Only Dharma. Since 1992
Library / Tipiṭaka / তিপিটক • Tipiṭaka / থেরগাথা-অট্ঠকথা • Theragāthā-aṭṭhakathā

নিদানগাথাৰণ্ণনা

Nidānagāthāvaṇṇanā

এৰং পরিচ্ছিন্নপরিমাণাসু পনেতাসু থেরগাথা আদি। তত্থাপি –

Evaṃ paricchinnaparimāṇāsu panetāsu theragāthā ādi. Tatthāpi –

‘‘সীহানংৰ নদন্তানং, দাঠীনং গিরিগব্ভরে।

‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare;

সুণাথ ভাৰিতত্তানং, গাথা অত্থূপনাযিকা’’তি॥

Suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikā’’ti.

অযং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে আযস্মতা আনন্দেন তেসং থেরানং থোমনত্থং ভাসিতা গাথা আদি। তত্থ সীহানন্তি সীহসদ্দো ‘‘সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৪.৩৩) মিগরাজে আগতো। ‘‘অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৫.৩৪) পঞ্ঞত্তিযং। ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু (অ॰ নি॰ ৫.৯৯; ১০.২১) তথাগতে। তত্থ যথা তথাগতে সদিসকপ্পনায আগতো, এৰং ইধাপি সদিসকপ্পনাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো, তস্মা সীহানংৰাতি সীহানং ইৰ। সন্ধিৰসেন সরলোপো ‘‘এৰংস তে’’তিআদীসু (ম॰ নি॰ ১.২২) ৰিয। তত্থ ইৰাতি নিপাতপদং। সুণাথাতি আখ্যাতপদং। ইতরানি নামপদানি। সীহানংৰাতি চ সম্বন্ধে সামিৰচনং। কামঞ্চেত্থ সম্বন্ধী সরূপতো ন ৰুত্তো, অত্থতো পন ৰুত্তোৰ হোতি। যথা হি ‘‘ওট্ঠস্সেৰ মুখং এতস্সা’’তি ৰুত্তে ওট্ঠস্স মুখং ৰিয মুখং এতস্সাতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি, এৰমিধাপি ‘‘সীহানংৰা’’তি ৰুত্তে সীহানং নাদো ৰিযাতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি। তত্থ মুখসদ্দসন্নিধানং হোতীতি চে, ইধাপি ‘‘নদন্তান’’ন্তি পদসন্নিধানতো, তস্মা সীহানংৰাতি নিদস্সনৰচনং। নদন্তানন্তি তস্স নিদস্সিতব্বেন সম্বন্ধদস্সনং। দাঠীনন্তি তব্বিসেসনং। গিরিগব্ভরেতি তস্স পৰত্তিট্ঠানদস্সনং। সুণাথাতি সৰনে নিযোজনং। ভাৰিতত্তানন্তি সোতব্বস্স পভৰদস্সনং। গাথাতি সোতব্বৰত্থুদস্সনং। অত্থুপনাযিকাতি তব্বিসেসনং। কামঞ্চেত্থ ‘‘সীহানং নদন্তানং দাঠীন’’ন্তি পুল্লিঙ্গৰসেন আগতং, লিঙ্গং পন পরিৰত্তেত্ৰা ‘‘সীহীন’’ন্তিআদিনা ইত্থিলিঙ্গৰসেনাপি অত্থো ৰেদিতব্বো। একসেসৰসেন ৰা সীহা চ সীহিযো চ সীহা, তেসং সীহানন্তিআদিনা সাধারণা হেতা তিস্সো নিদানগাথা থেরগাথানং থেরীগাথানঞ্চাতি।

Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle āyasmatā ānandena tesaṃ therānaṃ thomanatthaṃ bhāsitā gāthā ādi. Tattha sīhānanti sīhasaddo ‘‘sīho, bhikkhave, migarājā’’tiādīsu (a. ni. 4.33) migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu (a. ni. 5.34) paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu (a. ni. 5.99; 10.21) tathāgate. Tattha yathā tathāgate sadisakappanāya āgato, evaṃ idhāpi sadisakappanāvaseneva veditabbo, tasmā sīhānaṃvāti sīhānaṃ iva. Sandhivasena saralopo ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.22) viya. Tattha ivāti nipātapadaṃ. Suṇāthāti ākhyātapadaṃ. Itarāni nāmapadāni. Sīhānaṃvāti ca sambandhe sāmivacanaṃ. Kāmañcettha sambandhī sarūpato na vutto, atthato pana vuttova hoti. Yathā hi ‘‘oṭṭhasseva mukhaṃ etassā’’ti vutte oṭṭhassa mukhaṃ viya mukhaṃ etassāti ayamattho vutto eva hoti, evamidhāpi ‘‘sīhānaṃvā’’ti vutte sīhānaṃ nādo viyāti ayamattho vutto eva hoti. Tattha mukhasaddasannidhānaṃ hotīti ce, idhāpi ‘‘nadantāna’’nti padasannidhānato, tasmā sīhānaṃvāti nidassanavacanaṃ. Nadantānanti tassa nidassitabbena sambandhadassanaṃ. Dāṭhīnanti tabbisesanaṃ. Girigabbhareti tassa pavattiṭṭhānadassanaṃ. Suṇāthāti savane niyojanaṃ. Bhāvitattānanti sotabbassa pabhavadassanaṃ. Gāthāti sotabbavatthudassanaṃ. Atthupanāyikāti tabbisesanaṃ. Kāmañcettha ‘‘sīhānaṃ nadantānaṃ dāṭhīna’’nti pulliṅgavasena āgataṃ, liṅgaṃ pana parivattetvā ‘‘sīhīna’’ntiādinā itthiliṅgavasenāpi attho veditabbo. Ekasesavasena vā sīhā ca sīhiyo ca sīhā, tesaṃ sīhānantiādinā sādhāraṇā hetā tisso nidānagāthā theragāthānaṃ therīgāthānañcāti.

তত্থ সহনতো হননতো চ সীহো। যথা হি সীহস্স মিগরঞ্ঞো বলৰিসেসযোগতো সরভমিগমত্তৰরৰারণাদিতোপি পরিস্সযো নাম নত্থি, ৰাতাতপাদিপরিস্সযম্পি সো সহতিযেৰ, গোচরায পক্কমন্তোপি তেজুস্সদতায মত্তগন্ধহত্থিৰনমহিংসাদিকে সমাগন্ত্ৰা অভীরূ অছম্ভী অভিভৰতি, অভিভৰন্তো চ তে অঞ্ঞদত্থু হন্ত্ৰা তত্থ মুদুমংসানি ভক্খযিত্ৰা সুখেনেৰ ৰিহরতি, এৰমেতেপি মহাথেরা অরিযবলৰিসেসযোগেন সব্বেসম্পি পরিস্সযানং সহনতো, রাগাদিসংকিলেসবলস্স অভিভৰিত্ৰা হননতো পজহনতো তেজুস্সদভাৰেন কুতোচিপি অভীরূ অছম্ভী ঝানাদিসুখেন ৰিহরন্তীতি সহনতো হননতো চ সীহা ৰিযাতি সীহা। সদ্দত্থতো পন যথা কন্তনত্থেন আদিঅন্তৰিপল্লাসতো তক্কং ৰুচ্চতি, এৰং হিংসনট্ঠেন সীহো ৰেদিতব্বো। তথা সহনট্ঠেন। পিসোদরাদিপক্খেপেন নিরুত্তিনযেন পন ৰুচ্চমানে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি।

Tattha sahanato hananato ca sīho. Yathā hi sīhassa migarañño balavisesayogato sarabhamigamattavaravāraṇāditopi parissayo nāma natthi, vātātapādiparissayampi so sahatiyeva, gocarāya pakkamantopi tejussadatāya mattagandhahatthivanamahiṃsādike samāgantvā abhīrū achambhī abhibhavati, abhibhavanto ca te aññadatthu hantvā tattha mudumaṃsāni bhakkhayitvā sukheneva viharati, evametepi mahātherā ariyabalavisesayogena sabbesampi parissayānaṃ sahanato, rāgādisaṃkilesabalassa abhibhavitvā hananato pajahanato tejussadabhāvena kutocipi abhīrū achambhī jhānādisukhena viharantīti sahanato hananato ca sīhā viyāti sīhā. Saddatthato pana yathā kantanatthena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhena sīho veditabbo. Tathā sahanaṭṭhena. Pisodarādipakkhepena niruttinayena pana vuccamāne vattabbameva natthi.

অথ ৰা যথা মিগরাজা কেসরসীহো অত্তনো তেজুস্সদতায একচারী ৰিহরতি, ন কঞ্চি সহাযং পচ্চাসীসতি, এৰমেতেপি তেজুস্সদতায ৰিৰেকাভিরতিযা চ একচারিনোতি একচরিযট্ঠেনপি সীহা ৰিযাতি সীহা, তেনাহ – ভগৰা ‘‘সীহংৰেকচরং নাগ’’ন্তি (সং॰ নি॰ ১.৩০; সু॰ নি॰ ১৬৮)।

Atha vā yathā migarājā kesarasīho attano tejussadatāya ekacārī viharati, na kañci sahāyaṃ paccāsīsati, evametepi tejussadatāya vivekābhiratiyā ca ekacārinoti ekacariyaṭṭhenapi sīhā viyāti sīhā, tenāha – bhagavā ‘‘sīhaṃvekacaraṃ nāga’’nti (saṃ. ni. 1.30; su. ni. 168).

অথ ৰা অসন্তাসনজৰপরক্কমাদিৰিসেসযোগতো সীহা ৰিযাতি সীহা, এতে মহাথেরা। ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

Atha vā asantāsanajavaparakkamādivisesayogato sīhā viyāti sīhā, ete mahātherā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি, কতমেৰ দ্ৰে? ভিক্খু চ খীণাসৰো সীহো চ মিগরাজা’’তি (অ॰ নি॰ ২.৬০)।

‘‘Dveme, bhikkhave, asaniyā phalantiyā na santasanti, katameva dve? Bhikkhu ca khīṇāsavo sīho ca migarājā’’ti (a. ni. 2.60).

জৰোপি সীহস্স অঞ্ঞেহি অসাধারণো, তথা পরক্কমো। তথা হি সো উসভসতম্পি লঙ্ঘিত্ৰা ৰনমহিংসাদীসু নিপততি, পোতকোপি সমানো পভিন্নমদানম্পি মত্তৰরৰারণানং পটিমানং ভিন্দিত্ৰা দন্তকল়ীরংৰ খাদতি। এতেসং পন অরিযমগ্গজৰো ইদ্ধিজৰো চ অঞ্ঞেহি অসাধারণো, সম্মপ্পধানপরক্কমো চ নিরতিসযো। তস্মা সীহানংৰাতি সীহসদিসানং ৰিয। সীহস্স চেত্থ হীনূপমতা দট্ঠব্বা, অচ্চন্তৰিসিট্ঠস্স সহনাদিঅত্থস্স থেরেস্ৰেৰ লব্ভনতো।

Javopi sīhassa aññehi asādhāraṇo, tathā parakkamo. Tathā hi so usabhasatampi laṅghitvā vanamahiṃsādīsu nipatati, potakopi samāno pabhinnamadānampi mattavaravāraṇānaṃ paṭimānaṃ bhinditvā dantakaḷīraṃva khādati. Etesaṃ pana ariyamaggajavo iddhijavo ca aññehi asādhāraṇo, sammappadhānaparakkamo ca niratisayo. Tasmā sīhānaṃvāti sīhasadisānaṃ viya. Sīhassa cettha hīnūpamatā daṭṭhabbā, accantavisiṭṭhassa sahanādiatthassa theresveva labbhanato.

নদন্তানন্তি গজ্জন্তানং। গোচরপরক্কমতুট্ঠিৰেলাদীসু হি যথা সীহা অত্তনো আসযতো নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভিত্ৰা সীহনাদং অভীতনাদং নদন্তি, এৰং এতেপি ৰিসযজ্ঝত্তপচ্চৰেক্খণউদানাদিকালেসু ইমং অভীতনাদং নদিংসু। তেন ৰুত্তং – ‘‘সীহানংৰ নদন্তান’’ন্তি। দাঠীনন্তি দাঠাৰন্তানং। পসট্ঠদাঠীনং, অতিসযদাঠানন্তি ৰা অত্থো। যথা হি সীহা অতিৰিয দল়্হানং তিক্খানঞ্চ চতুন্নং দাঠানং বলেন পটিপক্খং অভিভৰিত্ৰা অত্তনো মনোরথং মত্থকং পূরেন্তি, এৰমেতেপি চতুন্নং অরিযমগ্গদাঠানং বলেন অনাদিমতি সংসারে অনভিভূতপুব্বপটিপক্খং অভিভৰিত্ৰা অত্তনো মনোরথং মত্থকং পাপেসুং। ইধাপি দাঠা ৰিযাতি দাঠাতি সদিসকপ্পনাৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো।

Nadantānanti gajjantānaṃ. Gocaraparakkamatuṭṭhivelādīsu hi yathā sīhā attano āsayato nikkhamitvā vijambhitvā sīhanādaṃ abhītanādaṃ nadanti, evaṃ etepi visayajjhattapaccavekkhaṇaudānādikālesu imaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘sīhānaṃva nadantāna’’nti. Dāṭhīnanti dāṭhāvantānaṃ. Pasaṭṭhadāṭhīnaṃ, atisayadāṭhānanti vā attho. Yathā hi sīhā ativiya daḷhānaṃ tikkhānañca catunnaṃ dāṭhānaṃ balena paṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pūrenti, evametepi catunnaṃ ariyamaggadāṭhānaṃ balena anādimati saṃsāre anabhibhūtapubbapaṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pāpesuṃ. Idhāpi dāṭhā viyāti dāṭhāti sadisakappanāvaseneva attho veditabbo.

গিরিগব্ভরেতি পব্বতগুহাযং, সমীপত্থে ভুম্মৰচনং। ‘‘গিরিগৰ্হরে’’তি কেচি পঠন্তি। পব্বতেসু ৰনগহনে ৰনসণ্ডেতি অত্থো। ইদং পন নেসং ৰিরোচনট্ঠানদস্সনঞ্চেৰ সীহনাদস্স যোগ্যভূমিদস্সনঞ্চ। নদন্তানং গিরিগব্ভরেতি যোজনা। যথা হি সীহা যেভুয্যেন গিরিগব্ভরে অঞ্ঞেহি দুরাসদতায জনৰিৰিত্তে ৰসন্তা অত্তনো দস্সনেন উপ্পজ্জনকস্স খুদ্দকমিগসন্তাসস্স পরিহরণত্থং গোচরগমনে সীহনাদং নদন্তি, এৰমেতেপি অঞ্ঞেহি দুরাসদগিরিগব্ভরসদিসেৰ সুঞ্ঞাগারেৰসন্তা গুণেহি খুদ্দকানং পুথুজ্জনানং তণ্হাদিট্ঠিপরিত্তাসপরিৰজ্জনত্থং ৰক্খমানগাথাসঙ্খাতং অভীতনাদং নদিংসু। তেন ৰুত্তং ‘‘সীহানংৰ নদন্তানং, দাঠীনং গিরিগব্ভরে’’তি।

Girigabbhareti pabbataguhāyaṃ, samīpatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Girigavhare’’ti keci paṭhanti. Pabbatesu vanagahane vanasaṇḍeti attho. Idaṃ pana nesaṃ virocanaṭṭhānadassanañceva sīhanādassa yogyabhūmidassanañca. Nadantānaṃ girigabbhareti yojanā. Yathā hi sīhā yebhuyyena girigabbhare aññehi durāsadatāya janavivitte vasantā attano dassanena uppajjanakassa khuddakamigasantāsassa pariharaṇatthaṃ gocaragamane sīhanādaṃ nadanti, evametepi aññehi durāsadagirigabbharasadiseva suññāgārevasantā guṇehi khuddakānaṃ puthujjanānaṃ taṇhādiṭṭhiparittāsaparivajjanatthaṃ vakkhamānagāthāsaṅkhātaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare’’ti.

সুণাথাতি সৰনাণত্তিকৰচনং, তেন ৰক্খমানানং গাথানং সন্নিপতিতায পরিসায সোতুকামতং উপ্পাদেন্তো সৰনে আদরং জনেতি, উস্সাহং সমুট্ঠাপেন্তো গারৰং বহুমানঞ্চ উপট্ঠপেতি। অথ ৰা ‘‘সীহান’’ন্তিআদীনং পদানং সদিসকপ্পনায ৰিনা মুখ্যৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো। তস্মা দল়্হতিক্খভাৰেন পসট্ঠাতিসযদাঠতায দাঠীনং গিরিগব্ভরে নদন্তানং সীহগজ্জিতং গজ্জন্তানং সীহানং মিগরাজূনং ৰিয তেসং অভীতনাদসদিসা গাথা সুণাথাতি অত্থো। ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা সীহনাদং নদন্তানং সীহানং মিগরাজূনং কুতোচিপি ভযাভাৰতো সো অভীতনাদো তদঞ্ঞমিগসন্তাসকরো, এৰং ভাৰিতত্তানং অপ্পমত্তানং থেরানং সীহনাদসদিসিযো সব্বসো ভযহেতূনং সুপ্পহীনত্তা অভীতনাদভূতা, পমত্তজনসন্তাসকরা গাথা সুণাথা’’তি।

Suṇāthāti savanāṇattikavacanaṃ, tena vakkhamānānaṃ gāthānaṃ sannipatitāya parisāya sotukāmataṃ uppādento savane ādaraṃ janeti, ussāhaṃ samuṭṭhāpento gāravaṃ bahumānañca upaṭṭhapeti. Atha vā ‘‘sīhāna’’ntiādīnaṃ padānaṃ sadisakappanāya vinā mukhyavaseneva attho veditabbo. Tasmā daḷhatikkhabhāvena pasaṭṭhātisayadāṭhatāya dāṭhīnaṃ girigabbhare nadantānaṃ sīhagajjitaṃ gajjantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ viya tesaṃ abhītanādasadisā gāthā suṇāthāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā sīhanādaṃ nadantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ kutocipi bhayābhāvato so abhītanādo tadaññamigasantāsakaro, evaṃ bhāvitattānaṃ appamattānaṃ therānaṃ sīhanādasadisiyo sabbaso bhayahetūnaṃ suppahīnattā abhītanādabhūtā, pamattajanasantāsakarā gāthā suṇāthā’’ti.

ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতচিত্তানং। চিত্তঞ্হি ‘‘অত্তা হি কির দুদ্দমো (ধ॰ প॰ ১৫৯) যো ৰে ঠিতত্তো তসরংৰ উজ্জূ’’তি (সু॰ নি॰ ২১৭) চ ‘‘অত্তসম্মাপণিধী’’তি (খু॰ পা॰ ৫.৪; সু॰ নি॰ ২৬৩) চ এৰমাদীসু অত্তাতি ৰুচ্চতি, তস্মা অধিচিত্তানুযোগেন সমথৰিপস্সনাভিৰড্ঢিতচিত্তানং সমথৰিপস্সনাভাৰনামত্থকং পাপেত্ৰা ঠিতানন্তি অত্থো। অথ ৰা ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতসভাৰানং, সভাৰভূতসীলাদিভাৰিতানন্তি অত্থো। গীযতীতি গাথা, অনুট্ঠুভাদিৰসেন ইসীহি পৰত্তিতং চতুপ্পদং ছপ্পদং ৰা ৰচনং। অঞ্ঞেসম্পি তংসদিসতায তথা ৰুচ্চন্তি। অত্তত্থাদিভেদে অত্থে উপনেন্তি তেসু ৰা উপনিয্যন্তীতি অত্থূপনাযিকা

Bhāvitattānanti bhāvitacittānaṃ. Cittañhi ‘‘attā hi kira duddamo (dha. pa. 159) yo ve ṭhitatto tasaraṃva ujjū’’ti (su. ni. 217) ca ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti (khu. pā. 5.4; su. ni. 263) ca evamādīsu attāti vuccati, tasmā adhicittānuyogena samathavipassanābhivaḍḍhitacittānaṃ samathavipassanābhāvanāmatthakaṃ pāpetvā ṭhitānanti attho. Atha vā bhāvitattānanti bhāvitasabhāvānaṃ, sabhāvabhūtasīlādibhāvitānanti attho. Gīyatīti gāthā, anuṭṭhubhādivasena isīhi pavattitaṃ catuppadaṃ chappadaṃ vā vacanaṃ. Aññesampi taṃsadisatāya tathā vuccanti. Attatthādibhede atthe upanenti tesu vā upaniyyantīti atthūpanāyikā.

অথ ৰা ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতত্তাভাৰানং, অত্তভাৰো হি আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি ৰুচ্চতি, সো চ তেহি অপ্পমাদভাৰনায অনৰজ্জভাৰনায ভাৰিতো সম্মদেৰ গুণগন্ধং গাহাপিতো। তেন তেসং কাযভাৰনা সীলভাৰনা চিত্তভাৰনা পঞ্ঞাভাৰনাতি চতুন্নম্পি ভাৰনানং পরিপুণ্ণভাৰং দস্সেতি। ‘‘ভাৰনা’’তি চ সম্বোধিপটিপদা ইধাধিপ্পেতা। যাযং সচ্চসম্বোধি অত্থি, সা দুৰিধা অভিসমযতো তদত্থতো চ। সম্বোধি পন তিৰিধা সম্মাসম্বোধি পচ্চেকসম্বোধি সাৰকসম্বোধীতি। তত্থ সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুজ্ঝনতো বোধনতো চ সম্মাসম্বোধি। সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতি। তেনাহ –

Atha vā bhāvitattānanti bhāvitattābhāvānaṃ, attabhāvo hi āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti vuccati, so ca tehi appamādabhāvanāya anavajjabhāvanāya bhāvito sammadeva guṇagandhaṃ gāhāpito. Tena tesaṃ kāyabhāvanā sīlabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanāti catunnampi bhāvanānaṃ paripuṇṇabhāvaṃ dasseti. ‘‘Bhāvanā’’ti ca sambodhipaṭipadā idhādhippetā. Yāyaṃ saccasambodhi atthi, sā duvidhā abhisamayato tadatthato ca. Sambodhi pana tividhā sammāsambodhi paccekasambodhi sāvakasambodhīti. Tattha sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ bujjhanato bodhanato ca sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Tenāha –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি॰ ১৯২; চূল়নি॰ পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি॰ ম॰ ১.১৬১)।

‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).

বোধনেয্যবোধনত্থো হি বলেসু ৰসীভাৰো। পচ্চেকং সযমেৰ বোধীতি পচ্চেকসম্বোধি, অননুবুদ্ধো সযম্ভূঞাণেন সচ্চাভিসমযোতি অত্থো। সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্হি সযম্ভূঞাণতায সযমেৰ পৰত্তমানোপি সচ্চাভিসমযো সানুবুদ্ধো অপরিমাণানং সত্তানং সচ্চাভিসমযস্স হেতুভাৰতো। ইমেসং পন সো একস্সাপি সত্তস্স সচ্চাভিসমযহেতু ন হোতি। সত্থু ধম্মদেসনায সৰনন্তে জাতাতি সাৰকা। সাৰকানং সচ্চাভিসমযো সাৰকসম্বোধি। তিৰিধাপেসা তিণ্ণং বোধিসত্তানং যথাসকং আগমনীযপটিপদায মত্থকপ্পত্তিযা সতিপট্ঠানাদীনং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৰনাপারিপূরীতি ৰেদিতব্বা ইতরাভিসমযানং তদৰিনাভাৰতো। ন হি সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন ৰিনা ভাৰনাভিসমযো সম্ভৰতি, সতি চ ভাৰনাভিসমযে পহানাভিসমযো পরিঞ্ঞাভিসমযো চ সিদ্ধোযেৰ হোতীতি।

Bodhaneyyabodhanattho hi balesu vasībhāvo. Paccekaṃ sayameva bodhīti paccekasambodhi, ananubuddho sayambhūñāṇena saccābhisamayoti attho. Sammāsambuddhānañhi sayambhūñāṇatāya sayameva pavattamānopi saccābhisamayo sānubuddho aparimāṇānaṃ sattānaṃ saccābhisamayassa hetubhāvato. Imesaṃ pana so ekassāpi sattassa saccābhisamayahetu na hoti. Satthu dhammadesanāya savanante jātāti sāvakā. Sāvakānaṃ saccābhisamayo sāvakasambodhi. Tividhāpesā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ yathāsakaṃ āgamanīyapaṭipadāya matthakappattiyā satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanāpāripūrīti veditabbā itarābhisamayānaṃ tadavinābhāvato. Na hi sacchikiriyābhisamayena vinā bhāvanābhisamayo sambhavati, sati ca bhāvanābhisamaye pahānābhisamayo pariññābhisamayo ca siddhoyeva hotīti.

যদা হি মহাবোধিসত্তো পরিপূরিতবোধিসম্ভারো চরিমভৰে কতপুব্বকিচ্চো বোধিমণ্ডং আরুয্হ – ‘‘ন তাৰিমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, যাৰ ন মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো অসম্পত্তায এৰ সঞ্ঝাৰেলায মারবলং ৰিধমিত্ৰা পুরিমযামে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন অনেকাকারৰোকারে পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধে অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুৰিসোধনেন চুতূপপাতঞাণঅনাগতংসঞাণানি অধিগন্ত্ৰা পচ্ছিমযামে ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্সা’’তিআদিনা (দী॰ নি॰ ২.৫৭) জরামরণতো পট্ঠায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসিত্ৰা মহাগহনং ছিন্দিতুং নিসদসিলাযং ফরসুং নিসেন্তো ৰিয কিলেসগহনং ছিন্দিতুং লোকনাথো ঞাণফরসুং তেজেন্তো বুদ্ধভাৰায হেতুসম্পত্তিযা পরিপাকং গতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায ৰিপস্সনং গব্ভং গণ্হাপেন্তো অন্তরন্তরা নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা যথাৰৰত্থাপিতে নামরূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনুপদধম্মৰিপস্সনাৰসেন অনেকাকারৰোকারসঙ্খারে সম্মসন্তো ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন সম্মসনৰারং ৰিত্থারেত্ৰা তত্থ মহাৰজিরঞাণসঙ্খাতে ৰিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূরে পসন্নে ৰুট্ঠানগামিনিভাৰেন পৰত্তমানে যদা তং মগ্গেন ঘটেতি, তদা মগ্গপটিপাটিযা দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেন্তো অগ্গমগ্গক্খণে সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছতি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায অধিগতো নাম। সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদযোপি তস্স তদা হত্থগতাযেৰ হোন্তীতি অযং তাৰ অভিসমযতো সম্মাসম্বোধিপটিপদা। তদত্থতো পন মহাভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ তুসিতভৰনে নিব্বত্তি, এত্থন্তরে পৰত্তং বোধিসম্ভারসম্ভরণং। তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং সব্বাকারসম্পন্নং চরিযাপিটকৰণ্ণনাযং ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং।

