| Library / Tipiṭaka / តិបិដក • Tipiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ (ដីកា) • Majjhimanikāya (ṭīkā) |
។ នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
មជ្ឈិមនិកាយេ
Majjhimanikāye
មូលបណ្ណាស-ដីកា
Mūlapaṇṇāsa-ṭīkā
(បឋមោ ភាគោ)
(Paṭhamo bhāgo)
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
១. សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយវន្ទនា សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស បភវនិស្សយវិសុទ្ធិបដិវេទនត្ថំ, តំ បន ធម្មសំវណ្ណនាសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថំ, តំ សម្មទេវ តេសំ ឧគ្គហធារណាទិក្កមលទ្ធព្ពាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពហិតសុខនិប្ផាទនត្ថំ។ អថ វា មង្គលភាវតោ, សព្ពកិរិយាសុ បុព្ពកិច្ចភាវតោ, បណ្ឌិតេហិ សមាចរិតភាវតោ, អាយតិំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា។ អថ វា រតនត្តយបណាមករណំ បូជនីយបូជាបុញ្ញវិសេសនិព្ពត្តនត្ថំ។ តំ អត្តនោ យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស កម្មស្ស ពលានុប្បទានត្ថំ។ អន្តរា ច តស្ស អសង្កោចនត្ថំ។ តទុភយំ អនន្តរាយេន អដ្ឋកថាយ បរិសមាបនត្ថំ។ ឥទមេវ ច បយោជនំ អាចរិយេន ឥធាធិប្បេតំ។ តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឥតិ មេ បសន្នមតិនោ…បេ.… តស្សានុភាវេនា’’តិ។ វត្ថុត្តយបូជាហិ និរតិសយបុញ្ញក្ខេត្តសំពុទ្ធិយា អបរិមេយ្យបភាវោ បុញ្ញាតិសយោតិ ពហុវិធន្តរាយេបិ លោកសន្និវាសេ អន្តរាយនិពន្ធនសកលសំកិលេសវិទ្ធំសនាយ បហោតិ។ ភយាទិឧបទ្ទវញ្ច និវារេតិ។ យថាហ –
1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ. Taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ. Antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ. Tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjāhi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti. Bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –
‘‘បូជារហេ បូជយតោ។ ពុទ្ធេ យទិ វ សាវកេ’’តិអាទិ (ធ. ប. ១៩៥; អប. ១.១០.១), តថា –
‘‘Pūjārahe pūjayato. Buddhe yadi va sāvake’’tiādi (dha. pa. 195; apa. 1.10.1), tathā –
‘‘យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា, អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ៩០, ៩១),
‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (itivu. 90, 91),
‘‘ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;
‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;
វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស។
Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa.
ធម្មោតិ កិត្តយន្តស្ស…បេ.… កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស;
Dhammoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassa;
សង្ឃោតិ កិត្តយន្តស្ស…បេ.… កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្សា’’តិ។ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩០),
Saṅghoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassā’’ti. (itivu. aṭṭha. 90),
តថា –
Tathā –
‘‘យស្មិំ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ.… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១),
‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),
‘‘អរញ្ញេ រុក្ខមូលេ វា…បេ.…
‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe…
ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា,
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā,
លោមហំសោ ន ហេស្សតី’’តិ ច។ (សំ. និ. ២.២៤៩);
Lomahaṃso na hessatī’’ti ca. (saṃ. ni. 2.249);
តត្ថ យស្ស វត្ថុត្តយស្ស វន្ទនំ កត្តុកាមោ, តស្ស គុណាតិសយយោគសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិអាទិនា គាថាត្តយមាហ។ គុណាតិសយយោគេន ហិ វន្ទនារហភាវោ, វន្ទនារហេ ច កតា វន្ទនា យថាធិប្បេតំ បយោជនំ សាធេតីតិ។ តត្ថ យស្សា ទេសនាយ សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ។ សា ន វិនយទេសនា វិយ ករុណាប្បធានា, នាបិ អភិធម្មទេសនា វិយ បញ្ញាប្បធានា , អថ ខោ ករុណាបញ្ញាប្បធានាតិ តទុភយប្បធានមេវ តាវ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ថោមនំ កាតុំ តម្មូលកត្តា សេសរតនានំ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ។ អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ។ បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ កម្បនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ វា ករុណា។ អថ វា កមិតិ សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា។ ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពន្ធតីតិ អត្ថោ ។ ករុណាយ សីតលំ ករុណាសីតលំ, ករុណាសីតលំ ហទយំ អស្សាតិ ករុណាសីតលហទយោ, តំ ករុណាសីតលហទយំ។
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo. Sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho . Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.
តត្ថ កិញ្ចាបិ បរេសំ ហិតោបសំហារសុខាទិអបរិហានិច្ឆនសភាវតាយ, ព្យាបាទារតីនំ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ច បរសត្តសន្តានគតសន្តាបវិច្ឆេទនាការប្បវត្តិយា មេត្តាមុទិតានម្បិ ចិត្តសីតលភាវការណតា ឧបលព្ភតិ, តថាបិ បរទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិយា បរូបតាបាសហនរសា អវិហិំសាភូតា ករុណាវ វិសេសេន ភគវតោ ចិត្តស្ស ចិត្តបស្សទ្ធិ វិយ សីតិភាវនិមិត្តន្តិ វុត្តំ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ។ ករុណាមុខេន វា មេត្តាមុទិតានម្បិ ហទយសីតលភាវការណតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អថ វា អសាធារណញាណវិសេសនិពន្ធនភូតា សាតិសយំ និរវសេសញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិយ សវិសយព្យាបិតាយ មហាករុណាភាវំ ឧបគតា ករុណាវ ភគវតោ អតិសយេន ហទយសីតលភាវហេតូតិ អាហ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ។ អថ វា សតិបិ មេត្តាមុទិតានំ សាតិសយេ ហទយសីតិភាវនិពន្ធនត្តេ សកលពុទ្ធគុណវិសេសការណតាយ តាសម្បិ ការណន្តិ ករុណាវ ភគវតោ ‘‘ហទយសីតលភាវការណ’’ន្តិ វុត្តា។ ករុណានិទានា ហិ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា។ ករុណានុភាវនិព្ពាបិយមានសំសារទុក្ខសន្តាបស្ស ហិ ភគវតោ បរទុក្ខាបនយនកាមតាយ អនេកានិបិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ អកិលន្តរូបស្សេវ និរវសេសពុទ្ធករធម្មសម្ភរណនិរតស្ស សមធិគតធម្មាធិបតេយ្យស្ស ច សន្និហិតេសុបិ សត្តសង្ខារសមុបនីតហទយូបតាបនិមិត្តេសុ ន ឦសកម្បិ ចិត្តសីតិភាវស្ស អញ្ញថត្តមហោសីតិ។ ឯតស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ តីសុបិ អវត្ថាសុ ភគវតោ ករុណា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca parasattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
បជានាតីតិ បញ្ញា, យថាសភាវំ បការេហិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ។ បញ្ញាវ ញេយ្យាវរណប្បហានតោ បការេហិ ធម្មសភាវជោតនដ្ឋេន បជ្ជោតោតិ បញ្ញាបជ្ជោតោ។ សវាសនប្បហានតោ វិសេសេន ហតំ សមុគ្ឃាតិតំ វិហតំ, បញ្ញាបជ្ជោតេន វិហតំ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតំ។ មុយ្ហន្តិ តេន, សយំ វា មុយ្ហតិ, មោហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោ, អវិជ្ជា, ស្វេវ វិសយសភាវបដិច្ឆាទនតោ អន្ធការសរិក្ខតាយ តមោ វិយាតិ តមោ, បញ្ញាបជ្ជោតវិហតោ មោហតមោ ឯតស្សាតិ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមោ, តំ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមំ។ សព្ពេសម្បិ ហិ ខីណាសវានំ សតិបិ បញ្ញាបជ្ជោតេន អវិជ្ជន្ធការស្ស វិហតភាវេ សទ្ធាវិមុត្តេហិ វិយ ទិដ្ឋិប្បត្តានំ សាវកេហិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធេហិ ច សវាសនប្បហានេន សម្មាសម្ពុទ្ធានំ កិលេសប្បហានស្ស វិសេសោ វិជ្ជតីតិ សាតិសយេន អវិជ្ជាបហានេន ភគវន្តំ ថោមេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ។
Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ, paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā, sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhāvimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
អថ វា អន្តរេន បរោបទេសំ អត្តនោ សន្តានេ អច្ចន្តំ អវិជ្ជន្ធការវិគមស្ស និព្ពត្តិតត្តា, តថា សព្ពញ្ញុតាយ ពលេសុ ច វសីភាវស្ស សមធិគតត្តា, បរសន្តតិយញ្ច ធម្មទេសនាតិសយានុភាវេន សម្មទេវ តស្ស បវត្តិតត្តា ភគវាវ វិសេសតោ មោហតមវិគមេន ថោមេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ។ ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតោ’’តិ បទេន ភគវតោ បដិវេធបញ្ញា វិយ ទេសនាបញ្ញាបិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសនយេន វា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
អថ វា ភគវតោ ញាណស្ស ញេយ្យបរិយន្តិកត្តា សកលញេយ្យធម្មសភាវាវពោធនសមត្ថេន អនាវរណញាណសង្ខាតេន បញ្ញាបជ្ជោតេន សព្ពញេយ្យធម្មសភាវច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស វិធមិតត្តា អនញ្ញសាធារណោ ភគវតោ មោហតមវិនាសោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ។ ឯត្ថ ច មោហតមវិធមនន្តេ អធិគតត្តា អនាវរណញាណំ ការណូបចារេន សសន្តានេ មោហតមវិធមនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អភិនីហារសម្បត្តិយា សវាសនប្បហានមេវ ហិ កិលេសានំ ញេយ្យាវរណប្បហានន្តិ, បរសន្តានេ បន មោហតមវិធមនស្ស ការណភាវតោ អនាវរណញាណំ ‘‘មោហតមវិធមន’’ន្តិ វុច្ចតីតិ។
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.
កិំ បន ការណំ អវិជ្ជាសមុគ្ឃាតោយេវេកោ បហានសម្បត្តិវសេន ភគវតោ ថោមនានិមិត្តំ គយ្ហតិ, ន បន សាតិសយំ និរវសេសកិលេសប្បហានន្តិ? តប្បហានវចនេនេវ តទេកដ្ឋតាយ សកលសំកិលេសគណសមុគ្ឃាតស្ស ជោតិតភាវតោ។ ន ហិ សោ តាទិសោ កិលេសោ អត្ថិ, យោ និរវសេសអវិជ្ជាប្បហានេន ន បហីយតីតិ។
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti.
អថ វា វិជ្ជា វិយ សកលកុសលធម្មសមុប្បត្តិយា និរវសេសាកុសលធម្មនិព្ពត្តិយា សំសារប្បវត្តិយា ច អវិជ្ជា បធានការណន្តិ តព្ពិឃាតវចនេន សកលសំកិលេសគណសមុគ្ឃាតោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ។
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
នរា ច អមរា ច នរាមរា, សហ នរាមរេហីតិ សនរាមរោ, សនរាមរោ ច សោ លោកោ ចាតិ សនរាមរលោកោ។ តស្ស គរូតិ សនរាមរលោកគរុ, តំ សនរាមរលោកគរុំ។ ឯតេន ទេវមនុស្សានំ វិយ តទវសិដ្ឋសត្តានម្បិ យថារហំ គុណវិសេសាវហតាយ ភគវតោ ឧបការិតំ ទស្សេតិ។ ន ចេត្ថ បធានាប្បធានភាវោ ចោទេតព្ពោ។ អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ, អញ្ញោ អត្ថក្កមោ។ ឯទិសេសុ ហិ សមាសបទេសុ បធានម្បិ អប្បធានំ វិយ និទ្ទិសីយតិ យថា ‘‘សរាជិកាយ បរិសាយា’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៦)។ កាមញ្ចេត្ថ សត្តសង្ខារោកាសវសេន តិវិធោ លោកោ, គរុភាវស្ស បន អធិប្បេតត្តា គរុករណសមត្ថស្សេវ យុជ្ជនតោ សត្តលោកស្ស វសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ។ សោ ហិ លោកីយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបានិ តព្ពិបាកោ ចាតិ ‘‘លោកោ’’តិ វុច្ចតិ។ អមរគ្គហណេន ចេត្ថ ឧបបត្តិទេវា អធិប្បេតា។
Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko. Tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakāritaṃ dasseti. Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.
អថ វា សមូហត្ថោ លោកសទ្ទោ សមុទាយវសេន លោកីយតិ បញ្ញាបីយតីតិ។ សហ នរេហីតិ សនរា, សនរា ច តេ អមរា ចាតិ សនរាមរា, តេសំ លោកោតិ សនរាមរលោកោតិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ។ អមរសទ្ទេន ចេត្ថ វិសុទ្ធិទេវាបិ សង្គយ្ហន្តិ។ តេ ហិ មរណាភាវតោ បរមត្ថតោ អមរា។ នរាមរានំយេវ ច គហណំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៥៧)។ តថា ហិ សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តូបការិតាយ អបរិមិតនិរុបមប្បភាវគុណវិសេសសមង្គិតាយ ច សព្ពសត្តុត្តមោ ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឧត្តមគារវដ្ឋានំ។ តេន វុត្តំ ‘‘សនរាមរលោកគរុ’’ន្តិ។
Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.
សោភនំ គតំ គមនំ ឯតស្សាតិ សុគតោ។ ភគវតោ ហិ វេនេយ្យជនុបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនតោ សោភនំ, តថា លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ ទុតវិលម្ពិត-ខលិតានុកឌ្ឍន-និប្បីឡនុក្កុដិក-កុដិលាកុលតាទិ-ទោសរហិត-មវហសិត-រាជហំស- វសភវារណ-មិគរាជគមនំ កាយគមនំ ញាណគមនញ្ច វិបុលនិម្មលករុណា-សតិវីរិយាទិ-គុណវិសេសសហិតមភិនីហារតោ យាវ មហាពោធិំ អនវជ្ជតាយ សោភនមេវាតិ។ អថ វា សយម្ភុញាណេន សកលមបិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិជានន្តោ ញាណេន សម្មា គតោ អវគតោតិ សុគតោ។ តថា លោកសមុទយំ បហានាភិសមយវសេន បជហន្តោ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តោ សម្មា គតោ អតីតោតិ សុគតោ, លោកនិរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន សម្មា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ, លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ភាវនាភិសមយវសេន សម្មា គតោ បដិបន្នោតិ សុគតោ។ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ៣៨; ចូឡនិ. ២៧) នយេន អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ។ អថ វា សុន្ទរំ ឋានំ សម្មាសម្ពោធិំ, និព្ពានមេវ វា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ។ យស្មា វា ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ វេនេយ្យានំ យថារហំ កាលយុត្តមេវ ច ធម្មំ ភាសតិ, តស្មា សម្មា គទតិ វទតីតិ សុគតោ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា។ ឥតិ សោភនគមនតាទីហិ សុគតោ, តំ សុគតំ។
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambita-khalitānukaḍḍhana-nippīḷanukkuṭika-kuṭilākulatādi-dosarahita-mavahasita-rājahaṃsa- vasabhavāraṇa-migarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇā-sativīriyādi-guṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhiṃ anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (mahāni. 38; cūḷani. 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.
បុញ្ញបាបកម្មេហិ ឧបបជ្ជនវសេន គន្តព្ពតោ គតិយោ, ឧបបត្តិភវវិសេសា។ តា បន និរយាទិវសេន បញ្ចវិធា។ តាហិ សកលស្សបិ ភវគាមិកម្មស្ស អរិយមគ្គាធិគមេន អវិបាការហភាវករណេន និវត្តិតត្តា ភគវា បញ្ចហិបិ គតីហិ សុដ្ឋុ មុត្តោ វិសំយុត្តោតិ អាហ ‘‘គតិវិមុត្ត’’ន្តិ។ ឯតេន ភគវតោ កត្ថចិបិ គតិយា អបរិយាបន្នតំ ទស្សេតិ, យតោ ភគវា ‘‘ទេវាតិទេវោ’’តិ វុច្ចតិ។ តេនេវាហ –
Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –
‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;
‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;
យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;
តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ។ (អ. និ. ៤.៣៦);
Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);
តំតំគតិសំវត្តនកានញ្ហិ កម្មកិលេសានំ អគ្គមគ្គេន ពោធិមូលេយេវ សុប្បហីនត្តា នត្ថិ ភគវតោ គតិបរិយាបន្នតាតិ អច្ចន្តមេវ ភគវា សព្ពភវយោនិគតិ-វិញ្ញាណដ្ឋិតិ-សត្តាវាស-សត្តនិកាយេហិ បរិមុត្តោ, តំ គតិវិមុត្តំ។ វន្ទេតិ នមាមិ, ថោមេមីតិ វា អត្ថោ។
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigati-viññāṇaṭṭhiti-sattāvāsa-sattanikāyehi parimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.
អថ វា គតិវិមុត្តន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុប្បត្តិយា ភគវន្តំ ថោមេតិ។ ឯត្ថ ហិ ទ្វីហិ អាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា អត្តហិតសម្បត្តិតោ បរហិតបដិបត្តិតោ ច។ តេសុ អត្តហិតសម្បត្តិ អនាវរណញាណាធិគមតោ សវាសនានំ សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តប្បហានតោ អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិតោ ច វេទិតព្ពា, បរហិតបដិបត្តិ លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកធម្មទេសនតោ វិរុទ្ធេសុបិ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយតោ ញាណបរិបាកកាលាគមនតោ ច។ សា បនេត្ថ អាសយតោ បយោគតោ ច ទុវិធា បរហិតបដិបត្តិ, តិវិធា ច អត្តហិតសម្បត្តិ បកាសិតា ហោតិ។ កថំ? ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ ឯតេន អាសយតោ បរហិតបដិបត្តិ, សម្មាគទនត្ថេន សុគតសទ្ទេន បយោគតោ បរហិតបដិបត្តិ, ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមំ គតិវិមុត្ត’’ន្តិ ឯតេហិ ចតុសច្ចបដិវេធត្ថេន ច សុគតសទ្ទេន តិវិធាបិ អត្តហិតសម្បត្តិ, អវសិដ្ឋដ្ឋេន តេន ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ឯតេន ចាបិ សព្ពាបិ អត្តហិតសម្បត្តិបរហិតបដិបត្តិ បកាសិតា ហោតីតិ។
Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhaṭṭhena tena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.
អថ វា តីហិ អាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា – ហេតុតោ ផលតោ ឧបការតោ ច។ តត្ថ ហេតុ មហាករុណា, សា បឋមបទេន ទស្សិតា។ ផលំ ចតុព្ពិធំ ញាណសម្បទា បហានសម្បទា អានុភាវសម្បទា រូបកាយសម្បទា ចាតិ។ តាសុ ញាណបហានសម្បទា ទុតិយបទេន សច្ចបដិវេធត្ថេន ច សុគតសទ្ទេន បកាសិតា ហោន្តិ, អានុភាវសម្បទា បន តតិយបទេន, រូបកាយសម្បទា យថាវុត្តកាយគមនសោភនត្ថេន សុគតសទ្ទេន លក្ខណានុព្យញ្ជនបារិបូរិយា វិនា តទភាវតោ។ ឧបការោ អនន្តរំ អពាហិរំ ករិត្វា តិវិធយានមុខេន វិមុត្តិធម្មទេសនា។ សោ សម្មាគទនត្ថេន សុគតសទ្ទេន បកាសិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ។
Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā pana tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.
តត្ថ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ ទស្សេតិ។ មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ ហិ ភគវា សំសារបង្កតោ សត្តានំ សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារោ អនុបុព្ពេន បារមិយោ បូរេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគតោតិ ករុណា សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ។ ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិំ ទស្សេតិ ។ អនាវរណញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតីតិ។ សម្មាគមនត្ថេន សុគតសទ្ទេន សម្មាសម្ពោធិយា បដិបត្តិំ ទស្សេតិ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគសស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសាទិ អន្តទ្វយរហិតាយ ករុណាបញ្ញាបរិគ្គហិតាយ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា បកាសនតោ សុគតសទ្ទស្ស។ ឥតរេហិ សម្មាសម្ពោធិយា បធានាប្បធានភេទំ បយោជនំ ទស្សេតិ។ សំសារមហោឃតោ សត្តសន្តារណញ្ហេត្ថ បធានំ បយោជនំ, តទញ្ញមប្បធានំ។ តេសុ បធានេន បរហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ, ឥតរេន អត្តហិតសម្បត្តិំ, តទុភយេន អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ភគវតោ ចតុត្ថបុគ្គលភាវំ ទស្សេតិ។ តេន ច អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ ឧត្តមវន្ទនីយភាវំ អត្តនោ ច វន្ទនកិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទស្សេតិ។
Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti . Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādi antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
ឯត្ថ ច ករុណាគហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ ភគវតោ សព្ពលោកិយគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ, បញ្ញាគហណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ។ តទុភយគ្គហណសិទ្ធោ ហិ អត្ថោ ‘‘សនរាមរលោកគរុ’’ន្តិអាទិនា វិបញ្ចីយតីតិ។ ករុណាគហណេន ច ឧបគមនំ និរុបក្កិលេសំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគហណេន អបគមនំ។ តថា ករុណាគហណេន លោកសមញ្ញានុរូបំ ភគវតោ បវត្តិំ ទស្សេតិ លោកវោហារវិសយត្តា ករុណាយ, បញ្ញាគហណេន សមញ្ញាយ អនតិធាវនំ សភាវានវពោធេន ហិ ធម្មានំ សមញ្ញំ អតិធាវិត្វា សត្តាទិបរាមសនំ ហោតីតិ។ តថា ករុណាគហណេន មហាករុណាសមាបត្តិវិហារំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគហណេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ ចតុសច្ចញាណំ ចតុបដិសម្ភិទាញាណំ ចតុវេសារជ្ជញាណំ។
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ.
ករុណាគហណេន មហាករុណាសមាបត្តិញាណស្ស គហិតត្តា សេសាសាធារណញាណានិ, ឆ អភិញ្ញា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណានិ, ទស ពលានិ, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, សោឡស ញាណចរិយា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, សត្តសត្តតិញាណវត្ថូនីតិ ឯវមាទីនំ អនេកេសំ បញ្ញាបភេទានំ វសេន ញាណចារំ ទស្សេតិ។ តថា ករុណាគហណេន ចរណសម្បត្តិំ, បញ្ញាគហណេន វិជ្ជាសម្បត្តិំ។ ករុណាគហណេន អត្តាធិបតិតា, បញ្ញាគហណេន ធម្មាធិបតិតា។ ករុណាគហណេន លោកនាថភាវោ, បញ្ញាគហណេន អត្តនាថភាវោ។ តថា ករុណាគហណេន បុព្ពការិភាវោ, បញ្ញាគហណេន កតញ្ញុតា។ តថា ករុណាគហណេន អបរន្តបតា, បញ្ញាគហណេន អនត្តន្តបតា។ ករុណាគហណេន វា ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាគហណេន ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ។ តថា ករុណាគហណេន បរេសំ តារណំ, បញ្ញាគហណេន សយំ តរណំ។ តថា ករុណាគហណេន សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាគហណេន សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា ទស្សិតា ហោតិ។
Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattatiñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃ taraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.
សព្ពេសញ្ច ពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ តន្និទានភាវតោ, បញ្ញា បរិយោសានំ តតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ។ ឥតិ អាទិបរិយោសានទស្សនេន សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ។ តថា ករុណាគហណេន សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ ហោតិ។ ករុណានិទានញ្ហិ សីលំ តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ, សា ច ឈានត្តយសម្បយោគិនីតិ។ បញ្ញាវចនេន បញ្ញាក្ខន្ធោ។ សីលញ្ច សព្ពពុទ្ធគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈេ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឯវម្បិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណទស្សនេន សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ នយតោ ទស្សិតត្តា។ ឯសោ ឯវ ហិ និរវសេសតោ ពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ, យទិទំ នយគ្គាហណំ។ អញ្ញថា កោ នាម សមត្ថោ ភគវតោ គុណេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ។ តេនេវាហ –
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ;
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ;
កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ។
Kappampi ce aññamabhāsamāno.
ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ;
Khīyetha kappo ciradīghamantare;
វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៥; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. ៣.១២២ បកិណ្ណកកថា);
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 3.122 pakiṇṇakakathā);
តេនេវ ច អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិ អនុយុត្តេន ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) វុត្តំ។
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.
២. ឯវំ សង្ខេបេន សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មំ ថោមេតុំ ‘‘ពុទ្ធោបី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ពុទ្ធោតិ កត្តុនិទ្ទេសោ។ ពុទ្ធភាវន្តិ កម្មនិទ្ទេសោ។ ភាវេត្វា សច្ឆិកត្វាតិ ច បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោ ។ យន្តិ អនិយមតោ កម្មនិទ្ទេសោ។ ឧបគតោតិ អបរកាលកិរិយានិទ្ទេសោ។ វន្ទេតិ កិរិយានិទ្ទេសោ។ តន្តិ និយមនំ។ ធម្មន្តិ វន្ទនកិរិយាយ កម្មនិទ្ទេសោ។ គតមលំ អនុត្តរន្តិ ច តព្ពិសេសនំ។
2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso . Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.
តត្ថ ពុទ្ធសទ្ទស្ស តាវ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា និទ្ទេសនយេន (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. ៩៧) អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ អថ វា សវាសនាយ អញ្ញាណនិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមតោ, ពុទ្ធិយា វា វិកសិតភាវតោ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ ជាគរណវិកសនត្ថវសេន។ អថ វា កស្សចិបិ ញេយ្យធម្មស្ស អនវពុទ្ធស្ស អភាវេន ញេយ្យវិសេសស្ស កម្មភាវេន អគ្គហណតោ កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវេន អវគមនត្ថវសេនេវ កត្តុនិទ្ទេសោ លព្ភតីតិ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ។ អត្ថតោ បន បារមិតាបរិភាវិតោ សយម្ភុញាណេន សហ វាសនាយ វិហតវិទ្ធស្តនិរវសេសកិលេសោ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអបរិមេយ្យគុណគណាធារោ ខន្ធសន្តានោ ពុទ្ធោ។ យថាហ –
Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena (mahāni. 192; cūḷani. 97) attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –
‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ។ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. ៩៧; បដិ. ម. ៣.១៦១)។
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 97; paṭi. ma. 3.161).
អបិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ។ តេន ‘‘ឯវំ គុណវិសេសយុត្តោ សោបិ នាម ភគវា’’តិ វក្ខមានគុណេ ធម្មេ សម្ភាវនំ ទីបេតិ។ ពុទ្ធភាវន្តិ សម្មាសម្ពោធិំ។ ភាវេត្វាតិ ឧប្បាទេត្វា វឌ្ឍេត្វា ច។ សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា។ ឧបគតោតិ បត្តោ, អធិគតោតិ អត្ថោ។ ឯតស្ស ‘‘ពុទ្ធភាវ’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ។ គតមលន្តិ វិគតមលំ, និទ្ទោសន្តិ អត្ថោ។ វន្ទេតិ បណមាមិ, ថោមេមិ វា។ អនុត្តរន្តិ ឧត្តររហិតំ, លោកុត្តរន្តិ អត្ថោ។ ធម្មន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយតោ ច សំសារតោ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ។ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ឯវំ វិវិធគុណគណសមន្នាគតោ ពុទ្ធោបិ ភគវា យំ អរិយមគ្គសង្ខាតំ ធម្មំ ភាវេត្វា, ផលនិព្ពានសង្ខាតំ បន សច្ឆិកត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគតោ, តមេតំ ពុទ្ធានម្បិ ពុទ្ធភាវហេតុភូតំ សព្ពទោសមលរហិតំ អត្តនោ ឧត្តរិតរាភាវេន អនុត្តរំ បដិវេធសទ្ធម្មំ នមាមីតិ។ បរិយត្តិសទ្ធម្មស្សាបិ តប្បកាសនត្តា ឥធ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។
Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo.
អថ វា ‘‘អភិធម្មនយសមុទ្ទំ អធិគច្ឆិ, តីណិ បិដកានិ សម្មសី’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា បរិយត្តិធម្មស្សបិ សច្ឆិកិរិយាសម្មសនបរិយាយោ លព្ភតីតិ សោបិ ឥធ វុត្តោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តថា ‘‘យំ ធម្មំ ភាវេត្វា សច្ចិកត្វា’’តិ ច វុត្តត្តា ពុទ្ធករធម្មភូតាហិ បារមិតាហិ សហ បុព្ពភាគេ អធិសីលសិក្ខាទយោបិ ឥធ ធម្មសទ្ទេន សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពំ។ តាបិ ហិ មលបដិបក្ខតាយ គតមលា អនញ្ញសាធារណតាយ អនុត្តរា ចាតិ។ តថា ហិ សត្តានំ សកលវដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថាយ កតមហាភិនីហារោ មហាករុណាធិវាសបេសលជ្ឈាសយោ បញ្ញាវិសេសបរិធោតនិម្មលានំ ទានទមសំយមាទីនំ ឧត្តមធម្មានំ សតសហស្សាធិកានិ កប្បានំ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សក្កច្ចំ និរន្តរំ និរវសេសានំ ភាវនាបច្ចក្ខករណេហិ កម្មាទីសុ អធិគតវសីភាវោ អច្ឆរិយាចិន្តេយ្យមហានុភាវោ អធិសីលាធិចិត្តានំ បរមុក្កំសបារមិប្បត្តោ ភគវា បច្ចយាការេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណំ បេសេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ។
Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā saccikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbaṃ. Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaṃyamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.
