| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / อปทาน-อฎฺฐกถา • Apadāna-aṭṭhakathā |
ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ขุทฺทกนิกาเย
Khuddakanikāye
อปทาน-อฎฺฐกถา
Apadāna-aṭṭhakathā
(ปฐโม ภาโค)
(Paṭhamo bhāgo)
คนฺถารมฺภกถา
Ganthārambhakathā
วนฺทิตฺวา สิรสา เสฎฺฐํ, พุทฺธมปฺปฎิปุคฺคลํ;
Vanditvā sirasā seṭṭhaṃ, buddhamappaṭipuggalaṃ;
เญยฺยสาครมุตฺติณฺณํ, ติณฺณํ สํสารสาครํฯ
Ñeyyasāgaramuttiṇṇaṃ, tiṇṇaṃ saṃsārasāgaraṃ.
ตเถว ปรมํ สนฺตํ, คมฺภีรํ ทุทฺทสํ อณุํ;
Tatheva paramaṃ santaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;
ภวาภวกรํ สุทฺธํ, ธมฺมํ สมฺพุทฺธปูชิตํฯ
Bhavābhavakaraṃ suddhaṃ, dhammaṃ sambuddhapūjitaṃ.
ตเถว อนฆํ สงฺฆํ, อสงฺคํ สงฺฆมุตฺตมํ;
Tatheva anaghaṃ saṅghaṃ, asaṅgaṃ saṅghamuttamaṃ;
อุตฺตมํ ทกฺขิเณยฺยานํ, สนฺตินฺทฺริยมนาสวํฯ
Uttamaṃ dakkhiṇeyyānaṃ, santindriyamanāsavaṃ.
กเตน ตสฺส เอตสฺส, ปณาเมน วิเสสโต;
Katena tassa etassa, paṇāmena visesato;
รตนตฺตเย วิเสเสน, วิเสสสฺสาทเรน เมฯ
Ratanattaye visesena, visesassādarena me.
เถเรหิ ธีรธีเรหิ, อาคมญฺญูหิ วิญฺญุภิ;
Therehi dhīradhīrehi, āgamaññūhi viññubhi;
‘‘อปทานฎฺฐกถา ภเนฺต, กาตพฺพา’’ติ วิเสสโตฯ
‘‘Apadānaṭṭhakathā bhante, kātabbā’’ti visesato.
ปุนปฺปุนาทเรเนว, ยาจิโตหํ ยสสฺสิภิ;
Punappunādareneva, yācitohaṃ yasassibhi;
ตสฺมาหํ สาปทานสฺส, อปทานสฺสเสสโตฯ
Tasmāhaṃ sāpadānassa, apadānassasesato.
วิเสสนยทีปสฺส, ทีปิสฺสํ ปิฎกตฺตเย;
Visesanayadīpassa, dīpissaṃ piṭakattaye;
ยถา ปาฬินเยเนว, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํฯ
Yathā pāḷinayeneva, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ.
เกน กตฺถ กทา เจตํ, ภาสิตํ ธมฺมมุตฺตมํ;
Kena kattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttamaṃ;
กิมตฺถํ ภาสิตเญฺจตํ, เอตํ วตฺวา วิธิํ ตโตฯ
Kimatthaṃ bhāsitañcetaṃ, etaṃ vatvā vidhiṃ tato.
นิทาเนสุ โกสลฺลตฺถํ, สุขุคฺคหณธารณํ;
Nidānesu kosallatthaṃ, sukhuggahaṇadhāraṇaṃ;
ตสฺมา ตํ ตํ วิธิํ วตฺวา, ปุพฺพาปรวิเสสิตํฯ
Tasmā taṃ taṃ vidhiṃ vatvā, pubbāparavisesitaṃ.
ปุรา สีหฬภาสาย, โปราณฎฺฐกถาย จ;
Purā sīhaḷabhāsāya, porāṇaṭṭhakathāya ca;
ฐปิตํ ตํ น สาเธติ, สาธูนํ อิจฺฉิติจฺฉิตํฯ
Ṭhapitaṃ taṃ na sādheti, sādhūnaṃ icchiticchitaṃ.
ตสฺมา ตมุปนิสฺสาย, โปราณฎฺฐกถานยํ;
Tasmā tamupanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;
วิวเชฺชตฺวา วิรุทฺธตฺถํ, วิเสสตฺถํ ปกาสยํ;
Vivajjetvā viruddhatthaṃ, visesatthaṃ pakāsayaṃ;
วิเสสวณฺณนํ เสฎฺฐํ, กริสฺสามตฺถวณฺณนนฺติฯ
Visesavaṇṇanaṃ seṭṭhaṃ, karissāmatthavaṇṇananti.