Yadā hi mahābodhisatto paripūritabodhisambhāro carimabhave katapubbakicco bodhimaṇḍaṃ āruyha – ‘‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva na me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisinno asampattāya eva sañjhāvelāya mārabalaṃ vidhamitvā purimayāme pubbenivāsānussatiñāṇena anekākāravokāre pubbe nivutthakkhandhe anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuvisodhanena cutūpapātañāṇaanāgataṃsañāṇāni adhigantvā pacchimayāme ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassā’’tiādinā (dī. ni. 2.57) jarāmaraṇato paṭṭhāya paṭiccasamuppādamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā mahāgahanaṃ chindituṃ nisadasilāyaṃ pharasuṃ nisento viya kilesagahanaṃ chindituṃ lokanātho ñāṇapharasuṃ tejento buddhabhāvāya hetusampattiyā paripākaṃ gatattā sabbaññutaññāṇādhigamāya vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpento antarantarā nānāsamāpattiyo samāpajjitvā yathāvavatthāpite nāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokārasaṅkhāre sammasanto chattiṃsakoṭisatasahassamukhena sammasanavāraṃ vitthāretvā tattha mahāvajirañāṇasaṅkhāte vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vuṭṭhānagāminibhāvena pavattamāne yadā taṃ maggena ghaṭeti, tadā maggapaṭipāṭiyā diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepento aggamaggakkhaṇe sammāsambodhiṃ adhigacchati nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya adhigato nāma. Sammāsambuddhabhāvato dasabalacatuvesārajjādayopi tassa tadā hatthagatāyeva hontīti ayaṃ tāva abhisamayato sammāsambodhipaṭipadā. Tadatthato pana mahābhinīhārato paṭṭhāya yāva tusitabhavane nibbatti, etthantare pavattaṃ bodhisambhārasambharaṇaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vitthārato vuttamevāti tattha vuttanayeneva gahetabbaṃ.

পচ্চেকবোধিসত্তাপি পচ্চেকবোধিযা কতাভিনীহারা অনুপুব্বেন সম্ভতপচ্চেকসম্বোধিসম্ভারা তাদিসে কালে চরিমত্তভাৰে ঠিতা ঞাণস্স পরিপাকগতভাৰেন উপট্ঠিতং সংৰেগনিমিত্তং গহেত্ৰা সৰিসেসং ভৰাদীসু আদীনৰং দিস্ৰা সযম্ভূঞাণেন পৰত্তি পৰত্তিহেতুং নিৰত্তি নিৰত্তিহেতুঞ্চ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিনা আগতনযেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পরিব্রূহেন্তা অত্তনো অভিনীহারানুরূপং সঙ্খারে পরিমদ্দন্তা অনুক্কমেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গমগ্গং অধিগচ্ছন্তা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায পচ্চেকসম্বুদ্ধা নাম হুত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যা হোন্তি।

Paccekabodhisattāpi paccekabodhiyā katābhinīhārā anupubbena sambhatapaccekasambodhisambhārā tādise kāle carimattabhāve ṭhitā ñāṇassa paripākagatabhāvena upaṭṭhitaṃ saṃveganimittaṃ gahetvā savisesaṃ bhavādīsu ādīnavaṃ disvā sayambhūñāṇena pavatti pavattihetuṃ nivatti nivattihetuñca paricchinditvā ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā āgatanayena catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhentā attano abhinīhārānurūpaṃ saṅkhāre parimaddantā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggaṃ adhigacchantā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya paccekasambuddhā nāma hutvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyā honti.

সাৰকা পন সত্থু সব্রহ্মচারিনো ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথং সুত্ৰা তস্মিংযেৰ খণে কালন্তরে ৰা তজ্জং পটিপত্তিং অনুতিট্ঠন্তা ঘটেন্তা ৰাযমন্তা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা, যদি ৰা পটিপদায ৰড্ঢন্তিযা, সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা অত্তনো অভিনীহারানুরূপসিদ্ধিঅগ্গসাৰকভূমিযা ৰা কেৰলং ৰা অগ্গমগ্গক্খণে সাৰকসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি নাম। ততো পরং সাৰকবুদ্ধা নাম হোন্তি সদেৰকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা। এৰং তাৰ অভিসমযতো পচ্চেকসম্বোধি সাৰকসম্বোধি চ ৰেদিতব্বা।

Sāvakā pana satthu sabrahmacārino vā catusaccakammaṭṭhānakathaṃ sutvā tasmiṃyeva khaṇe kālantare vā tajjaṃ paṭipattiṃ anutiṭṭhantā ghaṭentā vāyamantā vipassanaṃ ussukkāpetvā, yadi vā paṭipadāya vaḍḍhantiyā, saccāni paṭivijjhantā attano abhinīhārānurūpasiddhiaggasāvakabhūmiyā vā kevalaṃ vā aggamaggakkhaṇe sāvakasambodhiṃ adhigacchanti nāma. Tato paraṃ sāvakabuddhā nāma honti sadevake loke aggadakkhiṇeyyā. Evaṃ tāva abhisamayato paccekasambodhi sāvakasambodhi ca veditabbā.

তদত্থতো পন যথা মহাবোধিসত্তানং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং মজ্ঝিমপরিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন ৰেদিতব্বা। পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি পঞ্ঞা তিক্খা, ততো চ উপাযকোসল্লস্স ৰিসদনিপুণভাৰেন নচিরস্সেৰ পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি। সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতীতি তেসং নাতিসীঘং নাতিসণিকং পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি। ৰীরিযাধিকানং পন পঞ্ঞা মন্দা হোতীতি তেসং চিরেনেৰ পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি। ন এৰং পচ্চেকবোধিসত্তানং। তেসঞ্হি সতিপি পঞ্ঞাধিকভাৰে দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং, ন ততো ওরং। সদ্ধাধিকৰীরিযাধিকাপি ৰুত্তপরিচ্ছেদতো পরং কতিপযে এৰ কপ্পে অতিক্কমিত্ৰা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি, ন ততিযং অসঙ্খ্যেয্যন্তি। সাৰকবোধিসত্তানং পন যেসং অগ্গসাৰকভাৰায অভিনীহারো, তেসং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ সম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং। যেসং মহাসাৰকভাৰায, তেসং কপ্পানং সতসহস্সমেৰ, তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চ। তত্থ যথা –

Tadatthato pana yathā mahābodhisattānaṃ heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti paññā tikkhā, tato ca upāyakosallassa visadanipuṇabhāvena nacirasseva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hotīti tesaṃ nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Vīriyādhikānaṃ pana paññā mandā hotīti tesaṃ cireneva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Na evaṃ paccekabodhisattānaṃ. Tesañhi satipi paññādhikabhāve dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ, na tato oraṃ. Saddhādhikavīriyādhikāpi vuttaparicchedato paraṃ katipaye eva kappe atikkamitvā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti, na tatiyaṃ asaṅkhyeyyanti. Sāvakabodhisattānaṃ pana yesaṃ aggasāvakabhāvāya abhinīhāro, tesaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappānaṃ satasahassañca sambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ. Yesaṃ mahāsāvakabhāvāya, tesaṃ kappānaṃ satasahassameva, tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa ca. Tattha yathā –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং।

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা।

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

অট্ঠধম্মসমোহানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি॥ (বু॰ ৰং॰ ২.৫৯) –

Aṭṭhadhammasamohānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –

এৰং ৰুত্তে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা কতপণিধানানং মহাবোধিসত্তানং মহাভিনীহারতো পভুতি সৰিসেসং দানাদীসু যুত্তপ্পযুত্তানং দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং মহাদানং দেন্তানং তদনুরূপসীলাদিকে সব্বপারমিধম্মে আচিনন্তানম্পি যথাৰুত্তকালপরিচ্ছেদং অসম্পত্ৰা অন্তরা এৰ বুদ্ধভাৰপ্পত্তি নাম নত্থি। কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো। পরিচ্ছিন্নকালে নিপ্ফাদিতং ৰিয হি সস্সং বুদ্ধঞাণং যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনেৰ ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছতীতি এৰং –

Evaṃ vutte aṭṭha dhamme samodhānetvā katapaṇidhānānaṃ mahābodhisattānaṃ mahābhinīhārato pabhuti savisesaṃ dānādīsu yuttappayuttānaṃ divase divase vessantaradānasadisaṃ mahādānaṃ dentānaṃ tadanurūpasīlādike sabbapāramidhamme ācinantānampi yathāvuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva buddhabhāvappatti nāma natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakāle nipphāditaṃ viya hi sassaṃ buddhañāṇaṃ yathāparicchinnakālavaseneva vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjantaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchatīti evaṃ –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৰিগতাসৰদস্সনং।

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ;

অধিকারো ছন্দতা এতে, অভিনীহারকারণা’’তি॥ (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনা) –

Adhikāro chandatā ete, abhinīhārakāraṇā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā) –

ইমে পঞ্চ ধম্মে সমোধানেত্ৰা কতাভিনীহারানং পচ্চেকবোধিসত্তানং ‘‘অধিকারো ছন্দতা’’তি দ্ৰঙ্গসমন্নাগতায পত্থনায ৰসেন কতপণিধানানং সাৰকবোধিসত্তানঞ্চ তত্থ তত্থ ৰুত্তকালপরিচ্ছেদং অসম্পত্ৰা অন্তরা এৰ পচ্চেকসম্বোধিযা যথাৰুত্তসাৰকসম্বোধিযা চ অধিগমো নত্থি। কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো। ইমেসম্পি হি যথা মহাবোধিসত্তানং দানাদিপারমীহি পরিব্রূহিতা পঞ্ঞাপারমী অনুক্কমেন গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী বুদ্ধঞাণং পরিপূরেতি, এৰং দানাদীহি পরিব্রূহিতা অনুপুব্বেন যথারহং গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী পচ্চেকবোধিঞাণং সাৰকবোধিঞাণঞ্চ পরিপূরেতি। দানপরিচযেন হেতে তত্থ তত্থ ভৰে অলোভজ্ঝাসযতায সব্বত্থ অসঙ্গমানসা অনপেক্খচিত্তা হুত্ৰা, সীলপরিচযেন সুসংৰুতকাযৰাচতায সুপরিসুদ্ধকাযৰচীকম্মন্তা পরিসুদ্ধাজীৰা ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো হুত্ৰা জাগরিযানুযোগেন চিত্তং সমাদহন্তি, স্ৰাযং তেসং জাগরিযানুযোগো গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেন ৰেদিতব্বো।

Ime pañca dhamme samodhānetvā katābhinīhārānaṃ paccekabodhisattānaṃ ‘‘adhikāro chandatā’’ti dvaṅgasamannāgatāya patthanāya vasena katapaṇidhānānaṃ sāvakabodhisattānañca tattha tattha vuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva paccekasambodhiyā yathāvuttasāvakasambodhiyā ca adhigamo natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Imesampi hi yathā mahābodhisattānaṃ dānādipāramīhi paribrūhitā paññāpāramī anukkamena gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī buddhañāṇaṃ paripūreti, evaṃ dānādīhi paribrūhitā anupubbena yathārahaṃ gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī paccekabodhiñāṇaṃ sāvakabodhiñāṇañca paripūreti. Dānaparicayena hete tattha tattha bhave alobhajjhāsayatāya sabbattha asaṅgamānasā anapekkhacittā hutvā, sīlaparicayena susaṃvutakāyavācatāya suparisuddhakāyavacīkammantā parisuddhājīvā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno hutvā jāgariyānuyogena cittaṃ samādahanti, svāyaṃ tesaṃ jāgariyānuyogo gatapaccāgatikavattavasena veditabbo.

এৰং পন পটিপজ্জন্তানং অধিকারসম্পত্তিযা অপ্পকসিরেনেৰ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চাভিঞ্ঞা ছল়ভিঞ্ঞা অধিট্ঠানভূতা পুব্বভাগৰিপস্সনা চ হত্থগতাযেৰ হোন্তি। ৰীরিযাদযো পন তদন্তোগধা এৰ। যঞ্হি পচ্চেকবোধিযা সাৰকবোধিযা ৰা অত্থায দানাদিপুঞ্ঞসম্ভরণে অব্ভুস্সহনং, ইদং ৰীরিযং। যং তদনুপরোধস্স সহনং, অযং খন্তি। যং দানসীলাদিসমাদানাৰিসংৰাদনং, ইদং সচ্চং। সব্বত্থমেৰ অচলসমাধানাধিট্ঠানং, ইদং অধিট্ঠানং । যা দানসীলাদীনং পৰত্তিট্ঠানভূতেসু সত্তেসু হিতেসিতা, অযং মেত্তা। যং সত্তানং কতৰিপ্পকারেসু অজ্ঝুপেক্খনং, অযং উপেক্খাতি। এৰং দানসীলভাৰনাসু সীলসমাধিপঞ্ঞাসু চ সিজ্ঝমানাসু ৰীরিযাদযো সিদ্ধা এৰ হোন্তি। সাযেৰ পচ্চেকবোধিঅত্থায সাৰকবোধিঅত্থায চ দানাদিপটিপদা তেসং বোধিসত্তানং সন্তানস্স ভাৰনতো পরিভাৰনতো ভাৰনা নাম। ৰিসেসতো দানসীলাদীহি স্ৰাভিসঙ্খতে সন্তানে পৰত্তা সমথৰিপস্সনাপটিপদা, যতো তে বোধিসত্তা পুব্বযোগাৰচরসমুদাগমসম্পন্না হোন্তি। তেনাহ ভগৰা –

Evaṃ pana paṭipajjantānaṃ adhikārasampattiyā appakasireneva aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññā chaḷabhiññā adhiṭṭhānabhūtā pubbabhāgavipassanā ca hatthagatāyeva honti. Vīriyādayo pana tadantogadhā eva. Yañhi paccekabodhiyā sāvakabodhiyā vā atthāya dānādipuññasambharaṇe abbhussahanaṃ, idaṃ vīriyaṃ. Yaṃ tadanuparodhassa sahanaṃ, ayaṃ khanti. Yaṃ dānasīlādisamādānāvisaṃvādanaṃ, idaṃ saccaṃ. Sabbatthameva acalasamādhānādhiṭṭhānaṃ, idaṃ adhiṭṭhānaṃ . Yā dānasīlādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtesu sattesu hitesitā, ayaṃ mettā. Yaṃ sattānaṃ katavippakāresu ajjhupekkhanaṃ, ayaṃ upekkhāti. Evaṃ dānasīlabhāvanāsu sīlasamādhipaññāsu ca sijjhamānāsu vīriyādayo siddhā eva honti. Sāyeva paccekabodhiatthāya sāvakabodhiatthāya ca dānādipaṭipadā tesaṃ bodhisattānaṃ santānassa bhāvanato paribhāvanato bhāvanā nāma. Visesato dānasīlādīhi svābhisaṅkhate santāne pavattā samathavipassanāpaṭipadā, yato te bodhisattā pubbayogāvacarasamudāgamasampannā honti. Tenāha bhagavā –

‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৰচরে। কতমে পঞ্চ? ইধানন্দ, পুব্বযোগাৰচরো দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ দেৰপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি (সু॰ নি॰ অট্ঠ॰ ১.খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনা)।

‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare. Katame pañca? Idhānanda, pubbayogāvacaro diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, no ce diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti, atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā).

ইতি পুব্বভাগপটিপদাভূতায পারমিতাপরিভাৰিতায সমথৰিপস্সনাভাৰনায নিরোধগামিনিপটিপদাভূতায অভিসমযসঙ্খাতায মগ্গভাৰনায চ ভাৰিতত্তভাৰা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকা ভাৰিতত্তা নাম। তেসু ইধ বুদ্ধসাৰকা অধিপ্পেতা।

Iti pubbabhāgapaṭipadābhūtāya pāramitāparibhāvitāya samathavipassanābhāvanāya nirodhagāminipaṭipadābhūtāya abhisamayasaṅkhātāya maggabhāvanāya ca bhāvitattabhāvā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā bhāvitattā nāma. Tesu idha buddhasāvakā adhippetā.

এত্থ চ ‘‘সীহানংৰা’’তি ইমিনা থেরানং সীহসমানৰুত্তিতাদস্সনেন অত্তনো পটিপক্খেহি অনভিভৰনীযতং, তে চ অভিভুয্য পৰত্তিং দস্সেতি। ‘‘সীহানংৰ নদন্তানং…পে॰… গাথা’’তি ইমিনা থেরগাথানং সীহনাদসদিসতাদস্সনেন তাসং পরৰাদেহি অনভিভৰনীযতং, তে চ অভিভৰিত্ৰা পৰত্তিং দস্সেতি। ‘‘ভাৰিতত্তান’’ন্তি ইমিনা তদুভযস্স কারণং ৰিভাৰেতি। ভাৰিতত্তভাৰেন থেরা ইধ সীহসদিসা ৰুত্তা, তেসঞ্চ গাথা সীহনাদসদিসিযো। ‘‘অত্থূপনাযিকা’’তি ইমিনা অভিভৰনে পযোজনং দস্সেতি। তত্থ থেরানং পটিপক্খো নাম সংকিলেসধম্মো, তদভিভৰো তদঙ্গিৰিক্খম্ভনপ্পহানেহি সদ্ধিং সমুচ্ছেদপ্পহানং। তস্মিং সতি পটিপস্সদ্ধীপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানঞ্চ সিদ্ধমেৰ হোতি, যতো তে ভাৰিতত্তাতি ৰুচ্চন্তি। মগ্গক্খণে হি অরিযা অপ্পমাদভাৰনং ভাৰেন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায ভাৰিতত্তা নামাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো।

Ettha ca ‘‘sīhānaṃvā’’ti iminā therānaṃ sīhasamānavuttitādassanena attano paṭipakkhehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhuyya pavattiṃ dasseti. ‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… gāthā’’ti iminā theragāthānaṃ sīhanādasadisatādassanena tāsaṃ paravādehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhavitvā pavattiṃ dasseti. ‘‘Bhāvitattāna’’nti iminā tadubhayassa kāraṇaṃ vibhāveti. Bhāvitattabhāvena therā idha sīhasadisā vuttā, tesañca gāthā sīhanādasadisiyo. ‘‘Atthūpanāyikā’’ti iminā abhibhavane payojanaṃ dasseti. Tattha therānaṃ paṭipakkho nāma saṃkilesadhammo, tadabhibhavo tadaṅgivikkhambhanappahānehi saddhiṃ samucchedappahānaṃ. Tasmiṃ sati paṭipassaddhīppahānaṃ nissaraṇappahānañca siddhameva hoti, yato te bhāvitattāti vuccanti. Maggakkhaṇe hi ariyā appamādabhāvanaṃ bhāventi nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya bhāvitattā nāmāti vuttovāyamattho.

তেসু তদঙ্গপ্পহানেন নেসং সীলসম্পদা দস্সিতা, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন সমাধিসম্পদা, সমুচ্ছেদপ্পহানেন পঞ্ঞাসম্পদা, ইতরেন তাসং ফলং দস্সিতং। সীলেন চ তেসং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং’’ (সং॰ নি॰ ৫.৩৬৯), ‘‘সীলে পতিট্ঠায’’ (সং॰ নি॰ ১.২৩; ৰিসুদ্ধি॰ ১.১), ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি (ধ॰ প॰ ১৮৩; দী॰ নি॰ ২.৯০) চ ৰচনতো সীলং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণংৰ অৰিপ্পটিসারাদিগুণাৰহত্তা। সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘চিত্তং ভাৰযং’’, ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি চ ৰচনতো সমাধিপটিপত্তিযা মজ্ঝেকল্যাণোৰ, ইদ্ধিৰিধাদিগুণাৰহত্তা। পঞ্ঞায পরিযোসানকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘সচিত্তপরিযোদপনং’’ (ধ॰ প॰ ১৮৩; দী॰ নি॰ ২.৯০), ‘‘পঞ্ঞং ভাৰয’’ন্তি (সং॰ নি॰ ১.২৩; ৰিসুদ্ধি॰ ১.১) চ ৰচনতো পঞ্ঞা পটিপত্তিযা পরিযোসানংৰ, পঞ্ঞুত্তরতো কুসলানং ধম্মানং সাৰ কল্যাণা ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিভাৰাৰহত্তা।

Tesu tadaṅgappahānena nesaṃ sīlasampadā dassitā, vikkhambhanappahānena samādhisampadā, samucchedappahānena paññāsampadā, itarena tāsaṃ phalaṃ dassitaṃ. Sīlena ca tesaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇatā dassitā, ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ’’ (saṃ. ni. 5.369), ‘‘sīle patiṭṭhāya’’ (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1), ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) ca vacanato sīlaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇaṃva avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā dassitā, ‘‘cittaṃ bhāvayaṃ’’, ‘‘kusalassa upasampadā’’ti ca vacanato samādhipaṭipattiyā majjhekalyāṇova, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya pariyosānakalyāṇatā dassitā, ‘‘sacittapariyodapanaṃ’’ (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90), ‘‘paññaṃ bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1) ca vacanato paññā paṭipattiyā pariyosānaṃva, paññuttarato kusalānaṃ dhammānaṃ sāva kalyāṇā iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahattā.

‘‘সেলো যথা একঘনো, ৰাতেন ন সমীরতি। (মহাৰ॰ ২৪৪)।

‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati; (Mahāva. 244);

এৰং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি॥ (ধ॰ প॰ ৮১) –

Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81) –

হি ৰুত্তং।

Hi vuttaṃ.

তথা সীলসম্পদায তেৰিজ্জভাৰো দস্সিতো। সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণন্তি। সমাধিসম্পদায ছল়ভিঞ্ঞাভাৰো। সমাধিসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায ছল়ভিঞ্ঞা পাপুণন্তি। পঞ্ঞাসম্পদায পভিন্নপটিসম্ভিদাভাৰো। পঞ্ঞাসম্পদঞ্হি নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি। ইমিনা তেসং থেরানং কেচি তেৰিজ্জা, কেচি ছল়ভিঞ্ঞা, কেচি পটিসম্ভিদাপত্তাতি অযমত্থো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং।

Tathā sīlasampadāya tevijjabhāvo dassito. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇanti. Samādhisampadāya chaḷabhiññābhāvo. Samādhisampattiñhi nissāya chaḷabhiññā pāpuṇanti. Paññāsampadāya pabhinnapaṭisambhidābhāvo. Paññāsampadañhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇanti. Iminā tesaṃ therānaṃ keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidāpattāti ayamattho dassitoti veditabbaṃ.

তথা সীলসম্পদায তেসং কামসুখানুযোগসঙ্খাতস্স অন্তস্স পরিৰজ্জনং দস্সেতি। সমাধিসম্পদায অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতস্স, পঞ্ঞাসম্পদায মজ্ঝিমায পটিপদায সেৰনং দস্সেতি। তথা সীলসম্পদায তেসং ৰীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানং দস্সেতি। সমাধিসম্পদায পরিযুট্ঠানপ্পহানং , পঞ্ঞাসম্পদায অনুসযপ্পহানং দস্সেতি। সীলসম্পদায ৰা দুচ্চরিতসংকিলেসৰিসোধনং, সমাধিসম্পদায তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং, পঞ্ঞাসম্পদায দিট্ঠিসংকিলেসৰিসোধনং দস্সেতি। তদঙ্গপ্পহানেন ৰা নেসং অপাযসমতিক্কমো দস্সিতো। ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন কামধাতুসমতিক্কমো, সমুচ্ছেদপ্পহানেন সব্বভৰসমতিক্কমো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং।

Tathā sīlasampadāya tesaṃ kāmasukhānuyogasaṅkhātassa antassa parivajjanaṃ dasseti. Samādhisampadāya attakilamathānuyogasaṅkhātassa, paññāsampadāya majjhimāya paṭipadāya sevanaṃ dasseti. Tathā sīlasampadāya tesaṃ vītikkamappahānaṃ kilesānaṃ dasseti. Samādhisampadāya pariyuṭṭhānappahānaṃ , paññāsampadāya anusayappahānaṃ dasseti. Sīlasampadāya vā duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ, samādhisampadāya taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāsampadāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ dasseti. Tadaṅgappahānena vā nesaṃ apāyasamatikkamo dassito. Vikkhambhanappahānena kāmadhātusamatikkamo, samucchedappahānena sabbabhavasamatikkamo dassitoti veditabbaṃ.

‘‘ভাৰিতত্তান’’ন্তি ৰা এত্থ সীলভাৰনা, চিত্তভাৰনা পঞ্ঞাভাৰনাতি তিস্সো ভাৰনা ৰেদিতব্বা কাযভাৰনায তদন্তোগধত্তা। সীলভাৰনা চ পটিপত্তিযা আদীতি সব্বং পুরিমসদিসং । যথা পন সীহনাদং পরে মিগগণা ন সহন্তি, কুতো অভিভৰে, অঞ্ঞদত্থু সীহনাদোৰ তে অভিভৰতি এৰমেৰ অঞ্ঞতিত্থিযৰাদা থেরানং ৰাদে ন সহন্তি, কুতো অভিভৰে, অঞ্ঞদত্থু থেরৰাদাৰ তে অভিভৰন্তি। তং কিস্স হেতু? ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ॰ প॰ ২৭৭-২৭৯) ‘‘নিব্বানধাতূ’’তি চ পৰত্তনতো। ন হি ধম্মতো সক্কা কেনচি অঞ্ঞথা কাতুং অপ্পটিৰত্তনীযতো। যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰিভৰিস্সতি। এৰমেত্থ সঙ্খেপেনেৰ পঠমগাথায অত্থৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা।

‘‘Bhāvitattāna’’nti vā ettha sīlabhāvanā, cittabhāvanā paññābhāvanāti tisso bhāvanā veditabbā kāyabhāvanāya tadantogadhattā. Sīlabhāvanā ca paṭipattiyā ādīti sabbaṃ purimasadisaṃ . Yathā pana sīhanādaṃ pare migagaṇā na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu sīhanādova te abhibhavati evameva aññatitthiyavādā therānaṃ vāde na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu theravādāva te abhibhavanti. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279) ‘‘nibbānadhātū’’ti ca pavattanato. Na hi dhammato sakkā kenaci aññathā kātuṃ appaṭivattanīyato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvibhavissati. Evamettha saṅkhepeneva paṭhamagāthāya atthavibhāvanā veditabbā.

দুতিযগাথাযং পন অযং সম্বন্ধদস্সনমুখেন অত্থৰিভাৰনা। তত্থ যেসং থেরানং গাথা সাৰেতুকামো, তে সাধারণৰসেন নামতো গোত্ততো গুণতো চ কিত্তেতুং ‘‘যথানামা’’তিআদি ৰুত্তং। অসাধারণতো পন তত্থ তত্থ গাথাস্ৰেৰ আৰিভৰিস্সতি। তত্থ যথানামাতি যংযংনামা, সুভূতি মহাকোট্ঠিকোতিআদিনা নযেন নামধেয্যেন পঞ্ঞাতাতি অত্থো। যথাগোত্তাতি যংযংগোত্তা, গোতমো কস্সপোতিআদিনা নযেন কুলপদেসেন যায যায জাতিযা পঞ্ঞাতাতি অত্থো। যথাধম্মৰিহারিনোতি যাদিসধম্মৰিহারিনো, পরিযত্তিপরমতাযং অট্ঠত্ৰা যথানুরূপং সমাপত্তিৰিহারিনো হুত্ৰা ৰিহরিংসূতি অত্থো। অথ ৰা যথাধম্মৰিহারিনোতি যথাধম্মা ৰিহারিনো চ, যাদিসসীলাদিধম্মা দিব্বৰিহারাদীসু অভিণ্হসো ৰিহরমানা যাদিসৰিহারা চাতি অত্থো। যথাধিমুত্তাতি যাদিসঅধিমুত্তিকা সদ্ধাধিমুত্তিপঞ্ঞাধিমুত্তীসু যংযংঅধিমুত্তিকা সুঞ্ঞতমুখাদীসু ৰা যথা যথা নিব্বানং অধিমুত্তাতি যথাধিমুত্তা। ‘‘নিব্বানং অধিমুত্তানং, অত্থং গচ্ছন্তি আসৰা’’তি (ধ॰ প॰ ২২৬) হি ৰুত্তং। উভযঞ্চেতং পুব্বভাগৰসেন ৰেদিতব্বং। অরহত্তপ্পত্তিতো পুব্বেযেৰ হি যথাৰুত্তমধিমুচ্চনং, ন পরতো। তেনাহ ভগৰা –