ឯត្ថ ច ‘‘ភាវេត្វា’’តិ ឯតេន វិជ្ជាសម្បទាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ ឯតេន វិមុត្តិសម្បទាយ។ តថា បឋមេន ឈានសម្បទាយ, ទុតិយេន វិមោក្ខសម្បទាយ។ បឋមេន វា សមាធិសម្បទាយ, ទុតិយេន សមាបត្តិសម្បទាយ។ អថ វា បឋមេន ខយេញាណភាវេន, ទុតិយេន អនុប្បាទេញាណភាវេន។ បុរិមេន វា វិជ្ជូបមតាយ, ទុតិយេន វជិរូបមតាយ។ បុរិមេន វា វិរាគសម្បត្តិយា, ទុតិយេន និរោធសម្បត្តិយា។ តថា បឋមេន និយ្យានភាវេន, ទុតិយេន និស្ស្សរណភាវេន។ បឋមេន វា ហេតុភាវេន, ទុតិយេន អសង្ខតភាវេន។ បឋមេន វា ទស្សនភាវេន, ទុតិយេន វិវេកភាវេន។ បឋមេន វា អធិបតិភាវេន, ទុតិយេន អមតភាវេន ធម្មំ ថោមេតិ។ អថ វា ‘‘យំ ធម្មំ ភាវេត្វា ពុទ្ធភាវំ ឧបគតោ’’តិ ឯតេន ស្វាក្ខាតតាយ ធម្មំ ថោមេតិ។ ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ ឯតេន សន្ទិដ្ឋិកតាយ។ តថា បុរិមេន អកាលិកតាយ, បច្ឆិមេន ឯហិបស្សិកតាយ។ បុរិមេន វា ឱបនេយ្យិកតាយ, បច្ឆិមេន បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតាយ ធម្មំ ថោមេតិ។ ‘‘គតមល’’ន្តិ ឥមិនា សំកិលេសាភាវទីបនេន ធម្មស្ស បរិសុទ្ធតំ ទស្សេតិ, ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ ឯតេន អញ្ញស្ស វិសិដ្ឋស្ស អភាវទីបនេន វិបុលបរិបុណ្ណតំ។ បឋមេន វា បហានសម្បទំ ធម្មស្ស ទស្សេតិ, ទុតិយេន សភាវសម្បទំ។ ភាវេតព្ពតាយ វា ធម្មស្ស គតមលភាវោ យោជេតព្ពោ ។ ភាវនាគុណេន ហិ សោ ទោសានំ សមុគ្ឃាតកោ ហោតីតិ។ សច្ឆិកាតព្ពភាវេន អនុត្តរភាវោ យោជេតព្ពោ។ សច្ឆិកិរិយានិព្ពត្តិតោ ហិ តទុត្តរិករណីយាភាវតោ អនញ្ញសាធារណតាយ អនុត្តរោតិ។ តថា ‘‘ភាវេត្វា’’តិ ឯតេន សហ បុព្ពភាគសីលាទីហិ សេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា ទស្សិតា ហោន្តិ, ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ ឯតេន សហ អសង្ខតាយ ធាតុយា អសេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា ទស្សិតា ហោន្តីតិ។
Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena, dutiyena anuppādeñāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nisssaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena sabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo . Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti, ‘‘sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.
៣. ឯវំ សង្ខេបេនេវ សព្ពធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មំ អភិត្ថវិត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃំ ថោមេតុំ ‘‘សុគតស្សា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ សុគតស្សាតិ សម្ពន្ធនិទ្ទេសោ, តស្ស ‘‘បុត្តាន’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ។ ឱរសានន្តិ បុត្តវិសេសនំ។ មារសេនមថនានន្តិ ឱរសបុត្តភាវេ ការណនិទ្ទេសោ។ តេន កិលេសប្បហានមេវ ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវេ ការណំ អនុជានាតីតិ ទស្សេតិ។ អដ្ឋន្នន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ។ តេន សតិបិ តេសំ សត្តវិសេសភាវេន អនេកសហស្សសង្ខាភាវេ ឥមំ គណនបរិច្ឆេទំ នាតិវត្តន្តីតិ ទស្សេតិ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវានាតិវត្តនតោ។ សមូហន្តិ សមុទាយនិទ្ទេសោ។ អរិយសង្ឃន្តិ គុណវិសិដ្ឋសង្ឃាដភាវនិទ្ទេសោ។ តេន អសភិបិ អរិយបុគ្គលានំ កាយសាមគ្គិយំ អរិយសង្ឃភាវំ ទស្សេតិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវតោ។
3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso. Tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānātivattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghāṭabhāvaniddeso. Tena asabhipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.
តត្ថ ឧរសិ ភវា ជាតា សំវទ្ធា ច ឱរសា។ យថា ហិ សត្តានំ ឱរសបុត្តា អត្តជាតតាយ បិតុ សន្តកស្ស ទាយជ្ជស្ស វិសេសេន ភាគិនោ ហោន្តិ, ឯវមេវ តេបិ អរិយបុគ្គលា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មស្សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតតាយ ភគវតោ សន្តកស្ស វិមុត្តិសុខស្ស អរិយធម្មរតនស្ស ច ឯកន្តភាគិនោតិ ឱរសា វិយ ឱរសា។ អថ វា ភគវតោ ធម្មទេសនានុភាវេន អរិយភូមិំ ឱក្កមមានា ឱក្កន្តា ច អរិយសាវកា ភគវតោ ឧរេន វាយាមជនិតាភិជាតិតាយ និប្បរិយាយេន ‘‘ឱរសបុត្តា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ។ សាវកេហិ បវត្តិយមានាបិ ហិ ធម្មទេសនា ‘‘ភគវតោ ធម្មទេសនា’’ឥច្ចេវ វុច្ចតិ តំមូលិកត្តា លក្ខណាទិវិសេសាភាវតោ ច។
Tattha urasi bhavā jātā saṃvaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evameva tepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.
យទិបិ អរិយសាវកានំ អរិយមគ្គាធិគមសមយេ ភគវតោ វិយ តទន្តរាយ ករណត្ថំ ទេវបុត្តមារោ, មារវាហិនី វា ន ឯកន្តេន អបសាទេតិ, តេហិ បន អបសាទេតព្ពតាយ ការណេ វិមថិតេ តេបិ វិមថិតា ឯវ នាម ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ។ ឥមស្មិំ បនត្ថេ ‘‘មារមារសេនមថនាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ។ អថ វា ខន្ធាភិសង្ខារមារានំ វិយ ទេវបុត្តមារស្សបិ គុណមារណេ សហាយភាវូបគមនតោ កិលេសពលកាយោ ‘‘សេនា’’តិ វុច្ចតិ។ យថាហ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨, ៦៨, ១៤៩)។ សា ច តេហិ ទិយឌ្ឍសហស្សភេទា អនន្តភេទា វា កិលេសវាហិនី សតិធម្មវិចយវីរិយសមថាទិគុណបហរណេហិ ឱធិសោ វិមថិតា វិហតា វិទ្ធស្តា ចាតិ មារសេនមថនា, អរិយសាវកា។ ឯតេន តេសំ ភគវតោ អនុជាតបុត្តតំ ទស្សេតិ។
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāya karaṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.
អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ អរិយា និរុត្តិនយេន។ អថ វា សទេវកេន លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ ឧបគតានញ្ច តទត្ថសិទ្ធិតោ អរិយា, អរិយានំ សង្ឃោតិ អរិយសង្ឃោ, អរិយោ ច សោ សង្ឃោ ចាតិ វា អរិយសង្ឃោ, តំ អរិយសង្ឃំ។ ភគវតោ អបរភាគេ ពុទ្ធធម្មរតនានម្បិ សមធិគមោ សង្ឃរតនាធីនោតិ អរិយសង្ឃស្ស ពហូបការតំ ទស្សេតុំ ឥធេវ ‘‘សិរសា វន្ទេ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។
Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
ឯត្ថ ច ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស បភវសម្បទំ ទស្សេតិ, ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ ឯតេន បហានសម្បទំ សកលសំកិលេសប្បហានទីបនតោ។ ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ ឯតេន ញាណសម្បទំ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវទីបនតោ។ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯតេន បភាវសម្បទំ ទស្សេតិ សព្ពសង្ឃានំ អគ្គភាវទីបនតោ។ អថ វា ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ អរិយសង្ឃស្ស វិសុទ្ធនិស្សយភាវទីបនំ, ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ សម្មាឧជុញាយសាមីចិប្បដិបន្នភាវទីបនំ, ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ អាហុនេយ្យាទិភាវទីបនំ, ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ អនុត្តរបុញ្ញក្ខេត្តភាវទីបនំ។ តថា ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស លោកុត្តរសរណគមនសព្ភាវំ ទីបេតិ។ លោកុត្តរសរណគមនេន ហិ តេ ភគវតោ ឱរសបុត្តា ជាតា។ ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ ឯតេន អភិនីហារសម្បទាសិទ្ធំ បុព្ពភាគេ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេតិ។ កតាភិនីហារា ហិ សម្មាបដិបន្នា មារំ មារបរិសំ វា អភិវិជិនន្តិ។ ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ ឯតេន បដិវិទ្ធស្តវិបក្ខេ សេក្ខាសេក្ខធម្មេ ទស្សេតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន មគ្គផលធម្មានំ បកាសិតត្តា។ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវំ ទស្សេតិ។ សរណគមនញ្ច សាវកានំ សព្ពគុណានំ អាទិ, សបុព្ពភាគបដិបទា សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ មជ្ឈេ, អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ បរិយោសានន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សង្ខេបតោ សព្ពេ អរិយសង្ឃគុណា បកាសិតា ហោន្តិ។
Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhāvasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.
៤. ឯវំ គាថាត្តយេន សង្ខេបតោ សកលគុណសំកិត្តនមុខេន រតនត្តយស្ស បណាមំ កត្វា ឥទានិ តំនិបច្ចការំ យថាធិប្បេតេ បយោជនេ បរិណាមេន្តោ ‘‘ឥតិ មេ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ រតិជននដ្ឋេន រតនំ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃា។ តេសញ្ហិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា យថាភូតគុណេ អាវជ្ជេន្តស្ស អមតាធិគមហេតុភូតំ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ។ យថាហ –
4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
‘‘យស្មិំ មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ.… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ…បេ.… ឧជុគតចិត្តោ ខោ មហានាម, អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១)។
‘‘Yasmiṃ mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… ujugatacitto kho mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).
ចិត្តីកតាទិភាវោ វា រតនដ្ឋោ។ វុត្តញ្ហេតំ –
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;
អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ។ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០);
Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
ចិត្តិកតភាវាទយោ ច អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាទីសុ ឯវ លព្ភន្តីតិ។
Cittikatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.
វន្ទនាវ វន្ទនាមយំ យថា ‘‘ទានមយំ សីលមយ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥; ឥតិវុ. ៦០)។ វន្ទនា ចេត្ថ កាយវាចាចិត្តេហិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណនិន្នតា, ថោមនា វា។ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ បុញ្ញំ, អត្តនោ សន្តានំ បុនាតីតិ វា។ សុវិហតន្តរាយោតិ សុដ្ឋុ វិហតន្តរាយោ។ ឯតេន អត្តនោ បសាទសម្បត្តិយា រតនត្តយស្ស ច ខេត្តភាវសម្បត្តិយា តំ បុញ្ញំ អត្ថប្បកាសនស្ស ឧបឃាតកឧបទ្ទវានំ វិហននេ សមត្ថន្តិ ទស្សេតិ។ ហុត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយា។ តស្ស ‘‘អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ។ តស្សាតិ យំ រតនត្តយវន្ទនាមយំ បុញ្ញំ, តស្ស។ អានុភាវេនាតិ ពលេន។
Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.
៥. ឯវំ រតនត្តយស្ស និបច្ចការេ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្សា ធម្មទេសនាយ អត្ថំ សំវណ្ណេតុកាមោ, តស្សា តាវ គុណាភិត្ថវនវសេន ឧបញ្ញាបនត្ថំ ‘‘មជ្ឈិមបមាណសុត្តង្កិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ មជ្ឈិមបមាណសុត្តង្កិតស្សាតិ នាតិទីឃនាតិខុទ្ទកបមាណេហិ សុត្តន្តេហិ លក្ខិតស្ស។ យថា ហិ ទីឃាគមេ ទីឃបមាណានិ សុត្តានិ, យថា ច សំយុត្តង្គុត្តរាគមេសុ ទ្វីសុ ខុទ្ទកបមាណានិ, ន ឯវំ ឥធ។ ឥធ បន បមាណតោ មជ្ឈិមានិ សុត្តានិ។ តេន វុត្តំ ‘‘មជ្ឈិមបមាណសុត្តង្កិតស្សាតិ នាតិទីឃនាតិខុទ្ទកបមាណេហិ សុត្តន្តេហិ លក្ខិតស្សតិ អត្ថោ’’តិ។ ឯតេន ‘‘មជ្ឈិមោ’’តិ អយំ ឥមស្ស អត្ថានុគតសមញ្ញាតិ ទស្សេតិ។ ននុ ច សុត្តានិ ឯវ អាគមោ, កស្ស បន សុត្តេហិ អង្កនន្តិ? សច្ចមេតំ បរមត្ថតោ, សុត្តានិ បន ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ អាគមោ។ យថេវ ហិ អត្ថព្យញ្ជនសមុទាយេ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វោហារោ, ឯវំ សុត្តសមុទាយេ អយំ ‘‘អាគមោ’’តិ វោហារោ។ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ។ អាគមិស្សន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន ឯតស្មា វា អត្តត្ថបរត្ថាទយោតិ អាគមោ, អាទិកល្យាណាទិគុណសម្បត្តិយា ឧត្តមដ្ឋេន តំតំអភិបត្ថិតសមិទ្ធិហេតុតាយ បណ្ឌិតេហិ វរិតព្ពតោ វរោ, អាគមោ ច សោ វរោ ចាតិ អាគមវរោ។ អាគមសម្មតេហិ វា វរោតិ អាគមវរោ, មជ្ឈិមោ ច សោ អាគមវរោ ចាតិ មជ្ឈិមាគមវរោ, តស្ស។
5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassa. Yathā hi dīghāgame dīghapamāṇāni suttāni, yathā ca saṃyuttaṅguttarāgamesu dvīsu khuddakapamāṇāni, na evaṃ idha. Idha pana pamāṇato majjhimāni suttāni. Tena vuttaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassati attho’’ti. Etena ‘‘majjhimo’’ti ayaṃ imassa atthānugatasamaññāti dasseti. Nanu ca suttāni eva āgamo, kassa pana suttehi aṅkananti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye ayaṃ ‘‘āgamo’’ti vohāro. Idhāti imasmiṃ sāsane. Āgamissanti ettha, etena etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro. Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, majjhimo ca so āgamavaro cāti majjhimāgamavaro, tassa.
ពុទ្ធានំ អនុពុទ្ធានំ ពុទ្ធានុពុទ្ធា, ពុទ្ធានំ សច្ចបដិវេធំ អនុគម្ម បដិវិទ្ធសច្ចា អគ្គសាវកាទយោ អរិយា។ តេហិ អត្ថសំវណ្ណនាគុណសំវណ្ណនានំ វសេន សំវណ្ណិតស្ស។ អថ វា ពុទ្ធា ច អនុពុទ្ធា ច ពុទ្ធានុពុទ្ធាតិ យោជេតព្ពំ។ សម្មាសម្ពុទ្ធេនេវ ហិ វិនយសុត្តាភិធម្មានំ បកិណ្ណកទេសនាទិវសេន យោ បឋមំ អត្ថោ វិភត្តោ, សោ ឯវ បច្ឆា តស្ស តស្ស សំវណ្ណនាវសេន សង្គីតិការេហិ សង្គហំ អារោបិតោតិ។ បរវាទមថនស្សាតិ អញ្ញតិត្ថិយានំ វាទនិម្មថនស្ស, តេសំ ទិដ្ឋិគតភញ្ជនស្សាតិ អត្ថោ។ អយញ្ហិ អាគមោ មូលបរិយាយសុត្តសព្ពាសវសុត្តាទីសុ ទិដ្ឋិគតិកានំ ទិដ្ឋិគតទោសវិភាវនតោ សច្ចកសុត្តំ (ម. និ. ១.៣៥៣) ឧបាលិសុត្តាទីសុ (ម. និ. ២.៥៦) សច្ចកាទីនំ មិច្ឆាវាទនិម្មថនទីបនតោ វិសេសតោ ‘‘បរវាទមថនោ’’តិ ថោមិតោតិ។ សំវណ្ណនាសុ ចាយំ អាចរិយស្ស បកតិ, យា តំតំសំវណ្ណនាសុ អាទិតោ តស្ស តស្ស សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស វិសេសគុណកិត្តនេន ថោមនា។ តថា ហិ សុមង្គលវិលាសិនីសារត្ថបកាសិនីមនោរថបូរណីសុ អដ្ឋសាលិនីអាទីសុ ច យថាក្កមំ ‘‘សទ្ធាវហគុណស្ស, ញាណប្បភេទជននស្ស, ធម្មកថិកបុង្គវានំ វិចិត្តបដិភានជននស្ស, តស្ស គម្ភីរញាណេហិ ឱគាឡ្ហស្ស អភិណ្ហសោ នានានយវិចិត្តស្ស អភិធម្មស្សា’’តិអាទិនា ថោមនា កតា។
Buddhānaṃ anubuddhānaṃ buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi vinayasuttābhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto, so eva pacchā tassa tassa saṃvaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti. Paravādamathanassāti aññatitthiyānaṃ vādanimmathanassa, tesaṃ diṭṭhigatabhañjanassāti attho. Ayañhi āgamo mūlapariyāyasuttasabbāsavasuttādīsu diṭṭhigatikānaṃ diṭṭhigatadosavibhāvanato saccakasuttaṃ (ma. ni. 1.353) upālisuttādīsu (ma. ni. 2.56) saccakādīnaṃ micchāvādanimmathanadīpanato visesato ‘‘paravādamathano’’ti thomitoti. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīsāratthapakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, ñāṇappabhedajananassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.
៦. អត្ថោ កថីយតិ ឯតាយាតិ អត្ថកថា, សា ឯវ អដ្ឋកថា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា យថា ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧; ២.៨) អាទិតោតិអាទិម្ហិ បឋមសង្គីតិយំ។ ឆឡភិញ្ញតាយ បរមេន ចិត្តិស្សរិយភាវេន សមន្នាគតត្តា ឈានាទីសុ បញ្ចវិធវសិតាសព្ភាវតោ ច វសិនោ, ថេរា មហាកស្សបាទយោ។ តេសំ សតេហិ បញ្ចហិ។ យាតិ យា អដ្ឋកថា។ សង្គីតាតិ អត្ថំ បកាសេតុំ យុត្តដ្ឋានេ ‘‘អយំ ឯតស្ស អត្ថោ, អយំ ឯតស្ស អត្ថោ’’តិ សង្គហេត្វា វុត្តា។ អនុសង្គីតា ច យសត្ថេរាទីហិ បច្ឆាបិ ទុតិយតតិយសង្គីតីសុ។ ឥមិនា អត្តនោ សំវណ្ណនាយ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតិ។
6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8) āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittissariyabhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti.
៧. សីហស្ស លានតោ គហណតោ សីហឡោ, សីហកុមារោ។ តំវំសជាតតាយ តម្ពបណ្ណិទីបេ ខត្តិយានំ, តេសំ និវាសតាយ តម្ពបណ្ណិទីបស្ស ច សីហឡភាវោ វេទិតព្ពោ។ អាភតាតិ ជម្ពុទីបតោ អានីតា។ អថាតិ បច្ឆា។ អបរភាគេ ហិ និកាយន្តរលទ្ធីហិ អសង្ករត្ថំ សីហឡភាសាយ អដ្ឋកថា ឋបិតាតិ។ តេន មូលដ្ឋកថា សព្ពសាធារណា ន ហោតីតិ ឥទំ អត្ថប្បកាសនំ ឯកន្តេន ករណីយន្តិ ទស្សេតិ។ តេនេវាហ ‘‘ទីបវាសីនមត្ថាយា’’តិ។ តត្ថ ទីបវាសីនន្តិ ជម្ពុទីបវាសីនំ, សីហឡទីបវាសីនំ វា អត្ថាយ សីហឡភាសាយ ឋបិតាតិ យោជនា។
7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.
៨. អបនេត្វានាតិ កញ្ចុកសទិសំ សីហឡភាសំ អបនេត្វា។ តតោតិ អដ្ឋកថាតោ។ អហន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ, មនោរមំ ភាសន្តិ មាគធភាសំ។ សា ហិ សភាវនិរុត្តិភូតា បណ្ឌិតានំ មនំ រមយតីតិ។ តេនេវាហ ‘‘តន្តិនយានុច្ឆវិក’’ន្តិ, បាឡិគតិយា អនុលោមិកំ បាឡិភាសាយានុវិធាយិនិន្តិ អត្ថោ។ វិគតទោសន្តិ អសភាវនិរុត្តិភាសន្តររហិតំ។
8.Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati, manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.
៩. សមយំ អវិលោមេន្តោតិ សិទ្ធន្តំ អវិរោធេន្តោ។ ឯតេន អត្ថទោសាភាវមាហ។ អវិរុទ្ធត្តា ឯវ ហិ ថេរវាទាបិ ឥធ បកាសីយិស្សន្តិ។ ថេរវំសទីបានន្តិ ថិរេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរា, មហាកស្សបាទយោ។ តេហិ អាគតា អាចរិយបរម្បរា ថេរវំសោ, តប្បរិយាបន្នា ហុត្វា អាគមាធិគមសម្បន្នត្តា បញ្ញាបជ្ជោតេន តស្ស សមុជ្ជលនតោ ថេរវំសទីបា, មហាវិហារវាសិនោ, តេសំ។ វិវិធេហិ អាការេហិ និច្ឆីយតីតិ វិនិច្ឆយោ, គណ្ឋិដ្ឋានេសុ ខីលមទ្ទនាការេន បវត្តា វិមតិច្ឆេទនី កថា។ សុដ្ឋុ និបុណោ សណ្ហោ វិនិច្ឆយោ ឯតេសន្តិ សុនិបុណវិនិច្ឆយា។ អថ វា វិនិច្ឆិនោតីតិ វិនិច្ឆយោ, យថាវុត្តត្ថវិសយំ ញាណំ។ សុដ្ឋុ និបុណោ ឆេកោ វិនិច្ឆយោ ឯតេសន្តិ យោជេតព្ពំ។ ឯតេន មហាកស្សបាទិថេរបរម្បរាភតោ, តតោ ឯវ ច អវិបរីតោ សណ្ហោ សុខុមោ មហាវិហារវាសីនំ វិនិច្ឆយោតិ តស្ស បមាណភូតតំ ទស្សេតិ។
9.Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ. Etena mahākassapāditheraparamparābhato, tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.
១០. សុជនស្ស ចាតិ ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ។ តេន ‘‘ន កេវលំ ជម្ពុទីបវាសីនមេវ អត្ថាយ, អថ ខោ សាធុជនតោសនត្ថញ្ចា’’តិ ទស្សេតិ។ តេន ច ‘‘តម្ពបណ្ណិទីបវាសីនម្បិ អត្ថាយា’’តិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ ឧគ្គហណាទិសុករតាយ តេសម្បិ ពហុការត្តា។ ចិរដ្ឋិតត្ថន្តិ ចិរដ្ឋិតិអត្ថំ, ចិរកាលដ្ឋិតិយាតិ អត្ថោ។ ឥទញ្ហិ អត្ថប្បកាសនំ អវិបរីតបទព្យញ្ជនសុនិក្ខេបស្ស អត្ថសុនយស្ស ច ឧបាយភាវតោ សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិយា សំវត្តតិ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា អសម្មោសាយ អនន្តរធានាយ សំវត្តន្តិ។ កតមេ ទ្វេ? សុន្និក្ខិត្តញ្ច បទព្យញ្ជនំ អត្ថោ ច សុនីតោ’’តិ (អ. និ. ២.២០)។
10.Sujanassacāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālaṭṭhitiyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunnikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.20).
១១. យំ អត្ថវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, តស្សា មហត្តំ បរិហរិតុំ ‘‘សីលកថា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តេនេវាហ ‘‘ន តំ ឥធ វិចារយិស្សាមី’’តិ។ អថ វា យំ អដ្ឋកថំ កត្តុកាមោ, តទេកទេសភាវេន វិសុទ្ធិមគ្គោ គហេតព្ពោតិ កថិកានំ ឧបទេសំ ករោន្តោ តត្ថ វិចារិតធម្មេ ឧទ្ទេសវសេន ទស្សេតិ ‘‘សីលកថា’’តិអាទិនា។ តត្ថ សីលកថាតិ ចារិត្តវារិត្តាទិវសេន សីលស្ស វិត្ថារកថា។ ធុតធម្មាតិ បិណ្ឌបាតិកង្គាទយោ តេរស កិលេសធុននកធម្មា។ កម្មដ្ឋានានិ សព្ពានីតិ បាឡិយំ អាគតានិ អដ្ឋតិំស, អដ្ឋកថាយំ ទ្វេតិ និរវសេសានិ យោគកម្មស្ស ភាវនាយ បវត្តិដ្ឋានានិ។ ចរិយាវិធានសហិតោតិ រាគចរិតាទីនំ សភាវាទិវិធានេន សហិតោ។ ឈានានិ ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ, សមាបត្តិយោ ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ។ អដ្ឋបិ វា បដិលទ្ធមត្តានិ ឈានានិ, សមាបជ្ជនវសីភាវប្បត្តិយា សមាបត្តិយោ។ ឈានានិ វា រូបារូបាវចរជ្ឈានានិ, សមាបត្តិយោ ផលសមាបត្តិនិរោធសមាបត្តិយោ។
11. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sīlakathā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na taṃ idha vicārayissāmī’’ti. Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.
១២. លោកិយលោកុត្តរភេទា ឆ អភិញ្ញាយោ សព្ពា អភិញ្ញាយោ។ ញាណវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៧៥១) អាគតនយេន ឯកវិធាទិនា បញ្ញាយ សំកលេត្វា សម្បិណ្ឌេត្វា និច្ឆយោ បញ្ញាសង្កលននិច្ឆយោ។
12. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu (vibha. 751) āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.
១៣. បច្ចយធម្មានំ ហេតាទីនំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ ហេតុបច្ចយាទិភាវោ បច្ចយាការោ, តស្ស ទេសនា បច្ចយាការទេសនា, បដិច្ចសមុប្បាទកថាតិ អត្ថោ។ សា បន និកាយន្តរលទ្ធិសង្កររហិតតាយ សុដ្ឋុ បរិសុទ្ធា, ឃនវិនិព្ភោគស្ស សុទុក្ករតាយ និបុណា សណ្ហសុខុមា, ឯកត្តនយាទិសហិតា ច តត្ថ វិចារិតាតិ អាហ ‘‘សុបរិសុទ្ធនិបុណនយា’’តិ។ បដិសម្ភិទាទីសុ អាគតនយំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វិចារិតត្តា អវិមុត្តតន្តិមគ្គា។
13. Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhu parisuddhā, ghanavinibbhogassa sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.
១៤. ឥតិ បន សព្ពន្តិ ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ, បន-សទ្ទោ វចនាលង្ការេ, ឯតំ សព្ពន្តិ អត្ថោ។ ឥធាតិ ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ។ ន តំ វិចារយិស្សាមិ បុនរុត្តិភាវតោតិ អធិប្បាយោ។
14.Itipana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya. Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.
១៥. ឥទានិ តស្សេវ អវិចារណស្ស ឯកន្តការណំ និទ្ធារេន្តោ ‘‘មជ្ឈេ វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ‘‘មជ្ឈេ ឋត្វា’’តិ ឯតេន មជ្ឈដ្ឋភាវទីបនេន វិសេសតោ ចតុន្នំ អាគមានំ សាធារណដ្ឋកថា វិសុទ្ធិមគ្គោ, ន សុមង្គលវិលាសិនីអាទយោ វិយ អសាធារណដ្ឋកថាតិ ទស្សេតិ។ ‘‘វិសេសតោ’’តិ ច ឥទំ វិនយាភិធម្មានម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គោ យថារហំ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ ឯវាតិ កត្វា វុត្តំ។
15. Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.
១៦. ឥច្ចេវាតិ ឥតិ ឯវ។ តម្បីតិ វិសុទ្ធិមគ្គម្បិ។ ឯតាយាតិ បបញ្ចសូទនិយា។ ឯត្ថ ច ‘‘សីហឡទីបំ អាភតា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាករណស្ស និមិត្តំ ទស្សេតិ, ‘‘ទីបវាសីនមត្ថាយ, សុជនស្ស ច តុដ្ឋត្ថំ, ចិរដ្ឋិតត្ថញ្ច ធម្មស្សា’’តិ ឯតេន បយោជនំ, ‘‘មជ្ឈិមាគមវរស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ ឯតេន បិណ្ឌត្ថំ, ‘‘អបនេត្វាន តតោហំ សីហឡភាស’’ន្តិអាទិនា, ‘‘សីលកថា’’តិអាទិនា ច ករណប្បការំ។ សីលកថាទីនំ អវិចារណម្បិ ហិ ឥធ ករណប្បការោ ឯវាតិ។
16.Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti papañcasūdaniyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena piṇḍatthaṃ, ‘‘apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsa’’ntiādinā, ‘‘sīlakathā’’tiādinā ca karaṇappakāraṃ. Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.
គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
និទានកថាវណ្ណនា
Nidānakathāvaṇṇanā
១. វិភាគវន្តានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនមុខេនេវ ហោតីតិ បឋមំ តាវ បណ្ណាសវគ្គសុត្តាទិវសេន មជ្ឈិមាគមស្ស វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ មជ្ឈិមសង្គីតិ នាមា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ តត្ថាតិ យំ វុត្តំ ‘‘មជ្ឈិមាគមវរស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ, តស្មិំ វចនេ។ យា មជ្ឈិមាគមបរិយាយេន មជ្ឈិមសង្គីតិ វុត្តា, សា បណ្ណាសាទិតោ ឯទិសាតិ ទស្សេតិ ‘‘មជ្ឈិមសង្គីតិ នាមា’’តិអាទិនា។ តត្ថាតិ វា ‘‘ឯតាយ អដ្ឋកថាយ វិជានាថ មជ្ឈិមសង្គីតិយា អត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថ យស្សា មជ្ឈិមសង្គីតិយា អត្ថំ វិជានាថាតិ វុត្តំ, សា មជ្ឈិមសង្គីតិ នាម បណ្ណាសាទិតោ ឯទិសាតិ ទស្សេតិ។ បញ្ច ទសកា បណ្ណាសា, មូលេ អាទិម្ហិ បណ្ណាសា, មូលភូតា វា បណ្ណាសា មូលបណ្ណាសា។ មជ្ឈេ ភវា មជ្ឈិមា, មជ្ឈិមា ច សា បណ្ណាសា ចាតិ មជ្ឈិមបណ្ណាសា។ ឧបរិ ឧទ្ធំ បណ្ណាសា ឧបរិបណ្ណាសា។ បណ្ណាសត្តយសង្គហាតិ បណ្ណាសត្តយបរិគណនា។
1. Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti paṭhamaṃ tāva paṇṇāsavaggasuttādivasena majjhimāgamassa vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti, tasmiṃ vacane. Yā majjhimāgamapariyāyena majjhimasaṅgīti vuttā, sā paṇṇāsādito edisāti dasseti ‘‘majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādinā. Tatthāti vā ‘‘etāya aṭṭhakathāya vijānātha majjhimasaṅgītiyā attha’’nti ettha yassā majjhimasaṅgītiyā atthaṃ vijānāthāti vuttaṃ, sā majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsādito edisāti dasseti. Pañca dasakā paṇṇāsā, mūle ādimhi paṇṇāsā, mūlabhūtā vā paṇṇāsā mūlapaṇṇāsā. Majjhe bhavā majjhimā, majjhimā ca sā paṇṇāsā cāti majjhimapaṇṇāsā. Upari uddhaṃ paṇṇāsā uparipaṇṇāsā. Paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā.
អយំ សង្គហោ នាម ជាតិសញ្ជាតិកិរិយាគណនវសេន ចតុព្ពិធោ។ តត្ថ ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ , ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ជាតិសង្គហោ។ ‘‘យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ។ យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ។ ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ អយំ កិរិយាសង្គហោ។ ‘‘ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១) អយំ គណនសង្គហោ។ អយមេវ ច ឥធាធិប្បេតោ។ តេន វុត្តំ ‘‘បណ្ណាសត្តយសង្គហាតិ បណ្ណាសត្តយបរិគណនា’’តិ។
Ayaṃ saṅgaho nāma jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho. ‘‘Yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo. Yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ sañjātisaṅgaho. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ kiriyāsaṅgaho. ‘‘Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho. Ayameva ca idhādhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā’’ti.
វគ្គតោតិ សមូហតោ, សោ បនេត្ថ ទសកវសេន វេទិតព្ពោ។ យេភុយ្យេន ហិ សាសនេ ទសកេ វគ្គវោហារោ។ តេនេវាហ ‘‘ឯកេកាយ បណ្ណាសាយ បញ្ច បញ្ច វគ្គេ កត្វា’’តិ។ បន្នរសវគ្គសមាយោគាតិ បន្នរសវគ្គសំយោគាតិ អត្ថោ។ កេចិ បន សមាយោគសទ្ទំ សមុទាយត្ថំ វទន្តិ។ បទតោតិ ឯត្ថ អដ្ឋក្ខរោ គាថាបាទោ ‘‘បទ’’ន្តិ អធិប្បេតោ, តស្មា ‘‘អក្ខរតោ ឆ អក្ខរសតសហស្សានិ ចតុរាសីតុត្តរសតាធិកានិ ចតុចត្តាលីស សហស្សានិ ច អក្ខរានី’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពន្តិ វទន្តិ។ យស្មា បន នវក្ខរោ យាវ ទ្វាទសក្ខរោ ច គាថាបាទោ សំវិជ្ជតិ, តស្មា តាទិសានម្បិ គាថានំ វសេន អឌ្ឍតេយ្យគាថាសតំ ភាណវារោ ហោតីតិ កត្វា ‘‘អក្ខរតោ សត្ត អក្ខរសតសហស្សានិ ចត្តាលីសញ្ច សហស្សានិ តេបញ្ញាសញ្ច អក្ខរានី’’តិ វុត្តំ។ ឯវញ្ហិ បទភាណវារគណនាហិ អក្ខរគណនា សំសន្ទតិ, នេតរថា។ ភាណវារោតិ ច ទ្វត្តិំសក្ខរានំ គាថានំ វសេន អឌ្ឍតេយ្យគាថាសតំ, អយញ្ច អក្ខរគណនា ភាណវារគណនា ច បទគណនានុសារេន លទ្ធាតិ វេទិតព្ពា។ ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ញាបេតុំ សុត្តគណនានន្តរំ ភាណវារេ អគណេត្វា បទានិ គណិតានិ។ តត្រិទំ វុច្ចតិ –
Vaggatoti samūhato, so panettha dasakavasena veditabbo. Yebhuyyena hi sāsane dasake vaggavohāro. Tenevāha ‘‘ekekāya paṇṇāsāya pañca pañca vagge katvā’’ti. Pannarasavaggasamāyogāti pannarasavaggasaṃyogāti attho. Keci pana samāyogasaddaṃ samudāyatthaṃ vadanti. Padatoti ettha aṭṭhakkharo gāthāpādo ‘‘pada’’nti adhippeto, tasmā ‘‘akkharato cha akkharasatasahassāni caturāsītuttarasatādhikāni catucattālīsa sahassāni ca akkharānī’’ti pāṭhena bhavitabbanti vadanti. Yasmā pana navakkharo yāva dvādasakkharo ca gāthāpādo saṃvijjati, tasmā tādisānampi gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ bhāṇavāro hotīti katvā ‘‘akkharato satta akkharasatasahassāni cattālīsañca sahassāni tepaññāsañca akkharānī’’ti vuttaṃ. Evañhi padabhāṇavāragaṇanāhi akkharagaṇanā saṃsandati, netarathā. Bhāṇavāroti ca dvattiṃsakkharānaṃ gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ, ayañca akkharagaṇanā bhāṇavāragaṇanā ca padagaṇanānusārena laddhāti veditabbā. Imameva hi atthaṃ ñāpetuṃ suttagaṇanānantaraṃ bhāṇavāre agaṇetvā padāni gaṇitāni. Tatridaṃ vuccati –
‘‘ភាណវារា យថាបិ ហិ, មជ្ឈិមស្ស បកាសិតា;
‘‘Bhāṇavārā yathāpi hi, majjhimassa pakāsitā;
ឧបឌ្ឍភាណវារោ ច, តេវីសតិបទាធិកោ។
Upaḍḍhabhāṇavāro ca, tevīsatipadādhiko.
សត្ត សតសហស្សានិ, អក្ខរានំ វិភាវយេ;
Satta satasahassāni, akkharānaṃ vibhāvaye;
ចត្តាលីស សហស្សានិ, តេបញ្ញាសញ្ច អក្ខរ’’ន្តិ។
Cattālīsa sahassāni, tepaññāsañca akkhara’’nti.
អនុសន្ធិតោតិ ទេសនានុសន្ធិតោ។ ឯកស្មិំ ឯវ ហិ សុត្តេ បុរិមបច្ឆិមានំ ទេសនាភាគានំ សម្ពន្ធោ អនុសន្ធានតោ អនុសន្ធិ។ ឯត្ថ ច អត្តជ្ឈាសយានុសន្ធិ បរជ្ឈាសយានុសន្ធីតិ ទុវិធោ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ។ សោ បន កត្ថចិ ទេសនាយ វិប្បកតាយ ធម្មំ សុណន្តានំ បុច្ឆាវសេន, កត្ថចិ ទេសេន្តស្ស សត្ថុ សាវកស្ស ធម្មបដិគ្គាហកានញ្ច អជ្ឈាសយវសេន, កត្ថចិ ទេសេតព្ពស្ស ធម្មស្ស វសេន ហោតីតិ សមាសតោ តិប្បការោ។ តេន វុត្តំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិអជ្ឈាសយានុសន្ធិយថានុសន្ធិវសេន សង្ខេបតោ តិវិធោ អនុសន្ធី’’តិ។ សង្ខេបេនេវ ច ចតុព្ពិធោ អនុសន្ធិ វេទិតព្ពោ។ តត្ថ ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឱរិមំ តីរំ, កិំ បារិមំ តីរំ, កោ មជ្ឈេ សំសីទោ, កោ ថលេ ឧស្សាទោ, កោ មនុស្សគ្គាហោ, កោ អមនុស្សគ្គាហោ, កោ អាវត្តគ្គាហោ, កោ អន្តោបូតិភាវោ’តិ’’ (សំ. និ. ៤.២៤១)? ឯវំ បុច្ឆន្តានំ វិស្សជ្ជេន្តេន ភគវតា បវត្តិតទេសនាវសេន បុច្ឆានុសន្ធី វេទិតព្ពោ។ ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘ឥតិ កិរ ភោ រូបំ អនត្តា… វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា, អនត្តកតានិ កម្មានិ កមត្តានំ ផុសិស្សន្តី’តិ។ អថ ខោ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ, យំ ឥធេកច្ចោ មោឃបុរិសោ អវិទ្វា អវិជ្ជាគតោ តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសា សត្ថុសាសនំ អតិធាវិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ ‘ឥតិ កិរ ភោ រូបំ អនត្តា…បេ.… ផុសិស្សន្តី’តិ។ តំ កិំ មញ្ញថ , ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ (ម. និ. ៣.៩០) ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ភគវតា បវត្តិតទេសនាវសេន បរជ្ឈាសយានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ។
Anusandhitoti desanānusandhito. Ekasmiṃ eva hi sutte purimapacchimānaṃ desanābhāgānaṃ sambandho anusandhānato anusandhi. Ettha ca attajjhāsayānusandhi parajjhāsayānusandhīti duvidho ajjhāsayānusandhi. So pana katthaci desanāya vippakatāya dhammaṃ suṇantānaṃ pucchāvasena, katthaci desentassa satthu sāvakassa dhammapaṭiggāhakānañca ajjhāsayavasena, katthaci desetabbassa dhammassa vasena hotīti samāsato tippakāro. Tena vuttaṃ ‘‘pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena saṅkhepato tividho anusandhī’’ti. Saṅkhepeneva ca catubbidho anusandhi veditabbo. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvattaggāho, ko antopūtibhāvo’ti’’ (saṃ. ni. 4.241)? Evaṃ pucchantānaṃ vissajjentena bhagavatā pavattitadesanāvasena pucchānusandhī veditabbo. ‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘iti kira bho rūpaṃ anattā… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya ‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’ti. Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.90) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā pavattitadesanāvasena parajjhāsayānusandhi veditabbo.
‘‘តស្ស មយ្ហំ ព្រាហ្មណ ឯតទហោសិ ‘យំនូនាហំ យា តា រត្តិយោ អភិញ្ញាតា អភិលក្ខិតា ចាតុទ្ទសី បញ្ចទសី អដ្ឋមី ច បក្ខស្ស, តថារូបាសុ រត្តីសុ យានិ តានិ អារាមចេតិយានិ វនចេតិយានិ រុក្ខចេតិយានិ ភិំសនកានិ សលោមហំសានិ, តថារូបេសុ សេនាសនេសុ វិហរេយ្យំ អប្បេវ នាមាហំ ភយភេរវំ បស្សេយ្យ’ន្តិ’’ (ម. និ. ១.៤៩) ឯវំ ភគវតា, ‘‘តត្រាវុសោ លោភោ ច បាបកោ ទោសោ ច បាបកោ លោភស្ស ច បហានាយ ទោសស្ស ច បហានាយ អត្ថិ មជ្ឈិមា បដិបទា, ចក្ខុករណី ញាណករណី ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៣) ឯវំ ធម្មសេនាបតិនា ច អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ បវត្តិតទេសនាវសេន អត្តជ្ឈាសយានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ។ យេន បន ធម្មេន អាទិម្ហិ ទេសនា ឧដ្ឋិតា, តស្ស អនុរូបធម្មវសេន វា បដិបក្ខធម្មវសេន វា យេសុ សុត្តេសុ ឧបរិ ទេសនា អាគច្ឆតិ, តេសំ វសេន យថានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ។ សេយ្យថិទំ អាកង្ខេយ្យសុត្តេ (ម. និ. ១.៦៥) ហេដ្ឋា សីលេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ អភិញ្ញា អាគតា។ វត្ថុសុត្តេ (ម. និ. ១.៧០) ហេដ្ឋា កិលេសេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ព្រហ្មវិហារា អាគតា។ កោសម្ពកសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៩១) ហេដ្ឋា ភណ្ឌនេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ សារណីយធម្មា អាគតា។ កកចូបមេ (ម. និ. ១.២២២) ហេដ្ឋា អក្ខន្តិយា វសេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ កកចូបមា អាគតាតិ។
‘‘Tassa mayhaṃ brāhmaṇa etadahosi ‘yaṃnūnāhaṃ yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā cātuddasī pañcadasī aṭṭhamī ca pakkhassa, tathārūpāsu rattīsu yāni tāni ārāmacetiyāni vanacetiyāni rukkhacetiyāni bhiṃsanakāni salomahaṃsāni, tathārūpesu senāsanesu vihareyyaṃ appeva nāmāhaṃ bhayabheravaṃ passeyya’nti’’ (ma. ni. 1.49) evaṃ bhagavatā, ‘‘tatrāvuso lobho ca pāpako doso ca pāpako lobhassa ca pahānāya dosassa ca pahānāya atthi majjhimā paṭipadā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 1.33) evaṃ dhammasenāpatinā ca attano ajjhāsayeneva pavattitadesanāvasena attajjhāsayānusandhi veditabbo. Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhadhammavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.65) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari abhiññā āgatā. Vatthusutte (ma. ni. 1.70) heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte (ma. ni. 1.491) heṭṭhā bhaṇḍanena desanā uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā vasena desanā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatāti.
វិត្ថារតោ បនេត្ថាតិ ឯវំ សង្ខេបតោ តិវិធោ ចតុព្ពិធោ ច អនុសន្ធិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ មជ្ឈិមនិកាយេ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ យថារហំ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា វិញ្ញាយមានា នវសតាធិកានិ តីណិ អនុសន្ធិសហស្សានិ ហោន្តិ។ យថា ចេតំ បណ្ណាសាទិវិភាគវចនំ មជ្ឈិមសង្គីតិយា សរូបទស្សនត្ថំ ហោតិ, ឯវំ បក្ខេបទោសបរិហរណត្ថញ្ច ហោតិ។ ឯវញ្ហិ បណ្ណាសាទីសុ វវត្ថិតេសុ តព្ពិនិមុត្តំ កិញ្ចិ សុត្តំ យាវ ឯកំ បទម្បិ អានេត្វា ឥមំ មជ្ឈិមសង្គីតិយាតិ កស្សចិ វត្តុំ ឱកាសោ ន សិយាតិ។
Vitthārato panetthāti evaṃ saṅkhepato tividho catubbidho ca anusandhi ettha etasmiṃ majjhimanikāye tasmiṃ tasmiṃ sutte yathārahaṃ vitthārato vibhajitvā viññāyamānā navasatādhikāni tīṇi anusandhisahassāni honti. Yathā cetaṃ paṇṇāsādivibhāgavacanaṃ majjhimasaṅgītiyā sarūpadassanatthaṃ hoti, evaṃ pakkhepadosapariharaṇatthañca hoti. Evañhi paṇṇāsādīsu vavatthitesu tabbinimuttaṃ kiñci suttaṃ yāva ekaṃ padampi ānetvā imaṃ majjhimasaṅgītiyāti kassaci vattuṃ okāso na siyāti.
ឯវំ បណ្ណាសវគ្គសុត្តភាណវារានុសន្ធិព្យញ្ជនតោ មជ្ឈិមសង្គីតិំ វវត្ថបេត្វា ឥទានិ នំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណេតុកាមោ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ តស្សា បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេនេវ បវត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ បណ្ណាសាសុ មូលបណ្ណាសា អាទី’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ, មហាវិសយត្តា បូជនីយត្តា ច មហតី សង្គីតីតិ មហាសង្គីតិ, បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ, តស្សា បវត្តិតកាលោ បឋមមហាសង្គីតិកាលោ, តស្មិំ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ។ និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, យោ លោកិយេហិ ‘‘ឧបោគ្ឃាតោ’’តិ វុច្ចតិ, ស្វាយមេត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិកោ គន្ថោ វេទិតព្ពោ, ន បន ‘‘សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១២៦) វិយ អជ្ឈាសយាទិទេសនុប្បត្តិហេតុ។ តេនេវាហ ‘‘ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិកំ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ និទានមាទី’’តិ។ កាមញ្ចេត្ថ យស្សំ បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេន សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា វិត្ថារតោ វត្តព្ពា។ សុមង្គលវិលាសិនិយំ (ទី. និ. ដី. ១.និទានកថាវណ្ណនា) បន អត្តនា វិត្ថារិតត្តា តត្ថេវ គហេតព្ពាតិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ មហន្តតំ បរិហរន្តោ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិមាហ។
Evaṃ paṇṇāsavaggasuttabhāṇavārānusandhibyañjanato majjhimasaṅgītiṃ vavatthapetvā idāni naṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetukāmo attano saṃvaṇṇanāya tassā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha paṇṇāsāsu mūlapaṇṇāsā ādī’’tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgītīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattitakālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, yo lokiyehi ‘‘upogghāto’’ti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo, na pana ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha ‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti. Kāmañcettha yassaṃ paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā vitthārato vattabbā. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.nidānakathāvaṇṇanā) pana attanā vitthāritattā tattheva gahetabbāti imissā saṃvaṇṇanāya mahantataṃ pariharanto ‘‘sā panesā’’tiādimāha.
និទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.
១. មូលបរិយាយវគ្គោ
1. Mūlapariyāyavaggo
១. មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា
1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា
Abbhantaranidānavaṇṇanā
១. ឯវំ ពាហិរនិទានេ វត្តព្ពំ អតិទិសិត្វា ឥទានិ អភន្តរនិទានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណេតុំ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ យស្មា សំវណ្ណនំ ករោន្តេន សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ បទវិភាគំ បទត្ថញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ បិណ្ឌត្តាទិទស្សនវសេន សំវណ្ណនា កាតព្ពា, តស្មា បទានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ បទវិភាគោតិ បទានំ វិសេសោ, ន បទវិគ្គហោ។ អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ, បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហា បទវិភាគសទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ។ តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘សុភគញ្ច តំ វនញ្ចាតិ សុភគវនំ, សាលានំ រាជា, សាលោ ច សោ រាជា ច ឥតិបិ សាលរាជា’’តិអាទិវសេន សមាសបទេសុ ទដ្ឋព្ពោ។
1. Evaṃ bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetuṃ ‘‘yaṃ paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padavibhāgaṃ padatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍattādidassanavasena saṃvaṇṇanā kātabbā, tasmā padāni tāva dassento ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso, na padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, sālānaṃ rājā, sālo ca so rājā ca itipi sālarājā’’tiādivasena samāsapadesu daṭṭhabbo.
អត្ថតោតិ បទត្ថតោ។ តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំសទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ។ អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ បុថុសិប្បាយតនានិ (ទី. និ. ១.១៦៣), ឯវវិធោ ឯវមាការោ’’តិ ច អាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ។ គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទា ច។ តថា ហិ វិធយុត្តគត-សទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ។ ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុក្កមណិកុណ្ឌលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ។ នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ។ ‘‘ឯវំលហុបរិវត្តំ (អ. និ. ១.៤៨) ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ (បារា. ១២) ច អាទីសុ បរិមាណេ។
Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃsaddassa dassento ‘‘evaṃ-saddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni (dī. ni. 1.163), evavidho evamākāro’’ti ca ādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagata-sadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃlahuparivattaṃ (a. ni. 1.48) evamāyupariyanto’’ti (pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe.
ននុ ច ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា, ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោតិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ។ អាការមត្តវាចកោ ហិ ឯវំ-សទ្ទោ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ យថា ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣៤, ៣៩៦), ន បន អាការវិសេសវាចកោ។ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ ឧបមាទិឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ។ តថា ហិ ‘‘យថាបិ…បេ.… ពហុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៥៣) ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សូបបត្តិ-សប្បុរិសូបនិស្សយ-សទ្ធម្មស្សវន-យោនិសោមនសិការ- ភោគសម្បត្តិ-អាទិទានាទិ-បុញ្ញកិរិយហេតុសមុទាយតោ សោភា-សុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោតិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា, តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោ’’តិ វត្តុំ យុត្តំ។ សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ។ តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ តេ…បេ.… ឧបទេសេ’’តិ។ តថា ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិ ឯត្ថ ច ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ។ យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ។
Nanu ca ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā, evamāyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘evaṃ byā kho’’tiādīsu (ma. ni. 1.234, 396), na pana ākāravisesavācako. Evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni upamādiudāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathāpi…pe… bahu’’nti (dha. pa. 53) ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapatti-sappurisūpanissaya-saddhammassavana-yonisomanasikāra- bhogasampatti-ādidānādi-puññakiriyahetusamudāyato sobhā-sugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā, tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘evaṃ-saddo upamākāranigamanattho’’ti vattuṃ yuttaṃ. So pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti. Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadeso evāti vuttaṃ ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā ‘‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ. Yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ.
ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ, សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ។ យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯវំ, ភន្តេតិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ វុត្តោ។ តេន ឯវំ, ភន្តេ សាធុ, ភន្តេ, សុដ្ឋុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ។ ឯវញ្ច វទេហីតិ ‘‘យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហី’’តិ យោ ឯវំ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ។ សោ ឯវំសទ្ទេន និទស្សីយតីតិ ‘‘និទស្សនេ’’តិ វុត្តោតិ។ ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ វា នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ។ សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិអាទីសុ អវធារណេ’’តិ។
Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ, so ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānato daṭṭhabbaṃ. Evaṃ, bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto. Tena evaṃ, bhante sādhu, bhante, suṭṭhu, bhanteti vuttaṃ hoti. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti yo evaṃ vadanākāro idāni vattabbo. So evaṃsaddena nidassīyatīti ‘‘nidassane’’ti vuttoti. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatigahaṇavasena ‘‘saṃvattanti vā no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha ‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’ti.
នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវត្តតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា, នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន ឋបនាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកប្បដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា។ តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ។ អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន, តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិភេទេន អនេកេ, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ។ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ, សង្កាសនបកាសន-វិវរណ-វិភជន-ឧត្តានីករណ-បញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរ-បទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvattatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā, nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikappaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā. Tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena, tattha ca apparajakkhatādibhedena aneke, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato, saṅkāsanapakāsana-vivaraṇa-vibhajana-uttānīkaraṇa-paññattivasena chahi atthapadehi, akkhara-padabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.
វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.១ ទេវតាសំយុត្ត) ‘‘បដិបក្ខហរណតោ, រាគាទិកិលេសាបនយនតោ ច បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ, ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា។ បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ។ សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ។ អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ។ តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិបកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ ។ ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បាដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បាដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបកិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បាដិហារិយានិ ភវន្តិ។ បាដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ, បាដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកមេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ។ បាដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ។ តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយំ លព្ភមានត្តា អាហ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ។
Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 devatāsaṃyutta) ‘‘paṭipakkhaharaṇato, rāgādikilesāpanayanato ca pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhipakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti . ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ pāṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakilesaharaṇāni hontīti pāṭihāriyāni bhavanti. Pāṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, pāṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekamekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Pāṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.
ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ។ អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា។ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ, ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា។ ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា។ ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ។
Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati, dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirajjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā. Itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.
‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយា វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានំ ភេទំ សន្ធាយាហ ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ។
‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyā vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānaṃ bhedaṃ sandhāyāha ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.
កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុតសទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិអាទិមាហ។ អស្សាតិ សុតសទ្ទស្ស។ កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុតសទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ។ មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេ-សទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ។ មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា។
Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ sutasaddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa sutasaddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’tiādimāha. Assāti sutasaddassa. Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.
សុត-សទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំ-សទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ។ អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនីហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ។ សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវ-ការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតមេវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ។ ឯតេន អវធារណេន និរាសង្កតំ ទស្សេតិ។ យថា ច សុតំ សុតមេវាតិ និយមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ។ អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ សុតន្តិ អសុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ ។ ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សម្មទេវា’’តិ។ តេនេវាហ – ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ។ អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយមត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ។ តេនេវាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ។ សវនសទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘សុយ្យតី’’តិ។
Suta-saddasannidhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ eva-kāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Etena avadhāraṇena nirāsaṅkataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyametabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti . Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sammadevā’’ti. Tenevāha – ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayamatthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Tenevāha ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savanasaddo cettha kammattho veditabbo ‘‘suyyatī’’ti.
ឯវំ សវនហេតុសុណន្តបុគ្គលសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា។ សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា។ តថា ច វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ។ នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានំ នានាការេន។ ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ។ បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ។ សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា។ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយញ្ហេត្ថា’’តិអាទិ។ តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ។ មយាតិ កត្តុអត្ថេ។
Evaṃ savanahetusuṇantapuggalasavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehipi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena. Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsananti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Mayāti kattuatthe.
ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសនន្តិ និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ។ តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ។ សុត-សទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណបពន្ធបដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ។ ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មបពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ។
Evanti niddisitabbappakāsananti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato. Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Suta-saddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇapabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammapabandhe savanakiriyā labbhatīti.
យស្ស ចិត្តសន្តានស្សាតិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ ធម្មានំ បវត្តិអាការូបាទានវសេន តថា វុត្តា។ សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោតិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ។ ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ’’តិ។ សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តំសមង្គិនោ កត្តុវិសយេ’’តិ។ សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ។ ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយមត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārūpādānavasena tathā vuttā. Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘cittasantānenataṃsamaṅgino’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti vuttaṃ ‘‘taṃsamaṅgino kattuvisaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti. Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.
បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស, អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មបពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ។ សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ។ ‘‘មេ’’តិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ។ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំ-សទ្ទ – សុត-សទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូប-បញ្ញត្តិ-ឧបាទានភូត-ធម្មបពន្ធព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ, សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ។ ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្មវិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបារវិសយបុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammapabandhabyāpāratāya vuttaṃ – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. ‘‘Me’’ti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-sadda – suta-saddānaṃ atthāti te tathārūpa-paññatti-upādānabhūta-dhammapabandhabyāpārabhāvena dassento āha – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso, sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāravisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.
សព្ពស្សបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ។ តត្ថ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ច ‘‘មេ’’តិ ច វុច្ចមានស្សត្ថស្ស អាការាទិនោ ធម្មានំ អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ – ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ។ តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន។ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ, រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ ចាតិ វុច្ចតិ, ន តថា ‘‘ឯវំ មេ’’តិ បទានំ អត្ថោតិ។ ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ។ តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិសព្ពំ លព្ភតិ។
Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha – ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha ‘‘eva’’nti ca ‘‘me’’ti ca vuccamānassatthassa ākārādino dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha – ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati, na tathā ‘‘evaṃ me’’ti padānaṃ atthoti. Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi taṃ ettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ, ‘‘sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādisabbaṃ labbhati.
តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ‘‘ឯវ’’ន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ ‘‘មេ’’តិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ។ ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វាវ បវត្តោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ សុតន្តិ បកាសិតោយមត្ថោតិ។ អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ‘‘ឯវ’’ន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ។ នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតីតិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ។ សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតីតិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ។ អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរកាលបញ្ញាសិទ្ធិ។ ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ។ ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ ‘‘បញ្ញាយ បុព្ពង្គមា’’តិ កត្វា។ បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានតា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១, ២) វិយ។ បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ។ ឯវំ សតិបុព្ពង្គមាយាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន យថាសម្ភវមត្ថោ វេទិតព្ពោ។ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Taṃtaṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena ‘‘eva’’nti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya ‘‘me’’ti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvāva pavattoti āha ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti asutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsitoyamatthoti. Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā ‘‘eva’’nti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. Nānappakārapaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi. Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi ‘‘paññāya pubbaṅgamā’’ti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānatā ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu (dha. pa. 1, 2) viya. Pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati. Evaṃ satipubbaṅgamāyāti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.
យោនិសោមនសិការំ ទីបេតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ។ អវិក្ខេបំ ទីបេតីតិ ‘‘មូលបរិយាយំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិបុច្ឆាវសេន បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ។ វិក្ខិត្តចិត្តស្សាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ។ សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសកបយោជនាទិសម្បត្តិយា។ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ។ ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោតិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា។ អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា – សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ។ ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ, នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា។ ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តវស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា។
Yonisomanasikāraṃ dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘mūlapariyāyaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvasena pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakapayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. Na hi vikkhittacittotiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva, no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.
ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនបភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិតបារិបូរិការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ។ យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ។ បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតំ គុណទ្វយំ។ អបរាបរវុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា សម្បត្តិភវេសូតិ វា។ យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣១)។ បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ។ បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិតាយ។ សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ – ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ (ធ. ប. ៤៣), ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច។ តេនេវាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ។ បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន។ តថា ចាហ ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ។ សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន។ បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ។
Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ guṇadvayaṃ. Aparāparavuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha – ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43), ‘‘katapuññosi tvaṃ ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Tenevāha ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena. Tathā cāha ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti. Sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.
នានប្បការបដិវេធទីបកេនាតិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំសទ្ទសុត-សទ្ទានំ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ។ តត្ថ សោតព្ពភេទបដិវេធទីបកេនាតិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ។ មនោទិដ្ឋិករណា បរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំសទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធានបដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ។ តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា។ មនសានុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា។ ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា។
Nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃsaddasuta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha sotabbabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇā pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃsaddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasānupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anu anu pekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhantibhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.
សកលេន វចនេនាតិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ។ អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ។ អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ, សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ។ ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកន្តិ? នយិទមេវំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ។ កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសាវា’’តិ វទន្តិ។ តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ភគវា ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ, ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ, កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកតំ ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោយេវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ។ ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ។ អប្បេតីតិ និទស្សេតិ។ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ។
Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Attano adahantoti ‘‘mameda’’nti attani aṭṭhapento. Asappurisabhūminti akataññutaṃ ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ, sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakanti? Nayidamevaṃ ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsāvā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā ca parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo, idāni dhammaṃ deseti sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti, udāhu bhagavatoyeva vacanaṃ yathāsuta’’nti. Evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti.
ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា។ នាតិសំសប្បនា មតិភេទមត្តា វិមតិ។ អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ ភគវតា ទេសិតត្តា, សម្មុខាវស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ខលិតទុរុត្តាទិគហណទោសាភាវតោ ច។ ឯត្ថ ច បឋមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា ចតស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា, បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។
Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanā matibhedamattā vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavatā desitattā, sammukhāvassa paṭiggahitattā, khalitaduruttādigahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.
ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យាទីសុ ទិស្សតិ។ តថា ហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ , ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨) សេដ្ឋត្ថេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥) អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ សង្ខ្យាយំ។ ឥធាបិ សង្ខ្យាយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ។ កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច ខណោតិ ឱកាសោ។ តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា។ ខណោ ឯវ ច សមយោ។ យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ ហិ អត្ថោ មហាសមយោតិ មហាសមូហោ។ សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ។ សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ។ តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ។ អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា។ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ។ អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ។ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ។ តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ។ សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ។
Eka-saddo aññaseṭṭhāsahāyasaṅkhyādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati , ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228) seṭṭhatthe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405) asahāye, ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu saṅkhyāyaṃ. Idhāpi saṅkhyāyanti dassento āha ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so ekovāti hi attho mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti. Tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ.
តត្ថ សហការីការណំ សន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ។ សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ឯត្ថ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ។ សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ។ ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ។ សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ។ អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ។ អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ។ សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ; ទិដ្ឋិសញ្ញោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ។ សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ។ សមយនំ, សម្មា វា អយនំ អបគមោតិ សមយោ, បហានំ។ អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ។ អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ។ ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយ-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា។ សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយសទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ។ អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស ។ កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ, ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច។
Tattha sahakārīkāraṇaṃ sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi; diṭṭhisaññojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samayanaṃ, sammā vā ayanaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samaya-saddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Assāti samayasaddassa . Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato, desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.
កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វាតិ? អាហ – ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ។ ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយសទ្ទស្ស វចនេន អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ។ សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ។ តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានផលសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ។ សុប្បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុសំកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា។ យថាវុត្តភេទេសុ ឯវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ។ តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ, អរិយតុណ្ហីភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយោ ឯវ។
Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti? Āha – ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacanena ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānaphalasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Suppakāsāti dasasahassilokadhātusaṃkampanaobhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. Yathāvuttabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo, ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayo eva.
ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ សម្ពន្ធោ។ តត្ថាតិ អភិធម្មតទញ្ញសុត្តបទវិនយេសុ។ តថាតិ ភុម្មករណេហិ។ អធិករណត្ថោ អាធារត្ថោ។ ភាវោ នាម កិរិយា, តាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ។ តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហិ…បេ.… ធម្មាន’’ន្តិ។ យស្មិំ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ ឯវ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ។ យថា ច ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘សតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ។ យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យស្មិំ យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, ហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណ…បេ.… លក្ខីយតី’’តិ។
Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. Tatthāti abhidhammatadaññasuttapadavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattho ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, tāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘adhikaraṇañhi…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ eva kāle dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ca ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyati. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, hetumhi, paccayasamavāye vā phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.
ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ។ វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយ។
Hetuatthokaraṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya.
អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន។ តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ។ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ។
Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti.
បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា។ អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ។ តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យត្តយោ កតោតិ ទស្សេតិ។
Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti.
សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ។ តថា ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ។ គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ, គរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ។ វុត្តោយេវ, ន បន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ។
Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato. Tathā uttamanti etthāpi. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇārahatāya vā gāravayutto. Vuttoyeva, na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.
អបរោ នយោ (សំ. និ. ដី. ១.១.១; សារត្ថ. ដី. ១.វិនយានិសំសកថាវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤; ឥតិវុ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) – ភាគវាតិ ភគវា, ភតវាតិ ភគវា, ភាគេ វនីតិ ភគវា, ភគេ វនីតិ ភគវា, ភត្តវាតិ ភគវា, ភគេ វមីតិ ភគវា, ភាគេ វមីតិ ភគវា។
Aparo nayo (saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; sārattha. ṭī. 1.vinayānisaṃsakathāvaṇṇanā; visuddhi. mahāṭī. 1.144; itivu. aṭṭha. ganthārambhakathā) – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā, bhāge vamīti bhagavā.
ភគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;
Bhagavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;
ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ។
Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.
តត្ថ កថំ ភាគវាតិ ភគវា? យេ តេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា, តេ អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា តថាគតស្ស អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ។ តថា ហិស្ស សីលំ, សមាធិ, បញ្ញា, វិមុត្តិ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ, ហិរី, ឱត្តប្បំ, សទ្ធា, វីរិយំ, សតិ សម្បជញ្ញំ, សីលវិសុទ្ធិ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, សមថោ, វិបស្សនា, តីណិ កុសលមូលានិ, តីណិ សុចរិតានិ, តយោ សម្មាវិតក្កា, តិស្សោ អនវជ្ជសញ្ញា, តិស្សោ ធាតុយោ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ អរិយផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបដិច្ឆេទកញាណំ, ចត្តារោ អរិយវំសា, ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ, បញ្ច បធានិយង្គានិ, បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ, បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ, បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា សញ្ញា, ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, ឆ គារវា, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, ឆ សតតវិហារា, ឆ អនុត្តរិយានិ, ឆ និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា, ឆ អភិញ្ញា, ឆ អសាធារណញាណានិ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា, សត្ត អរិយធម្មា, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, សត្ត សប្បុរិសធម្មា, សត្ត និជ្ជរវត្ថូនិ, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា, សត្ត ខីណាសវពលទេសនា, អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា, អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អដ្ឋ លោកធម្មាតិក្កមា, អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ, អដ្ឋ អក្ខណទេសនា, អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា, អដ្ឋ អភិភាយតនទេសនា, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ, នវ សត្តាវាសទេសនា, នវ អាឃាតបដិវិនយា, នវ សញ្ញា, នវ នានត្តា, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស កសិណាយតនានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស សម្មត្តានិ, ទស អរិយវាសា, ទស អសេក្ខធម្មា, ទស តថាគតពលានិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតគុណា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បញ្ចទស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, សោឡសវិធា អានាបានស្សតិ, សោឡស អបរន្តបនីយា ធម្មា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ, បរោបណ្ណាស កុសលធម្មា, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខាសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយបច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទយោ អនន្តាបរិមាណភេទា អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ, តស្មា យថាវុត្តវិភាគា គុណភាគា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភាគវា’’តិ វត្តព្ពេ អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ។ ឯវំ តាវ ភាគវាតិ ភគវា។
Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī, ottappaṃ, saddhā, vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi, diṭṭhivisuddhi, samatho, vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyonipaṭicchedakañāṇaṃ, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, satta dakkhiṇeyyapuggaladesanā, satta khīṇāsavabaladesanā, aṭṭha paññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭha lokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭha abhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaṇṇāsa kusaladhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhāsamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti, tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti ‘‘bhāgavā’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.
យស្មា សីលាទយោ សព្ពេ, គុណភាគា អសេសតោ;
Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;
វិជ្ជន្តិ សុគតេ តស្មា, ភគវាតិ បវុច្ចតីតិ។
Vijjanti sugate tasmā, bhagavāti pavuccatīti.
កថំ ភតវាតិ ភគវា? យេ តេ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នេហិ មនុស្សត្តាទិកេ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វា សម្មាសម្ពោធិយា កតមហាភិនីហារេហិ មហាពោធិសត្តេហិ បរិបូរិតព្ពា ទានបារមី, សីល, នេក្ខម្ម, បញ្ញា, វីរិយ, ខន្តិ, សច្ច, អធិដ្ឋាន, មេត្តា, ឧបេក្ខាបារមីតិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ, ទានាទីនិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ, សច្ចាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, អង្គបរិច្ចាគោ នយនធនរជ្ជបុត្តទារបរិច្ចាគោតិ បញ្ច មហាបរិចាគា, បុព្ពយោគោ, បុព្ពចរិយា, ធម្មក្ខានំ, ញាតត្ថចរិយា, លោកត្ថចរិយា, ពុទ្ធិចរិយាតិ ឯវមាទយោ, សង្ខេបតោ វា សព្ពេ បុញ្ញញាណសម្ភារា ពុទ្ធករធម្មា, តេ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ កប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខេយ្យានិ យថា ហានភាគិយា សំកិលេសភាគិយា ឋិតិភាគិយា វា ន ហោន្តិ, អថ ខោ ឧត្តរុត្តរិ វិសេសភាគិយាវ ហោន្តិ, ឯវំ សក្កច្ចំ និរន្តរំ អនវសេសតោ ភតា សម្ភតា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភតវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ និរុត្តិនយេន ត-ការស្ស គ-ការំ កត្វា។ អថ វា ភតវាតិ តេយេវ យថាវុត្តេ ពុទ្ធករធម្មេ វុត្តនយេនេវ ភរិ សម្ភរិ, បរិបូរេសីតិ អត្ថោ។ ឯវម្បិ ភតវាតិ ភគវា។
Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūritabbā dānapāramī, sīla, nekkhamma, paññā, vīriya, khanti, sacca, adhiṭṭhāna, mettā, upekkhāpāramīti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, aṅgapariccāgo nayanadhanarajjaputtadārapariccāgoti pañca mahāparicāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhicariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññañāṇasambhārā buddhakaradhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni yathā hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti ‘‘bhatavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakaradhamme vuttanayeneva bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.
សម្មាសម្ពោធិយា សព្ពេ, ទានបារមិអាទិកេ;
Sammāsambodhiyā sabbe, dānapāramiādike;
សម្ភារេ ភតវា នាថោ, តេនាបិ ភគវា មតោតិ។
Sambhāre bhatavā nātho, tenāpi bhagavā matoti.
កថំ ភាគេ វនីតិ ភគវា? យេ តេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តិភាគា, តេ អនវសេសតោ លោកហិតត្ថំ អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ និច្ចកប្បំ វនិ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសីតិ ភាគេ វនីតិ ភគវា។ អថ វា អភិញ្ញេយ្យធម្មេសុ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ ច យេ តេ បរិញ្ញេយ្យាទិវសេន សង្ខេបតោ វា ចតុព្ពិធា អភិសមយភាគា, វិត្ថារតោ បន ‘‘ចក្ខុ បរិញ្ញេយ្យំ សោតំ…បេ.… ជរាមរណំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២១) អនេកេ បរិញ្ញេយ្យភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ…បេ.… ជរាមរណស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ’’តិអាទិនា បហាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស និរោធោ…បេ.… ជរាមរណស្ស និរោធោ សច្ឆិកាតព្ពោ’’តិអាទិនា សច្ឆិកាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស និរោធគាមិនី បដិបទា’’តិអាទិនា, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា ច អនេកភេទា ភាវេតព្ពភាគា ច ធម្មា, តេ សព្ពេ វនិ ភជិ យថារហំ គោចរភាវនាសេវនានំ វសេន សេវិ។ ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា។ អថ វា ‘‘យេ ឥមេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា សាវកេហិ សាធារណា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា, កិន្តិ នុ ខោ តេ វិនេយ្យសន្តានេសុ បតិដ្ឋបេយ្យ’’ន្តិ មហាករុណាយ វនិ អភិបត្ថយិ, សា ចស្ស អភិបត្ថនា យថាធិប្បេតផលាវហា អហោសិ។ ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា។
Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhu pariññeyyaṃ sotaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) aneke pariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ‘‘ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā, kinti nu kho te vineyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.
យស្មា ញេយ្យសមាបត្តិគុណភាគេ អសេសតោ;
Yasmā ñeyyasamāpattiguṇabhāge asesato;
ភជិ បត្ថយិ សត្តានំ, ហិតាយ ភគវា តតោតិ។
Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tatoti.
កថំ ភគេ វនីតិ ភគវា? សមាសតោ តាវ កតបុញ្ញេហិ បយោគសម្បន្នេហិ យថាវិភវំ ភជីយន្តីតិ ភគា, លោកិយលោកុត្តរា សម្បត្តិយោ។ តត្ថ លោកិយេ តាវ តថាគតោ សម្ពោធិតោ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូតោ បរមុក្កំសគតេ វនិ ភជិ សេវិ, យត្ថ បតិដ្ឋាយ និរវសេសតោ ពុទ្ធករធម្មេ សមន្នានេន្តោ ពុទ្ធធម្មេ បរិបាចេសិ, ពុទ្ធភូតោ បន តេ និរវជ្ជសុខូបសំហិតេ អនញ្ញសាធារណេ លោកុត្តរេបិ វនិ ភជិ សេវិ, វិត្ថារតោ បន បទេសរជ្ជឥស្សរិយចក្កវត្តិសម្បត្តិ-ទេវរជ្ជសម្បត្តិអាទិវសេន- ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិញាណទស្សន-មគ្គភាវនាផលសច្ឆិ- កិរិយាទិ-ឧត្តរិមនុស្សធម្មវសេន ច អនេកវិហិតេ អនញ្ញសាធារណេ ភគេ វនិ ភជិ សេវិ។ ឯវម្បិ ភគេ វនីតិ ភគវា។
Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarā sampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi, buddhabhūto pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi, vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampatti-devarajjasampattiādivasena- jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassana-maggabhāvanāphalasacchi- kiriyādi-uttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.
យា តា សម្បត្តិយោ លោកេ, យា ច លោកុត្តរា បុថុ;
Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthu;
សព្ពា តា ភជិ សម្ពុទ្ធោ, តស្មាបិ ភគវា មតោតិ។
Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā matoti.
កថំ ភត្តវាតិ ភគវា? ភត្តា ទឡ្ហភត្តិកា អស្ស ពហូ អត្ថីតិ ភត្តវា។ តថាគតោ ហិ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអបរិមិតនិរុបមបភាវគុណវិសេសសមង្គិភាវតោ សព្ពសត្តុត្តមោ, សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តូបការិតាយ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណ-អសីតិអនុព្យញ្ជន-ព្យាមប្បភាទិអនញ្ញសាធារណ- វិសេសបដិមណ្ឌិត-រូបកាយតាយ យថាភុច្ច-គុណាធិគតេន ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនយប្បវត្តេន លោកត្តយព្យាបិនា សុវិបុលេន សុវិសុទ្ធេន ច ថុតិឃោសេន សមន្នាគតត្តា ឧក្កំសបារមិប្បត្តាសុ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិអាទីសុ សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិនិរតិសយគុណវិសេស-សមង្គិភាវតោ ច រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ, ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ, លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ, ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ ឯវំ ចតុប្បមាណិកេ លោកសន្និវាសេ សព្ពថាបិ បសាទាវហភាវេន សមន្តបាសាទិកត្តា អបរិមាណានំ សត្តានំ សទេវមនុស្សានំ អាទរពហុមានគារវាយតនតាយ បរមបេមសម្ភត្តិដ្ឋានំ។ យេ តស្ស ឱវាទេ បតិដ្ឋិតា អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ហោន្តិ, កេនចិ អសំហារិយា តេសំ បសាទភត្តិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា។ តថា ហិ តេ អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគេបិ តត្ថ បសាទំ ន បរិច្ចជន្តិ, តស្ស វា អាណំ ទឡ្ហភត្តិភាវតោ។ តេនេវាហ –
Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamapabhāvaguṇavisesasamaṅgibhāvato sabbasattuttamo, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa-asītianubyañjana-byāmappabhādianaññasādhāraṇa- visesapaṭimaṇḍita-rūpakāyatāya yathābhucca-guṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesa-samaṅgibhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ pasādabhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –
‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ;
‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro;
កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ។ (ជា. ២.១៧.៧៨);
Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);
‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទោ ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥) ច។
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 385) ca.
ឯវំ ភត្តវាតិ ភគវា និរុត្តិនយេន ឯកស្ស ត-ការស្ស លោបំ កត្វា ឥតរស្ស គ-ការំ កត្វា។
Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.
គុណាតិសយយុត្តស្ស, យស្មា លោកហិតេសិនោ;
Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;
សម្ភត្តា ពហវោ សត្ថុ, ភគវា តេន វុច្ចតីតិ។
Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccatīti.
កថំ ភគេ វមីតិ ភគវា? យស្មា តថាគតោ ពោធិសត្តភូតោបិ បុរិមាសុ ជាតីសុ បារមិយោ បូរេន្តោ ភគសង្ខាតំ សិរិំ ឥស្សរិយំ យសញ្ច វមិ, ឧគ្គិរិ, ខេឡបិណ្ឌំ វិយ អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ; បច្ឆិមត្តភាវេបិ ហត្ថាគតំ ចក្កវត្តិសិរិំ ទេវលោកាធិបច្ចសទិសំ ចតុទីបិស្សរិយំ ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយំ សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសញ្ច តិណាយបិ អមញ្ញមានោ និរបេក្ខោ បហាយ អភិនិក្ខមិត្វា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា ឥមេ សិរិអាទិកេ ភគេ វមីតិ ភគវា។ អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា, សិនេរុយុគន្ធរឧត្តរកុរុហិមវន្តាទិភាជនលោកវិសេសសន្និស្សយា សោភា កប្បដ្ឋិយភាវតោ, តេបិ ភគេ វមិ តន្និវាសិសត្តាវាសសមតិក្កមនតោ, តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគបហានេន បជហីតិ។ ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវា។
Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami, uggiri, kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi; pacchimattabhāvepi hatthāgataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato, tepi bhage vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato, tappaṭibaddhachandarāgapahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.
ចក្កវត្តិសិរិំ យស្មា, យសំ ឥស្សរិយំ សុខំ;
Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;
បហាសិ លោកចិត្តញ្ច, សុគតោ ភគវា តតោតិ។
Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tatoti.
កថំ ភាគេ វមីតិ ភគវា? ភាគា នាម សភាគធម្មកោដ្ឋាសា, តេ ខន្ធាយតនធាតាទិវសេន, តត្ថាបិ រូបវេទនាទិវសេន, បថវិយាទិអតីតាទិវសេន ច អនេកវិធា។ តេ ភគវា សព្ពំ បបញ្ចំ សព្ពំ យោគំ សព្ពំ គន្ថំ សព្ពំ សំយោជនំ សមុច្ឆិន្ទិត្វា អមតំ ធាតុំ សមធិគច្ឆន្តោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ ន បច្ចាគមិ។ តថា ហេស ‘‘សព្ពត្ថមេវ បថវិំ អាបំ តេជំ វាយំ, ចក្ខុំ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហំ កាយំ មនំ, រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ.… មនោវិញ្ញាណំ, ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ.… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ.… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ សញ្ញំ…បេ.… មនោសម្ផស្សជំ សញ្ញំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ ចេតនំ…បេ.… មនោសម្ផស្សជំ ចេតនំ, រូបតណ្ហំ…បេ.… ធម្មតណ្ហំ, រូបវិតក្កំ…បេ.… ធម្មវិតក្កំ, រូបវិចារំ…បេ.… ធម្មវិចារ’’ន្តិអាទិនា អនុបទធម្មវិភាគវសេនបិ សព្ពេវ ធម្មកោដ្ឋាសេ អនវសេសតោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខបរិច្ចាគេន ឆឌ្ឌយិ។ វុត្តំ ហេតំ ‘‘យំ តំ, អានន្ទ, ចត្តំ វន្តំ មុត្តំ បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ, តំ តថាគតោ បុន បច្ចាគមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨៣)។ ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា។ អថ វា ភាគេ វមីតិ សព្ពេបិ កុសលាកុសលេ សាវជ្ជានវជ្ជេ ហីនបណីតេ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ អរិយមគ្គញាណមុខេន វមិ ឧគ្គិរិ អនបេក្ខោ បរិច្ចជិ បជហិ, បរេសញ្ច តថត្តាយ ធម្មំ ទេសេសិ។ វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា (ម. និ. ១.២៤០), កុល្លូបមំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ និត្ថរណត្ថាយ, នោ គហណត្ថាយា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៤០)។ ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា។
Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāgadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, pathaviyādiatītādivasena ca anekavidhā. Te bhagavā sabbaṃ papañcaṃ sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri, anapekkho chaḍḍayi na paccāgami. Tathā hesa ‘‘sabbatthameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ…pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri, anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāgamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183). Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240), kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240). Evampi bhāge vamīti bhagavā.
ខន្ធាយតនធាតាទិ-ធម្មភាគាមហេសិនា;
Khandhāyatanadhātādi-dhammabhāgāmahesinā;
កណ្ហសុក្កា យតោ វន្តា, តតោបិ ភគវា មតោតិ។
Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bhagavā matoti.
តេន វុត្តំ –
Tena vuttaṃ –
‘‘ភាគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;
‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;
ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ’’តិ។
Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.
ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតីតិ ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ។ វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា។ ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ សក្កា អន្តរាយោ កាតុន្តិ។
Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ. Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyo kātunti.
ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលស្ស សុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទស្សនតោ។ សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សុតិកំ, ន បរម្បរាភតន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនតោ។ កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ភគវា-សទ្ទសន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយ-សទ្ទស្ស កាលស្ស ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ។ ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា។ តេនេតំ វុច្ចតិ –
Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalassa suttassa ‘‘eva’’nti nidassanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayāva sutaṃ, na anussutikaṃ, na paramparābhatanti imassa atthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati bhagavā-saddasannidhāne payuttassa samaya-saddassa kālassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –
‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;
‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;
ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ។ (ទី. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១ រូបាទិវគ្គវណ្ណនា);
Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti. (dī. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1 rūpādivaggavaṇṇanā);
ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនភាវតោ។
Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanabhāvato.
មង្គលទិវសោ សុខណោ សុនក្ខត្តន្តិ អជ្ជ មង្គលទិវសោ, តស្មា សុនក្ខត្តំ, តត្ថាបិ អយំ សុខណោ។ មា អតិក្កមីតិ មា រត្តិវិភាយនំ អនុទិក្ខន្តានំ រត្តិ អតិក្កមីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ។ ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតាតិ ឧក្កដ្ឋា (ទី. និ. ដី. ១.២៥៥; អ. និ. ដី. ២.៤.៣៦)។ ឧក្កាសុ វិជ្ជោតលន្តីសុ ឋិតា បតិដ្ឋិតាតិ មូលវិភូជាទិបក្ខេបេន (បាណិនិ ៣.២.៥) សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ និរុត្តិនយេន វា ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតា អាសីតិ ឧក្កដ្ឋា។ អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ភូមិភាគសម្បត្តិយា មនុស្សសម្បត្តិយា ឧបករណសម្បត្តិយា ច សា នគរី ឧក្កដ្ឋគុណយោគតោ ‘ឧក្កដ្ឋា’តិ នាមំ លភី’’តិ។
Maṅgaladivaso sukhaṇo sunakkhattanti ajja maṅgaladivaso, tasmā sunakkhattaṃ, tatthāpi ayaṃ sukhaṇo. Mā atikkamīti mā rattivibhāyanaṃ anudikkhantānaṃ ratti atikkamīti evaṃ sambandho veditabbo. Ukkāsu ṭhitāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā (dī. ni. ṭī. 1.255; a. ni. ṭī. 2.4.36). Ukkāsu vijjotalantīsu ṭhitā patiṭṭhitāti mūlavibhūjādipakkhepena (pāṇini 3.2.5) saddasiddhi veditabbā. Niruttinayena vā ukkāsu ṭhitāsu ṭhitā āsīti ukkaṭṭhā. Apare pana bhaṇanti ‘‘bhūmibhāgasampattiyā manussasampattiyā upakaraṇasampattiyā ca sā nagarī ukkaṭṭhaguṇayogato ‘ukkaṭṭhā’ti nāmaṃ labhī’’ti.
អវិសេសេនាតិ ន វិសេសេន, វិហារភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ។ ឥរិយាបថ…បេ.… វិហារេសូតិ ឥរិយាបថវិហារោ ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ អរិយវិហារោតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិហារេសុ។ សមង្គិបរិទីបនន្តិ សមង្គីភាវបរិទីបនំ។ ឯតន្តិ ‘‘វិហរតី’’តិ ឯតំ បទំ។ តថា ហិ តំ ‘‘ឥធេកច្ចោ គិហីហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឥរិយាបថវិហារេ អាគតំ; ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ.… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦០; វិភ. ៦២៤) ទិព្ពវិហារេ; ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧; ២.៣០៩; ៣.២៣០) ព្រហ្មវិហារេ; ‘‘សោ ខោ អហំ អគ្គិវេស្សន តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំ ឯវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ, យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អរិយវិហារេ។
Avisesenāti na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho. Iriyāpatha…pe… vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. Samaṅgiparidīpananti samaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Etanti ‘‘viharatī’’ti etaṃ padaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘idhekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ; ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (dha. sa. 160; vibha. 624) dibbavihāre; ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230) brahmavihāre; ‘‘so kho ahaṃ aggivessana tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃ eva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) ariyavihāre.
តត្ថ ឥរិយនំ វត្តនំ ឥរិយា, កាយប្បយោគោ។ តស្សា បវត្តនុបាយភាវតោ ឋានាទិ ឥរិយាបថោ។ ឋានសមង្គី វា ហិ កាយេន កិញ្ចិ ករេយ្យ គមនាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី វា។ អថ វា ឥរិយតិ បវត្តតិ ឯតេន អត្តភាវោ, កាយកិច្ចំ វាតិ ឥរិយា, តស្សា បវត្តិយា ឧបាយភាវតោ បថោតិ ឥរិយាបថោ, ឋានាទិ ឯវ។ សោ ច អត្ថតោ គតិនិវត្តិអាទិអាការេន បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបបពន្ធោ ឯវ។ វិហរណំ, វិហរតិ ឯតេនាតិ វា វិហារោ, ឥរិយាបថោ ឯវ វិហារោ ឥរិយាបថវិហារោ។ ទិវិ ភវោតិ ទិព្ពោ។ តត្ថ ពហុលប្បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកេ ភវោតិ អត្ថោ។ តត្ថ យោ ទិព្ពានុភាវោ, តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ វា ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារវសេន មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពោ, ទិព្ពោ ច សោ វិហារោ ចាតិ ទិព្ពវិហារោ, ចតស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ។ អារុប្បសមាបត្តិយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ។ ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានោ វា វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ។ អរិយានំ, អរិយា វា វិហារា អរិយវិហារា, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ។ សោ ហិ ភគវា ឯកំ ឥរិយាបថពាធនន្តិអាទិ យទិបិ ភគវា ឯកេនបិ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ‘‘ឧបាទិន្នកសរីរស្ស នាម អយំ សភាវោ’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ យស្មា វា ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វេនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ, នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតីតិ វេនេយ្យសត្តានំ អត្តនោ ច វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ ឧបនេតិ ឧប្បាទេតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Tattha iriyanaṃ vattanaṃ iriyā, kāyappayogo. Tassā pavattanupāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo, kāyakiccaṃ vāti iriyā, tassā pavattiyā upāyabhāvato pathoti iriyāpatho, ṭhānādi eva. So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpapabandho eva. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpatho eva vihāro iriyāpathavihāro. Divi bhavoti dibbo. Tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo, tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro, catasso rūpāvacarasamāpattiyo. Āruppasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Brahmūnaṃ, brahmāno vā vihārā brahmavihārā, catasso appamaññāyo. Ariyānaṃ, ariyā vā vihārā ariyavihārā, cattāri sāmaññaphalāni. So hi bhagavā ekaṃ iriyāpathabādhanantiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi ‘‘upādinnakasarīrassa nāma ayaṃ sabhāvo’’ti dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento, nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti veneyyasattānaṃ attano ca vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaneti uppādeti, tasmā vividhaṃ haratīti evamettha attho veditabbo.
សុភគត្តាតិ សិរីកាមានវសេន សោភនត្តា។ តេនេវាហ ‘‘សុន្ទរសិរិកត្តា សុន្ទរកាមត្តា ចា’’តិ។ ឆណសមជ្ជឧស្សវេតិ ឯត្ថ ឆណំ នាម ផគ្គុនមាសាទីសុ ឧត្តរផគ្គុនាទិ-អភិលក្ខិតទិវសេសុ សបរិជនានំ មនុស្សានំ មង្គលករណំ។ សមជ្ជំ នាម នដសមជ្ជាទិ។ ឧស្សវោ នក្ខត្តំ។ យត្ថ គាមនិគមវាសិនោ តយោ សត្ត វា ទិវសេ នក្ខត្តឃោសនំ កត្វា យថាវិភវំ អលង្កតបដិយត្តា ភោគេ បរិភុញ្ជន្តា នក្ខត្តកីឡនំ កីឡន្តិ។ តេសំ តំ តថេវ ហោតីតិ តេសំ មនុស្សានំ តំ បត្ថនំ តន្និវាសិទេវតានុភាវេន យេភុយ្យេន តថេវ ហោតិ, បត្ថនា សមិជ្ឈតីតិ អត្ថោ។ ពហុជនកន្តតាយាតិ ឥមិនា ‘‘សុន្ទរកាមត្តា’’តិ ឯតស្សេវ បទស្ស បការន្តរេន អត្ថំ វិភាវេតិ។ តត្រាយំ វចនត្ថោ – កមនីយដ្ឋេន សុដ្ឋុ ភជីយតីតិ សុភគំ, សុភា អគា រុក្ខា ឯត្ថាតិ វា សុភគំ, សុន្ទរកិត្តិយោគតោ វា ‘‘សុភគ’’ន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថំ វណ្ណេន្តិ។ កេចិ បន ‘‘សុភាគវនេ’’តិ បឋន្តិ, ‘‘សុន្ទរភូមិភាគេ វនេ’’តិ ចស្ស អត្ថំ វទន្តិ។ សុភគស្ស នាម យក្ខស្ស វនំ តេន បរិគ្គហិតត្តាតិ ‘‘សុភគវន’’ន្តិ អញ្ញេ។ វននំ ភត្តីតិអត្ថេ តំ វននំ ការេតីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ វនយតីតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា។ តេនេវាហ ‘‘អត្តនិ សិនេហំ ឧប្បាទេតី’’តិ។ យាចនត្ថេ វនុតេ ឥតិ វនន្តិ ឧបចារកប្បនាវសេន វន-សទ្ទោ វេទិតព្ពោ។
Subhagattāti sirīkāmānavasena sobhanattā. Tenevāha ‘‘sundarasirikattā sundarakāmattā cā’’ti. Chaṇasamajjaussaveti ettha chaṇaṃ nāma phaggunamāsādīsu uttaraphaggunādi-abhilakkhitadivasesu saparijanānaṃ manussānaṃ maṅgalakaraṇaṃ. Samajjaṃ nāma naṭasamajjādi. Ussavo nakkhattaṃ. Yattha gāmanigamavāsino tayo satta vā divase nakkhattaghosanaṃ katvā yathāvibhavaṃ alaṅkatapaṭiyattā bhoge paribhuñjantā nakkhattakīḷanaṃ kīḷanti. Tesaṃ taṃ tatheva hotīti tesaṃ manussānaṃ taṃ patthanaṃ tannivāsidevatānubhāvena yebhuyyena tatheva hoti, patthanā samijjhatīti attho. Bahujanakantatāyāti iminā ‘‘sundarakāmattā’’ti etasseva padassa pakārantarena atthaṃ vibhāveti. Tatrāyaṃ vacanattho – kamanīyaṭṭhena suṭṭhu bhajīyatīti subhagaṃ, subhā agā rukkhā etthāti vā subhagaṃ, sundarakittiyogato vā ‘‘subhaga’’nti evampettha atthaṃ vaṇṇenti. Keci pana ‘‘subhāgavane’’ti paṭhanti, ‘‘sundarabhūmibhāge vane’’ti cassa atthaṃ vadanti. Subhagassa nāma yakkhassa vanaṃ tena pariggahitattāti ‘‘subhagavana’’nti aññe. Vananaṃ bhattītiatthe taṃ vananaṃ kāretīti etasmiṃ atthe vanayatīti padasiddhi veditabbā. Tenevāha ‘‘attani sinehaṃ uppādetī’’ti. Yācanatthe vanute iti vananti upacārakappanāvasena vana-saddo veditabbo.
ឧជុវំសាតិ ឧជុភូតវិដបា។ មហាសាលាតិ មហារុក្ខា។ អញ្ញតរស្មិំ សាលមូលេតិ អញ្ញតរស្ស រុក្ខស្ស មូលេ។ វនប្បតិជេដ្ឋករុក្ខោតិ វនប្បតិភូតោ ជេដ្ឋករុក្ខោ។ តមេវ ជេដ្ឋកភាវន្តិ វនប្បតិភាវេនាគតំ សេដ្ឋភាវំ បធានភាវំ។ តេន ហិ សោ ‘‘សាលរាជា’’តិ វុត្តោ។ ឧបគតានំ រញ្ជនដ្ឋេន រាជា, អញ្ញស្មិម្បិ តាទិសេ រុក្ខេ រាជវោហារំ ទស្សេតុំ ‘‘សុបតិដ្ឋិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ ព្រាហ្មណ ធម្មិកាតិ អាលបនំ។ និប្បរិយាយេន សាខាទិមតោ សង្ឃាតស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេ អវយវវិសេសេ បវត្តមានោ មូល-សទ្ទោ។ យស្មា តំសទិសេសុ តន្និស្សយេ បទេសេ ច រុឡ្ហីវសេន បរិយាយតោ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ឯត្ថ និប្បរិយាយមូលំ អធិប្បេតន្តិ ឯកេន មូល-សទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘មូលមូលេ ទិស្សតី’’តិ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ (សំ. និ. ៤.៣២៧), រូបរូប’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ច។ អសាធារណហេតុម្ហីតិ អសាធារណការណេ។ លោភសហគតចិត្តុប្បាទានំ ឯវ អាវេណិកេ នេសំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកេ បច្ចយធម្មេ ទិស្សតីតិ អត្ថោ។
Ujuvaṃsāti ujubhūtaviṭapā. Mahāsālāti mahārukkhā. Aññatarasmiṃ sālamūleti aññatarassa rukkhassa mūle. Vanappatijeṭṭhakarukkhoti vanappatibhūto jeṭṭhakarukkho. Tameva jeṭṭhakabhāvanti vanappatibhāvenāgataṃ seṭṭhabhāvaṃ padhānabhāvaṃ. Tena hi so ‘‘sālarājā’’ti vutto. Upagatānaṃ rañjanaṭṭhena rājā, aññasmimpi tādise rukkhe rājavohāraṃ dassetuṃ ‘‘supatiṭṭhitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha brāhmaṇa dhammikāti ālapanaṃ. Nippariyāyena sākhādimato saṅghātassa suppatiṭṭhitabhāvasādhane avayavavisese pavattamāno mūla-saddo. Yasmā taṃsadisesu tannissaye padese ca ruḷhīvasena pariyāyato pavattati, tasmā ‘‘mūlāni uddhareyyā’’ti ettha nippariyāyamūlaṃ adhippetanti ekena mūla-saddena visesetvā āha ‘‘mūlamūle dissatī’’ti yathā ‘‘dukkhadukkhaṃ (saṃ. ni. 4.327), rūparūpa’’nti (visuddhi. 2.449) ca. Asādhāraṇahetumhīti asādhāraṇakāraṇe. Lobhasahagatacittuppādānaṃ eva āveṇike nesaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato mūlaṭṭhena upakārake paccayadhamme dissatīti attho.
តត្ថាតិ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរតិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិ យំ វុត្តំ វាក្យំ, តត្ត។ សិយាតិ កស្សចិ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា, វក្ខមានាការេន កទាចិ ចោទេយ្យ វាតិ អត្ថោ។ អថ តត្ថ វិហរតីតិ យទិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ វិហរតិ។ ន វត្តព្ពន្តិ នានាឋានភូតត្តា ឧក្កដ្ឋាសុភគវនានំ, ឯកំ សមយន្តិ ច វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ។ ឥទានិ ចោទកោ តមេវ អត្តនោ អធិប្បាយំ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិនា វិវរតិ។ ឥតរោ សព្ពមេតំ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តេន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ។ តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរតិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិ ឯតំ វចនំ។ ឯវន្តិ ‘‘យទិ តាវ ភគវា’’តិអាទិនា យំ តំ ភវតា ចោទិតំ, តំ អត្ថតោ ឯវំ ន ខោ បន ទដ្ឋព្ពំ, ន ឧភយត្ថ អបុព្ពអចរិមំ វិហារទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ។
Tatthāti ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle’’ti yaṃ vuttaṃ vākyaṃ, tatta. Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā, vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho. Atha tattha viharatīti yadi subhagavane sālarājamūle viharati. Na vattabbanti nānāṭhānabhūtattā ukkaṭṭhāsubhagavanānaṃ, ekaṃ samayanti ca vuttattāti adhippāyo. Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘na hi sakkā’’tiādinā vivarati. Itaro sabbametaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānantena vuttanti dassento ‘‘na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’nti āha. Tattha etanti ‘‘ukkaṭṭhāyaṃ viharati subhagavane sālarājamūle’’ti etaṃ vacanaṃ. Evanti ‘‘yadi tāva bhagavā’’tiādinā yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ, taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ, na ubhayattha apubbaacarimaṃ vihāradassanatthanti attho.
ឥទានិ អត្តនោ យថាធិប្បេតំ អវិបរីតំ អត្ថំ, តស្ស ច បដិកច្ចេវ វុត្តភាវំ, តេន ច អប្បដិវិទ្ធត្តំ បកាសេន្តោ ‘‘ននុ អវោចុម្ហ…បេ.… សាលរាជមូលេ’’តិ អាហ។ ឯវម្បិ ‘‘សុភគវនេ សាលរាជមូលេ វិហរតី’’ច្ចេវ វត្តព្ពំ, ន ‘‘ឧក្កដ្ឋាយ’’ន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘គោចរគាមនិទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ។
Idāni attano yathādhippetaṃ aviparītaṃ atthaṃ, tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ, tena ca appaṭividdhattaṃ pakāsento ‘‘nanu avocumha…pe… sālarājamūle’’ti āha. Evampi ‘‘subhagavane sālarājamūle viharatī’’cceva vattabbaṃ, na ‘‘ukkaṭṭhāya’’nti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘gocaragāmanidassanattha’’ntiādi.
អវស្សំ ចេត្ថ គោចរគាមកិត្តនំ កាតព្ពំ។ តថា ហិ តំ យថា សុភគវនាទិកិត្តនំ បព្ពជិតានុគ្គហករណាទិអនេកប្បយោជនំ, ឯវំ គហដ្ឋានុគ្គហករណាទិវិវិធប្បយោជនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧក្កដ្ឋាកិត្តនេនា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ បច្ចយគ្គហណេន ឧបសង្កមនបយិរុបាសនានំ ឱកាសទានេន ធម្មទេសនាយ សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបនេន យថូបនិស្សយំ ឧបរិវិសេសាធិគមាវហនេន ច គហដ្ឋានគ្គហករណំ, ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ កម្មដ្ឋានានុយោគស្ស ច អនុរូបវសនដ្ឋានបរិគ្គហេនេត្ថ បព្ពជិតានុគ្គហករណំ វេទិតព្ពំ។ ករុណាយ ឧបគមនំ, ន លាភាទិនិមិត្តំ, បញ្ញាយ អបគមនំ, ន វិរោធាទិនិមិត្តន្តិ ឧបគមនាបគមនានំ និរុបក្កិលេសតំ វិភាវេតិ។ ធម្មិកសុខំ នាម អនវជ្ជសុខំ។ ទេវានំ ឧបការពហុលតា ជនវិវិត្តតាយ។ បចុរជនវិវិត្តំ ហិ ឋានំ ទេវា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ។ តទត្ថបរិនិប្ផាទនន្តិ លោកត្ថនិប្ផាទនំ, ពុទ្ធកិច្ចសម្បាទនន្តិ អត្ថោ។ ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ឧក្កដ្ឋាកិត្តនតោ រូបកាយស្ស អនុគ្គណ្ហនំ ទស្សេតិ, សុភគវនាទិកិត្តនតោ ធម្មកាយស្ស។ តថា បុរិមេន បរាធីនកិរិយាករណំ, ទុតិយេន អត្តាធីនកិរិយាករណំ។ បុរិមេន វា ករុណាកិច្ចំ, ឥតរេន បញ្ញាកិច្ចំ។ បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អនុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមំ ទីបេតិ។ ភគវា ហិ សព្ពសត្តេ បរមាយ អនុកម្បាយ អនុកម្បតិ, ន ច តត្ថ សិនេហទោសានុបតិតោ បរមុបេក្ខកភាវតោ, ឧបេក្ខកោ ច ន ច បរហិតសុខករណេ អប្បោសុក្កោ មហាការុណិកភាវតោ។
Avassaṃ cettha gocaragāmakittanaṃ kātabbaṃ. Tathā hi taṃ yathā subhagavanādikittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ, evaṃ gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhappayojananti dassento ‘‘ukkaṭṭhākittanenā’’tiādimāha. Tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamanapayirupāsanānaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānaggahakaraṇaṃ, uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānuggahakaraṇaṃ veditabbaṃ. Karuṇāya upagamanaṃ, na lābhādinimittaṃ, paññāya apagamanaṃ, na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāveti. Dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ. Devānaṃ upakārabahulatā janavivittatāya. Pacurajanavivittaṃ hi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti. Tadatthaparinipphādananti lokatthanipphādanaṃ, buddhakiccasampādananti attho. Evamādināti ādi-saddena ukkaṭṭhākittanato rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti, subhagavanādikittanato dhammakāyassa. Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ, dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ. Purimena vā karuṇākiccaṃ, itarena paññākiccaṃ. Purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpeti. Bhagavā hi sabbasatte paramāya anukampāya anukampati, na ca tattha sinehadosānupatito paramupekkhakabhāvato, upekkhako ca na ca parahitasukhakaraṇe apposukko mahākāruṇikabhāvato.
តស្ស មហាការុណិកតាយ លោកនាថតា, ឧបេក្ខកតាយ អត្តនាថតា។ តថា ហេស ពោធិសត្តភូតោ មហាករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ សកលលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នោ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ តទត្ថនិប្ផាទនត្ថំ បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្បាទេន្តោ អបរិមិតំ កាលំ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភោសិ, ឧបេក្ខកតាយ សម្មា បតិតេហិ ទុក្ខេហិ ន វិកម្បិ។ តថា មហាការុណិកតាយ សំសារាភិមុខតា, ឧបេក្ខកតាយ តតោ និព្ពិន្ទនា។ តថា ឧបេក្ខកតាយ និព្ពានាភិមុខតា, មហាការុណិកតាយ តទធិគមោ។ តថា មហាការុណិកតាយ បរេសំ អភិំសាបនំ, ឧបេក្ខកតាយ សយំ បរេហិ អភាយនំ។ មហាការុណិកតាយ បរំ រក្ខតោ អត្តនោ រក្ខណំ, ឧបេក្ខកតាយ អត្តានំ រក្ខតោ បរេសំ រក្ខណំ។ តេនស្ស អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតុត្ថបុគ្គលភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ។ តថា មហាការុណិកតាយ សច្ចាធិដ្ឋានស្ស ចាគាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរិ, ឧបេក្ខកតាយ ឧបសមាធិដ្ឋានស្ស បញ្ញាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរិ។ ឯវំ បរិសុទ្ធាសយបយោគស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ រជ្ជសម្បទាទិភវសម្បត្តិយា ឧបគមនំ, ឧបេក្ខកតាយ តិណាយបិ អមញ្ញមានស្ស តតោ អបគមនំ។ ឥតិ សុវិសុទ្ធឧបគមាបគមស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ ទានវសេន សម្បត្តីនំ បរិច្ចជនា, ឧបេក្ខកតាយ ចស្ស ផលស្ស អត្តនោ អបច្ចាសីសនា។ ឯវំ សមុទាគមនតោ បដ្ឋាយ អច្ឆរិយព្ភុតគុណសមន្នាគតស្ស មហាការុណិកតាយ បរេសំ ហិតសុខត្ថំ អតិទុក្ករការិតា, ឧបេក្ខកតាយ កាយម្បិ អនលំការិតា។
Tassa mahākāruṇikatāya lokanāthatā, upekkhakatāya attanāthatā. Tathā hesa bodhisattabhūto mahākaruṇāya sañcoditamānaso sakalalokahitāya ussukkamāpanno mahābhinīhārato paṭṭhāya tadatthanipphādanatthaṃ puññañāṇasambhāre sampādento aparimitaṃ kālaṃ anappakaṃ dukkhamanubhosi, upekkhakatāya sammā patitehi dukkhehi na vikampi. Tathā mahākāruṇikatāya saṃsārābhimukhatā, upekkhakatāya tato nibbindanā. Tathā upekkhakatāya nibbānābhimukhatā, mahākāruṇikatāya tadadhigamo. Tathā mahākāruṇikatāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ, upekkhakatāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Mahākāruṇikatāya paraṃ rakkhato attano rakkhaṇaṃ, upekkhakatāya attānaṃ rakkhato paresaṃ rakkhaṇaṃ. Tenassa attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā mahākāruṇikatāya saccādhiṭṭhānassa cāgādhiṭṭhānassa ca pāripūri, upekkhakatāya upasamādhiṭṭhānassa paññādhiṭṭhānassa ca pāripūri. Evaṃ parisuddhāsayapayogassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva rajjasampadādibhavasampattiyā upagamanaṃ, upekkhakatāya tiṇāyapi amaññamānassa tato apagamanaṃ. Iti suvisuddhaupagamāpagamassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva dānavasena sampattīnaṃ pariccajanā, upekkhakatāya cassa phalassa attano apaccāsīsanā. Evaṃ samudāgamanato paṭṭhāya acchariyabbhutaguṇasamannāgatassa mahākāruṇikatāya paresaṃ hitasukhatthaṃ atidukkarakāritā, upekkhakatāya kāyampi analaṃkāritā.
តថា មហាការុណិកតាយ ចរិមត្តភាវេ ជិណ្ណាតុរមតទស្សនេន សញ្ជាតសំវេគោ, ឧបេក្ខកតាយ ឧឡារេសុ ទេវភោគសទិសេសុ ភោគេសុ និរបេក្ខោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិ។ តថា មហាការុណិកតាយ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) ករុណាមុខេនេវ វិបស្សនារម្ភោ , ឧបេក្ខកតាយ ពុទ្ធភូតស្ស សត្ត សត្តាហានិ វិវេកសុខេនេវ វីតិនាមនំ។ មហាការុណិកតាយ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា ធម្មទេសនាយ អប្បោសុក្កតំ អាបជ្ជិត្វាបិ មហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនាបទេសេន ឱកាសករណំ, ឧបេក្ខកតាយ បញ្ចវគ្គិយាទិ វេនេយ្យានំ អននុរូបសមុទាចារេបិ អនញ្ញថាភាវោ។ មហាការុណិកតាយ កត្ថចិ បដិឃាតាភាវេនស្ស សព្ពត្ថ អមិត្តសញ្ញាយ អភាវោ, ឧបេក្ខកតាយ កត្ថចិបិ អនុរោធាភាវេន សព្ពត្ថ សិនេហសន្ថវាភាវោ។ មហាការុណិកតាយ គាមាទីនំ អាសន្នដ្ឋានេ វសន្តស្សបិ ឧបេក្ខកតាយ អរញ្ញដ្ឋានេ ឯវ វិហរណំ។ តេន វុត្តំ ‘‘បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អន្នុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមំ ទីបេតី’’តិ។
Tathā mahākāruṇikatāya carimattabhāve jiṇṇāturamatadassanena sañjātasaṃvego, upekkhakatāya uḷāresu devabhogasadisesu bhogesu nirapekkho mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Tathā mahākāruṇikatāya ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) karuṇāmukheneva vipassanārambho , upekkhakatāya buddhabhūtassa satta sattāhāni vivekasukheneva vītināmanaṃ. Mahākāruṇikatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā dhammadesanāya apposukkataṃ āpajjitvāpi mahābrahmuno ajjhesanāpadesena okāsakaraṇaṃ, upekkhakatāya pañcavaggiyādi veneyyānaṃ ananurūpasamudācārepi anaññathābhāvo. Mahākāruṇikatāya katthaci paṭighātābhāvenassa sabbattha amittasaññāya abhāvo, upekkhakatāya katthacipi anurodhābhāvena sabbattha sinehasanthavābhāvo. Mahākāruṇikatāya gāmādīnaṃ āsannaṭṭhāne vasantassapi upekkhakatāya araññaṭṭhāne eva viharaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘purimena cassa paramāya annukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpetī’’ti.
តន្តិ ‘‘តត្រា’’តិ បទំ។ ទេសកាលបរិទីបនន្តិ យេ ទេសកាលា ឥធ វិហរណកិរិយាវិសេសនភាវេន វុត្តា, តេសំ បរិទីបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សមយំ…បេ.… ទីបេតី’’តិ អាហ។ តំ-សទ្ទោ ហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិនិទ្ទេសោ, តស្មា ឥធ កាលស្ស, ទេសស្ស វា បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុំ អរហតិ, ន អញ្ញស្ស។ អយំ តាវ តត្រ-សទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវេ អត្ថវិភាវនា។ យស្មា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តត្រ-សទ្ទោ ធម្មទេសនាវិសិដ្ឋំ ទេសំ កាលញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតី’’តិ។ តេន តត្រាតិ យត្ថ ភគវា ធម្មទេសនត្ថំ ភិក្ខូ អាលបិ អភាសិ, តាទិសេ ទេសេ, កាលេ វាតិ អត្ថោ។ ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ។ ននុ ច យត្ថ ឋិតោ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិអាទិនា ពាហិយស្ស ធម្មទេសនំ បដិក្ខិបិ, តត្ថេវ អន្តរវីថិយំ ឋិតោ តស្ស ធម្មំ ទេសេតីតិ? សច្ចមេតំ, អទេសេតព្ពកាលេ អទេសនាយ ឥទំ ឧទាហរណំ។ តេនេវាហ ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិ។ យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ (ឧទា. ១០), តម្បិ តស្ស អកាលភាវស្សេវ បរិយាយេន ទស្សនត្ថំ វុត្តំ។ តស្ស ហិ តទា អទ្ធានបរិស្សមេន រូបកាយេ អកម្មញ្ញតា អហោសិ, ពលវបីតិវេគេន នាមកាយេ, តទុភយស្ស វូបសមំ អាគមេន្តោ បបញ្ចបរិហារត្ថំ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ’’តិ បរិយាយេន បដិក្ខិបិ។ អទេសេតព្ពទេសេ អទេសនាយ បន ឧទាហរណំ ‘‘អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ (សំ. និ. ២.១៥៤), វិហារតោ និក្ខមិត្វា វិហារបច្ឆាយាយំ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៦៣) ច ឯវមាទិកំ ឥធ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតំ។
Tanti ‘‘tatrā’’ti padaṃ. Desakālaparidīpananti ye desakālā idha viharaṇakiriyāvisesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha kālassa, desassa vā paṭiniddeso bhavituṃ arahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatra-saddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatra-saddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desaṃ kālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle dīpetī’’ti. Tena tatrāti yattha bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapi abhāsi, tādise dese, kāle vāti attho. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhito tassa dhammaṃ desetīti? Saccametaṃ, adesetabbakāle adesanāya idaṃ udāharaṇaṃ. Tenevāha ‘‘akālo kho tāvā’’ti. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti (udā. 10), tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye, tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi (saṃ. ni. 2.154), vihārato nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 1.363) ca evamādikaṃ idha ādi-saddena saṅgahitaṃ.
‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥១) បទបូរណមត្តេ ខោ-សទ្ទោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២១) អវធារណេ, ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣១) អាទិកាលត្ថេ។ វាក្យារម្ភេតិ អត្ថោ។ តត្ថ បទបូរណេន វចនាលង្ការមត្តំ កតំ ហោតិ, អាទិកាលត្ថេន វាក្យស្ស ឧបញ្ញាសមត្តំ, អវធារត្ថេន បន និយមទស្សនំ, តស្មា អាមន្តេសិ ឯវាតិ អាមន្តនេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតីតិ។
‘‘Atha kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe rasādo idha pāpāni kammāni karitvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.251) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe. Vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ, avadhāratthena pana niyamadassanaṃ, tasmā āmantesi evāti āmantane niyamo dassito hotīti.
‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុព្ពេបិ ភគវា-សទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោតិ? យទិបិ បុព្ពេ វុត្តោ, តំ បនស្ស យថាវុត្តេ ឋានេ វិហរណកិរិយាយ កត្តុវិសេសទស្សនត្ថំ កតំ, ន អាមន្តនកិរិយាយ, ឥធ បន អាមន្តនកិរិយាយ, តស្មា តទត្ថំ បុន ‘‘ភគវា’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ អាហ។ កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនន្តិ វក្ខមានាយ មូលបរិយាយទេសនាយ សវនយោគ្យបុគ្គលវចនំ។ ចតូសុបិ បរិសាសុ ភិក្ខូ ឯវ ឯទិសានំ ទេសនានំ វិសេសេន ភាជនភូតា, ឥតិ សាតិសយសាសនសម្បដិគ្គាហកភាវទស្សនត្ថំ ឥធ ភិក្ខុគហណន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ។
‘‘Bhagavāti lokagarudīpana’’nti kasmā vuttaṃ, nanu pubbepi bhagavā-saddassa attho vuttoti? Yadipi pubbe vutto, taṃ panassa yathāvutte ṭhāne viharaṇakiriyāya kattuvisesadassanatthaṃ kataṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna ‘‘bhagavā’’ti pāḷiyaṃ vuttanti tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Kathāsavanayuttapuggalavacananti vakkhamānāya mūlapariyāyadesanāya savanayogyapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtā, iti sātisayasāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhugahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha.
តត្ថ ភិក្ខកោតិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខនធម្មតាយ ភិក្ខូតិ អត្ថោ។ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិបិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ ឧញ្ឆាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា អនុដ្ឋិតត្តា ភិក្ខូ។ យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិកាកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខុ, បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ, បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។ អាទិនា នយេនាតិ ‘‘ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១០) អាគតនយេន។ ញាបនេតិ អវពោធនេ, បដិវេទនេតិ អត្ថោ។
Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho. Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhipi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ uñchācariyaṃ ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhū. Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādīhi jīvikākappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu, parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu, piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evampettha attho daṭṭhabbo. Ādinā nayenāti ‘‘bhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 510) āgatanayena. Ñāpaneti avabodhane, paṭivedaneti attho.
ភិក្ខនសីលតាតិអាទីសុ ភិក្ខនសីលតា ភិក្ខនេន អាជីវនសីលតា, ន កសិវណិជ្ជាទីហិ អាជីវនសីលតា។ ភិក្ខនធម្មតា ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១៥៣; មិ. ប. ៤.៥.៩) ឯវំ វុត្តភិក្ខនសភាវតា, ន សម្ភាវនាកោហញ្ញសភាវតា។ ភិក្ខនេ សាធុការិតា ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) វចនំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ អប្បមជ្ជនា។ អថ វា សីលំ នាម បកតិសភាវោ, ឥធ បន តទធិដ្ឋានំ។ ធម្មោតិ វតំ។ អបរេ បន ‘‘សីលំ នាម វតសមាទានំ, ធម្មោ នាម បវេណីអាគតំ ចារិត្តំ, សាធុការិតាតិ សក្កច្ចការិតា អាទរកិរិយា’’តិ វណ្ណេន្តិ។ ហីនាធិកជនសេវិតន្តិ យេ ភិក្ខុភាវេ ឋិតាបិ ជាតិមទាទិវសេន ឧទ្ធតា ឧន្នឡា។ យេ ច គិហិភាវេ បរេសុ អត្ថិកភាវម្បិ អនុបគតតាយ ភិក្ខាចរិយំ បរមកាបញ្ញតំ មញ្ញន្តិ, តេសំ ឧភយេសម្បិ យថាក្កមំ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនេន ហីនជនេហិ ទលិទ្ទេហិ បរមកាបញ្ញតំ បត្តេហិ បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តេហិ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតភាវនិគ្គហំ ករោតិ, អធិកជនេហិ ឧឡារភោគខត្តិយកុលាទិតោ បព្ពជិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាជីវវិសោធនត្ថំ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ទីនភាវនិគ្គហំ ករោតីតិ យោជេតព្ពំ។ យស្មា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនំ អាមន្តនភាវតោ អភិមុខីករណំ, បករណតោ សាមត្ថិយតោ ច សុស្សូសាជននំ សក្កច្ចសវនមនសិការនិយោជនញ្ច ហោតិ។ តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវោតិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ។
Bhikkhanasīlatātiādīsu bhikkhanasīlatā bhikkhanena ājīvanasīlatā, na kasivaṇijjādīhi ājīvanasīlatā. Bhikkhanadhammatā ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (paṭi. ma. 153; mi. pa. 4.5.9) evaṃ vuttabhikkhanasabhāvatā, na sambhāvanākohaññasabhāvatā. Bhikkhane sādhukāritā ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjanā. Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo, idha pana tadadhiṭṭhānaṃ. Dhammoti vataṃ. Apare pana ‘‘sīlaṃ nāma vatasamādānaṃ, dhammo nāma paveṇīāgataṃ cārittaṃ, sādhukāritāti sakkaccakāritā ādarakiriyā’’ti vaṇṇenti. Hīnādhikajanasevitanti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā. Ye ca gihibhāve paresu atthikabhāvampi anupagatatāya bhikkhācariyaṃ paramakāpaññataṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāpaññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti, adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvavisodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussūsājananaṃ sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti. Tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bhikkhavoti iminā’’tiādimāha.
តត្ថ សាធុកសវនមនសិការេតិ សាធុកសវនេ សាធុកមនសិការេ ច។ កថំ បន បវត្តិតា សវនាទយោ សាធុកំ បវត្តិតា ហោន្តីតិ? ‘‘អទ្ធា ឥមាយ សម្មាបដិបត្តិយា សកលសាសនសម្បត្តិ ហត្ថគតា ភវិស្សតី’’តិ អាទរគារវយោគេន, កថាទីសុ អបរិភវនាទិនា ច។ វុត្តំ ហិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ។ កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ។ ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ , បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៥១)។ តេនេវាហ ‘‘សាធុកសវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តី’’តិ។ សាសនសម្បត្តិ នាម សីលាទិនិប្ផត្តិ។
Tattha sādhukasavanamanasikāreti sādhukasavane sādhukamanasikāre ca. Kathaṃ pana pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya sammāpaṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena, kathādīsu aparibhavanādinā ca. Vuttaṃ hi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave , pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenevāha ‘‘sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampattī’’ti. Sāsanasampatti nāma sīlādinipphatti.
បឋមំ ឧប្បន្នត្តា អធិគមវសេន។ សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា សីលាទិគុណានុដ្ឋានេន។ តិណ្ណំ យានានំ វសេន អនុធម្មបដិបត្តិសព្ភាវតោ សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា។ សន្តិកត្តាតិ សមីបភាវតោ។ សន្តិកាវចរត្តាតិ សព្ពកាលំ សម្បយុត្តភាវតោ។ យថានុសិដ្ឋន្តិ អនុសាសនិអនុរូបំ, អនុសាសនិំ អនវសេសតោ បដិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ។ ឯកច្ចេ ភិក្ខូយេវ សន្ធាយាតិ យេ សុត្តបរិយោសានេ ‘‘តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុ’’ន្តិ វុត្តា បញ្ចសតា ព្រាហ្មណបព្ពជិតា, តេ សន្ធាយ។
Paṭhamaṃ uppannattā adhigamavasena. Satthucariyānuvidhāyakattā sīlādiguṇānuṭṭhānena. Tiṇṇaṃ yānānaṃ vasena anudhammapaṭipattisabbhāvato sakalasāsanapaṭiggāhakattā. Santikattāti samīpabhāvato. Santikāvacarattāti sabbakālaṃ sampayuttabhāvato. Yathānusiṭṭhanti anusāsanianurūpaṃ, anusāsaniṃ anavasesato paṭiggahetvāti attho. Ekacce bhikkhūyeva sandhāyāti ye suttapariyosāne ‘‘te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandu’’nti vuttā pañcasatā brāhmaṇapabbajitā, te sandhāya.
បុព្ពេ សព្ពបរិសសាធារណត្តេបិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ ‘‘ជេដ្ឋសេដ្ឋា’’តិអាទិនា ភិក្ខូនំ ឯវ អាមន្តនេ ការណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វាវ ធម្មទេសនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘កិមត្ថំ បន ភគវា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេសិ។ តត្ថ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាតិ អញ្ញវិហិតា។ វិក្ខិត្តចិត្តាតិ អសមាហិតចិត្តា។ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាតិ តទា ហិយ្យោ តតោ បរទិវសេសុ វា សុតធម្មំ បតិ បតិ មនសា អវេក្ខន្តា។ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោន្តីតិ ឥមមេវត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘តេ អនាមន្តេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ។
Pubbe sabbaparisasādhāraṇattepi bhagavato dhammadesanāya ‘‘jeṭṭhaseṭṭhā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantane kāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū āmantetvāva dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ ‘‘kimatthaṃ pana bhagavā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpesi. Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā. Vikkhittacittāti asamāhitacittā. Dhammaṃ paccavekkhantāti tadā hiyyo tato paradivasesu vā sutadhammaṃ pati pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkontīti imamevatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘te anāmantetvā’’tiādi vuttaṃ.
ភិក្ខវោតីតិ ច សន្ធិវសេន ឥ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ភិក្ខវោ ឥតី’’តិ។ អយំ ហិ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុ-បរិសមាបនាទិបទត្ថវិបរិយាយ-បការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថប្បភេទោ។ តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេតុអត្ថេ ទិស្សតិ; ‘‘តស្មា តិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា, អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’តិ’’អាទីសុ បរិសមាបនេ; ‘‘ឥតិ វា, ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) អាទិអត្ថេ; ‘‘មាគណ្ឋិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនមភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣) បទត្ថវិបរិយាយេ; ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ, សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ; ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ, កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ; ‘‘សព្ពមត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, សព្ពំ នត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥) និទស្សនេ។ ឥធាបិ និទស្សនេវ ទដ្ឋព្ពោ។ ភិក្ខវោតិ ហិ អាមន្តិតាការោ, តមេស ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខវោតិ អាមន្តេសី’’តិ។ ឥមិនា នយេន ‘‘ភទ្ទន្តេ’’តិអាទីសុបិ យថារហំ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ បុព្ពេ ‘‘ភគវា អាមន្តេសី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ ឥធ ‘‘ភគវតោ’’តិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធីអន្តរំ អបេក្ខតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ។ ‘‘ភគវតោ’’តិ បន ឥទំ បដិស្សវសម្ពន្ធនេន សម្បទានវចនំ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស បដិស្សុណោតី’’តិ។
Bhikkhavotīti ca sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo ‘‘bhikkhavo itī’’ti. Ayaṃ hi iti-saddo hetu-parisamāpanādipadatthavipariyāya-pakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetuatthe dissati; ‘‘tasmā tiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā, atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’ti’’ādīsu parisamāpane; ‘‘iti vā, iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe; ‘‘māgaṇṭhiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73) padatthavipariyāye; ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito, saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre; ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ, kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe; ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15) nidassane. Idhāpi nidassaneva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti hi āmantitākāro, tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena ‘‘bhaddante’’tiādīsupi yathārahaṃ iti-saddassa attho veditabbo. Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosu’’nti idha ‘‘bhagavato’’ti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhagavato’’ti pana idaṃ paṭissavasambandhanena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattassa paṭissuṇotī’’ti.
យំ និទានំ ភាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឯត្ថាហ – កិមត្ថំ បន ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ។ កាលទេសទេសកនិមិត្តបរិសាបទេសេហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច, ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពទ្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ។ តេនេវ ច អាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘មូលបរិយាយសុត្តំ អាវុសោ, អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ ភាសិតំ។ អបិច សត្ថុសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ។ តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ ។ ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពរចនាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ។ តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសាសនសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវភាវសិទ្ធិ។ ន ហិ សព្ពសោ ខីណាសវស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សុវិសុទ្ធស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ។ ឯវំ ទេសកសំកិលេសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បទាទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អច្ចន្តាភាវសំសូចកេហិ ញាណសម្បទាបហានសម្បទាភិព្យញ្ជកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោតិ តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិយាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ឥធ បន បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនានំ បដិបត្តិវិភាគវវត្ថាបកទេសនាទីបនតោតិ យោជេតព្ពំ។ តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ។
Yaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Etthāha – kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca, desakālakattusotunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘mūlapariyāyasuttaṃ āvuso, ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ. Apica satthusampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi . Na hi sammāsambuddhassa pubbaracanādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānurodhābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahappavatti. Evaṃ desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti tattha tattha sampattapariyāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana pathavīādīsu vatthūsu puthujjanānaṃ paṭipattivibhāgavavatthāpakadesanādīpanatoti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthusampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.
តថា សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ។ ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បដិបត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា។ តស្មា បរេសំ ឯវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កព្យរចនា, តយិទំ សត្ថុចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេហិ យថារហំ បកាសីយតិ, ឥធ បន ‘‘បថវិយាទីសុ វត្ថូសូ’’តិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ។ តេន វុត្តំ ‘‘សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ។ អបិច សត្ថុនោ បមាណភាវប្បកាសនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ, តញ្ច ទេសកប្បមាណភាវទស្សនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា បទេន វិភាវិតន្តិ វេទិតព្ពំ។ ‘‘ភគវា’’តិ ឥមិនា តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិសព្ពកិលេសមលទុច្ចរិតាទិទោសប្បហានទីបនេន វចនេន អនញ្ញសាធារណសុបរិសុទ្ធញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ ឥទមេត្ថ និទានវចនប្បយោជនស្ស មុខមត្តទស្សនំ។
Tathā sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā paṭipatti, attahitatthā vā. Tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabyaracanā, tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati, idha pana ‘‘pathaviyādīsu vatthūsū’’ti sabbaṃ purimasadisameva. Tena vuttaṃ ‘‘sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañca desakappamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavā’’ti iminā tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattadassanaṃ.
អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Abbhantaranidānavaṇṇanā niṭṭhitā.
សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា
Suttanikkhepavaṇṇanā
និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស។ ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតិ។ សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតីតិ សាមញ្ញតោ ភគវតោ ទេសនាសមុដ្ឋានស្ស វិភាគំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្ថាយំ ទេសនា ឯវំសមុដ្ឋានា’’តិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានេ ទស្សិតេ សុត្តស្ស សម្មទេវ និទានបរិជាននេន វណ្ណនាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ។ ឯវញ្ហិ ‘‘អស្សុតវា ភិក្ខវេ បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិនា, ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៨), ‘‘តថាគតោបិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១២) ច បវត្តទេសនា អនុសន្ធិទស្សនសុខតាយ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ។ តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបធាននយវសេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ។
Nikkhittassāti desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotīti sāmaññato bhagavato desanāsamuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Evañhi ‘‘assutavā bhikkhave puthujjano’’tiādinā, ‘‘yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo’’tiādinā (ma. ni. 1.8), ‘‘tathāgatopi kho, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (ma. ni. 1.12) ca pavattadesanā anusandhidassanasukhatāya suviññeyyā hoti. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipadhānanayavasena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti.
ឯត្ថ ច យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចា’’តិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសព្ភាវតោ, ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អត្តជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតីតិ ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ, តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតា។ តថាទស្សនញ្ចេត្ថ អយំ សំសគ្គភេទោ គហេតព្ពោតិ។
Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ, tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā. Tathādassanañcettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti.
តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ។ អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ។ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ។ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ។ បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ។ បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆាវសិកោ។ សុត្តទេសនាវត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា។ សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ។ អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ។ ឯតស្មិំ បន អត្តវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ។ បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ។ បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ។ បុច្ឆនវសេន បវត្តំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកំ, តទេវ និក្ខេប-សទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ វុត្តំ។ តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāvatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana attavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Pucchanavasena pavattaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepa-saddāpekkhāya pulliṅgavasena ‘‘pucchāvasiko’’ti vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evampettha attho veditabbo.
អបិចេត្ថ បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា។ បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថមដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិកានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ។ បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ។ តថា ហិ ព្រហ្មជាល (ទី. និ. ១.១) ធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ (ម. និ. ១.២៩) វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ។ បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយំ ឯវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោយមត្ថោតិ។
Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathamaṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattikānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāla (dī. ni. 1.1) dhammadāyādasuttādīnaṃ (ma. ni. 1.29) vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti.
អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ សម្មប្បធានសុត្តន្តហារកោតិ អនុបុព្ពេន និក្ខិត្តានំ សំយុត្តកេ សម្មប្បធានបដិសំយុត្តានំ សុត្តានំ អាវឡិ។ តថា ឥទ្ធិបាទហារកាទយោ។
Attanoajjhāsayeneva kathesi dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Sammappadhānasuttantahārakoti anupubbena nikkhittānaṃ saṃyuttake sammappadhānapaṭisaṃyuttānaṃ suttānaṃ āvaḷi. Tathā iddhipādahārakādayo.
វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ។ អជ្ឈាសយន្តិ អធិមុត្តិំ។ ខន្តិន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ។ មនន្តិ ចិត្តំ។ អភិនិហារន្តិ បណិធានំ។ ពុជ្ឈនភាវន្តិ ពុជ្ឈនសភាវំ, បដិវិជ្ឈនាការំ វា។
Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti cittaṃ. Abhinihāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā.
ឧប្បន្នេ មានេ និក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ។ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ តីណិ លិង្គានិ។ នាមាទីនិ ចត្តារិ បទានិ។ បឋមាទយោ សត្ត វិភត្តិយោ។ មុញ្ចិត្វា ន កិញ្ចិ កថេតិ សភាវនិរុត្តិយា តថេវ បវត្តនតោ។ គណ្ឋិភូតំ បទំ។ យថា ហិ រុក្ខស្ស គណ្ឋិដ្ឋានំ ទុព្ពិនិព្ពេធំ ទុត្តច្ឆិតញ្ច ហោតិ, ឯវមេវំ យំ បទំ អត្ថតោ វិវរិតុំ ន សក្កា, តំ ‘‘គណ្ឋិបទ’’ន្តិ វុច្ចតិ។ អនុបហច្ចាតិ អនុទ្ធរិត្វា។
Uppanne māne nikkhittanti sambandho. Itthiliṅgādīni tīṇi liṅgāni. Nāmādīni cattāri padāni. Paṭhamādayo satta vibhattiyo. Muñcitvā na kiñci katheti sabhāvaniruttiyā tatheva pavattanato. Gaṇṭhibhūtaṃ padaṃ. Yathā hi rukkhassa gaṇṭhiṭṭhānaṃ dubbinibbedhaṃ duttacchitañca hoti, evamevaṃ yaṃ padaṃ atthato vivarituṃ na sakkā, taṃ ‘‘gaṇṭhipada’’nti vuccati. Anupahaccāti anuddharitvā.
យេន យេន សម្ពន្ធំ គច្ឆតិ, តស្ស តស្ស អនវសេសតំ ទីបេតីតិ ឥមិនា ឥមស្ស សព្ព-សទ្ទស្ស សប្បទេសតំ ទស្សេតិ។ សព្ព-សទ្ទោ ហិ សព្ពសព្ពំ បទេសសព្ពំ អាយតនសព្ពំ សក្កាយសព្ពន្តិ ចតូសុ វិសយេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ។ តថា ហេស ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៦) សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ។ ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិតំ បរិយាយេនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) បទេសសព្ពស្មិំ។ ‘‘សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ.… ចក្ខុញ្ចេវ រូបា ច…បេ.… មនោ ចេវ ធម្មា ចា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣) ឯត្ថ អាយតនសព្ពស្មិំ។ ‘‘សព្ពំ សព្ពតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៥) សក្កាយសព្ពស្មិំ។ តត្ថ សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ និប្បទេសោ, ឥតរេសុ តីសុបិ អាគតោ សប្បទេសោ, ឥធ បន សក្កាយសព្ពស្មិំ វេទិតព្ពោ។ តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សក្កាយបរិយាបន្នា បន តេភូមកធម្មាវ អនវសេសតោ វេទិតព្ពា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១ សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា)។
Yena yena sambandhaṃ gacchati, tassa tassa anavasesataṃ dīpetīti iminā imassa sabba-saddassa sappadesataṃ dasseti. Sabba-saddo hi sabbasabbaṃ padesasabbaṃ āyatanasabbaṃ sakkāyasabbanti catūsu visayesu diṭṭhappayogo. Tathā hesa ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.6) sabbasabbasmiṃ āgato. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsitaṃ pariyāyenā’’tiādīsu (ma. ni. 1.345) padesasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… cakkhuñceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti (saṃ. ni. 4.23) ettha āyatanasabbasmiṃ. ‘‘Sabbaṃ sabbato sañjānātī’’tiādīsu (ma. ni. 1.5) sakkāyasabbasmiṃ. Tattha sabbasabbasmiṃ āgato nippadeso, itaresu tīsupi āgato sappadeso, idha pana sakkāyasabbasmiṃ veditabbo. Tathā hi vakkhati ‘‘sakkāyapariyāpannā pana tebhūmakadhammāva anavasesato veditabbā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.1 suttanikkhepavaṇṇanā).
សច្ចេសូតិ អរិយសច្ចេសុ។ ឯតេ ចតុរោ ធម្មាតិ ឥទានិ វុច្ចមានេ សច្ចាទិកេ ចត្តារោ ធម្មេ សន្ធាយ វទតិ។ តត្ថ សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ។ ឋិតីតិ វីរិយំ, ‘‘ធិតី’’តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ។ ចាគោតិ អលោភោ។ ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតីតិ យស្មិំ ឯតេ សច្ចាទយោ ធម្មា ឧបលព្ភន្តិ, សោ ទិដ្ឋំ អត្តនោ អមិត្តំ អតិក្កមតិ, ន តស្ស ហត្ថតំ គច្ឆតិ, អថ ខោ នំ អភិភវតិ ឯវាតិ អត្ថោ។ សភាវេ វត្តតិ អសភាវធម្មស្ស ការណាសម្ភវតោ។ ន ហិ និស្សភាវា ធម្មា កេនចិ និព្ពត្តីយន្តិ។ អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ យទិបិ លក្ខណវិនិមុត្តា ធម្មា នាម នត្ថិ, តថាបិ យថា ទិដ្ឋិតណ្ហាបរិកប្បិតាការមត្តា អត្តសុភសុខសស្សតាទយោ, បកតិយាទយោ, ទព្ពាទយោ, ជីវាទយោ, កាយាទយោ លោកវោហារមត្តសិទ្ធា គគណកុសុមាទយោវ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថតោ ន ឧបលព្ភន្តិ, ន ឯវមេតេ, ឯតេ បន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថភូតា ឧបលព្ភន្តិ, តតោ ឯវ សត្តាទិវិសេសវិរហតោ ធម្មមត្តា សភាវវន្តោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តី’’តិ វុត្តំ ។ ភវតិ ហិ ភេទាភាវេបិ សុខាវពោធនត្ថំ ឧបចារមត្តសិទ្ធេន ភេទេន និទ្ទេសោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ។ ធារីយន្តិ វា យថាសភាវតោ អវធារីយន្តិ ញាយន្តីតិ ធម្មា, កក្ខឡផុសនាទយោ។
Saccesūti ariyasaccesu. Ete caturo dhammāti idāni vuccamāne saccādike cattāro dhamme sandhāya vadati. Tattha saccanti vacīsaccaṃ. Ṭhitīti vīriyaṃ, ‘‘dhitī’’ti vā pāṭho, so evattho. Cāgoti alobho. Diṭṭhaṃ so ativattatīti yasmiṃ ete saccādayo dhammā upalabbhanti, so diṭṭhaṃ attano amittaṃ atikkamati, na tassa hatthataṃ gacchati, atha kho naṃ abhibhavati evāti attho. Sabhāve vattati asabhāvadhammassa kāraṇāsambhavato. Na hi nissabhāvā dhammā kenaci nibbattīyanti. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti yadipi lakkhaṇavinimuttā dhammā nāma natthi, tathāpi yathā diṭṭhitaṇhāparikappitākāramattā attasubhasukhasassatādayo, pakatiyādayo, dabbādayo, jīvādayo, kāyādayo lokavohāramattasiddhā gagaṇakusumādayova saccikaṭṭhaparamatthato na upalabbhanti, na evamete, ete pana saccikaṭṭhaparamatthabhūtā upalabbhanti, tato eva sattādivisesavirahato dhammamattā sabhāvavantoti dassanatthaṃ ‘‘attano lakkhaṇaṃ dhārentī’’ti vuttaṃ . Bhavati hi bhedābhāvepi sukhāvabodhanatthaṃ upacāramattasiddhena bhedena niddeso yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Dhārīyanti vā yathāsabhāvato avadhārīyanti ñāyantīti dhammā, kakkhaḷaphusanādayo.
អសាធារណហេតុម្ហីតិ អសាធារណការណេ, សក្កាយធម្មេសុ តស្ស តស្ស អាវេណិកបច្ចយេតិ អត្ថោ។ កិំ បន តន្តិ? តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ, អវិជ្ជាទយោបិ វា។ យថេវ ហិ បថវីអាទីសុ មញ្ញនាវត្ថូសុ ឧប្បជ្ជមានា តណ្ហាទយោ មញ្ញនា តេសំ បវត្តិយា មូលការណំ, ឯវំ អវិជ្ជាទយោបិ។ តថា ហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិនា ‘‘អបរិញ្ញាតំ តស្សាតិ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.២) ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៣) ច អន្វយតោ, ‘‘ខយា រាគស្ស…បេ.… វីតមោហត្តា’’តិ ព្យតិរេកតោ ច តេសំ មូលការណភាវោ វិភាវិតោ។
Asādhāraṇahetumhīti asādhāraṇakāraṇe, sakkāyadhammesu tassa tassa āveṇikapaccayeti attho. Kiṃ pana tanti? Taṇhāmānadiṭṭhiyo, avijjādayopi vā. Yatheva hi pathavīādīsu maññanāvatthūsu uppajjamānā taṇhādayo maññanā tesaṃ pavattiyā mūlakāraṇaṃ, evaṃ avijjādayopi. Tathā hi ‘‘assutavā puthujjano’’tiādinā ‘‘apariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti (ma. ni. 1.2) ‘‘nandī dukkhassa mūla’’nti (ma. ni. 1.13) ca anvayato, ‘‘khayā rāgassa…pe… vītamohattā’’ti byatirekato ca tesaṃ mūlakāraṇabhāvo vibhāvito.
បរិយាយេតិ ទេសេតព្ពមត្ថំ អវគមេតិ ពោធយតីតិ បរិយាយោ, ទេសនា។ បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា វត្តតិ តស្ស វា ការណភាវំ គច្ឆតីតិ បរិយាយោ, ការណំ។ បរិយាយតិ អបរាបរំ បរិវត្តតីតិ បរិយាយោ, វារោ។ ឯវំ បរិយាយសទ្ទស្ស ទេសនាការណវារេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា។ យថារុតវសេន អគ្គហេត្វា និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ នេយ្យត្ថំ។ តេភូមកា ធម្មាវ អនវសេសតោ វេទិតព្ពា មញ្ញនាវត្ថុភូតានំ សព្ពេសំ បថវីអាទិធម្មានំ អធិប្បេតត្តា។
Pariyāyeti desetabbamatthaṃ avagameti bodhayatīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati tassa vā kāraṇabhāvaṃ gacchatīti pariyāyo, kāraṇaṃ. Pariyāyati aparāparaṃ parivattatīti pariyāyo, vāro. Evaṃ pariyāyasaddassa desanākāraṇavāresu pavatti veditabbā. Yathārutavasena aggahetvā niddhāretvā gahetabbatthaṃ neyyatthaṃ. Tebhūmakā dhammāva anavasesato veditabbā maññanāvatthubhūtānaṃ sabbesaṃ pathavīādidhammānaṃ adhippetattā.
ការណទេសនន្តិ ការណញាបនំ ទេសនំ។ តំ អត្ថន្តិ តំ សព្ពធម្មានំ មូលការណសង្ខាតំ, ការណទេសនាសង្ខាតំ វា អត្ថំ។ តេនេវាហ ‘‘តំ ការណំ តំ ទេសន’’ន្តិ។ ឯកត្ថមេតន្តិ ឯតំ បទទ្វយំ ឯកត្ថំ។ សាធុ-សទ្ទោ ឯវ ហិ ក-ការេន វឌ្ឍេត្វា ‘‘សាធុក’’ន្តិ វុត្តោ។ តេនេវ ហិ សាធុសទ្ទស្ស អត្ថំ វទន្តេន អត្ថុទ្ធារវសេន សាធុកសទ្ទោ ឧទាហដោ។ ធម្មរុចីតិ បុញ្ញកាមោ។ បញ្ញាណវាតិ បញ្ញវា។ អទ្ទុព្ភោតិ អទូសកោ, អនុបឃាតកោតិ អត្ថោ។ ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ មូលបរិយាយសុត្តេបិ។ អយន្តិ សាធុកសទ្ទោ។ ឯត្ថេវ ទឡ្ហីកម្មេតិ សក្កច្ចកិរិយាយំ។ អាណត្តិយន្តិ អាណាបនេ។ ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ហិ វុត្តេ សាធុកសទ្ទេន សវនមនសិការានំ សក្កច្ចកិរិយា វិយ តទាណាបនម្បិ វុត្តំ ហោតិ។ អាយាចនត្ថតា វិយ ចស្ស អាណាបនត្ថតា វេទិតព្ពា។
Kāraṇadesananti kāraṇañāpanaṃ desanaṃ. Taṃ atthanti taṃ sabbadhammānaṃ mūlakāraṇasaṅkhātaṃ, kāraṇadesanāsaṅkhātaṃ vā atthaṃ. Tenevāha ‘‘taṃ kāraṇaṃ taṃ desana’’nti. Ekatthametanti etaṃ padadvayaṃ ekatthaṃ. Sādhu-saddo eva hi ka-kārena vaḍḍhetvā ‘‘sādhuka’’nti vutto. Teneva hi sādhusaddassa atthaṃ vadantena atthuddhāravasena sādhukasaddo udāhaṭo. Dhammarucīti puññakāmo. Paññāṇavāti paññavā. Addubbhoti adūsako, anupaghātakoti attho. Idhāpīti imasmiṃ mūlapariyāyasuttepi. Ayanti sādhukasaddo. Ettheva daḷhīkammeti sakkaccakiriyāyaṃ. Āṇattiyanti āṇāpane. ‘‘Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti hi vutte sādhukasaddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi vuttaṃ hoti. Āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā.
ឥទានេត្ថ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ។ សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ សវនេ និយោជនវសេន កិរិយន្តរបដិសេធនភាវតោ, សោតំ ឱទហថាតិ អត្ថោ។ មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ អញ្ញចិន្តាបដិសេធនតោ។ បុរិមន្តិ ‘‘សុណាថា’’តិ បទំ។ ឯត្ថាតិ សុណាថ, មនសិ ករោថា’’តិ បទទ្វយេ, ឯតស្មិំ វា អធិការេ។ ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហវារណំ សោតទ្វារេ វិក្ខេបបដិពាហកត្តា។ ន ហិ យាថាវតោ សុណន្តស្ស សទ្ទតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ។ អត្ថវិបល្លាសគ្គាហវារណំ មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបបដិពាហកត្តា។ ន ហិ សក្កច្ចំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស អត្ថតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ។ ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ សុណាថាតិ វិទហនតោ។ ធារណូបបរិក្ខាសូតិ ឧបបរិក្ខគ្គហណេន តុលនតីរណាទិកេ ទិដ្ឋិយា ច សុប្បដិវេធំ សង្គណ្ហាតិ។
Idānettha evaṃ yojanā veditabbāti sambandho. Sotindriyavikkhepavāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahathāti attho. Manindriyavikkhepanivāraṇaṃ aññacintāpaṭisedhanato. Purimanti ‘‘suṇāthā’’ti padaṃ. Etthāti suṇātha, manasi karothā’’ti padadvaye, etasmiṃ vā adhikāre. Byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ sotadvāre vikkhepapaṭibāhakattā. Na hi yāthāvato suṇantassa saddato vipallāsaggāho hoti. Atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ manindriyavikkhepapaṭibāhakattā. Na hi sakkaccaṃ dhammaṃ upadhārentassa atthato vipallāsaggāho hoti. Dhammassavane niyojeti suṇāthāti vidahanato. Dhāraṇūpaparikkhāsūti upaparikkhaggahaṇena tulanatīraṇādike diṭṭhiyā ca suppaṭivedhaṃ saṅgaṇhāti.
សព្យញ្ជនោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, សភាវនិរុត្តិ។ សហ ព្យញ្ជនេនាតិ សព្យញ្ជនោ, ព្យញ្ជនសម្បន្នោតិ អត្ថោ។ អរណីយតោ ឧបគន្ធព្ពតោ អនុដ្ឋាតព្ពតោ អត្ថោ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកោ។ សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថោ, អត្ថសម្បន្នោតិ អត្ថោ។ ធម្មគម្ភីរោតិអាទីសុ ធម្មោ នាម តន្តិ។ ទេសនា នាម តស្សា មនសា វវត្ថាបិតាយ តន្តិយា ទេសនា។ អត្ថោ នាម តន្តិយា អត្ថោ។ បដិវេធោ នាម តន្តិយា តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ។ យស្មា ចេតេ ធម្មទេសនាអត្ថបដិវេធា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាឡ្ហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា។ តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ…បេ.… សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ។ ឯត្ថ ច បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ទុក្ខោគាហតា, បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តព្ពិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា។
Sabyañjanoti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanenāti sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Araṇīyato upagandhabbato anuṭṭhātabbato attho, catupārisuddhisīlādiko. Saha atthenāti sāttho, atthasampannoti attho. Dhammagambhīrotiādīsu dhammo nāma tanti. Desanā nāma tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Attho nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanāatthapaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karothā’’ti. Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.
ទេសនំ នាម ឧទ្ទិសនំ។ តស្ស និទ្ទិសនំ ភាសនន្តិ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោបិ នំ ភាសិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ។ បរិព្យត្តំ កថនំ វា ភាសនំ។ សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ សាឡិកាយ អាលាបោ វិយ មធុរោ កណ្ណសុខោ បេមនីយោ។ បដិភានន្តិ សទ្ទោ។ ឧទីរយីតិ ឧច្ចារីយតិ, វុច្ចតិ វា។
Desanaṃ nāma uddisanaṃ. Tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha ‘‘vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hotī’’ti. Paribyattaṃ kathanaṃ vā bhāsanaṃ. Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. Paṭibhānanti saddo. Udīrayīti uccārīyati, vuccati vā.
ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតាតិ ឯវំ ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ន កិរ សត្ថា សង្ខេបេនេវ ទេសេស្សតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសិស្សតីតិ សញ្ជាតុស្សាហា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា។ ឥធាតិ ឥមិនា វុច្ចមានអធិករណំ តស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទេសាបទេសេ និបាតោ’’តិ។ លោកន្តិ ឱកាសលោកំ។ ឥធ តថាគតោ លោកេតិ ហិ ជាតិខេត្តំ, តត្ថាបិ អយំ ចក្កវាឡោ អធិប្បេតោ។ សមណោតិ សោតាបន្នោ។ ទុតិយោ សមណោតិ សកទាគាមី។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១) ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតី’’តិ ច (អ. និ. ៤.២៤១)។ ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សាតិ ឥមិស្សា ឯវ ឥន្ទសាលគុហាយំ តិដ្ឋមានស្ស។
Evaṃvutte ussāhajātāti evaṃ ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karotha bhāsissāmī’’ti vutte na kira satthā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatīti sañjātussāhā haṭṭhatuṭṭhā hutvā. Idhāti iminā vuccamānaadhikaraṇaṃ tassa puggalassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘desāpadese nipāto’’ti. Lokanti okāsalokaṃ. Idha tathāgato loketi hi jātikhettaṃ, tatthāpi ayaṃ cakkavāḷo adhippeto. Samaṇoti sotāpanno. Dutiyo samaṇoti sakadāgāmī. Vuttañhetaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave, samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) ‘‘katamo ca, bhikkhave, dutiyo samaṇo? Idha, bhikkhave, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hotī’’ti ca (a. ni. 4.241). Idheva tiṭṭhamānassāti imissā eva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa.
២. អស្សុតវាតិ ឯត្ថ (អ. និ. ដី. ១.១.៥១) សុតន្តិ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតំ, ឧបធារណំ វា, សុតំ អស្សត្ថីតិ សុតវា។ វា-សទ្ទស្ស ហិ អត្ថោ អត្ថិតាមត្តាទិវសេន អនេកវិធោ។ តថា ហិ ‘‘អន្តវា អយំ លោកោ បរិវដុមោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៤; បដិ. ម. ១.១៤០) អត្ថិតាមត្តំ អត្ថោ។ ‘‘ធនវា ភោគវា, លាភី អន្នស្សា’’តិ ច អាទីសុ ពហុភាវោ។ ‘‘រោគវា ហោតិ រោគាភិភូតោ’’តិអាទីសុ កាយាពាធោ។ ‘‘កុដ្ឋី កុដ្ឋចីវរេនា’’តិអាទីសុ និន្ទា, ‘‘ឥស្សុកី មច្ឆរី សឋោ មាយាវិនោ កេដុភិនោ’’តិអាទីសុ អភិណ្ហយោគោ។ ‘‘ទណ្ឌី ឆត្តី អលម្ពរី’’តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤២) សំសគ្គោ។ ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានំ, សទិសភាវោតិ អត្ថោ។ ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិំ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២១៣) សមុច្ចយោ។ ‘‘កេ វា ឥមេ កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយោ។ ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៨១) វិភាវនោ។ ‘‘ន វាយំ កុមារោ មត្តមញ្ញាសី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥៤) បទបូរណំ។ ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៧០) វិកប្បោ។ ‘‘សក្យបុត្តស្ស សិរីមតោ (ទី. និ. ៣.២៧៧), សីលវតោ សីលសម្បត្តិយា កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) ច អាទីសុ បសំសា។ ‘‘បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣១៧, ៣៥៥) អតិសយោ។ ឥធាបិ អតិសយោ, បសំសា វា អត្ថោ, តស្មា យស្ស បសំសិតំ, អតិសយេន វា សុតំ អត្ថិ, សោ សុតវាតិ សំកិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ បរិយត្តិធម្មស្សវនំ, តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបត្តិ ច ‘‘សុតវា’’តិ ឥមិនា សទ្ទេន បកាសិតា។ អថ វា សោតព្ពយុត្តំ សុត្វា កត្តព្ពនិប្ផត្តិវសេន សុណីតិ សុតវា, តប្បដិក្ខេបេន ន សុតវាតិ អស្សុតវា។
2.Assutavāti ettha (a. ni. ṭī. 1.1.51) sutanti sotadvārānusārena upadhāritaṃ, upadhāraṇaṃ vā, sutaṃ assatthīti sutavā. Vā-saddassa hi attho atthitāmattādivasena anekavidho. Tathā hi ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’tiādīsu (dī. ni. 1.54; paṭi. ma. 1.140) atthitāmattaṃ attho. ‘‘Dhanavā bhogavā, lābhī annassā’’ti ca ādīsu bahubhāvo. ‘‘Rogavā hoti rogābhibhūto’’tiādīsu kāyābādho. ‘‘Kuṭṭhī kuṭṭhacīvarenā’’tiādīsu nindā, ‘‘issukī maccharī saṭho māyāvino keṭubhino’’tiādīsu abhiṇhayogo. ‘‘Daṇḍī chattī alambarī’’tiādīsu (visuddhi. 1.142) saṃsaggo. ‘‘Paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamānaṃ, sadisabhāvoti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muniṃ vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 213) samuccayo. ‘‘Ke vā ime kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsayo. ‘‘Ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu (dī. ni. 1.181) vibhāvano. ‘‘Na vāyaṃ kumāro mattamaññāsī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170) vikappo. ‘‘Sakyaputtassa sirīmato (dī. ni. 3.277), sīlavato sīlasampattiyā kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 2.150; 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) ca ādīsu pasaṃsā. ‘‘Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā’’tiādīsu (dī. ni. 3.317, 355) atisayo. Idhāpi atisayo, pasaṃsā vā attho, tasmā yassa pasaṃsitaṃ, atisayena vā sutaṃ atthi, so sutavāti saṃkilesaviddhaṃsanasamatthaṃ pariyattidhammassavanaṃ, taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca ‘‘sutavā’’ti iminā saddena pakāsitā. Atha vā sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattivasena suṇīti sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā.
អយញ្ហិ អ-ការោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា (ធ. ស. ២.ទុកមាតិកា), អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១០៤៦, ១០៤៧) តំសហយោគនិវត្តិយំ ឥច្ឆិតោ។ ‘‘អបច្ចយា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៧.ទុកមាតិកា) តំសម្ពន្ធីភាវនិវត្តិយំ។ បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តា អតំសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតិតា។ ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៩.ទុកមាតិកា) តំសភាវនិវត្តិយំ។ និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា។ អថ វា បស្សតីតិ និទស្សនំ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តគ្គហេតព្ពភាវនិវត្តិយំ យថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១៥.ទុកមាតិកា), ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា (ធ. ស. ១០.ទុកមាតិកា), អនារម្មណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៥៥.ទុកមាតិកា) តំកិច្ចនិវត្តិយំ, ‘‘អរូបិនោ ធម្មា (ធ. ស. ១១.ទុកមាតិកា) អចេតសិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៥៧.ទុកមាតិកា) តព្ភាវនិវត្តិយំ។ តទញ្ញថា ហិ ឯត្ថ បកាសិតា។ ‘‘អមនុស្សោ’’តិ តព្ភាវមត្តនិវត្តិយំ។ មនុស្សមត្តំ នត្ថិ, អញ្ញំ សមានន្តិ។ សទិសតា ហិ ឯត្ថ សូចិតា។ ‘‘អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ, អនរិយោ’’តិ (អ. និ. ៣.១៣) ច តំសម្ភាវនីយគុណនិវត្តិយំ។ គរហា ហិ ឥធ ញាយតិ។ ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយំ, អនុទរា កញ្ញា’’តិ (ជា. ២.២០.១២៩) តទនប្បភាវនិវត្តិយំ, ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១៧.តិកមាតិកា) តំសទិសភាវនិវត្តិយំ។ អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា ឧប្បាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិប្ផត្តិយា អារទ្ធុប្បាទិភាវតោ កាលវិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិទូរតាវ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១១.តិកមាតិកា) តទបរិយោសាននិវត្តិយំ។ តន្និដ្ឋានញ្ហិ ឯត្ថ បកាសិតន្តិ។ ឯវមនេកេសំ អត្ថានំ ជោតកោ។ ឥធ បន ‘‘អរូបិនោ ធម្មា អចេតសិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ តព្ភាវនិវត្តិយំ ទដ្ឋព្ពោ, អញ្ញត្ថេតិ អត្ថោ។ ឯតេនស្ស សុតាទិញាណវិរហតំ ទស្សេតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតី’’តិ។
Ayañhi a-kāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. 2.dukamātikā), abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (pāci. 1046, 1047) taṃsahayoganivattiyaṃ icchito. ‘‘Apaccayā dhammā’’ti (dha. sa. 7.dukamātikā) taṃsambandhībhāvanivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā ataṃsambandhitā ettha jotitā. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. 9.dukamātikā) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha vā passatīti nidassanaṃ, cakkhuviññāṇaṃ, taggahetabbabhāvanivattiyaṃ yathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. 15.dukamātikā), ‘‘appaṭighā dhammā (dha. sa. 10.dukamātikā), anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. 55.dukamātikā) taṃkiccanivattiyaṃ, ‘‘arūpino dhammā (dha. sa. 11.dukamātikā) acetasikā dhammā’’ti (dha. sa. 57.dukamātikā) tabbhāvanivattiyaṃ. Tadaññathā hi ettha pakāsitā. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti. Sadisatā hi ettha sūcitā. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño, anariyo’’ti (a. ni. 3.13) ca taṃsambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi idha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ, anudarā kaññā’’ti (jā. 2.20.129) tadanappabhāvanivattiyaṃ, ‘‘anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. 17.tikamātikā) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā uppādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādibhāvato kālavimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā pageva paccuppannānanti tabbidūratāva ettha viññāyati ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11.tikamātikā) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhi ettha pakāsitanti. Evamanekesaṃ atthānaṃ jotako. Idha pana ‘‘arūpino dhammā acetasikā dhammā’’tiādīsu viya tabbhāvanivattiyaṃ daṭṭhabbo, aññattheti attho. Etenassa sutādiñāṇavirahataṃ dasseti. Tena vuttaṃ ‘‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā itī’’ti.
ឥទានិ តស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ យស្មា ខន្ធធាត្វាទិកោសល្លេនបិ មញ្ញនាបដិសេធនសមត្ថំ ពាហុសច្ចំ ហោតិ។ យថាហ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ពហុស្សុតោ ហោតិ? យតោ ខោ ភិក្ខុ ខន្ធកុសលោ ហោតិ ធាតុ, អាយតន, បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ហោតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតី’’តិ, តស្មា ‘‘យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនសច្ចបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសូតិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ។ អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា។ កុសលេហិ សហ ចោទនាបរិហរណវសេន វិនិច្ឆយករណំ វិនិច្ឆយោ។ មគ្គផលនិព្ពានានិ អធិគមោ។
Idāni tassa atthaṃ vivaranto yasmā khandhadhātvādikosallenapi maññanāpaṭisedhanasamatthaṃ bāhusaccaṃ hoti. Yathāha ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto hoti? Yato kho bhikkhu khandhakusalo hoti dhātu, āyatana, paṭiccasamuppādakusalo hoti, ettāvatā kho bhikkhu bahussuto hotī’’ti, tasmā ‘‘yassa hi khandhadhātuāyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsūtiādi vuttaṃ. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Maggaphalanibbānāni adhigamo.
ពហូនំ (ធ. ស. មូលដី. ១០០៧) នានប្បការានំ កិលេសសក្កាយទិដ្ឋីនំ អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ វា ជនិតាតិ បុថុជ្ជនា។ អវិឃាតមេវ វា ជន-សទ្ទោ វទតិ។ បុថុ សត្ថារានំ មុខមុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថុ ជនា សត្ថុបដិញ្ញា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ។ បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា ឯត្ថ សត្តាតិ ជនា, នានាគតិយោ, តា បុថូ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា។ ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ, តេ ឯតេសំ បុថូ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា។ អភិសង្ខរណាទិអត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ។ ឱឃា កាមោឃាទយោ។ រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា។ តេ ឯវ, សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា។ បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តាតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, រាគោ គេធោតិ ឯវមាទិកោ, បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា។ បុថូសុ វា ជនា ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ វា ជនសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ។ រត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមករេន ឆន្ទរាគេន រត្តា សារត្តា។ គិទ្ធាតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិជ្ឈានេន គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា។ គធិតាតិ គន្ថិតា វិយ ទុម្មោចនីយភាវេន តត្ថ បដិពទ្ធា។ មុច្ឆិតាតិ កិលេសវសេន វិសញ្ញីភូតា វិយ អនញ្ញកិច្ចា មុច្ឆំ មោហមាបន្នា។ អជ្ឈោសន្នាតិ អនញ្ញសាធារណេ វិយ កត្វា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតា។ លគ្គាតិ វង្កទណ្ឌកេ វិយ អាសត្តា មហាបលិបេ វា យាវ នាសិកគ្គា បលិបន្នបុរិសោ វិយ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន និមុគ្គា , លគិតាតិ មក្កដាលេបេ អាលគ្គភាវេន បច្ចុឌ្ឌិតោ វិយ មក្កដោ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន អាលគ្គិតា។ បលិពុទ្ធាតិ ពទ្ធា, ឧបទ្ទុតា វា។ អាវុដាតិ អាវុនិតា, និវុតាតិ និវារិតា។ ឱវុតាតិ បលិគុណ្ឋិតា, បរិយោនទ្ធា វា។ បិហិតាតិ បិទហិតា, បដិច្ឆន្នាតិ បដិច្ឆាទិតា។ បដិកុជ្ជិតាតិ ហេដ្ឋាមុខជាតា។ បុថូនំ វា គណនបថមតីតានន្តិអាទិនា បុថុ ជនោ បុថុជ្ជនោតិ ទស្សេតិ។
Bahūnaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 1007) nānappakārānaṃ kilesasakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhamullokikāti ettha puthu janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā ettha sattāti janā, nānāgatiyo, tā puthū etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo, te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Oghā kāmoghādayo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva, sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo. Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhijjhānena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññībhūtā viya anaññakiccā mucchaṃ mohamāpannā. Ajjhosannāti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Laggāti vaṅkadaṇḍake viya āsattā mahāpalipe vā yāva nāsikaggā palipannapuriso viya uddharituṃ asakkuṇeyyabhāvena nimuggā , lagitāti makkaṭālepe ālaggabhāvena paccuḍḍito viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena ālaggitā. Palibuddhāti baddhā, upaddutā vā. Āvuṭāti āvunitā, nivutāti nivāritā. Ovutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti pidahitā, paṭicchannāti paṭicchāditā. Paṭikujjitāti heṭṭhāmukhajātā. Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānantiādinā puthu jano puthujjanoti dasseti.
‘‘អស្សុតវា’’តិ ឯតេន អវិជ្ជន្ធតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតី’’តិ។ អារកត្តា (សំ. និ. ដី. ២.៣.១) កិលេសេហិ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា។ អនយេតិ អវឌ្ឍិយំ, អនត្ថេតិ អត្ថោ។ អនយេ វា អនុបាយេ។ នឥរិយនតោ អវត្តនតោ។ អយេតិ វឌ្ឍិយំ, អត្ថេ, ឧបាយេ វា។ អរណីយតោតិ បយិរុបាសិតព្ពតោ។ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា បុរិមេសុ អត្ថវិកប្បេសុ។ បច្ឆិមេ បន សទ្ទសត្ថវសេនបិ។ យទិបិ អរិយ-សទ្ទោ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) វិសុទ្ធាសយបយោគេសុ បុថុជ្ជនេសុបិ វត្តតិ។ ឥធ បន អរិយមគ្គាធិគមេន សព្ពលោកុត្តរភាវេន ច អរិយភាវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធា’’តិអាទិ។ តត្ថ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសា’’តិ ឥទំ អរិយា សប្បុរិសាតិ ឥធ វុត្តបទានំ អត្ថំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ។ យស្មា បន និប្បរិយាយតោ អរិយសប្បុរិសភាវា អភិន្នសភាវា។ តស្មា ‘‘សព្ពេវ វា’’តិអាទិ វុត្តំ។
‘‘Assutavā’’ti etena avijjandhatā vuttāti āha ‘‘andhaputhujjano vutto hotī’’ti. Ārakattā (saṃ. ni. ṭī. 2.3.1) kilesehi maggena samucchinnattā. Anayeti avaḍḍhiyaṃ, anattheti attho. Anaye vā anupāye. Nairiyanato avattanato. Ayeti vaḍḍhiyaṃ, atthe, upāye vā. Araṇīyatoti payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu. Pacchime pana saddasatthavasenapi. Yadipi ariya-saddo ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vattati. Idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha ‘‘buddhā’’tiādi. Tattha ‘‘paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisā’’ti idaṃ ariyā sappurisāti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā. Tasmā ‘‘sabbeva vā’’tiādi vuttaṃ.
ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ។ តស្ស ហិ ឯកន្តេន កល្យាណមិត្តោ ឥច្ឆិតព្ពោ បរតោឃោសមន្តរេន បឋមមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនតោ។ វិសេសតោ ចស្ស ភគវាវ កល្យាណមិត្តោ អធិប្បេតោ។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២)។ សោ ឯវ ច អវេច្ចបសាទាធិគមេន ទឡ្ហភត្តិ នាម។ វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ឧទា. ៤៥)។ កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធាតិ ឯត្ថ កតំ ជានាតីតិ កតញ្ញូ។ កតំ វិទិតំ បាកដំ ករោតីតិ កតវេទី។ អនេកេសុបិ ហិ កប្បសតសហស្សេសុ កតំ ឧបការំ ជានន្តិ បច្ចេកពុទ្ធា បាកដញ្ច ករោន្តិ សតិជននអាមិសបដិគ្គហណាទិនា , តថា សំសារទុក្ខទុក្ខិតស្ស សក្កច្ចំ ករោន្តិ កិច្ចំ, យំ អត្តនា កាតុំ សក្កា។ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យសហស្សេសុបិ កតំ ឧបការំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានាតិ, បាកដញ្ច ករោតិ, សីហោ វិយ ច ឯវំ សព្ពត្ថ សក្កច្ចមេវ ធម្មទេសនំ ករោន្តោ ពុទ្ធកិច្ចំ ករោតិ។ យាយ បដិបត្តិយា ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ, តស្សា អប្បដិបជ្ជនភាវោ, តត្ថ ច អាទរាភាវោ អរិយានំ អទស្សនសីលតា ច, ន ច ទស្សនេ សាធុការិតា ច វេទិតព្ពា។ ចក្ខុនា អទស្សាវីតិ ឯត្ត ចក្ខុ នាម ន មំសចក្ខុ ឯវ, អថ ខោ ទិព្ពចក្ខុបីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា វា’’តិ។ អរិយភាវោតិ យេហិ យោគតោ ‘‘អរិយា’’តិ វុច្ចន្តិ។ តេ មគ្គផលធម្មា ទដ្ឋព្ពា។
Ettāvatāhi buddhasāvako vutto. Tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo paratoghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva kalyāṇamitto adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45). Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Anekesupi hi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti paccekabuddhā pākaṭañca karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā , tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānāti, pākaṭañca karoti, sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karonto buddhakiccaṃ karoti. Yāya paṭipattiyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanabhāvo, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā ca, na ca dassane sādhukāritā ca veditabbā. Cakkhunā adassāvīti etta cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ti. Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ariyā’’ti vuccanti. Te maggaphaladhammā daṭṭhabbā.
តត្រាតិ ញាណទស្សនស្សេវ ទស្សនភាវេ។ វត្ថូតិ អធិប្បេតត្ថញាបនការណំ។ ឯវំ វុត្តេបីតិ ឯវំ អញ្ញាបទេសេន អត្តូបនាយិកំ កត្វា វុត្តេបិ។ ធម្មន្តិ លោកុត្តរធម្មំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា។ អរិយករធម្មា អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិបស្សិយមានា អនិច្ចាទយោ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ។
Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attūpanāyikaṃ katvā vuttepi. Dhammanti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo vipassiyamānā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni.
អវិនីតោតិ ន វិនីតោ, អធិសីលសិក្ខាទិវសេន ន សិក្ខិតោ។ យេសំ សំវរវិនយាទីនំ អភាវេន អយំ អវិនីតោតិ វុច្ចតិ, តេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាមា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ សីលសំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ វេទិតព្ពោ, សោ ច អត្ថតោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ។ សតិសំវរោតិ ឥន្ទ្រិយរក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិ ឯវ។ ញាណសំវរោតិ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ (សុ. និ. ១០៤០) វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វចនតោ សោតសង្ខាតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតអវិជ្ជាអវសិដ្ឋកិលេសានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទញាណន្តិ វេទិតព្ពំ។ ខន្តិសំវរោតិ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា ខន្ធា, អទោសោ វា។ បញ្ញាតិ ឯកេ, តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ។ វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ។ តេន តេន គុណង្គេន តស្ស តស្ស អគុណង្គស្ស បហានំ តទង្គបហានំ។ វិក្ខម្ភនេន បហានំ វិក្ខម្ភនបហានំ។ សេសបទត្ថយេបិ ឯសេវ នយោ។
Avinītoti na vinīto, adhisīlasikkhādivasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ avinītoti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaroti indriyarakkhā, sā ca tathāpavattā sati eva. Ñāṇasaṃvaroti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1040) vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ. Khantisaṃvaroti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā. Paññāti eke, taṃ aṭṭhakathāya virujjhati. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena guṇaṅgena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ tadaṅgapahānaṃ. Vikkhambhanena pahānaṃ vikkhambhanapahānaṃ. Sesapadatthayepi eseva nayo.
ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេនាតិអាទិ សីលសំវរាទីនំ វិវរណំ។ តត្ថ សមុបេតោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិសត្ថោ។ តេន ‘‘សហគតោ សមុបគតោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១១) អាគតំ សំវរវិភង្គំ ទស្សេតិ។ ឯស នយោ សេសេសុបិ។ យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ អាវិ ភវិស្សតិ។
Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupetoti ettha iti-saddo ādisattho. Tena ‘‘sahagato samupagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti. Esa nayo sesesupi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ anantarasutte āvi bhavissati.
កាយទុច្ចរិតាទីនន្តិ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតាទីនំ មុដ្ឋស្សច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស អភិជ្ឈាទីនំ វា អក្ខន្តិអញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច។ សំវរណតោតិ បិទហនតោ ថកនតោ។ វិនយនតោតិ កាយវាចាចិត្តានំ វិរូបប្បវត្តិយា វិនយនតោ អបនយនតោ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ វា វិនយនតោ, កាយាទីនំ វា ជិម្ហប្បវត្តិំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧជុកំ នយនតោតិ អត្ថោ។ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តថា តថា អនុប្បាទនមេវ សំវរណំ វិនយនញ្ច វេទិតព្ពំ។
Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇatoti pidahanato thakanato. Vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpappavattiyā vinayanato apanayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā vinayanato, kāyādīnaṃ vā jimhappavattiṃ vicchinditvā ujukaṃ nayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ.
យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ។ ‘‘នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានិ ន វិបស្សនាញាណានិ សម្មសនាការេន អប្បវត្តនតោ? សច្ចមេតំ។ វិបស្សនាញាណស្ស បន អធិដ្ឋានភាវតោ ឯវំ វុត្តំ។ ‘‘នាមរូបមត្តមិទំ, នត្ថិ ឯត្ថ អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តញាណំ នាមរូបវវត្ថានំ។ សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា សតី តស្មិំ កាយេ ទិដ្ឋីតិ សក្កាយទិដ្ឋិ។ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥) ឯវំ បវត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិ។ តស្សេវ រូបារូបស្ស កម្មាវិជ្ជាទិបច្ចយបរិគ្គណ្ហនញាណំ បច្ចយបរិគ្គហោ។ ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨) អាទិនយប្បវត្តា អហេតុកទិដ្ឋិ។ ‘‘ឥស្សរបុរិសបជាបតិបកតិអណុកាលាទីហិ លោកោ បវត្តតិ និវត្តតិ ចា’’តិ បវត្តា វិសមហេតុទិដ្ឋិ។ តស្សេវាតិ បច្ចយបរិគ្គហស្សេវ។ កង្ខាវិតរណេនាតិ យថា ឯតរហិ នាមរូបស្ស កម្មាទិបច្ចយតោ ឧប្បត្តិ, ឯវំ អតីតានាគតេសុបីតិ តីសុបិ កាលេសុ វិចិកិច្ឆាបនយនញាណេន។ កថំកថីភាវស្សាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) អាទិនយប្បវត្តាយ សំសយប្បវត្តិយា។ កលាបសម្មសនេនាតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩) ខន្ធបញ្ចកំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា សម្មសនវសេន បវត្តេន នយវិបស្សនាញាណេន ។ អហំ មមាតិ គាហស្សាតិ អត្តត្តនិយគហណស្ស។ មគ្គាមគ្គវវត្ថានេនាតិ មគ្គាមគ្គញាណវិសុទ្ធិយា។ អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយាតិ ឱភាសាទិកេ អមគ្គេ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ។
Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ti kasmā vuttaṃ, nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato? Saccametaṃ. Vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ. ‘‘Nāmarūpamattamidaṃ, natthi ettha attā vā attaniyaṃ vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. ‘‘Rūpaṃ attato samanupassatī’’ti (saṃ. ni. 3.81; 4.345) evaṃ pavattā micchādiṭṭhi. Tasseva rūpārūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168) ādinayappavattā ahetukadiṭṭhi. ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā’’ti pavattā visamahetudiṭṭhi. Tassevāti paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti, evaṃ atītānāgatesupīti tīsupi kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) ādinayappavattāya saṃsayappavattiyā. Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena nayavipassanāñāṇena . Ahaṃ mamāti gāhassāti attattaniyagahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti obhāsādike amagge ‘‘maggo’’ti uppannasaññāya.
យស្មា សម្មទេវ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សន្តោ ‘‘ឯវមេវ សង្ខារា អនុរូបការណតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បន ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា’’តិ។ យស្មា បន សង្ខារានំ វយំ បស្សន្តោ ‘‘យទិបិមេ សង្ខារា អវិច្ឆិន្នា វត្តន្តិ, ឧប្បន្នុប្បន្នា បន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តេ វា’’តិ បស្សតិ, តស្សេវំ បស្សតោ កុតោ សស្សតគ្គាហោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា’’តិ។ ភយទស្សនេនាតិ ភយតុបដ្ឋានញាណេន។ សភយេតិ សព្ពភយានំ អាករភាវតោ សកលទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភាវតោ ច សភយេ ខន្ធបញ្ចកេ។ អភយសញ្ញាយាតិ ‘‘អភយំ ខេម’’ន្តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ។ អស្សាទសញ្ញា នាម បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘អាលយាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ។ អភិរតិសញ្ញា តត្ថេវ អភិរតិវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘នន្ទី’’តិបិ វុច្ចតិ។ អមុច្ចិតុកម្យតា អាទានំ។ អនុបេក្ខា សង្ខារេហិ អនិព្ពិន្ទនំ, សាលយតាតិ អត្ថោ។ ធម្មដ្ឋិតិយំ បដិច្ចសមុប្បាទេ បដិលោមភាវោ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហោ, បច្ចយាការបដិច្ឆាទកមោហោ វា, និព្ពានេ បដិលោមភាវោ សង្ខារេសុ រតិ, និព្ពានបដិច្ឆាទកមោហោ វា។ សង្ខារនិមិត្តគ្គាហោតិ យាទិសស្ស កិលេសស្ស អប្បហីនត្តា វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន មុញ្ចតិ, សោ កិលេសោ, យោ ‘‘សំយោគាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ។ សង្ខារនិមិត្តគ្គហណស្ស អតិក្កមនមេវ វា បហានំ។
Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evameva saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā’’ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ passanto ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti, uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhante vā’’ti passati, tassevaṃ passato kuto sassataggāho, tasmā vuttaṃ ‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ti. Bhayadassanenāti bhayatupaṭṭhānañāṇena. Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādavasena pavattasaññā, yā ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati. Abhiratisaññā tattheva abhirativasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukamyatā ādānaṃ. Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā, nibbāne paṭilomabhāvo saṅkhāresu rati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnattā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati. Saṅkhāranimittaggahaṇassa atikkamanameva vā pahānaṃ.