นิทานกถา
Nidānakathā
‘‘เกน กตฺถ กทา เจตํ, ภาสิตํ ธมฺมมุตฺตม’’นฺติ จ, ‘‘กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ จ ปฎิญฺญาตตฺตา สา ปนายํ อปทานสฺสตฺถวณฺณนา ทูเรนิทานํ, อวิทูเรนิทานํ, สนฺติเกนิทานนฺติ อิมานิ ตีณิ นิทานานิ ทเสฺสตฺวา วณฺณิยมานา เย นํ สุณนฺติ, เตหิ สมุทาคมโต ปฎฺฐาย วิญฺญาตตฺตา ยสฺมา สุฎฺฐุ วิญฺญาตา นาม โหติ, ตสฺมา นํ ตานิ นิทานานิ ทเสฺสตฺวาว วณฺณยิสฺสามฯ
‘‘Kenakattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttama’’nti ca, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti ca paṭiññātattā sā panāyaṃ apadānassatthavaṇṇanā dūrenidānaṃ, avidūrenidānaṃ, santikenidānanti imāni tīṇi nidānāni dassetvā vaṇṇiyamānā ye naṃ suṇanti, tehi samudāgamato paṭṭhāya viññātattā yasmā suṭṭhu viññātā nāma hoti, tasmā naṃ tāni nidānāni dassetvāva vaṇṇayissāma.
ตตฺถ อาทิโต ตาว เตสํ นิทานานํ ปริเจฺฉโท เวทิตโพฺพฯ ทีปงฺกรปาทมูลสฺมิญฺหิ กตาภินีหารสฺส มหาสตฺตสฺส ยาว เวสฺสนฺตรตฺตภาวา จวิตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติ, ตาว ปวโตฺต กถามโคฺค ทูเรนิทานํ นามฯ ตุสิตภวนโต ปน จวิตฺวา ยาว โพธิมเณฺฑ สพฺพญฺญุตปฺปตฺติ, ตาว ปวโตฺต กถามโคฺค อวิทูเรนิทานํ นามฯ สนฺติเกนิทานํ ปน เตสุ เตสุ ฐาเนสุ วิหรโต ตสฺมิํ ตสฺมิํเยว ฐาเน ลพฺภตีติฯ
Tattha ādito tāva tesaṃ nidānānaṃ paricchedo veditabbo. Dīpaṅkarapādamūlasmiñhi katābhinīhārassa mahāsattassa yāva vessantarattabhāvā cavitvā tusitapure nibbatti, tāva pavatto kathāmaggo dūrenidānaṃ nāma. Tusitabhavanato pana cavitvā yāva bodhimaṇḍe sabbaññutappatti, tāva pavatto kathāmaggo avidūrenidānaṃ nāma. Santikenidānaṃ pana tesu tesu ṭhānesu viharato tasmiṃ tasmiṃyeva ṭhāne labbhatīti.
๑. ทูเรนิทานกถา
1. Dūrenidānakathā
ตตฺริทํ ทูเรนิทานํ นาม – อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสเงฺขฺยยฺยานํ มตฺถเก อมรวตี นาม นครํ อโหสิฯ ตตฺถ สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ ปฎิวสติ, อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา กุลปริวฎฺฎา, อกฺขิโตฺต อนุปกุโฎฺฐ ชาติวาเทน, อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโตฯ โส อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา พฺราหฺมณสิปฺปเมว อุคฺคณฺหิฯ ตสฺส ทหรกาเลเยว มาตาปิตโร กาลมกํสุฯ อถสฺส ราสิวฑฺฒโก อมโจฺจ อายโปตฺถกํ อาหริตฺวา สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิภริเต คเพฺภ วิวริตฺวา ‘‘เอตฺตกํ เต, กุมาร, มาตุ สนฺตกํ, เอตฺตกํ ปิตุ สนฺตกํ, เอตฺตกํ อยฺยกปยฺยกาน’’นฺติ ยาว สตฺตมา กุลปริวฎฺฎา ธนํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอตํ ปฎิปชฺชาหี’’ติ อาหฯ สุเมธปณฺฑิโต จิเนฺตสิ – ‘‘อิมํ ธนํ สํหริตฺวา มยฺหํ ปิตุปิตามหาทโย ปรโลกํ คจฺฉนฺตา เอกกหาปณมฺปิ คเหตฺวา น คตา, มยา ปน คเหตฺวา คมนการณํ กาตุํ วฎฺฎตี’’ติ, โส รโญฺญ อาโรเจตฺวา นคเร เภริํ จราเปตฺวา มหาชนสฺส ทานํ ทตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิฯ อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ อิมสฺมิํ ฐาเน สุเมธกถา กเถตพฺพา ฯ สา ปเนสา กิญฺจาปิ พุทฺธวํเส นิรนฺตรํ อาคตาเยว, คาถาพเนฺธน ปน อาคตตฺตา น สุฎฺฐุ ปากฎา, ตสฺมา ตํ อนฺตรนฺตรา คาถาสมฺพนฺธทีปเกหิ วจเนหิ สทฺธิํ กเถสฺสามฯ
Tatridaṃ dūrenidānaṃ nāma – ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati, ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā, akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi. Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite gabbhe vivaritvā ‘‘ettakaṃ te, kumāra, mātu santakaṃ, ettakaṃ pitu santakaṃ, ettakaṃ ayyakapayyakāna’’nti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā ‘‘etaṃ paṭipajjāhī’’ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘imaṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, so rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sumedhakathā kathetabbā . Sā panesā kiñcāpi buddhavaṃse nirantaraṃ āgatāyeva, gāthābandhena pana āgatattā na suṭṭhu pākaṭā, tasmā taṃ antarantarā gāthāsambandhadīpakehi vacanehi saddhiṃ kathessāma.