Dutiyagāthāyaṃ pana ayaṃ sambandhadassanamukhena atthavibhāvanā. Tattha yesaṃ therānaṃ gāthā sāvetukāmo, te sādhāraṇavasena nāmato gottato guṇato ca kittetuṃ ‘‘yathānāmā’’tiādi vuttaṃ. Asādhāraṇato pana tattha tattha gāthāsveva āvibhavissati. Tattha yathānāmāti yaṃyaṃnāmā, subhūti mahākoṭṭhikotiādinā nayena nāmadheyyena paññātāti attho. Yathāgottāti yaṃyaṃgottā, gotamo kassapotiādinā nayena kulapadesena yāya yāya jātiyā paññātāti attho. Yathādhammavihārinoti yādisadhammavihārino, pariyattiparamatāyaṃ aṭṭhatvā yathānurūpaṃ samāpattivihārino hutvā vihariṃsūti attho. Atha vā yathādhammavihārinoti yathādhammā vihārino ca, yādisasīlādidhammā dibbavihārādīsu abhiṇhaso viharamānā yādisavihārā cāti attho. Yathādhimuttāti yādisaadhimuttikā saddhādhimuttipaññādhimuttīsu yaṃyaṃadhimuttikā suññatamukhādīsu vā yathā yathā nibbānaṃ adhimuttāti yathādhimuttā. ‘‘Nibbānaṃ adhimuttānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā’’ti (dha. pa. 226) hi vuttaṃ. Ubhayañcetaṃ pubbabhāgavasena veditabbaṃ. Arahattappattito pubbeyeva hi yathāvuttamadhimuccanaṃ, na parato. Tenāha bhagavā –

‘‘অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ, সন্ধিচ্ছেদো চ যো নরো’’তিআদি॥ (ধ॰ প॰ ৯৭)।

‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro’’tiādi. (dha. pa. 97).

‘‘যথাৰিমুত্তা’’তি ৰা পাঠো, পঞ্ঞাৰিমুত্তিউভতোভাগৰিমুত্তীসু যংযংৰিমুত্তিকাতি অত্থো। সপ্পঞ্ঞাতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পারিহারিকপঞ্ঞায ভাৰনাপঞ্ঞায চাতি তিৰিধাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞৰন্তো। ৰিহরিংসূতি তায এৰ সপ্পঞ্ঞতায যথালদ্ধেন ফাসুৰিহারেনেৰ ৰসিংসু। অতন্দিতাতি অনলসা, অত্তহিতপটিপত্তিযং যথাবলং পরহিতপটিপত্তিযঞ্চ উট্ঠানৰন্তোতি অত্থো।

‘‘Yathāvimuttā’’ti vā pāṭho, paññāvimuttiubhatobhāgavimuttīsu yaṃyaṃvimuttikāti attho. Sappaññāti tihetukapaṭisandhipaññāya pārihārikapaññāya bhāvanāpaññāya cāti tividhāyapi paññāya paññavanto. Vihariṃsūti tāya eva sappaññatāya yathāladdhena phāsuvihāreneva vasiṃsu. Atanditāti analasā, attahitapaṭipattiyaṃ yathābalaṃ parahitapaṭipattiyañca uṭṭhānavantoti attho.

এত্থ চ পন নামগোত্তগ্গহণেন তেসং থেরানং পকাসপঞ্ঞাতভাৰং দস্সেতি। ধম্মৰিহারগ্গহণেন সীলসম্পদং সমাধিসম্পদঞ্চ দস্সেতি। ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞাসম্পদং । ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা সীলসম্পদাদীনং কারণভূতং ৰীরিযসম্পদং দস্সেতি। ‘‘যথানামা’’তি ইমিনা তেসং পকাসননামতং দস্সেতি। ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধানুসারীধম্মানুসারীগোত্তসম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তিআদিনা সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনং সম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা এৰং অত্তহিতসম্পত্তিযং ঠিতানং পরহিতপটিপত্তিং দস্সেতি।

Ettha ca pana nāmagottaggahaṇena tesaṃ therānaṃ pakāsapaññātabhāvaṃ dasseti. Dhammavihāraggahaṇena sīlasampadaṃ samādhisampadañca dasseti. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññāsampadaṃ . ‘‘Atanditā’’ti iminā sīlasampadādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ vīriyasampadaṃ dasseti. ‘‘Yathānāmā’’ti iminā tesaṃ pakāsananāmataṃ dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti iminā saddhānusārīdhammānusārīgottasampattisamudāgamaṃ, ‘‘yathādhammavihārino’’tiādinā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaṃ sampattisamudāgamaṃ, ‘‘atanditā’’ti iminā evaṃ attahitasampattiyaṃ ṭhitānaṃ parahitapaṭipattiṃ dasseti.

অথ ৰা ‘‘যথানামা’’তি ইদং তেসং থেরানং গরূহি গহিতনামধেয্যদস্সনং সমঞ্ঞামত্তকিত্তনতো। ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইদং কুলপুত্তভাৰদস্সনং কুলাপদেস কিত্তনতো। তেন নেসং সদ্ধাপব্বজিতভাৰং দস্সেতি । ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইদং চরণসম্পত্তিদস্সনং সীলসংৰরাদীহি সমঙ্গীভাৰদীপনতো । ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইদং নেসং ৰিজ্জাসম্পত্তিদস্সনং আসৰক্খযপরিযোসানায ঞাণসম্পত্তিযা অধিগমপরিদীপনতো। ‘‘অতন্দিতা’’তি ইদং ৰিজ্জাচরণসম্পত্তীনং অধিগমূপাযদস্সনং। ‘‘যথানামা’’তি ৰা ইমিনা তেসং পকাসননামতংযেৰ দস্সেতি। ‘‘যথাগোত্তা’’তি পন ইমিনা পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং দস্সেতি। ন হি সম্মাঅপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে চ অকতপুঞ্ঞস্স সদ্ধানুসারীধম্মানুসারিনো গোত্তসম্পত্তিসমুদাগমো সম্ভৰতি। ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইমিনা তেসং পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং দস্সেতি। ন হি অপ্পতিরূপে দেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তাদিসা গুণৰিসেসা সম্ভৰন্তি। ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধম্মসৰনসম্পদাসমাযোগং দস্সেতি। ন হি পরতোঘোসেন ৰিনা সাৰকানং সচ্চসম্পটিৰেধো সম্ভৰতি। ‘‘সপ্পঞ্ঞা অতন্দিতা’’তি ইমিনা যথাৰুত্তস্স গুণৰিসেসস্স অব্যভিচারিহেতুং দস্সেতি ঞাযারম্ভদস্সনতো।

Atha vā ‘‘yathānāmā’’ti idaṃ tesaṃ therānaṃ garūhi gahitanāmadheyyadassanaṃ samaññāmattakittanato. ‘‘Yathāgottā’’ti idaṃ kulaputtabhāvadassanaṃ kulāpadesa kittanato. Tena nesaṃ saddhāpabbajitabhāvaṃ dasseti . ‘‘Yathādhammavihārino’’ti idaṃ caraṇasampattidassanaṃ sīlasaṃvarādīhi samaṅgībhāvadīpanato . ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti idaṃ nesaṃ vijjāsampattidassanaṃ āsavakkhayapariyosānāya ñāṇasampattiyā adhigamaparidīpanato. ‘‘Atanditā’’ti idaṃ vijjācaraṇasampattīnaṃ adhigamūpāyadassanaṃ. ‘‘Yathānāmā’’ti vā iminā tesaṃ pakāsananāmataṃyeva dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti pana iminā pacchimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi sammāappaṇihitattano pubbe ca akatapuññassa saddhānusārīdhammānusārino gottasampattisamudāgamo sambhavati. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā tesaṃ purimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi appatirūpe dese vasato sappurisūpanissayarahitassa ca tādisā guṇavisesā sambhavanti. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā saddhammasavanasampadāsamāyogaṃ dasseti. Na hi paratoghosena vinā sāvakānaṃ saccasampaṭivedho sambhavati. ‘‘Sappaññā atanditā’’ti iminā yathāvuttassa guṇavisesassa abyabhicārihetuṃ dasseti ñāyārambhadassanato.

