাতি এৰমাদিনা উপাযেন সভাগতা ৰিসভাগতা যোজেতব্বা।

Samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena ca sadiso paccayabhāvo paccayasabhāgatā, viruddhapaccayatā paccayavisabhāgatā. ‘‘Iminā upāyenā’’ti vacanato hetuādīnaṃ sahajātānaṃ sahajātabhāvena sabhāgatā, sahajātāsahajātānaṃ hetuārammaṇādīnaṃ aññamaññavisabhāgatāti evamādinā upāyena sabhāgatā visabhāgatā yojetabbā.

জনকাযেৰ, ন অজনকাতি জনকভাৰপ্পধানাযেৰ হুত্ৰা পচ্চযা হোন্তি, ন উপত্থম্ভকভাৰপ্পধানাতি অত্থো দট্ঠব্বো। যেসং হেতুআদযো পচ্চযা হোন্তি, তে তেহি ৰিনা নেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন চ পৰত্তন্তীতি তেসং উভযপ্পধানতা ৰুত্তা। ন হি তে অনন্তরাদযো ৰিয জননেনেৰ পৰত্তিং করোন্তীতি।

Janakāyeva, na ajanakāti janakabhāvappadhānāyeva hutvā paccayā honti, na upatthambhakabhāvappadhānāti attho daṭṭhabbo. Yesaṃ hetuādayo paccayā honti, te tehi vinā neva uppajjanti, na ca pavattantīti tesaṃ ubhayappadhānatā vuttā. Na hi te anantarādayo viya jananeneva pavattiṃ karontīti.

সব্বেসং ঠানং কারণভাৰো সব্বট্ঠানং, তং এতেসং অত্থীতি সব্বট্ঠানিকা। উপনিস্সযং ভিন্দন্তেন তযোপি উপনিস্সযা ৰত্তব্বা, অভিন্দিত্ৰা ৰা উপনিস্সযগ্গহণমেৰ কাতব্বং। তত্থ ভিন্দনং পকতূপনিস্সযস্স রূপানং পচ্চযত্তাভাৰদস্সনত্থং, আরম্মণানন্তরূপনিস্সযানং পন পুব্বে আরম্মণাধিপতিঅনন্তরগ্গহণেহি গহিতত্তা তেসু একদেসেন অনন্তরূপনিস্সযেন ইতরম্পি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং। পুরেজাতপচ্ছাজাতাপি অসব্বট্ঠানিকা অরূপরূপানঞ্ঞেৰ যথাক্কমেন পচ্চযভাৰতোতি এত্থ পুরেজাতপচ্চযো অনন্তরাদীসু এৰ ৰত্তব্বো তংসমানগতিকত্তা, ন চ যুগল়ভাৰো পচ্ছাজাতেন সহ কথনে কারণং অসব্বট্ঠানিকদস্সনমত্তস্স অধিপ্পেতত্তাতি তং তত্থ পঠিত্ৰা ‘‘পচ্ছাজাতোপি অসব্বট্ঠানিকো রূপানংযেৰ পচ্চযভাৰতো’’তি পঠন্তি।

Sabbesaṃ ṭhānaṃ kāraṇabhāvo sabbaṭṭhānaṃ, taṃ etesaṃ atthīti sabbaṭṭhānikā. Upanissayaṃ bhindantena tayopi upanissayā vattabbā, abhinditvā vā upanissayaggahaṇameva kātabbaṃ. Tattha bhindanaṃ pakatūpanissayassa rūpānaṃ paccayattābhāvadassanatthaṃ, ārammaṇānantarūpanissayānaṃ pana pubbe ārammaṇādhipatianantaraggahaṇehi gahitattā tesu ekadesena anantarūpanissayena itarampi dassetīti daṭṭhabbaṃ. Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvatoti ettha purejātapaccayo anantarādīsu eva vattabbo taṃsamānagatikattā, na ca yugaḷabhāvo pacchājātena saha kathane kāraṇaṃ asabbaṭṭhānikadassanamattassa adhippetattāti taṃ tattha paṭhitvā ‘‘pacchājātopi asabbaṭṭhāniko rūpānaṃyeva paccayabhāvato’’ti paṭhanti.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৰিনিচ্ছযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact