| Library / Tipiṭaka / તિપિટક • Tipiṭaka / થેરગાથા-અટ્ઠકથા • Theragāthā-aṭṭhakathā |
નિદાનગાથાવણ્ણના
Nidānagāthāvaṇṇanā
એવં પરિચ્છિન્નપરિમાણાસુ પનેતાસુ થેરગાથા આદિ. તત્થાપિ –
Evaṃ paricchinnaparimāṇāsu panetāsu theragāthā ādi. Tatthāpi –
‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં, દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે;
‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare;
સુણાથ ભાવિતત્તાનં, ગાથા અત્થૂપનાયિકા’’તિ.
Suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikā’’ti.
અયં પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે આયસ્મતા આનન્દેન તેસં થેરાનં થોમનત્થં ભાસિતા ગાથા આદિ. તત્થ સીહાનન્તિ સીહસદ્દો ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા’’તિઆદીસુ (અ॰ નિ॰ ૪.૩૩) મિગરાજે આગતો. ‘‘અથ ખો સીહો સેનાપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમી’’તિઆદીસુ (અ॰ નિ॰ ૫.૩૪) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘સીહોતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિઆદીસુ (અ॰ નિ॰ ૫.૯૯; ૧૦.૨૧) તથાગતે. તત્થ યથા તથાગતે સદિસકપ્પનાય આગતો, એવં ઇધાપિ સદિસકપ્પનાવસેનેવ વેદિતબ્બો, તસ્મા સીહાનંવાતિ સીહાનં ઇવ. સન્ધિવસેન સરલોપો ‘‘એવંસ તે’’તિઆદીસુ (મ॰ નિ॰ ૧.૨૨) વિય. તત્થ ઇવાતિ નિપાતપદં. સુણાથાતિ આખ્યાતપદં. ઇતરાનિ નામપદાનિ. સીહાનંવાતિ ચ સમ્બન્ધે સામિવચનં. કામઞ્ચેત્થ સમ્બન્ધી સરૂપતો ન વુત્તો, અત્થતો પન વુત્તોવ હોતિ. યથા હિ ‘‘ઓટ્ઠસ્સેવ મુખં એતસ્સા’’તિ વુત્તે ઓટ્ઠસ્સ મુખં વિય મુખં એતસ્સાતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘સીહાનંવા’’તિ વુત્તે સીહાનં નાદો વિયાતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ. તત્થ મુખસદ્દસન્નિધાનં હોતીતિ ચે, ઇધાપિ ‘‘નદન્તાન’’ન્તિ પદસન્નિધાનતો, તસ્મા સીહાનંવાતિ નિદસ્સનવચનં. નદન્તાનન્તિ તસ્સ નિદસ્સિતબ્બેન સમ્બન્ધદસ્સનં. દાઠીનન્તિ તબ્બિસેસનં. ગિરિગબ્ભરેતિ તસ્સ પવત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. સુણાથાતિ સવને નિયોજનં. ભાવિતત્તાનન્તિ સોતબ્બસ્સ પભવદસ્સનં. ગાથાતિ સોતબ્બવત્થુદસ્સનં. અત્થુપનાયિકાતિ તબ્બિસેસનં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘સીહાનં નદન્તાનં દાઠીન’’ન્તિ પુલ્લિઙ્ગવસેન આગતં, લિઙ્ગં પન પરિવત્તેત્વા ‘‘સીહીન’’ન્તિઆદિના ઇત્થિલિઙ્ગવસેનાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એકસેસવસેન વા સીહા ચ સીહિયો ચ સીહા, તેસં સીહાનન્તિઆદિના સાધારણા હેતા તિસ્સો નિદાનગાથા થેરગાથાનં થેરીગાથાનઞ્ચાતિ.
Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle āyasmatā ānandena tesaṃ therānaṃ thomanatthaṃ bhāsitā gāthā ādi. Tattha sīhānanti sīhasaddo ‘‘sīho, bhikkhave, migarājā’’tiādīsu (a. ni. 4.33) migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu (a. ni. 5.34) paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu (a. ni. 5.99; 10.21) tathāgate. Tattha yathā tathāgate sadisakappanāya āgato, evaṃ idhāpi sadisakappanāvaseneva veditabbo, tasmā sīhānaṃvāti sīhānaṃ iva. Sandhivasena saralopo ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.22) viya. Tattha ivāti nipātapadaṃ. Suṇāthāti ākhyātapadaṃ. Itarāni nāmapadāni. Sīhānaṃvāti ca sambandhe sāmivacanaṃ. Kāmañcettha sambandhī sarūpato na vutto, atthato pana vuttova hoti. Yathā hi ‘‘oṭṭhasseva mukhaṃ etassā’’ti vutte oṭṭhassa mukhaṃ viya mukhaṃ etassāti ayamattho vutto eva hoti, evamidhāpi ‘‘sīhānaṃvā’’ti vutte sīhānaṃ nādo viyāti ayamattho vutto eva hoti. Tattha mukhasaddasannidhānaṃ hotīti ce, idhāpi ‘‘nadantāna’’nti padasannidhānato, tasmā sīhānaṃvāti nidassanavacanaṃ. Nadantānanti tassa nidassitabbena sambandhadassanaṃ. Dāṭhīnanti tabbisesanaṃ. Girigabbhareti tassa pavattiṭṭhānadassanaṃ. Suṇāthāti savane niyojanaṃ. Bhāvitattānanti sotabbassa pabhavadassanaṃ. Gāthāti sotabbavatthudassanaṃ. Atthupanāyikāti tabbisesanaṃ. Kāmañcettha ‘‘sīhānaṃ nadantānaṃ dāṭhīna’’nti pulliṅgavasena āgataṃ, liṅgaṃ pana parivattetvā ‘‘sīhīna’’ntiādinā itthiliṅgavasenāpi attho veditabbo. Ekasesavasena vā sīhā ca sīhiyo ca sīhā, tesaṃ sīhānantiādinā sādhāraṇā hetā tisso nidānagāthā theragāthānaṃ therīgāthānañcāti.
તત્થ સહનતો હનનતો ચ સીહો. યથા હિ સીહસ્સ મિગરઞ્ઞો બલવિસેસયોગતો સરભમિગમત્તવરવારણાદિતોપિ પરિસ્સયો નામ નત્થિ, વાતાતપાદિપરિસ્સયમ્પિ સો સહતિયેવ, ગોચરાય પક્કમન્તોપિ તેજુસ્સદતાય મત્તગન્ધહત્થિવનમહિંસાદિકે સમાગન્ત્વા અભીરૂ અછમ્ભી અભિભવતિ, અભિભવન્તો ચ તે અઞ્ઞદત્થુ હન્ત્વા તત્થ મુદુમંસાનિ ભક્ખયિત્વા સુખેનેવ વિહરતિ, એવમેતેપિ મહાથેરા અરિયબલવિસેસયોગેન સબ્બેસમ્પિ પરિસ્સયાનં સહનતો, રાગાદિસંકિલેસબલસ્સ અભિભવિત્વા હનનતો પજહનતો તેજુસ્સદભાવેન કુતોચિપિ અભીરૂ અછમ્ભી ઝાનાદિસુખેન વિહરન્તીતિ સહનતો હનનતો ચ સીહા વિયાતિ સીહા. સદ્દત્થતો પન યથા કન્તનત્થેન આદિઅન્તવિપલ્લાસતો તક્કં વુચ્ચતિ, એવં હિંસનટ્ઠેન સીહો વેદિતબ્બો. તથા સહનટ્ઠેન. પિસોદરાદિપક્ખેપેન નિરુત્તિનયેન પન વુચ્ચમાને વત્તબ્બમેવ નત્થિ.
Tattha sahanato hananato ca sīho. Yathā hi sīhassa migarañño balavisesayogato sarabhamigamattavaravāraṇāditopi parissayo nāma natthi, vātātapādiparissayampi so sahatiyeva, gocarāya pakkamantopi tejussadatāya mattagandhahatthivanamahiṃsādike samāgantvā abhīrū achambhī abhibhavati, abhibhavanto ca te aññadatthu hantvā tattha mudumaṃsāni bhakkhayitvā sukheneva viharati, evametepi mahātherā ariyabalavisesayogena sabbesampi parissayānaṃ sahanato, rāgādisaṃkilesabalassa abhibhavitvā hananato pajahanato tejussadabhāvena kutocipi abhīrū achambhī jhānādisukhena viharantīti sahanato hananato ca sīhā viyāti sīhā. Saddatthato pana yathā kantanatthena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhena sīho veditabbo. Tathā sahanaṭṭhena. Pisodarādipakkhepena niruttinayena pana vuccamāne vattabbameva natthi.
અથ વા યથા મિગરાજા કેસરસીહો અત્તનો તેજુસ્સદતાય એકચારી વિહરતિ, ન કઞ્ચિ સહાયં પચ્ચાસીસતિ, એવમેતેપિ તેજુસ્સદતાય વિવેકાભિરતિયા ચ એકચારિનોતિ એકચરિયટ્ઠેનપિ સીહા વિયાતિ સીહા, તેનાહ – ભગવા ‘‘સીહંવેકચરં નાગ’’ન્તિ (સં॰ નિ॰ ૧.૩૦; સુ॰ નિ॰ ૧૬૮).
Atha vā yathā migarājā kesarasīho attano tejussadatāya ekacārī viharati, na kañci sahāyaṃ paccāsīsati, evametepi tejussadatāya vivekābhiratiyā ca ekacārinoti ekacariyaṭṭhenapi sīhā viyāti sīhā, tenāha – bhagavā ‘‘sīhaṃvekacaraṃ nāga’’nti (saṃ. ni. 1.30; su. ni. 168).