অপরো নযো – ‘‘যথাগোত্তা’’তি এত্থ গোত্তকিত্তনেন তেসং থেরানং যোনিসোমনসিকারসম্পদং দস্সেতি যথাৰুত্তগোত্তসম্পন্নস্স যোনিসোমনসিকারসম্ভৰতো। ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি এত্থ ধম্মৰিহারগ্গহণেন সদ্ধম্মসৰনসম্পদং দস্সেতি সদ্ধম্মসৰনেন ৰিনা তদভাৰতো। ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা মত্থকপ্পত্তং ধম্মানুধম্মপটিপদং দস্সেতি। ‘‘সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা সব্বত্থ সম্পজানকারিতং। ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা ৰুত্তনযেন অত্তহিতসম্পত্তিং পরিপূরেত্ৰা ঠিতানং পরেসং হিতসুখাৰহায পটিপত্তিযং অকিলাসুভাৰং দস্সেতি। তথা ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা নেসং সরণগমনসম্পদা দস্সিতা সদ্ধানুসারীগোত্তকিত্তনতো। ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইমিনা সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো। ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞক্খন্ধাদযো। সরণগমনঞ্চ সাৰকগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানদস্সনেন সব্বেপি সাৰকগুণা দস্সিতা হোন্তি।

Aparo nayo – ‘‘yathāgottā’’ti ettha gottakittanena tesaṃ therānaṃ yonisomanasikārasampadaṃ dasseti yathāvuttagottasampannassa yonisomanasikārasambhavato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti ettha dhammavihāraggahaṇena saddhammasavanasampadaṃ dasseti saddhammasavanena vinā tadabhāvato. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā matthakappattaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ dasseti. ‘‘Sappaññā’’ti iminā sabbattha sampajānakāritaṃ. ‘‘Atanditā’’ti iminā vuttanayena attahitasampattiṃ paripūretvā ṭhitānaṃ paresaṃ hitasukhāvahāya paṭipattiyaṃ akilāsubhāvaṃ dasseti. Tathā ‘‘yathāgottā’’ti iminā nesaṃ saraṇagamanasampadā dassitā saddhānusārīgottakittanato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññakkhandhādayo. Saraṇagamanañca sāvakaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti ādimajjhapariyosānadassanena sabbepi sāvakaguṇā dassitā honti.

ঈদিসী পন গুণৰিভূতি যায সম্মাপটিপত্তিযা তেহি অধিগতা, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ তত্থ ৰিপস্সিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং। তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু অরঞ্ঞরুক্খমূলপব্বতাদীসু ৰিৰিত্তসেনাসনেসু। তত্থ তত্থাতি ৰা তস্মিং তস্মিং উদানাদিকালে। ৰিপস্সিত্ৰাতি সম্পস্সিত্ৰা। নামরূপৰৰত্থাপনপচ্চযপরিগ্গহেহি দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৰা কলাপসম্মসনাদিক্কমেন পঞ্চমং ৰিসুদ্ধিং অধিগন্ত্ৰা পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা মত্থকং পাপনৰসেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ফুসিত্ৰাতি পত্ৰা সচ্ছিকত্ৰা। অচ্চুতং পদন্তি নিব্বানং। তঞ্হি সযং অচৰনধম্মত্তা অধিগতানং অচ্চুতিহেতুভাৰতো চ নত্থি এত্থ চুতীতি ‘‘অচ্চুতং’’। সঙ্খতধম্মেহি অসম্মিস্সভাৰতায তদত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতায চ ‘‘পদ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি। কতন্তন্তি কতস্স অন্তং। যো হি তেহি অধিগতো অরিযমগ্গো, সো অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পাদিতত্তা কতো নাম। তস্স পন পরিযোসানভূতং ফলং কতন্তোতি অধিপ্পেতং। তং কতন্তং অগ্গফলং। অথ ৰা পচ্চযেহি কতত্তা নিপ্ফাদিতত্তা কতা নাম সঙ্খতধম্মা, তন্নিস্সরণভাৰতো কতন্তো নিব্বানং। তং কতন্তং। পচ্চৰেক্খন্তাতি ‘‘অধিগতং ৰত মযা অরিযমগ্গাধিগমেন ইদং অরিযফলং, অধিগতা অসঙ্খতা ধাতূ’’তি অরিযফলনিব্বানানি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন পটিপত্তিং অৰেক্খমানা। অথ ৰা সচ্চসম্পটিৰেধৰসেন যং অরিযেন করণীযং পরিঞ্ঞাদিসোল়সৰিধং কিচ্চং অগ্গফলে ঠিতেন নিপ্ফাদিতত্তা পরিযোসাপিতত্তা কতং নাম, এৰং কতং তং পচ্চৰেক্খন্তা। এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণং দস্সিতং। পুরিমনযেন পন ইতরপচ্চৰেক্খণানীতি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণানি দস্সিতানি হোন্তি।

Īdisī pana guṇavibhūti yāya sammāpaṭipattiyā tehi adhigatā, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha tattha vipassitvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu tesu araññarukkhamūlapabbatādīsu vivittasenāsanesu. Tattha tatthāti vā tasmiṃ tasmiṃ udānādikāle. Vipassitvāti sampassitvā. Nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahehi diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo sampādetvā kalāpasammasanādikkamena pañcamaṃ visuddhiṃ adhigantvā paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyā matthakaṃ pāpanavasena vipassanaṃ ussukkāpetvā phusitvāti patvā sacchikatvā. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tañhi sayaṃ acavanadhammattā adhigatānaṃ accutihetubhāvato ca natthi ettha cutīti ‘‘accutaṃ’’. Saṅkhatadhammehi asammissabhāvatāya tadatthikehi paṭipajjitabbatāya ca ‘‘pada’’nti ca vuccati. Katantanti katassa antaṃ. Yo hi tehi adhigato ariyamaggo, so attano paccayehi uppāditattā kato nāma. Tassa pana pariyosānabhūtaṃ phalaṃ katantoti adhippetaṃ. Taṃ katantaṃ aggaphalaṃ. Atha vā paccayehi katattā nipphāditattā katā nāma saṅkhatadhammā, tannissaraṇabhāvato katanto nibbānaṃ. Taṃ katantaṃ. Paccavekkhantāti ‘‘adhigataṃ vata mayā ariyamaggādhigamena idaṃ ariyaphalaṃ, adhigatā asaṅkhatā dhātū’’ti ariyaphalanibbānāni vimuttiñāṇadassanena paṭipattiṃ avekkhamānā. Atha vā saccasampaṭivedhavasena yaṃ ariyena karaṇīyaṃ pariññādisoḷasavidhaṃ kiccaṃ aggaphale ṭhitena nipphāditattā pariyosāpitattā kataṃ nāma, evaṃ kataṃ taṃ paccavekkhantā. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ dassitaṃ. Purimanayena pana itarapaccavekkhaṇānīti ekūnavīsati paccavekkhaṇāni dassitāni honti.

ইমমত্থন্তি এত্থ ইমন্তি সকলো থেরথেরীগাথানং অত্থো অত্তনো ইতরেসঞ্চ তত্থ সন্নিপতিতানং ধম্মসঙ্গাহকমহাথেরানং বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানতায আসন্নো পচ্চক্খোতি চ কত্ৰা ৰুত্তং। অত্থন্তি ‘‘ছন্না মে কুটিকা’’তিআদীহি গাথাহি ৰুচ্চমানং অত্তূপনাযিকং পরূপনাযিকং লোকিযলোকুত্তরপটিসংযুত্তং অত্থং। অভাসিসুন্তি গাথাবন্ধৰসেন কথেসুং, তংদীপনিযো ইদানি মযা ৰুচ্চমানা তেসং ভাৰিতত্তানং গাথা অত্তূপনাযিকা সুণাথাতি যোজনা। তে চ মহাথেরা এৰং কথেন্তা অত্তনো সম্মাপটিপত্তিপকাসনীহি গাথাহি সাসনস্স একন্তনিয্যানিকৰিভাৰনেন পরেপি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেন্তীতি এতমত্থং দীপেতি আযস্মা ধম্মভণ্ডাগারিকো, তথা দীপেন্তো চ ইমাহি গাথাহি তেসং থোমনং তাসঞ্চ তেসং ৰচনস্স নিদানভাৰেন ঠপনং ঠানগতমেৰাতি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং।

Imamatthanti ettha imanti sakalo theratherīgāthānaṃ attho attano itaresañca tattha sannipatitānaṃ dhammasaṅgāhakamahātherānaṃ buddhiyaṃ viparivattamānatāya āsanno paccakkhoti ca katvā vuttaṃ. Atthanti ‘‘channā me kuṭikā’’tiādīhi gāthāhi vuccamānaṃ attūpanāyikaṃ parūpanāyikaṃ lokiyalokuttarapaṭisaṃyuttaṃ atthaṃ. Abhāsisunti gāthābandhavasena kathesuṃ, taṃdīpaniyo idāni mayā vuccamānā tesaṃ bhāvitattānaṃ gāthā attūpanāyikā suṇāthāti yojanā. Te ca mahātherā evaṃ kathentā attano sammāpaṭipattipakāsanīhi gāthāhi sāsanassa ekantaniyyānikavibhāvanena parepi tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojentīti etamatthaṃ dīpeti āyasmā dhammabhaṇḍāgāriko, tathā dīpento ca imāhi gāthāhi tesaṃ thomanaṃ tāsañca tesaṃ vacanassa nidānabhāvena ṭhapanaṃ ṭhānagatamevāti dassetīti daṭṭhabbaṃ.

নিদানগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা।

Nidānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.





© 1991-2026 Titi Tudorancea Yoga Bulletin | Titi Tudorancea® is a Registered Trademark | Terms of use and privacy policy
Contact