અથ વા અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગતો સીહા વિયાતિ સીહા, એતે મહાથેરા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –
Atha vā asantāsanajavaparakkamādivisesayogato sīhā viyāti sīhā, ete mahātherā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અસનિયા ફલન્તિયા ન સન્તસન્તિ, કતમેવ દ્વે? ભિક્ખુ ચ ખીણાસવો સીહો ચ મિગરાજા’’તિ (અ॰ નિ॰ ૨.૬૦).
‘‘Dveme, bhikkhave, asaniyā phalantiyā na santasanti, katameva dve? Bhikkhu ca khīṇāsavo sīho ca migarājā’’ti (a. ni. 2.60).
જવોપિ સીહસ્સ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો, તથા પરક્કમો. તથા હિ સો ઉસભસતમ્પિ લઙ્ઘિત્વા વનમહિંસાદીસુ નિપતતિ, પોતકોપિ સમાનો પભિન્નમદાનમ્પિ મત્તવરવારણાનં પટિમાનં ભિન્દિત્વા દન્તકળીરંવ ખાદતિ. એતેસં પન અરિયમગ્ગજવો ઇદ્ધિજવો ચ અઞ્ઞેહિ અસાધારણો, સમ્મપ્પધાનપરક્કમો ચ નિરતિસયો. તસ્મા સીહાનંવાતિ સીહસદિસાનં વિય. સીહસ્સ ચેત્થ હીનૂપમતા દટ્ઠબ્બા, અચ્ચન્તવિસિટ્ઠસ્સ સહનાદિઅત્થસ્સ થેરેસ્વેવ લબ્ભનતો.
Javopi sīhassa aññehi asādhāraṇo, tathā parakkamo. Tathā hi so usabhasatampi laṅghitvā vanamahiṃsādīsu nipatati, potakopi samāno pabhinnamadānampi mattavaravāraṇānaṃ paṭimānaṃ bhinditvā dantakaḷīraṃva khādati. Etesaṃ pana ariyamaggajavo iddhijavo ca aññehi asādhāraṇo, sammappadhānaparakkamo ca niratisayo. Tasmā sīhānaṃvāti sīhasadisānaṃ viya. Sīhassa cettha hīnūpamatā daṭṭhabbā, accantavisiṭṭhassa sahanādiatthassa theresveva labbhanato.
નદન્તાનન્તિ ગજ્જન્તાનં. ગોચરપરક્કમતુટ્ઠિવેલાદીસુ હિ યથા સીહા અત્તનો આસયતો નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભિત્વા સીહનાદં અભીતનાદં નદન્તિ, એવં એતેપિ વિસયજ્ઝત્તપચ્ચવેક્ખણઉદાનાદિકાલેસુ ઇમં અભીતનાદં નદિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘સીહાનંવ નદન્તાન’’ન્તિ. દાઠીનન્તિ દાઠાવન્તાનં. પસટ્ઠદાઠીનં, અતિસયદાઠાનન્તિ વા અત્થો. યથા હિ સીહા અતિવિય દળ્હાનં તિક્ખાનઞ્ચ ચતુન્નં દાઠાનં બલેન પટિપક્ખં અભિભવિત્વા અત્તનો મનોરથં મત્થકં પૂરેન્તિ, એવમેતેપિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગદાઠાનં બલેન અનાદિમતિ સંસારે અનભિભૂતપુબ્બપટિપક્ખં અભિભવિત્વા અત્તનો મનોરથં મત્થકં પાપેસું. ઇધાપિ દાઠા વિયાતિ દાઠાતિ સદિસકપ્પનાવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.
Nadantānanti gajjantānaṃ. Gocaraparakkamatuṭṭhivelādīsu hi yathā sīhā attano āsayato nikkhamitvā vijambhitvā sīhanādaṃ abhītanādaṃ nadanti, evaṃ etepi visayajjhattapaccavekkhaṇaudānādikālesu imaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘sīhānaṃva nadantāna’’nti. Dāṭhīnanti dāṭhāvantānaṃ. Pasaṭṭhadāṭhīnaṃ, atisayadāṭhānanti vā attho. Yathā hi sīhā ativiya daḷhānaṃ tikkhānañca catunnaṃ dāṭhānaṃ balena paṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pūrenti, evametepi catunnaṃ ariyamaggadāṭhānaṃ balena anādimati saṃsāre anabhibhūtapubbapaṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pāpesuṃ. Idhāpi dāṭhā viyāti dāṭhāti sadisakappanāvaseneva attho veditabbo.
ગિરિગબ્ભરેતિ પબ્બતગુહાયં, સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. ‘‘ગિરિગવ્હરે’’તિ કેચિ પઠન્તિ. પબ્બતેસુ વનગહને વનસણ્ડેતિ અત્થો. ઇદં પન નેસં વિરોચનટ્ઠાનદસ્સનઞ્ચેવ સીહનાદસ્સ યોગ્યભૂમિદસ્સનઞ્ચ. નદન્તાનં ગિરિગબ્ભરેતિ યોજના. યથા હિ સીહા યેભુય્યેન ગિરિગબ્ભરે અઞ્ઞેહિ દુરાસદતાય જનવિવિત્તે વસન્તા અત્તનો દસ્સનેન ઉપ્પજ્જનકસ્સ ખુદ્દકમિગસન્તાસસ્સ પરિહરણત્થં ગોચરગમને સીહનાદં નદન્તિ, એવમેતેપિ અઞ્ઞેહિ દુરાસદગિરિગબ્ભરસદિસેવ સુઞ્ઞાગારેવસન્તા ગુણેહિ ખુદ્દકાનં પુથુજ્જનાનં તણ્હાદિટ્ઠિપરિત્તાસપરિવજ્જનત્થં વક્ખમાનગાથાસઙ્ખાતં અભીતનાદં નદિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં, દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે’’તિ.
Girigabbhareti pabbataguhāyaṃ, samīpatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Girigavhare’’ti keci paṭhanti. Pabbatesu vanagahane vanasaṇḍeti attho. Idaṃ pana nesaṃ virocanaṭṭhānadassanañceva sīhanādassa yogyabhūmidassanañca. Nadantānaṃ girigabbhareti yojanā. Yathā hi sīhā yebhuyyena girigabbhare aññehi durāsadatāya janavivitte vasantā attano dassanena uppajjanakassa khuddakamigasantāsassa pariharaṇatthaṃ gocaragamane sīhanādaṃ nadanti, evametepi aññehi durāsadagirigabbharasadiseva suññāgārevasantā guṇehi khuddakānaṃ puthujjanānaṃ taṇhādiṭṭhiparittāsaparivajjanatthaṃ vakkhamānagāthāsaṅkhātaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare’’ti.
સુણાથાતિ સવનાણત્તિકવચનં, તેન વક્ખમાનાનં ગાથાનં સન્નિપતિતાય પરિસાય સોતુકામતં ઉપ્પાદેન્તો સવને આદરં જનેતિ, ઉસ્સાહં સમુટ્ઠાપેન્તો ગારવં બહુમાનઞ્ચ ઉપટ્ઠપેતિ. અથ વા ‘‘સીહાન’’ન્તિઆદીનં પદાનં સદિસકપ્પનાય વિના મુખ્યવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્મા દળ્હતિક્ખભાવેન પસટ્ઠાતિસયદાઠતાય દાઠીનં ગિરિગબ્ભરે નદન્તાનં સીહગજ્જિતં ગજ્જન્તાનં સીહાનં મિગરાજૂનં વિય તેસં અભીતનાદસદિસા ગાથા સુણાથાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યથા સીહનાદં નદન્તાનં સીહાનં મિગરાજૂનં કુતોચિપિ ભયાભાવતો સો અભીતનાદો તદઞ્ઞમિગસન્તાસકરો, એવં ભાવિતત્તાનં અપ્પમત્તાનં થેરાનં સીહનાદસદિસિયો સબ્બસો ભયહેતૂનં સુપ્પહીનત્તા અભીતનાદભૂતા, પમત્તજનસન્તાસકરા ગાથા સુણાથા’’તિ.
Suṇāthāti savanāṇattikavacanaṃ, tena vakkhamānānaṃ gāthānaṃ sannipatitāya parisāya sotukāmataṃ uppādento savane ādaraṃ janeti, ussāhaṃ samuṭṭhāpento gāravaṃ bahumānañca upaṭṭhapeti. Atha vā ‘‘sīhāna’’ntiādīnaṃ padānaṃ sadisakappanāya vinā mukhyavaseneva attho veditabbo. Tasmā daḷhatikkhabhāvena pasaṭṭhātisayadāṭhatāya dāṭhīnaṃ girigabbhare nadantānaṃ sīhagajjitaṃ gajjantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ viya tesaṃ abhītanādasadisā gāthā suṇāthāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā sīhanādaṃ nadantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ kutocipi bhayābhāvato so abhītanādo tadaññamigasantāsakaro, evaṃ bhāvitattānaṃ appamattānaṃ therānaṃ sīhanādasadisiyo sabbaso bhayahetūnaṃ suppahīnattā abhītanādabhūtā, pamattajanasantāsakarā gāthā suṇāthā’’ti.
ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતચિત્તાનં. ચિત્તઞ્હિ ‘‘અત્તા હિ કિર દુદ્દમો (ધ॰ પ॰ ૧૫૯) યો વે ઠિતત્તો તસરંવ ઉજ્જૂ’’તિ (સુ॰ નિ॰ ૨૧૭) ચ ‘‘અત્તસમ્માપણિધી’’તિ (ખુ॰ પા॰ ૫.૪; સુ॰ નિ॰ ૨૬૩) ચ એવમાદીસુ અત્તાતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા અધિચિત્તાનુયોગેન સમથવિપસ્સનાભિવડ્ઢિતચિત્તાનં સમથવિપસ્સનાભાવનામત્થકં પાપેત્વા ઠિતાનન્તિ અત્થો. અથ વા ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતસભાવાનં, સભાવભૂતસીલાદિભાવિતાનન્તિ અત્થો. ગીયતીતિ ગાથા, અનુટ્ઠુભાદિવસેન ઇસીહિ પવત્તિતં ચતુપ્પદં છપ્પદં વા વચનં. અઞ્ઞેસમ્પિ તંસદિસતાય તથા વુચ્ચન્તિ. અત્તત્થાદિભેદે અત્થે ઉપનેન્તિ તેસુ વા ઉપનિય્યન્તીતિ અત્થૂપનાયિકા.
Bhāvitattānanti bhāvitacittānaṃ. Cittañhi ‘‘attā hi kira duddamo (dha. pa. 159) yo ve ṭhitatto tasaraṃva ujjū’’ti (su. ni. 217) ca ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti (khu. pā. 5.4; su. ni. 263) ca evamādīsu attāti vuccati, tasmā adhicittānuyogena samathavipassanābhivaḍḍhitacittānaṃ samathavipassanābhāvanāmatthakaṃ pāpetvā ṭhitānanti attho. Atha vā bhāvitattānanti bhāvitasabhāvānaṃ, sabhāvabhūtasīlādibhāvitānanti attho. Gīyatīti gāthā, anuṭṭhubhādivasena isīhi pavattitaṃ catuppadaṃ chappadaṃ vā vacanaṃ. Aññesampi taṃsadisatāya tathā vuccanti. Attatthādibhede atthe upanenti tesu vā upaniyyantīti atthūpanāyikā.
અથ વા ભાવિતત્તાનન્તિ ભાવિતત્તાભાવાનં, અત્તભાવો હિ આહિતો અહં માનો એત્થાતિ ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ, સો ચ તેહિ અપ્પમાદભાવનાય અનવજ્જભાવનાય ભાવિતો સમ્મદેવ ગુણગન્ધં ગાહાપિતો. તેન તેસં કાયભાવના સીલભાવના ચિત્તભાવના પઞ્ઞાભાવનાતિ ચતુન્નમ્પિ ભાવનાનં પરિપુણ્ણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ભાવના’’તિ ચ સમ્બોધિપટિપદા ઇધાધિપ્પેતા. યાયં સચ્ચસમ્બોધિ અત્થિ, સા દુવિધા અભિસમયતો તદત્થતો ચ. સમ્બોધિ પન તિવિધા સમ્માસમ્બોધિ પચ્ચેકસમ્બોધિ સાવકસમ્બોધીતિ. તત્થ સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુજ્ઝનતો બોધનતો ચ સમ્માસમ્બોધિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ –
Atha vā bhāvitattānanti bhāvitattābhāvānaṃ, attabhāvo hi āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti vuccati, so ca tehi appamādabhāvanāya anavajjabhāvanāya bhāvito sammadeva guṇagandhaṃ gāhāpito. Tena tesaṃ kāyabhāvanā sīlabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanāti catunnampi bhāvanānaṃ paripuṇṇabhāvaṃ dasseti. ‘‘Bhāvanā’’ti ca sambodhipaṭipadā idhādhippetā. Yāyaṃ saccasambodhi atthi, sā duvidhā abhisamayato tadatthato ca. Sambodhi pana tividhā sammāsambodhi paccekasambodhi sāvakasambodhīti. Tattha sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ bujjhanato bodhanato ca sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Tenāha –
‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ॰ ૧૯૨; ચૂળનિ॰ પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ॰ મ॰ ૧.૧૬૧).
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).
બોધનેય્યબોધનત્થો હિ બલેસુ વસીભાવો. પચ્ચેકં સયમેવ બોધીતિ પચ્ચેકસમ્બોધિ, અનનુબુદ્ધો સયમ્ભૂઞાણેન સચ્ચાભિસમયોતિ અત્થો. સમ્માસમ્બુદ્ધાનઞ્હિ સયમ્ભૂઞાણતાય સયમેવ પવત્તમાનોપિ સચ્ચાભિસમયો સાનુબુદ્ધો અપરિમાણાનં સત્તાનં સચ્ચાભિસમયસ્સ હેતુભાવતો. ઇમેસં પન સો એકસ્સાપિ સત્તસ્સ સચ્ચાભિસમયહેતુ ન હોતિ. સત્થુ ધમ્મદેસનાય સવનન્તે જાતાતિ સાવકા. સાવકાનં સચ્ચાભિસમયો સાવકસમ્બોધિ. તિવિધાપેસા તિણ્ણં બોધિસત્તાનં યથાસકં આગમનીયપટિપદાય મત્થકપ્પત્તિયા સતિપટ્ઠાનાદીનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં ભાવનાપારિપૂરીતિ વેદિતબ્બા ઇતરાભિસમયાનં તદવિનાભાવતો. ન હિ સચ્છિકિરિયાભિસમયેન વિના ભાવનાભિસમયો સમ્ભવતિ, સતિ ચ ભાવનાભિસમયે પહાનાભિસમયો પરિઞ્ઞાભિસમયો ચ સિદ્ધોયેવ હોતીતિ.
Bodhaneyyabodhanattho hi balesu vasībhāvo. Paccekaṃ sayameva bodhīti paccekasambodhi, ananubuddho sayambhūñāṇena saccābhisamayoti attho. Sammāsambuddhānañhi sayambhūñāṇatāya sayameva pavattamānopi saccābhisamayo sānubuddho aparimāṇānaṃ sattānaṃ saccābhisamayassa hetubhāvato. Imesaṃ pana so ekassāpi sattassa saccābhisamayahetu na hoti. Satthu dhammadesanāya savanante jātāti sāvakā. Sāvakānaṃ saccābhisamayo sāvakasambodhi. Tividhāpesā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ yathāsakaṃ āgamanīyapaṭipadāya matthakappattiyā satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanāpāripūrīti veditabbā itarābhisamayānaṃ tadavinābhāvato. Na hi sacchikiriyābhisamayena vinā bhāvanābhisamayo sambhavati, sati ca bhāvanābhisamaye pahānābhisamayo pariññābhisamayo ca siddhoyeva hotīti.
યદા હિ મહાબોધિસત્તો પરિપૂરિતબોધિસમ્ભારો ચરિમભવે કતપુબ્બકિચ્ચો બોધિમણ્ડં આરુય્હ – ‘‘ન તાવિમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, યાવ ન મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અસમ્પત્તાય એવ સઞ્ઝાવેલાય મારબલં વિધમિત્વા પુરિમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન અનેકાકારવોકારે પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધે અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખુવિસોધનેન ચુતૂપપાતઞાણઅનાગતંસઞાણાનિ અધિગન્ત્વા પચ્છિમયામે ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ જીયતિ ચ મીયતિ ચ ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચ, અથ ચ પનિમસ્સ દુક્ખસ્સ નિસ્સરણં નપ્પજાનાતિ જરામરણસ્સા’’તિઆદિના (દી॰ નિ॰ ૨.૫૭) જરામરણતો પટ્ઠાય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા મહાગહનં છિન્દિતું નિસદસિલાયં ફરસું નિસેન્તો વિય કિલેસગહનં છિન્દિતું લોકનાથો ઞાણફરસું તેજેન્તો બુદ્ધભાવાય હેતુસમ્પત્તિયા પરિપાકં ગતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય વિપસ્સનં ગબ્ભં ગણ્હાપેન્તો અન્તરન્તરા નાનાસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા યથાવવત્થાપિતે નામરૂપે તિલક્ખણં આરોપેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન અનેકાકારવોકારસઙ્ખારે સમ્મસન્તો છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન સમ્મસનવારં વિત્થારેત્વા તત્થ મહાવજિરઞાણસઙ્ખાતે વિપસ્સનાઞાણે તિક્ખે સૂરે પસન્ને વુટ્ઠાનગામિનિભાવેન પવત્તમાને યદા તં મગ્ગેન ઘટેતિ, તદા મગ્ગપટિપાટિયા દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ખેપેન્તો અગ્ગમગ્ગક્ખણે સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છતિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય અધિગતો નામ. સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો દસબલચતુવેસારજ્જાદયોપિ તસ્સ તદા હત્થગતાયેવ હોન્તીતિ અયં તાવ અભિસમયતો સમ્માસમ્બોધિપટિપદા. તદત્થતો પન મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ તુસિતભવને નિબ્બત્તિ, એત્થન્તરે પવત્તં બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બાકારસમ્પન્નં ચરિયાપિટકવણ્ણનાયં વિત્થારતો વુત્તમેવાતિ તત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.
Yadā hi mahābodhisatto paripūritabodhisambhāro carimabhave katapubbakicco bodhimaṇḍaṃ āruyha – ‘‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva na me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisinno asampattāya eva sañjhāvelāya mārabalaṃ vidhamitvā purimayāme pubbenivāsānussatiñāṇena anekākāravokāre pubbe nivutthakkhandhe anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuvisodhanena cutūpapātañāṇaanāgataṃsañāṇāni adhigantvā pacchimayāme ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassā’’tiādinā (dī. ni. 2.57) jarāmaraṇato paṭṭhāya paṭiccasamuppādamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā mahāgahanaṃ chindituṃ nisadasilāyaṃ pharasuṃ nisento viya kilesagahanaṃ chindituṃ lokanātho ñāṇapharasuṃ tejento buddhabhāvāya hetusampattiyā paripākaṃ gatattā sabbaññutaññāṇādhigamāya vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpento antarantarā nānāsamāpattiyo samāpajjitvā yathāvavatthāpite nāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokārasaṅkhāre sammasanto chattiṃsakoṭisatasahassamukhena sammasanavāraṃ vitthāretvā tattha mahāvajirañāṇasaṅkhāte vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vuṭṭhānagāminibhāvena pavattamāne yadā taṃ maggena ghaṭeti, tadā maggapaṭipāṭiyā diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepento aggamaggakkhaṇe sammāsambodhiṃ adhigacchati nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya adhigato nāma. Sammāsambuddhabhāvato dasabalacatuvesārajjādayopi tassa tadā hatthagatāyeva hontīti ayaṃ tāva abhisamayato sammāsambodhipaṭipadā. Tadatthato pana mahābhinīhārato paṭṭhāya yāva tusitabhavane nibbatti, etthantare pavattaṃ bodhisambhārasambharaṇaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vitthārato vuttamevāti tattha vuttanayeneva gahetabbaṃ.
પચ્ચેકબોધિસત્તાપિ પચ્ચેકબોધિયા કતાભિનીહારા અનુપુબ્બેન સમ્ભતપચ્ચેકસમ્બોધિસમ્ભારા તાદિસે કાલે ચરિમત્તભાવે ઠિતા ઞાણસ્સ પરિપાકગતભાવેન ઉપટ્ઠિતં સંવેગનિમિત્તં ગહેત્વા સવિસેસં ભવાદીસુ આદીનવં દિસ્વા સયમ્ભૂઞાણેન પવત્તિ પવત્તિહેતું નિવત્તિ નિવત્તિહેતુઞ્ચ પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના આગતનયેન ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં પરિબ્રૂહેન્તા અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપં સઙ્ખારે પરિમદ્દન્તા અનુક્કમેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અગ્ગમગ્ગં અધિગચ્છન્તા પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા નામ હુત્વા સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યા હોન્તિ.
Paccekabodhisattāpi paccekabodhiyā katābhinīhārā anupubbena sambhatapaccekasambodhisambhārā tādise kāle carimattabhāve ṭhitā ñāṇassa paripākagatabhāvena upaṭṭhitaṃ saṃveganimittaṃ gahetvā savisesaṃ bhavādīsu ādīnavaṃ disvā sayambhūñāṇena pavatti pavattihetuṃ nivatti nivattihetuñca paricchinditvā ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā āgatanayena catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhentā attano abhinīhārānurūpaṃ saṅkhāre parimaddantā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggaṃ adhigacchantā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya paccekasambuddhā nāma hutvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyā honti.
સાવકા પન સત્થુ સબ્રહ્મચારિનો વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનકથં સુત્વા તસ્મિંયેવ ખણે કાલન્તરે વા તજ્જં પટિપત્તિં અનુતિટ્ઠન્તા ઘટેન્તા વાયમન્તા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા, યદિ વા પટિપદાય વડ્ઢન્તિયા, સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપસિદ્ધિઅગ્ગસાવકભૂમિયા વા કેવલં વા અગ્ગમગ્ગક્ખણે સાવકસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ નામ. તતો પરં સાવકબુદ્ધા નામ હોન્તિ સદેવકે લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યા. એવં તાવ અભિસમયતો પચ્ચેકસમ્બોધિ સાવકસમ્બોધિ ચ વેદિતબ્બા.
Sāvakā pana satthu sabrahmacārino vā catusaccakammaṭṭhānakathaṃ sutvā tasmiṃyeva khaṇe kālantare vā tajjaṃ paṭipattiṃ anutiṭṭhantā ghaṭentā vāyamantā vipassanaṃ ussukkāpetvā, yadi vā paṭipadāya vaḍḍhantiyā, saccāni paṭivijjhantā attano abhinīhārānurūpasiddhiaggasāvakabhūmiyā vā kevalaṃ vā aggamaggakkhaṇe sāvakasambodhiṃ adhigacchanti nāma. Tato paraṃ sāvakabuddhā nāma honti sadevake loke aggadakkhiṇeyyā. Evaṃ tāva abhisamayato paccekasambodhi sāvakasambodhi ca veditabbā.
તદત્થતો પન યથા મહાબોધિસત્તાનં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં મજ્ઝિમપરિચ્છેદેન અટ્ઠ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ એતે ચ ભેદા પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકવસેન વેદિતબ્બા. પઞ્ઞાધિકાનઞ્હિ સદ્ધા મન્દા હોતિ પઞ્ઞા તિક્ખા, તતો ચ ઉપાયકોસલ્લસ્સ વિસદનિપુણભાવેન નચિરસ્સેવ પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. સદ્ધાધિકાનં પઞ્ઞા મજ્ઝિમા હોતીતિ તેસં નાતિસીઘં નાતિસણિકં પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. વીરિયાધિકાનં પન પઞ્ઞા મન્દા હોતીતિ તેસં ચિરેનેવ પારમિયો પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ન એવં પચ્ચેકબોધિસત્તાનં. તેસઞ્હિ સતિપિ પઞ્ઞાધિકભાવે દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં, ન તતો ઓરં. સદ્ધાધિકવીરિયાધિકાપિ વુત્તપરિચ્છેદતો પરં કતિપયે એવ કપ્પે અતિક્કમિત્વા પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝન્તિ, ન તતિયં અસઙ્ખ્યેય્યન્તિ. સાવકબોધિસત્તાનં પન યેસં અગ્ગસાવકભાવાય અભિનીહારો, તેસં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ સમ્ભારસમ્ભરણં ઇચ્છિતબ્બં. યેસં મહાસાવકભાવાય, તેસં કપ્પાનં સતસહસ્સમેવ, તથા બુદ્ધસ્સ માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાકસ્સ પુત્તસ્સ ચ. તત્થ યથા –
Tadatthato pana yathā mahābodhisattānaṃ heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti paññā tikkhā, tato ca upāyakosallassa visadanipuṇabhāvena nacirasseva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hotīti tesaṃ nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Vīriyādhikānaṃ pana paññā mandā hotīti tesaṃ cireneva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Na evaṃ paccekabodhisattānaṃ. Tesañhi satipi paññādhikabhāve dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ, na tato oraṃ. Saddhādhikavīriyādhikāpi vuttaparicchedato paraṃ katipaye eva kappe atikkamitvā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti, na tatiyaṃ asaṅkhyeyyanti. Sāvakabodhisattānaṃ pana yesaṃ aggasāvakabhāvāya abhinīhāro, tesaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappānaṃ satasahassañca sambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ. Yesaṃ mahāsāvakabhāvāya, tesaṃ kappānaṃ satasahassameva, tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa ca. Tattha yathā –
‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;
પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;
અટ્ઠધમ્મસમોહાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ॰ વં॰ ૨.૫૯) –
Aṭṭhadhammasamohānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –
એવં વુત્તે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા કતપણિધાનાનં મહાબોધિસત્તાનં મહાભિનીહારતો પભુતિ સવિસેસં દાનાદીસુ યુત્તપ્પયુત્તાનં દિવસે દિવસે વેસ્સન્તરદાનસદિસં મહાદાનં દેન્તાનં તદનુરૂપસીલાદિકે સબ્બપારમિધમ્મે આચિનન્તાનમ્પિ યથાવુત્તકાલપરિચ્છેદં અસમ્પત્વા અન્તરા એવ બુદ્ધભાવપ્પત્તિ નામ નત્થિ. કસ્મા? ઞાણસ્સ અપરિપચ્ચનતો. પરિચ્છિન્નકાલે નિપ્ફાદિતં વિય હિ સસ્સં બુદ્ધઞાણં યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનેવ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તં ગબ્ભં ગણ્હન્તં પરિપાકં ગચ્છતીતિ એવં –
Evaṃ vutte aṭṭha dhamme samodhānetvā katapaṇidhānānaṃ mahābodhisattānaṃ mahābhinīhārato pabhuti savisesaṃ dānādīsu yuttappayuttānaṃ divase divase vessantaradānasadisaṃ mahādānaṃ dentānaṃ tadanurūpasīlādike sabbapāramidhamme ācinantānampi yathāvuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva buddhabhāvappatti nāma natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakāle nipphāditaṃ viya hi sassaṃ buddhañāṇaṃ yathāparicchinnakālavaseneva vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjantaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchatīti evaṃ –
‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, વિગતાસવદસ્સનં;
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ;
અધિકારો છન્દતા એતે, અભિનીહારકારણા’’તિ. (સુ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.ખગ્ગવિસાણસુત્તવણ્ણના) –
Adhikāro chandatā ete, abhinīhārakāraṇā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā) –
ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે સમોધાનેત્વા કતાભિનીહારાનં પચ્ચેકબોધિસત્તાનં ‘‘અધિકારો છન્દતા’’તિ દ્વઙ્ગસમન્નાગતાય પત્થનાય વસેન કતપણિધાનાનં સાવકબોધિસત્તાનઞ્ચ તત્થ તત્થ વુત્તકાલપરિચ્છેદં અસમ્પત્વા અન્તરા એવ પચ્ચેકસમ્બોધિયા યથાવુત્તસાવકસમ્બોધિયા ચ અધિગમો નત્થિ. કસ્મા? ઞાણસ્સ અપરિપચ્ચનતો. ઇમેસમ્પિ હિ યથા મહાબોધિસત્તાનં દાનાદિપારમીહિ પરિબ્રૂહિતા પઞ્ઞાપારમી અનુક્કમેન ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી બુદ્ધઞાણં પરિપૂરેતિ, એવં દાનાદીહિ પરિબ્રૂહિતા અનુપુબ્બેન યથારહં ગબ્ભં ગણ્હન્તી પરિપાકં ગચ્છન્તી પચ્ચેકબોધિઞાણં સાવકબોધિઞાણઞ્ચ પરિપૂરેતિ. દાનપરિચયેન હેતે તત્થ તત્થ ભવે અલોભજ્ઝાસયતાય સબ્બત્થ અસઙ્ગમાનસા અનપેક્ખચિત્તા હુત્વા, સીલપરિચયેન સુસંવુતકાયવાચતાય સુપરિસુદ્ધકાયવચીકમ્મન્તા પરિસુદ્ધાજીવા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો હુત્વા જાગરિયાનુયોગેન ચિત્તં સમાદહન્તિ, સ્વાયં તેસં જાગરિયાનુયોગો ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેન વેદિતબ્બો.
Ime pañca dhamme samodhānetvā katābhinīhārānaṃ paccekabodhisattānaṃ ‘‘adhikāro chandatā’’ti dvaṅgasamannāgatāya patthanāya vasena katapaṇidhānānaṃ sāvakabodhisattānañca tattha tattha vuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva paccekasambodhiyā yathāvuttasāvakasambodhiyā ca adhigamo natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Imesampi hi yathā mahābodhisattānaṃ dānādipāramīhi paribrūhitā paññāpāramī anukkamena gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī buddhañāṇaṃ paripūreti, evaṃ dānādīhi paribrūhitā anupubbena yathārahaṃ gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī paccekabodhiñāṇaṃ sāvakabodhiñāṇañca paripūreti. Dānaparicayena hete tattha tattha bhave alobhajjhāsayatāya sabbattha asaṅgamānasā anapekkhacittā hutvā, sīlaparicayena susaṃvutakāyavācatāya suparisuddhakāyavacīkammantā parisuddhājīvā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno hutvā jāgariyānuyogena cittaṃ samādahanti, svāyaṃ tesaṃ jāgariyānuyogo gatapaccāgatikavattavasena veditabbo.
એવં પન પટિપજ્જન્તાનં અધિકારસમ્પત્તિયા અપ્પકસિરેનેવ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચાભિઞ્ઞા છળભિઞ્ઞા અધિટ્ઠાનભૂતા પુબ્બભાગવિપસ્સના ચ હત્થગતાયેવ હોન્તિ. વીરિયાદયો પન તદન્તોગધા એવ. યઞ્હિ પચ્ચેકબોધિયા સાવકબોધિયા વા અત્થાય દાનાદિપુઞ્ઞસમ્ભરણે અબ્ભુસ્સહનં, ઇદં વીરિયં. યં તદનુપરોધસ્સ સહનં, અયં ખન્તિ. યં દાનસીલાદિસમાદાનાવિસંવાદનં, ઇદં સચ્ચં. સબ્બત્થમેવ અચલસમાધાનાધિટ્ઠાનં, ઇદં અધિટ્ઠાનં . યા દાનસીલાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતેસુ સત્તેસુ હિતેસિતા, અયં મેત્તા. યં સત્તાનં કતવિપ્પકારેસુ અજ્ઝુપેક્ખનં, અયં ઉપેક્ખાતિ. એવં દાનસીલભાવનાસુ સીલસમાધિપઞ્ઞાસુ ચ સિજ્ઝમાનાસુ વીરિયાદયો સિદ્ધા એવ હોન્તિ. સાયેવ પચ્ચેકબોધિઅત્થાય સાવકબોધિઅત્થાય ચ દાનાદિપટિપદા તેસં બોધિસત્તાનં સન્તાનસ્સ ભાવનતો પરિભાવનતો ભાવના નામ. વિસેસતો દાનસીલાદીહિ સ્વાભિસઙ્ખતે સન્તાને પવત્તા સમથવિપસ્સનાપટિપદા, યતો તે બોધિસત્તા પુબ્બયોગાવચરસમુદાગમસમ્પન્ના હોન્તિ. તેનાહ ભગવા –
Evaṃ pana paṭipajjantānaṃ adhikārasampattiyā appakasireneva aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññā chaḷabhiññā adhiṭṭhānabhūtā pubbabhāgavipassanā ca hatthagatāyeva honti. Vīriyādayo pana tadantogadhā eva. Yañhi paccekabodhiyā sāvakabodhiyā vā atthāya dānādipuññasambharaṇe abbhussahanaṃ, idaṃ vīriyaṃ. Yaṃ tadanuparodhassa sahanaṃ, ayaṃ khanti. Yaṃ dānasīlādisamādānāvisaṃvādanaṃ, idaṃ saccaṃ. Sabbatthameva acalasamādhānādhiṭṭhānaṃ, idaṃ adhiṭṭhānaṃ . Yā dānasīlādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtesu sattesu hitesitā, ayaṃ mettā. Yaṃ sattānaṃ katavippakāresu ajjhupekkhanaṃ, ayaṃ upekkhāti. Evaṃ dānasīlabhāvanāsu sīlasamādhipaññāsu ca sijjhamānāsu vīriyādayo siddhā eva honti. Sāyeva paccekabodhiatthāya sāvakabodhiatthāya ca dānādipaṭipadā tesaṃ bodhisattānaṃ santānassa bhāvanato paribhāvanato bhāvanā nāma. Visesato dānasīlādīhi svābhisaṅkhate santāne pavattā samathavipassanāpaṭipadā, yato te bodhisattā pubbayogāvacarasamudāgamasampannā honti. Tenāha bhagavā –
‘‘પઞ્ચિમે, આનન્દ, આનિસંસા પુબ્બયોગાવચરે. કતમે પઞ્ચ? ઇધાનન્દ, પુબ્બયોગાવચરો દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ દેવપુત્તો સમાનો અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, અથ પચ્છિમે કાલે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો હોતી’’તિ (સુ॰ નિ॰ અટ્ઠ॰ ૧.ખગ્ગવિસાણસુત્તવણ્ણના).
‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare. Katame pañca? Idhānanda, pubbayogāvacaro diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, no ce diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti, atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā).
ઇતિ પુબ્બભાગપટિપદાભૂતાય પારમિતાપરિભાવિતાય સમથવિપસ્સનાભાવનાય નિરોધગામિનિપટિપદાભૂતાય અભિસમયસઙ્ખાતાય મગ્ગભાવનાય ચ ભાવિતત્તભાવા બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકા ભાવિતત્તા નામ. તેસુ ઇધ બુદ્ધસાવકા અધિપ્પેતા.
Iti pubbabhāgapaṭipadābhūtāya pāramitāparibhāvitāya samathavipassanābhāvanāya nirodhagāminipaṭipadābhūtāya abhisamayasaṅkhātāya maggabhāvanāya ca bhāvitattabhāvā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā bhāvitattā nāma. Tesu idha buddhasāvakā adhippetā.
એત્થ ચ ‘‘સીહાનંવા’’તિ ઇમિના થેરાનં સીહસમાનવુત્તિતાદસ્સનેન અત્તનો પટિપક્ખેહિ અનભિભવનીયતં, તે ચ અભિભુય્ય પવત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘સીહાનંવ નદન્તાનં…પે॰… ગાથા’’તિ ઇમિના થેરગાથાનં સીહનાદસદિસતાદસ્સનેન તાસં પરવાદેહિ અનભિભવનીયતં, તે ચ અભિભવિત્વા પવત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘ભાવિતત્તાન’’ન્તિ ઇમિના તદુભયસ્સ કારણં વિભાવેતિ. ભાવિતત્તભાવેન થેરા ઇધ સીહસદિસા વુત્તા, તેસઞ્ચ ગાથા સીહનાદસદિસિયો. ‘‘અત્થૂપનાયિકા’’તિ ઇમિના અભિભવને પયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ થેરાનં પટિપક્ખો નામ સંકિલેસધમ્મો, તદભિભવો તદઙ્ગિવિક્ખમ્ભનપ્પહાનેહિ સદ્ધિં સમુચ્છેદપ્પહાનં. તસ્મિં સતિ પટિપસ્સદ્ધીપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનઞ્ચ સિદ્ધમેવ હોતિ, યતો તે ભાવિતત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. મગ્ગક્ખણે હિ અરિયા અપ્પમાદભાવનં ભાવેન્તિ નામ, અગ્ગફલક્ખણતો પટ્ઠાય ભાવિતત્તા નામાતિ વુત્તોવાયમત્થો.
Ettha ca ‘‘sīhānaṃvā’’ti iminā therānaṃ sīhasamānavuttitādassanena attano paṭipakkhehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhuyya pavattiṃ dasseti. ‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… gāthā’’ti iminā theragāthānaṃ sīhanādasadisatādassanena tāsaṃ paravādehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhavitvā pavattiṃ dasseti. ‘‘Bhāvitattāna’’nti iminā tadubhayassa kāraṇaṃ vibhāveti. Bhāvitattabhāvena therā idha sīhasadisā vuttā, tesañca gāthā sīhanādasadisiyo. ‘‘Atthūpanāyikā’’ti iminā abhibhavane payojanaṃ dasseti. Tattha therānaṃ paṭipakkho nāma saṃkilesadhammo, tadabhibhavo tadaṅgivikkhambhanappahānehi saddhiṃ samucchedappahānaṃ. Tasmiṃ sati paṭipassaddhīppahānaṃ nissaraṇappahānañca siddhameva hoti, yato te bhāvitattāti vuccanti. Maggakkhaṇe hi ariyā appamādabhāvanaṃ bhāventi nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya bhāvitattā nāmāti vuttovāyamattho.
તેસુ તદઙ્ગપ્પહાનેન નેસં સીલસમ્પદા દસ્સિતા, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન સમાધિસમ્પદા, સમુચ્છેદપ્પહાનેન પઞ્ઞાસમ્પદા, ઇતરેન તાસં ફલં દસ્સિતં. સીલેન ચ તેસં પટિપત્તિયા આદિકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં’’ (સં॰ નિ॰ ૫.૩૬૯), ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય’’ (સં॰ નિ॰ ૧.૨૩; વિસુદ્ધિ॰ ૧.૧), ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણ’’ન્તિ (ધ॰ પ॰ ૧૮૩; દી॰ નિ॰ ૨.૯૦) ચ વચનતો સીલં પટિપત્તિયા આદિકલ્યાણંવ અવિપ્પટિસારાદિગુણાવહત્તા. સમાધિના મજ્ઝેકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘ચિત્તં ભાવયં’’, ‘‘કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ ચ વચનતો સમાધિપટિપત્તિયા મજ્ઝેકલ્યાણોવ, ઇદ્ધિવિધાદિગુણાવહત્તા. પઞ્ઞાય પરિયોસાનકલ્યાણતા દસ્સિતા, ‘‘સચિત્તપરિયોદપનં’’ (ધ॰ પ॰ ૧૮૩; દી॰ નિ॰ ૨.૯૦), ‘‘પઞ્ઞં ભાવય’’ન્તિ (સં॰ નિ॰ ૧.૨૩; વિસુદ્ધિ॰ ૧.૧) ચ વચનતો પઞ્ઞા પટિપત્તિયા પરિયોસાનંવ, પઞ્ઞુત્તરતો કુસલાનં ધમ્માનં સાવ કલ્યાણા ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિભાવાવહત્તા.
Tesu tadaṅgappahānena nesaṃ sīlasampadā dassitā, vikkhambhanappahānena samādhisampadā, samucchedappahānena paññāsampadā, itarena tāsaṃ phalaṃ dassitaṃ. Sīlena ca tesaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇatā dassitā, ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ’’ (saṃ. ni. 5.369), ‘‘sīle patiṭṭhāya’’ (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1), ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) ca vacanato sīlaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇaṃva avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā dassitā, ‘‘cittaṃ bhāvayaṃ’’, ‘‘kusalassa upasampadā’’ti ca vacanato samādhipaṭipattiyā majjhekalyāṇova, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya pariyosānakalyāṇatā dassitā, ‘‘sacittapariyodapanaṃ’’ (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90), ‘‘paññaṃ bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1) ca vacanato paññā paṭipattiyā pariyosānaṃva, paññuttarato kusalānaṃ dhammānaṃ sāva kalyāṇā iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahattā.
‘‘સેલો યથા એકઘનો, વાતેન ન સમીરતિ; (મહાવ॰ ૨૪૪);
‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati; (Mahāva. 244);
એવં નિન્દાપસંસાસુ, ન સમિઞ્જન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. (ધ॰ પ॰ ૮૧) –
Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81) –
હિ વુત્તં.
Hi vuttaṃ.
તથા સીલસમ્પદાય તેવિજ્જભાવો દસ્સિતો. સીલસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય તિસ્સો વિજ્જા પાપુણન્તિ. સમાધિસમ્પદાય છળભિઞ્ઞાભાવો. સમાધિસમ્પત્તિઞ્હિ નિસ્સાય છળભિઞ્ઞા પાપુણન્તિ. પઞ્ઞાસમ્પદાય પભિન્નપટિસમ્ભિદાભાવો. પઞ્ઞાસમ્પદઞ્હિ નિસ્સાય ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પાપુણન્તિ. ઇમિના તેસં થેરાનં કેચિ તેવિજ્જા, કેચિ છળભિઞ્ઞા, કેચિ પટિસમ્ભિદાપત્તાતિ અયમત્થો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.
Tathā sīlasampadāya tevijjabhāvo dassito. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇanti. Samādhisampadāya chaḷabhiññābhāvo. Samādhisampattiñhi nissāya chaḷabhiññā pāpuṇanti. Paññāsampadāya pabhinnapaṭisambhidābhāvo. Paññāsampadañhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇanti. Iminā tesaṃ therānaṃ keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidāpattāti ayamattho dassitoti veditabbaṃ.
તથા સીલસમ્પદાય તેસં કામસુખાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ અન્તસ્સ પરિવજ્જનં દસ્સેતિ. સમાધિસમ્પદાય અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતસ્સ, પઞ્ઞાસમ્પદાય મજ્ઝિમાય પટિપદાય સેવનં દસ્સેતિ. તથા સીલસમ્પદાય તેસં વીતિક્કમપ્પહાનં કિલેસાનં દસ્સેતિ. સમાધિસમ્પદાય પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં , પઞ્ઞાસમ્પદાય અનુસયપ્પહાનં દસ્સેતિ. સીલસમ્પદાય વા દુચ્ચરિતસંકિલેસવિસોધનં, સમાધિસમ્પદાય તણ્હાસંકિલેસવિસોધનં, પઞ્ઞાસમ્પદાય દિટ્ઠિસંકિલેસવિસોધનં દસ્સેતિ. તદઙ્ગપ્પહાનેન વા નેસં અપાયસમતિક્કમો દસ્સિતો. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન કામધાતુસમતિક્કમો, સમુચ્છેદપ્પહાનેન સબ્બભવસમતિક્કમો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.
Tathā sīlasampadāya tesaṃ kāmasukhānuyogasaṅkhātassa antassa parivajjanaṃ dasseti. Samādhisampadāya attakilamathānuyogasaṅkhātassa, paññāsampadāya majjhimāya paṭipadāya sevanaṃ dasseti. Tathā sīlasampadāya tesaṃ vītikkamappahānaṃ kilesānaṃ dasseti. Samādhisampadāya pariyuṭṭhānappahānaṃ , paññāsampadāya anusayappahānaṃ dasseti. Sīlasampadāya vā duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ, samādhisampadāya taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāsampadāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ dasseti. Tadaṅgappahānena vā nesaṃ apāyasamatikkamo dassito. Vikkhambhanappahānena kāmadhātusamatikkamo, samucchedappahānena sabbabhavasamatikkamo dassitoti veditabbaṃ.
‘‘ભાવિતત્તાન’’ન્તિ વા એત્થ સીલભાવના, ચિત્તભાવના પઞ્ઞાભાવનાતિ તિસ્સો ભાવના વેદિતબ્બા કાયભાવનાય તદન્તોગધત્તા. સીલભાવના ચ પટિપત્તિયા આદીતિ સબ્બં પુરિમસદિસં . યથા પન સીહનાદં પરે મિગગણા ન સહન્તિ, કુતો અભિભવે, અઞ્ઞદત્થુ સીહનાદોવ તે અભિભવતિ એવમેવ અઞ્ઞતિત્થિયવાદા થેરાનં વાદે ન સહન્તિ, કુતો અભિભવે, અઞ્ઞદત્થુ થેરવાદાવ તે અભિભવન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ॰ પ॰ ૨૭૭-૨૭૯) ‘‘નિબ્બાનધાતૂ’’તિ ચ પવત્તનતો. ન હિ ધમ્મતો સક્કા કેનચિ અઞ્ઞથા કાતું અપ્પટિવત્તનીયતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આવિભવિસ્સતિ. એવમેત્થ સઙ્ખેપેનેવ પઠમગાથાય અત્થવિભાવના વેદિતબ્બા.
‘‘Bhāvitattāna’’nti vā ettha sīlabhāvanā, cittabhāvanā paññābhāvanāti tisso bhāvanā veditabbā kāyabhāvanāya tadantogadhattā. Sīlabhāvanā ca paṭipattiyā ādīti sabbaṃ purimasadisaṃ . Yathā pana sīhanādaṃ pare migagaṇā na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu sīhanādova te abhibhavati evameva aññatitthiyavādā therānaṃ vāde na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu theravādāva te abhibhavanti. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279) ‘‘nibbānadhātū’’ti ca pavattanato. Na hi dhammato sakkā kenaci aññathā kātuṃ appaṭivattanīyato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvibhavissati. Evamettha saṅkhepeneva paṭhamagāthāya atthavibhāvanā veditabbā.
દુતિયગાથાયં પન અયં સમ્બન્ધદસ્સનમુખેન અત્થવિભાવના. તત્થ યેસં થેરાનં ગાથા સાવેતુકામો, તે સાધારણવસેન નામતો ગોત્તતો ગુણતો ચ કિત્તેતું ‘‘યથાનામા’’તિઆદિ વુત્તં. અસાધારણતો પન તત્થ તત્થ ગાથાસ્વેવ આવિભવિસ્સતિ. તત્થ યથાનામાતિ યંયંનામા, સુભૂતિ મહાકોટ્ઠિકોતિઆદિના નયેન નામધેય્યેન પઞ્ઞાતાતિ અત્થો. યથાગોત્તાતિ યંયંગોત્તા, ગોતમો કસ્સપોતિઆદિના નયેન કુલપદેસેન યાય યાય જાતિયા પઞ્ઞાતાતિ અત્થો. યથાધમ્મવિહારિનોતિ યાદિસધમ્મવિહારિનો, પરિયત્તિપરમતાયં અટ્ઠત્વા યથાનુરૂપં સમાપત્તિવિહારિનો હુત્વા વિહરિંસૂતિ અત્થો. અથ વા યથાધમ્મવિહારિનોતિ યથાધમ્મા વિહારિનો ચ, યાદિસસીલાદિધમ્મા દિબ્બવિહારાદીસુ અભિણ્હસો વિહરમાના યાદિસવિહારા ચાતિ અત્થો. યથાધિમુત્તાતિ યાદિસઅધિમુત્તિકા સદ્ધાધિમુત્તિપઞ્ઞાધિમુત્તીસુ યંયંઅધિમુત્તિકા સુઞ્ઞતમુખાદીસુ વા યથા યથા નિબ્બાનં અધિમુત્તાતિ યથાધિમુત્તા. ‘‘નિબ્બાનં અધિમુત્તાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા’’તિ (ધ॰ પ॰ ૨૨૬) હિ વુત્તં. ઉભયઞ્ચેતં પુબ્બભાગવસેન વેદિતબ્બં. અરહત્તપ્પત્તિતો પુબ્બેયેવ હિ યથાવુત્તમધિમુચ્ચનં, ન પરતો. તેનાહ ભગવા –
Dutiyagāthāyaṃ pana ayaṃ sambandhadassanamukhena atthavibhāvanā. Tattha yesaṃ therānaṃ gāthā sāvetukāmo, te sādhāraṇavasena nāmato gottato guṇato ca kittetuṃ ‘‘yathānāmā’’tiādi vuttaṃ. Asādhāraṇato pana tattha tattha gāthāsveva āvibhavissati. Tattha yathānāmāti yaṃyaṃnāmā, subhūti mahākoṭṭhikotiādinā nayena nāmadheyyena paññātāti attho. Yathāgottāti yaṃyaṃgottā, gotamo kassapotiādinā nayena kulapadesena yāya yāya jātiyā paññātāti attho. Yathādhammavihārinoti yādisadhammavihārino, pariyattiparamatāyaṃ aṭṭhatvā yathānurūpaṃ samāpattivihārino hutvā vihariṃsūti attho. Atha vā yathādhammavihārinoti yathādhammā vihārino ca, yādisasīlādidhammā dibbavihārādīsu abhiṇhaso viharamānā yādisavihārā cāti attho. Yathādhimuttāti yādisaadhimuttikā saddhādhimuttipaññādhimuttīsu yaṃyaṃadhimuttikā suññatamukhādīsu vā yathā yathā nibbānaṃ adhimuttāti yathādhimuttā. ‘‘Nibbānaṃ adhimuttānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā’’ti (dha. pa. 226) hi vuttaṃ. Ubhayañcetaṃ pubbabhāgavasena veditabbaṃ. Arahattappattito pubbeyeva hi yathāvuttamadhimuccanaṃ, na parato. Tenāha bhagavā –
‘‘અસ્સદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ, સન્ધિચ્છેદો ચ યો નરો’’તિઆદિ. (ધ॰ પ॰ ૯૭).
‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro’’tiādi. (dha. pa. 97).
‘‘યથાવિમુત્તા’’તિ વા પાઠો, પઞ્ઞાવિમુત્તિઉભતોભાગવિમુત્તીસુ યંયંવિમુત્તિકાતિ અત્થો. સપ્પઞ્ઞાતિ તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાય પારિહારિકપઞ્ઞાય ભાવનાપઞ્ઞાય ચાતિ તિવિધાયપિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞવન્તો. વિહરિંસૂતિ તાય એવ સપ્પઞ્ઞતાય યથાલદ્ધેન ફાસુવિહારેનેવ વસિંસુ. અતન્દિતાતિ અનલસા, અત્તહિતપટિપત્તિયં યથાબલં પરહિતપટિપત્તિયઞ્ચ ઉટ્ઠાનવન્તોતિ અત્થો.
‘‘Yathāvimuttā’’ti vā pāṭho, paññāvimuttiubhatobhāgavimuttīsu yaṃyaṃvimuttikāti attho. Sappaññāti tihetukapaṭisandhipaññāya pārihārikapaññāya bhāvanāpaññāya cāti tividhāyapi paññāya paññavanto. Vihariṃsūti tāya eva sappaññatāya yathāladdhena phāsuvihāreneva vasiṃsu. Atanditāti analasā, attahitapaṭipattiyaṃ yathābalaṃ parahitapaṭipattiyañca uṭṭhānavantoti attho.
એત્થ ચ પન નામગોત્તગ્ગહણેન તેસં થેરાનં પકાસપઞ્ઞાતભાવં દસ્સેતિ. ધમ્મવિહારગ્ગહણેન સીલસમ્પદં સમાધિસમ્પદઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના પઞ્ઞાસમ્પદં . ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના સીલસમ્પદાદીનં કારણભૂતં વીરિયસમ્પદં દસ્સેતિ. ‘‘યથાનામા’’તિ ઇમિના તેસં પકાસનનામતં દસ્સેતિ. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇમિના સદ્ધાનુસારીધમ્માનુસારીગોત્તસમ્પત્તિસમુદાગમં, ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિઆદિના સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનં સમ્પત્તિસમુદાગમં, ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના એવં અત્તહિતસમ્પત્તિયં ઠિતાનં પરહિતપટિપત્તિં દસ્સેતિ.
Ettha ca pana nāmagottaggahaṇena tesaṃ therānaṃ pakāsapaññātabhāvaṃ dasseti. Dhammavihāraggahaṇena sīlasampadaṃ samādhisampadañca dasseti. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññāsampadaṃ . ‘‘Atanditā’’ti iminā sīlasampadādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ vīriyasampadaṃ dasseti. ‘‘Yathānāmā’’ti iminā tesaṃ pakāsananāmataṃ dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti iminā saddhānusārīdhammānusārīgottasampattisamudāgamaṃ, ‘‘yathādhammavihārino’’tiādinā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaṃ sampattisamudāgamaṃ, ‘‘atanditā’’ti iminā evaṃ attahitasampattiyaṃ ṭhitānaṃ parahitapaṭipattiṃ dasseti.
અથ વા ‘‘યથાનામા’’તિ ઇદં તેસં થેરાનં ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યદસ્સનં સમઞ્ઞામત્તકિત્તનતો. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇદં કુલપુત્તભાવદસ્સનં કુલાપદેસ કિત્તનતો. તેન નેસં સદ્ધાપબ્બજિતભાવં દસ્સેતિ . ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇદં ચરણસમ્પત્તિદસ્સનં સીલસંવરાદીહિ સમઙ્ગીભાવદીપનતો . ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇદં નેસં વિજ્જાસમ્પત્તિદસ્સનં આસવક્ખયપરિયોસાનાય ઞાણસમ્પત્તિયા અધિગમપરિદીપનતો. ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇદં વિજ્જાચરણસમ્પત્તીનં અધિગમૂપાયદસ્સનં. ‘‘યથાનામા’’તિ વા ઇમિના તેસં પકાસનનામતંયેવ દસ્સેતિ. ‘‘યથાગોત્તા’’તિ પન ઇમિના પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ સમ્માઅપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે ચ અકતપુઞ્ઞસ્સ સદ્ધાનુસારીધમ્માનુસારિનો ગોત્તસમ્પત્તિસમુદાગમો સમ્ભવતિ. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇમિના તેસં પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં દસ્સેતિ. ન હિ અપ્પતિરૂપે દેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તાદિસા ગુણવિસેસા સમ્ભવન્તિ. ‘‘યથાધિમુત્તા’’તિ ઇમિના સદ્ધમ્મસવનસમ્પદાસમાયોગં દસ્સેતિ. ન હિ પરતોઘોસેન વિના સાવકાનં સચ્ચસમ્પટિવેધો સમ્ભવતિ. ‘‘સપ્પઞ્ઞા અતન્દિતા’’તિ ઇમિના યથાવુત્તસ્સ ગુણવિસેસસ્સ અબ્યભિચારિહેતું દસ્સેતિ ઞાયારમ્ભદસ્સનતો.
Atha vā ‘‘yathānāmā’’ti idaṃ tesaṃ therānaṃ garūhi gahitanāmadheyyadassanaṃ samaññāmattakittanato. ‘‘Yathāgottā’’ti idaṃ kulaputtabhāvadassanaṃ kulāpadesa kittanato. Tena nesaṃ saddhāpabbajitabhāvaṃ dasseti . ‘‘Yathādhammavihārino’’ti idaṃ caraṇasampattidassanaṃ sīlasaṃvarādīhi samaṅgībhāvadīpanato . ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti idaṃ nesaṃ vijjāsampattidassanaṃ āsavakkhayapariyosānāya ñāṇasampattiyā adhigamaparidīpanato. ‘‘Atanditā’’ti idaṃ vijjācaraṇasampattīnaṃ adhigamūpāyadassanaṃ. ‘‘Yathānāmā’’ti vā iminā tesaṃ pakāsananāmataṃyeva dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti pana iminā pacchimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi sammāappaṇihitattano pubbe ca akatapuññassa saddhānusārīdhammānusārino gottasampattisamudāgamo sambhavati. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā tesaṃ purimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi appatirūpe dese vasato sappurisūpanissayarahitassa ca tādisā guṇavisesā sambhavanti. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā saddhammasavanasampadāsamāyogaṃ dasseti. Na hi paratoghosena vinā sāvakānaṃ saccasampaṭivedho sambhavati. ‘‘Sappaññā atanditā’’ti iminā yathāvuttassa guṇavisesassa abyabhicārihetuṃ dasseti ñāyārambhadassanato.
અપરો નયો – ‘‘યથાગોત્તા’’તિ એત્થ ગોત્તકિત્તનેન તેસં થેરાનં યોનિસોમનસિકારસમ્પદં દસ્સેતિ યથાવુત્તગોત્તસમ્પન્નસ્સ યોનિસોમનસિકારસમ્ભવતો. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ એત્થ ધમ્મવિહારગ્ગહણેન સદ્ધમ્મસવનસમ્પદં દસ્સેતિ સદ્ધમ્મસવનેન વિના તદભાવતો. ‘‘યથાધિમુત્તા’’તિ ઇમિના મત્થકપ્પત્તં ધમ્માનુધમ્મપટિપદં દસ્સેતિ. ‘‘સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના સબ્બત્થ સમ્પજાનકારિતં. ‘‘અતન્દિતા’’તિ ઇમિના વુત્તનયેન અત્તહિતસમ્પત્તિં પરિપૂરેત્વા ઠિતાનં પરેસં હિતસુખાવહાય પટિપત્તિયં અકિલાસુભાવં દસ્સેતિ. તથા ‘‘યથાગોત્તા’’તિ ઇમિના નેસં સરણગમનસમ્પદા દસ્સિતા સદ્ધાનુસારીગોત્તકિત્તનતો. ‘‘યથાધમ્મવિહારિનો’’તિ ઇમિના સીલક્ખન્ધપુબ્બઙ્ગમો સમાધિક્ખન્ધો દસ્સિતો. ‘‘યથાધિમુત્તા સપ્પઞ્ઞા’’તિ ઇમિના પઞ્ઞક્ખન્ધાદયો. સરણગમનઞ્ચ સાવકગુણાનં આદિ, સમાધિ મજ્ઝે, પઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનદસ્સનેન સબ્બેપિ સાવકગુણા દસ્સિતા હોન્તિ.
Aparo nayo – ‘‘yathāgottā’’ti ettha gottakittanena tesaṃ therānaṃ yonisomanasikārasampadaṃ dasseti yathāvuttagottasampannassa yonisomanasikārasambhavato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti ettha dhammavihāraggahaṇena saddhammasavanasampadaṃ dasseti saddhammasavanena vinā tadabhāvato. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā matthakappattaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ dasseti. ‘‘Sappaññā’’ti iminā sabbattha sampajānakāritaṃ. ‘‘Atanditā’’ti iminā vuttanayena attahitasampattiṃ paripūretvā ṭhitānaṃ paresaṃ hitasukhāvahāya paṭipattiyaṃ akilāsubhāvaṃ dasseti. Tathā ‘‘yathāgottā’’ti iminā nesaṃ saraṇagamanasampadā dassitā saddhānusārīgottakittanato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññakkhandhādayo. Saraṇagamanañca sāvakaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti ādimajjhapariyosānadassanena sabbepi sāvakaguṇā dassitā honti.
ઈદિસી પન ગુણવિભૂતિ યાય સમ્માપટિપત્તિયા તેહિ અધિગતા, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ તત્થ વિપસ્સિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલપબ્બતાદીસુ વિવિત્તસેનાસનેસુ. તત્થ તત્થાતિ વા તસ્મિં તસ્મિં ઉદાનાદિકાલે. વિપસ્સિત્વાતિ સમ્પસ્સિત્વા. નામરૂપવવત્થાપનપચ્ચયપરિગ્ગહેહિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયો સમ્પાદેત્વા કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન પઞ્ચમં વિસુદ્ધિં અધિગન્ત્વા પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા મત્થકં પાપનવસેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ફુસિત્વાતિ પત્વા સચ્છિકત્વા. અચ્ચુતં પદન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ સયં અચવનધમ્મત્તા અધિગતાનં અચ્ચુતિહેતુભાવતો ચ નત્થિ એત્થ ચુતીતિ ‘‘અચ્ચુતં’’. સઙ્ખતધમ્મેહિ અસમ્મિસ્સભાવતાય તદત્થિકેહિ પટિપજ્જિતબ્બતાય ચ ‘‘પદ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. કતન્તન્તિ કતસ્સ અન્તં. યો હિ તેહિ અધિગતો અરિયમગ્ગો, સો અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉપ્પાદિતત્તા કતો નામ. તસ્સ પન પરિયોસાનભૂતં ફલં કતન્તોતિ અધિપ્પેતં. તં કતન્તં અગ્ગફલં. અથ વા પચ્ચયેહિ કતત્તા નિપ્ફાદિતત્તા કતા નામ સઙ્ખતધમ્મા, તન્નિસ્સરણભાવતો કતન્તો નિબ્બાનં. તં કતન્તં. પચ્ચવેક્ખન્તાતિ ‘‘અધિગતં વત મયા અરિયમગ્ગાધિગમેન ઇદં અરિયફલં, અધિગતા અસઙ્ખતા ધાતૂ’’તિ અરિયફલનિબ્બાનાનિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનેન પટિપત્તિં અવેક્ખમાના. અથ વા સચ્ચસમ્પટિવેધવસેન યં અરિયેન કરણીયં પરિઞ્ઞાદિસોળસવિધં કિચ્ચં અગ્ગફલે ઠિતેન નિપ્ફાદિતત્તા પરિયોસાપિતત્તા કતં નામ, એવં કતં તં પચ્ચવેક્ખન્તા. એતેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણં દસ્સિતં. પુરિમનયેન પન ઇતરપચ્ચવેક્ખણાનીતિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ.
Īdisī pana guṇavibhūti yāya sammāpaṭipattiyā tehi adhigatā, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha tattha vipassitvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu tesu araññarukkhamūlapabbatādīsu vivittasenāsanesu. Tattha tatthāti vā tasmiṃ tasmiṃ udānādikāle. Vipassitvāti sampassitvā. Nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahehi diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo sampādetvā kalāpasammasanādikkamena pañcamaṃ visuddhiṃ adhigantvā paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyā matthakaṃ pāpanavasena vipassanaṃ ussukkāpetvā phusitvāti patvā sacchikatvā. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tañhi sayaṃ acavanadhammattā adhigatānaṃ accutihetubhāvato ca natthi ettha cutīti ‘‘accutaṃ’’. Saṅkhatadhammehi asammissabhāvatāya tadatthikehi paṭipajjitabbatāya ca ‘‘pada’’nti ca vuccati. Katantanti katassa antaṃ. Yo hi tehi adhigato ariyamaggo, so attano paccayehi uppāditattā kato nāma. Tassa pana pariyosānabhūtaṃ phalaṃ katantoti adhippetaṃ. Taṃ katantaṃ aggaphalaṃ. Atha vā paccayehi katattā nipphāditattā katā nāma saṅkhatadhammā, tannissaraṇabhāvato katanto nibbānaṃ. Taṃ katantaṃ. Paccavekkhantāti ‘‘adhigataṃ vata mayā ariyamaggādhigamena idaṃ ariyaphalaṃ, adhigatā asaṅkhatā dhātū’’ti ariyaphalanibbānāni vimuttiñāṇadassanena paṭipattiṃ avekkhamānā. Atha vā saccasampaṭivedhavasena yaṃ ariyena karaṇīyaṃ pariññādisoḷasavidhaṃ kiccaṃ aggaphale ṭhitena nipphāditattā pariyosāpitattā kataṃ nāma, evaṃ kataṃ taṃ paccavekkhantā. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ dassitaṃ. Purimanayena pana itarapaccavekkhaṇānīti ekūnavīsati paccavekkhaṇāni dassitāni honti.
ઇમમત્થન્તિ એત્થ ઇમન્તિ સકલો થેરથેરીગાથાનં અત્થો અત્તનો ઇતરેસઞ્ચ તત્થ સન્નિપતિતાનં ધમ્મસઙ્ગાહકમહાથેરાનં બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનતાય આસન્નો પચ્ચક્ખોતિ ચ કત્વા વુત્તં. અત્થન્તિ ‘‘છન્ના મે કુટિકા’’તિઆદીહિ ગાથાહિ વુચ્ચમાનં અત્તૂપનાયિકં પરૂપનાયિકં લોકિયલોકુત્તરપટિસંયુત્તં અત્થં. અભાસિસુન્તિ ગાથાબન્ધવસેન કથેસું, તંદીપનિયો ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાના તેસં ભાવિતત્તાનં ગાથા અત્તૂપનાયિકા સુણાથાતિ યોજના. તે ચ મહાથેરા એવં કથેન્તા અત્તનો સમ્માપટિપત્તિપકાસનીહિ ગાથાહિ સાસનસ્સ એકન્તનિય્યાનિકવિભાવનેન પરેપિ તત્થ સમ્માપટિપત્તિયં નિયોજેન્તીતિ એતમત્થં દીપેતિ આયસ્મા ધમ્મભણ્ડાગારિકો, તથા દીપેન્તો ચ ઇમાહિ ગાથાહિ તેસં થોમનં તાસઞ્ચ તેસં વચનસ્સ નિદાનભાવેન ઠપનં ઠાનગતમેવાતિ દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં.
Imamatthanti ettha imanti sakalo theratherīgāthānaṃ attho attano itaresañca tattha sannipatitānaṃ dhammasaṅgāhakamahātherānaṃ buddhiyaṃ viparivattamānatāya āsanno paccakkhoti ca katvā vuttaṃ. Atthanti ‘‘channā me kuṭikā’’tiādīhi gāthāhi vuccamānaṃ attūpanāyikaṃ parūpanāyikaṃ lokiyalokuttarapaṭisaṃyuttaṃ atthaṃ. Abhāsisunti gāthābandhavasena kathesuṃ, taṃdīpaniyo idāni mayā vuccamānā tesaṃ bhāvitattānaṃ gāthā attūpanāyikā suṇāthāti yojanā. Te ca mahātherā evaṃ kathentā attano sammāpaṭipattipakāsanīhi gāthāhi sāsanassa ekantaniyyānikavibhāvanena parepi tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojentīti etamatthaṃ dīpeti āyasmā dhammabhaṇḍāgāriko, tathā dīpento ca imāhi gāthāhi tesaṃ thomanaṃ tāsañca tesaṃ vacanassa nidānabhāvena ṭhapanaṃ ṭhānagatamevāti dassetīti daṭṭhabbaṃ.
નિદાનગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
Nidānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