បវត្តិ ឯវ បវត្តិភាវោ, បរិយុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ។ នីវរណាទិធម្មានន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នីវរណបក្ខិយា កិលេសា វិតក្កវិចារាទយោ ច គយ្ហន្តិ។
Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammānanti ettha ādi-saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti.
ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ។ កេន បហានន្តិ? អរិយមគ្គេហេវាតិ វិញ្ញាយមានោយមត្ថោ តេសំ ភាវិតត្តា អប្បវត្តិវចនតោ។ សមុទយបក្ខិកស្សាតិ ឯត្ថ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតុសច្ចាភិសមយាតិ កត្វា តេហិ បហាតព្ពេន តេន តេន សមុទយេន សហ បហាតព្ពត្តា សមុទយសភាគត្តា, សច្ចវិភង្គេ ច សព្ពកិលេសានំ សមុទយភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘សមុទយបក្ខិកា’’តិ ទិដ្ឋិអាទយោ វុច្ចន្តិ។ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ វុបសន្តតា។ សង្ខតនិស្សដតា សង្ខារសភាវាភាវោ។ បហីនសព្ពសង្ខតន្តិ វិរហិតសព្ពសង្ខតំ, វិសង្ខារន្តិ អត្ថោ។ បហានញ្ច តំ វិនយោ ចាតិ បហានវិនយោ បុរិមេន អត្ថេន, ទុតិយេន បន បហីយតីតិ បហានំ, តស្ស វិនយោតិ យោជេតព្ពំ។
Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pahānanti? Ariyamaggehevāti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. Samudayapakkhikassāti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayena saha pahātabbattā samudayasabhāgattā, saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭippassaddhattaṃ vupasantatā. Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhatanti virahitasabbasaṅkhataṃ, visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena, dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbaṃ.
ភិន្នសំវរត្តាតិ នដ្ឋសំវរត្តា, សំវរាភាវតោតិ អត្ថោ។ តេន អសមាទិន្នសំវរោបិ សង្គហិតោ ហោតិ។ សមាទានេន ហិ សម្បាទេតព្ពោ សំវរោ តទភាវេ ន ហោតីតិ។ ឯវញ្ហិ លោកេ វត្តារោ ហោន្តិ ‘‘មហា វត នោ ភោគោ, សោ នដ្ឋោ តថា អកតត្តា’’តិ។ អរិយេតិ អរិយោ។ បច្ចត្តវចនញ្ហេតំ។ ឯសេសេតិ ឯសោ សោ ឯវ, អត្ថតោ អនញ្ញោតិ អត្ថោ។ តជ្ជាតេតិ អត្ថតោ តំសភាវោ, សប្បុរិសោ អរិយសភាវោ, អរិយោ ច សប្បុរិសសភាវោតិ អត្ថោ។
Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahito hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro tadabhāve na hotīti. Evañhi loke vattāro honti ‘‘mahā vata no bhogo, so naṭṭho tathā akatattā’’ti. Ariyeti ariyo. Paccattavacanañhetaṃ. Eseseti eso so eva, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvo, sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisasabhāvoti attho.
តំ អត្ថន្តិ ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តមត្ថំ។ កស្មា បនេត្ថ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតាតិ? យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ‘‘យស្មា បុថុជ្ជនោ អបរិញ្ញាតវត្ថុកោ’’តិអាទិនា (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២) សយមេវ វក្ខតិ។ ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ធម្មាធិដ្ឋានា, សភាវធម្មេ និស្សាយ បវត្តិតទេសនា។ ធម្មវសេនេវ បវត្តា បឋមា, បុគ្គលវសេន ឧដ្ឋហិត្វា បុគ្គលវសេនេវ គតា តតិយា, ឥតរា ធម្មបុគ្គលានំ វោមិស្សកវសេន។ កស្មា បន ភគវា ឯវំ វិភាគេន ធម្មំ ទេសេតីតិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយេន ទេសនាវិលាសេន ច។ យេ ហិ វេនេយ្យា ធម្មាធិដ្ឋានាយ ធម្មទេសនាយ សុខេន អត្ថំ បដិវិជ្ឈន្តិ, តេសំ តថា ធម្មំ ទេសេតិ។ ឯស នយោ សព្ពត្ថ។ យស្សា ច ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ហោតិ, សាយំ សុប្បដិវិទ្ធា, តស្មា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា យថា យថា ឥច្ឆតិ, តថា តថា ធម្មំ ទេសេតីតិ ឯវំ ឥមិនា វេនេយ្យជ្ឈាសយេន ទេសនាវិលាសេន ច ឯវំ វិភាគេន ធម្មំ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពោ។
Taṃ atthanti ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’nti evaṃ vuttamatthaṃ. Kasmā panettha puggalādhiṭṭhānā desanā katāti? Yadettha vattabbaṃ, taṃ ‘‘yasmā puthujjano apariññātavatthuko’’tiādinā (ma. ni. aṭṭha. 1.2) sayameva vakkhati. Dhammo adhiṭṭhānaṃ etissāti dhammādhiṭṭhānā, sabhāvadhamme nissāya pavattitadesanā. Dhammavaseneva pavattā paṭhamā, puggalavasena uṭṭhahitvā puggalavaseneva gatā tatiyā, itarā dhammapuggalānaṃ vomissakavasena. Kasmā pana bhagavā evaṃ vibhāgena dhammaṃ desetīti? Veneyyajjhāsayena desanāvilāsena ca. Ye hi veneyyā dhammādhiṭṭhānāya dhammadesanāya sukhena atthaṃ paṭivijjhanti, tesaṃ tathā dhammaṃ deseti. Esa nayo sabbattha. Yassā ca dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto hoti, sāyaṃ suppaṭividdhā, tasmā desanāvilāsappatto dhammissaro dhammarājā yathā yathā icchati, tathā tathā dhammaṃ desetīti evaṃ iminā veneyyajjhāsayena desanāvilāsena ca evaṃ vibhāgena dhammaṃ desetīti veditabbo.
ឆធាតុរោតិ បថវិធាតុ អាបោ-តេជោ-វាយោ-អាកាសធាតុ វិញ្ញាណធាតូតិ ឥមេសំ ឆន្នំ ធាតូនំ វសេន ឆធាតុរោ។ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា សោមនស្សដ្ឋានិយំ រូបំ ឧបវិចរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣២៤) វុត្តានំ ឆន្នំ សោមនស្សូបវិចារានំ, ឆន្នំ ទោមនស្សឧបេក្ខូបវិចារានញ្ច វសេន អដ្ឋារសមនោបវិចារោ។ សច្ចាធិដ្ឋានាទិវសេន ចតុរាធិដ្ឋានោ។ បញ្ញាចក្ខុនា ទិដ្ឋធម្មិកស្ស សម្បរាយិកស្ស ច អត្ថស្ស អទស្សនតោ អន្ធោ, ទិដ្ឋធម្មិកស្សេវ ទស្សនតោ ឯកចក្ខុ, ទ្វិន្នម្បិ ទស្សនតោ ទ្វិចក្ខុ, វេទិតព្ពោ។
Chadhāturoti pathavidhātu āpo-tejo-vāyo-ākāsadhātu viññāṇadhātūti imesaṃ channaṃ dhātūnaṃ vasena chadhāturo. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādinā (dī. ni. 3.324) vuttānaṃ channaṃ somanassūpavicārānaṃ, channaṃ domanassaupekkhūpavicārānañca vasena aṭṭhārasamanopavicāro. Saccādhiṭṭhānādivasena caturādhiṭṭhāno. Paññācakkhunā diṭṭhadhammikassa samparāyikassa ca atthassa adassanato andho, diṭṭhadhammikasseva dassanato ekacakkhu, dvinnampi dassanato dvicakkhu, veditabbo.
ស្វាយំ និទ្ទិសីតិ សម្ពន្ធោ។ ស្វាយន្តិ ច សោ អយំ, យថាវុត្តទេសនាវិភាគកុសលោ ភគវាតិ អត្ថោ។ អបរិញ្ញាតវត្ថុកោតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិញ្ញាតក្ខន្ធោ។ ខន្ធា ហិ បរិញ្ញាតវត្ថុ។ អបរិញ្ញាមូលិកាតិ បរិជាននាភាវនិមិត្តា តស្មិំ សតិ ភាវតោ។ បរិញ្ញានញ្ហិ អវិជ្ជាទយោ កិលេសា បដិបក្ខា តម្មូលិកា ច សព្ពមញ្ញនាតិ។ អរិយានំ អទស្សាវីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ។ តេន ‘‘អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិកំ បុថុជនស្ស វិសេសនភាវេន បវត្តំ បាឡិសេសំ គណ្ហាតិ បុថុជ្ជននិទ្ទេសភាវតោ។ តេនាហ ‘‘ឯវំ បុថុជ្ជនំ និទ្ទិសី’’តិ។
Svāyaṃ niddisīti sambandho. Svāyanti ca so ayaṃ, yathāvuttadesanāvibhāgakusalo bhagavāti attho. Apariññātavatthukoti tīhi pariññāhi apariññātakkhandho. Khandhā hi pariññātavatthu. Apariññāmūlikāti parijānanābhāvanimittā tasmiṃ sati bhāvato. Pariññānañhi avijjādayo kilesā paṭipakkhā tammūlikā ca sabbamaññanāti. Ariyānaṃ adassāvīti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘ariyadhammassa akovido’’tiādikaṃ puthujanassa visesanabhāvena pavattaṃ pāḷisesaṃ gaṇhāti puthujjananiddesabhāvato. Tenāha ‘‘evaṃ puthujjanaṃ niddisī’’ti.
សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Suttanikkhepavaṇṇanā niṭṭhitā.
បថវីវារវណ្ណនា
Pathavīvāravaṇṇanā
តស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស។ វសតិ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេនាតិ អារម្មណម្បិ វត្ថូតិ វុច្ចតិ បវត្តិដ្ឋានភាវតោតិ អាហ ‘‘បថវីអាទីសុ វត្ថូសូ’’តិ។ សក្កាយធម្មានម្បិ អារម្មណាទិនា សតិបិ មញ្ញនាហេតុភាវេ មញ្ញនាហេតុកត្តេនេវ តេសំ និព្ពត្តិតោតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពសក្កាយធម្មជនិតំ មញ្ញន’’ន្តិ។ ឯត្ថ ច បថវីធាតុ សេសធាតូនំ សសម្ភារាសម្ភារភាវា សតិបិ បមាណតោ សមភាវេ សាមត្ថិយតោ អធិកានធិកភាវេន វេទិតព្ពា។ សម្ភារន្តីតិ សម្ភារា, បរិវារា។ តំតំកលាបេហិ លក្ខណបថវិយា សេសធម្មា យថារហំ បច្ចយភាវេន បរិវារភាវេន ច បវត្តន្តិ។ តេនាហ ‘‘សា ហិ វណ្ណាទីហិ សម្ភារេហិ សទ្ធិំ បថវីតិ សសម្ភារបថវី’’តិ។ បថវិតោតិ ឯត្ថ បុថុលដ្ឋេន បុថុវី, បុថុវី ឯវ បថវី។ សា ហិ សតិបិ បរិច្ឆិន្នវុត្តិយំ សព្ពេសំ សកលាបភាវានំ អាធារភាវេន បវត្តមានា បុថុលា បត្ថដា វិត្ថិណ្ណាតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន បន តំ អនុបវិសិត្វា បវត្តមានា អាបាទយោ។ សសម្ភារបថវិយា បន បុថុលភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ។ អារម្មណបថវិយំ វឌ្ឍនផរណដ្ឋេហិ បុថុលដ្ឋោ, ឥតរស្មិំ រុឡ្ហិយាវ ទដ្ឋព្ពោ។ អារម្មណបថវីតិ ឈានស្ស អារម្មណភូតំ បថវីសង្ខាតំ បដិភាគនិមិត្តំ។ តេនាហ ‘‘និមិត្តបថវីតិបិ វុច្ចតី’’តិ។ អាគមនវសេនាតិ បថវីកសិណភាវនាគមនវសេន។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អាបោ ច ទេវា បថវី, តេជោ វាយោ តទាគមុ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៤០)។
Tassāti puthujjanassa. Vasati ettha ārammaṇakaraṇavasenāti ārammaṇampi vatthūti vuccati pavattiṭṭhānabhāvatoti āha ‘‘pathavīādīsu vatthūsū’’ti. Sakkāyadhammānampi ārammaṇādinā satipi maññanāhetubhāve maññanāhetukatteneva tesaṃ nibbattitoti vuttaṃ ‘‘sabbasakkāyadhammajanitaṃ maññana’’nti. Ettha ca pathavīdhātu sesadhātūnaṃ sasambhārāsambhārabhāvā satipi pamāṇato samabhāve sāmatthiyato adhikānadhikabhāvena veditabbā. Sambhārantīti sambhārā, parivārā. Taṃtaṃkalāpehi lakkhaṇapathaviyā sesadhammā yathārahaṃ paccayabhāvena parivārabhāvena ca pavattanti. Tenāha ‘‘sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ pathavīti sasambhārapathavī’’ti. Pathavitoti ettha puthulaṭṭhena puthuvī, puthuvī eva pathavī. Sā hi satipi paricchinnavuttiyaṃ sabbesaṃ sakalāpabhāvānaṃ ādhārabhāvena pavattamānā puthulā patthaṭā vitthiṇṇāti vattabbataṃ arahati, na pana taṃ anupavisitvā pavattamānā āpādayo. Sasambhārapathaviyā pana puthulabhāve vattabbameva natthi. Ārammaṇapathaviyaṃ vaḍḍhanapharaṇaṭṭhehi puthulaṭṭho, itarasmiṃ ruḷhiyāva daṭṭhabbo. Ārammaṇapathavīti jhānassa ārammaṇabhūtaṃ pathavīsaṅkhātaṃ paṭibhāganimittaṃ. Tenāha ‘‘nimittapathavītipi vuccatī’’ti. Āgamanavasenāti pathavīkasiṇabhāvanāgamanavasena. Tathā hi vuttaṃ ‘‘āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamu’’nti (dī. ni. 2.340).
សព្ពាបីតិ ចតុព្ពិធា បថវីបិ។ អនុស្សវាទិមត្តលទ្ធា មញ្ញនា វត្ថុ ហោតិយេវ។ តថា ហិ ‘‘កក្ខឡំ ខរិគត’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ១៧៣) លក្ខណបថវីបិ ឧទ្ធរីយតិ។ យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘លក្ខណេ ទិដ្ឋេ មញ្ញនា នត្ថិ, សញ្ជានាតីតិ វុត្តសញ្ញា ច ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស មូលភូតា បិណ្ឌគ្គាហិតា, សា លក្ខណេ នក្ខមតិ, តស្មា លក្ខណបថវី ន គហេតព្ពា’’តិ, តទយុត្តំ លក្ខណបដិវេធស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា។ តេនាហ ‘‘លោកវោហារំ គហេត្វា’’តិ។ ន ច សព្ពសញ្ញា បិណ្ឌគ្គាហិកា , នាបិ ទិដ្ឋិគ្គាហស្សេវ មូលភូតា, តស្មា លក្ខណបថវិយាបិ កាយទ្វារានុសារេន អញ្ញថា ច ឧបដ្ឋិតាយ មញ្ញនា បវត្តតេវ។ តេនេវ ច ‘‘អនុស្សវាទិមត្តលទ្ធា’’តិ វុត្តំ។ បថវិតោតិ បច្ចតេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បថវីតិ សញ្ជានាតី’’តិ អាហ។ យស្មា ចតុព្ពិធម្បិ បថវិំ ‘‘បថវី’តិ សញ្ជានន្តោ តេន តេន នយេន បថវីកោដ្ឋាសេនេវ សញ្ជានាតីតិ វុច្ចតិ, ន អាបាទិកោដ្ឋាសេន, តស្មា វុត្តំ ‘‘បថវិភាគេន សញ្ជានាតី’’តិ។ លោកវោហារំ គហេត្វាតិ លោកសមញ្ញំ អវិជហិត្វា។ ឯតេន លក្ខណបថវិយម្បិ វោហារមុខេនេវស្សា បវត្តីតិ ទស្សេតិ។
Sabbāpīti catubbidhā pathavīpi. Anussavādimattaladdhā maññanā vatthu hotiyeva. Tathā hi ‘‘kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādinā (vibha. 173) lakkhaṇapathavīpi uddharīyati. Yaṃ paneke vadanti ‘‘lakkhaṇe diṭṭhe maññanā natthi, sañjānātīti vuttasaññā ca diṭṭhiggāhassa mūlabhūtā piṇḍaggāhitā, sā lakkhaṇe nakkhamati, tasmā lakkhaṇapathavī na gahetabbā’’ti, tadayuttaṃ lakkhaṇapaṭivedhassa idha anadhippetattā. Tenāha ‘‘lokavohāraṃ gahetvā’’ti. Na ca sabbasaññā piṇḍaggāhikā , nāpi diṭṭhiggāhasseva mūlabhūtā, tasmā lakkhaṇapathaviyāpi kāyadvārānusārena aññathā ca upaṭṭhitāya maññanā pavattateva. Teneva ca ‘‘anussavādimattaladdhā’’ti vuttaṃ. Pathavitoti paccate nissakkavacananti dassento ‘‘pathavīti sañjānātī’’ti āha. Yasmā catubbidhampi pathaviṃ ‘‘pathavī’ti sañjānanto tena tena nayena pathavīkoṭṭhāseneva sañjānātīti vuccati, na āpādikoṭṭhāsena, tasmā vuttaṃ ‘‘pathavibhāgena sañjānātī’’ti. Lokavohāraṃ gahetvāti lokasamaññaṃ avijahitvā. Etena lakkhaṇapathaviyampi vohāramukhenevassā pavattīti dasseti.
យទិ លោកវោហារេន តត្ថ បវត្តិ, កោ ឯត្ថ ទោសោ, ននុ អរិយាបិ ‘‘អយញ្ហិ ភន្តេ មហាបថវី’’តិអាទិនា លោកវោហារេន បវត្តន្តីតិ? ន ឯត្ថ វោហារមត្តេ អវដ្ឋានំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ វោហារមុខេន មិច្ឆាភិនិវេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សញ្ញាវិបល្លាសេន សញ្ជានាតី’’តិ អាហ។ តស្សត្ថោ – អយោនិសោមនសិការសម្ភូតាយ ‘‘សុភ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ វិបរីតសញ្ញាយ សញ្ជានាតីតិ។ ឯតេន ទុព្ពលា តណ្ហាមានទិដ្ឋិមញ្ញនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ យទិ ឯវំ កស្មា សញ្ញា គហិតាតិ? បាកដភាវតោ។ យថា នាម អគ្គិម្ហិ មថិយមានេ យទា ធូមោ ឧបលព្ភតិ, កិញ្ចាបិ តទា វិជ្ជតេវ បាវកោ អវិនាភាវតោ, បាកដភាវតោ បន ធូមោ ជាតោតិ វុច្ចតិ, ន អគ្គិ ជាតោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ។ យទិបិ តត្ថ មញ្ញនាកិច្ចំ អត្ថិ, ន បន វិភូតំ អបាកដភាវតោ សញ្ញាកិច្ចមេវ វិភូតំ, តំ បន មញ្ញនានុកូលំ មញ្ញនាសហិតំ ចាតិ អាហ ‘‘សញ្ញាវិបល្លាសេន សញ្ជានាតី’’តិ។ ឯវំ បថវីភាគំ អមុញ្ចន្តោយេវ វា សញ្ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ។ យោ ហិ វុត្តប្បភេទាយ បថវិយា បថវិភាគំ អមុញ្ចន្តោយេវ អវិជហន្តោយេវ សីសបិណ្ឌេ សុវណ្ណសញ្ញី វិយ អនត្តាទិសភាវំយេវ តំ អត្តាទិវសេន សញ្ជានាតិ, តស្ស វសេន វុត្តំ ‘‘បថវី’’តិអាទិ។ ន វត្តព្ពំ បុថុជ្ជនគ្គាហស្ស យុត្តិមគ្គននិវារណតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧម្មត្តកោ វិយ…បេ.… គណ្ហាតី’’តិ ។ អរិយានំ អទស្សាវិតាទិភេទន្តិ អរិយានំ អទស្សាវិតាទិវិសេសំ វទន្តេន ភគវតាវ ឯត្ថ យថាវុត្តសញ្ជាននេ ការណំ វុត្តន្តិ យោជនា។
Yadi lokavohārena tattha pavatti, ko ettha doso, nanu ariyāpi ‘‘ayañhi bhante mahāpathavī’’tiādinā lokavohārena pavattantīti? Na ettha vohāramatte avaṭṭhānaṃ adhippetaṃ, atha kho vohāramukhena micchābhinivesoti dassento ‘‘saññāvipallāsena sañjānātī’’ti āha. Tassattho – ayonisomanasikārasambhūtāya ‘‘subha’’ntiādinayappavattāya viparītasaññāya sañjānātīti. Etena dubbalā taṇhāmānadiṭṭhimaññanā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā saññā gahitāti? Pākaṭabhāvato. Yathā nāma aggimhi mathiyamāne yadā dhūmo upalabbhati, kiñcāpi tadā vijjateva pāvako avinābhāvato, pākaṭabhāvato pana dhūmo jātoti vuccati, na aggi jātoti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadipi tattha maññanākiccaṃ atthi, na pana vibhūtaṃ apākaṭabhāvato saññākiccameva vibhūtaṃ, taṃ pana maññanānukūlaṃ maññanāsahitaṃ cāti āha ‘‘saññāvipallāsena sañjānātī’’ti. Evaṃ pathavībhāgaṃ amuñcantoyeva vā sañjānātīti sambandho. Yo hi vuttappabhedāya pathaviyā pathavibhāgaṃ amuñcantoyeva avijahantoyeva sīsapiṇḍe suvaṇṇasaññī viya anattādisabhāvaṃyeva taṃ attādivasena sañjānāti, tassa vasena vuttaṃ ‘‘pathavī’’tiādi. Na vattabbaṃ puthujjanaggāhassa yuttimaggananivāraṇatoti dassento āha ‘‘ummattako viya…pe… gaṇhātī’’ti . Ariyānaṃ adassāvitādibhedanti ariyānaṃ adassāvitādivisesaṃ vadantena bhagavatāva ettha yathāvuttasañjānane kāraṇaṃ vuttanti yojanā.
ឯវន្តិ ‘‘បថវិភាគេន សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន។ សញ្ជានិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អបរភាគេ…បេ.… គណ្ហាតី’’តិ។ បបញ្ចសង្ខាតិ បបញ្ចកោដ្ឋាសា។ បបញ្ចន្តិ សត្តា សំសារេ ចិរាយន្តិ ឯតេហីតិ បបញ្ចា, មញ្ញន្តិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា បរិកប្បេន្តិ ឯតាហីតិ មញ្ញនាតិ ទ្វីហិបិ បរិយាយេហិ តណ្ហាទយោវ វុត្តាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចេហិ ឥធ មញ្ញនានាមេន វុត្តេហី’’តិ។ អជញ្ញស្ស ជញ្ញតោ, អសេយ្យាទិកស្ស សេយ្យាទិតោ គហណតោ ទិដ្ឋិមញ្ញនា វិយ តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ អញ្ញថា គាហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អញ្ញថា គណ្ហាតី’’តិ។ អារម្មណាភិនិរោបនាទិនា ភិន្នសភាវានម្បិ វិតក្កាទីនំ សាធារណោ ឧបនិជ្ឈាយនសភាវោ វិយ អនុគិជ្ឈនុណ្ណតិបរាមសនសភាវានម្បិ តណ្ហាទីនំ សាធារណេន អារម្មណបរិកប្បនាការេន បវត្តិ មញ្ញនាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តេនាហ ‘‘តីហិ មញ្ញនាហិ មញ្ញតី’’តិអាទិ។ អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស, ឧទយព្ពយានុបស្សនាទីសុ វិយ សុខុមនយេនបិ មញ្ញនាបវត្តិ អត្ថីតិ វិភាវនសុខតាយ ថូលំយេវ តំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ឱឡារិកនយេនា’’តិអាហ។ ឱឡារិកេ ហិ វិភាគេ ទស្សិតេ សុខុមវិភាវនា សុករាតិ ទស្សេតុំ អយមត្ថយោជនា វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ។ អជ្ឈត្តិកាតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធា សត្តសន្តានបរិយាបន្នា និយកជ្ឈត្តា វុត្តា វិភង្គេ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ច។
Evanti ‘‘pathavibhāgena sañjānātī’’tiādinā vuttappakārena. Sañjānitvāti pubbakālakiriyāniddesoti āha ‘‘aparabhāge…pe… gaṇhātī’’ti. Papañcasaṅkhāti papañcakoṭṭhāsā. Papañcanti sattā saṃsāre cirāyanti etehīti papañcā, maññanti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā parikappenti etāhīti maññanāti dvīhipi pariyāyehi taṇhādayova vuttāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehī’’ti. Ajaññassa jaññato, aseyyādikassa seyyādito gahaṇato diṭṭhimaññanā viya taṇhāmānamaññanāpi aññathā gāho evāti āha ‘‘aññathā gaṇhātī’’ti. Ārammaṇābhiniropanādinā bhinnasabhāvānampi vitakkādīnaṃ sādhāraṇo upanijjhāyanasabhāvo viya anugijjhanuṇṇatiparāmasanasabhāvānampi taṇhādīnaṃ sādhāraṇena ārammaṇaparikappanākārena pavatti maññanāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘tīhi maññanāhi maññatī’’tiādi. Assāti puthujjanassa, udayabbayānupassanādīsu viya sukhumanayenapi maññanāpavatti atthīti vibhāvanasukhatāya thūlaṃyeva taṃ dassetukāmo ‘‘oḷārikanayenā’’tiāha. Oḷārike hi vibhāge dassite sukhumavibhāvanā sukarāti dassetuṃ ayamatthayojanā vuccatīti sambandho. Ajjhattikāti indriyabaddhā sattasantānapariyāpannā niyakajjhattā vuttā vibhaṅge paṭisambhidāmagge ca.
វិភង្គេតិ ធាតុវិភង្គេ (វិភ. ១៧៣)។ ពាហិរាតិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធា សង្ខារសន្តានបរិយាបន្នា។ កក្ខឡន្តិ ថទ្ធំ។ ខរិគតន្តិ ផរុសំ។ កក្ខឡភាវោ កក្ខឡត្តំ។ កក្ខឡភាវោតិ កក្ខឡសភាវោ។ ពហិទ្ធាតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធតោ ពហិទ្ធាភូតំ។ អនុបាទិន្នន្តិ ន ឧបាទិន្នំ។ អយោតិ កាឡលោហំ។ លោហន្តិ ជាតិលោហំ វិជាតិលោហំ កិត្តិមលោហំ បិសាចលោហន្តិ ចតុព្ពិធំ។ តត្ថ អយោ សជ្ឈុ សុវណ្ណំ តិបុ សីសំ តម្ពលោហំ វេកន្តកលោហន្តិ ឥមានិ សត្ត ជាតិលោហានិ នាម។ នាគនាសិកាលោហំ វិជាតិលោហំ នាម។ កំសលោហំ វដ្ដលោហំ អារកុដន្តិ តីណិ កិត្តិមលោហានិ នាម។ មោរក្ខកំ បុថុកំ មលិនកំ ចបលកំ សលកំ អាដលំ ភត្តកំ ទុសិលោហន្តិ អដ្ឋ បិសាចលោហានិ នាម។ តេសុ វេកន្តកលោហំ នាម សព្ពលោហច្ឆេទនសមត្ថា ឯកា លោហជាតិ។ តថា ហិ តំ វិកន្តតិ ឆិន្ទតីតិ វិកន្តកន្តិ វុច្ចតិ។ វិកន្តកមេវ វេកន្តកំ។ នាគនាសិកាលោហំ លោហសទិសំ លោហវិជាតិ ហលិទ្ទាទិវិជាតិ វិយ។ តថា ហិ តំ លោហាការំ លោហមលំ វិយ ឃនសំហតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, តាបេត្វា តាឡិតំ បន ភិន្នំ ភិន្នំ ហុត្វា វិសរតិ មុទុ មដ្ឋំ កម្មនិយំ វា ន ហោតិ។ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ។ សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ។ ជសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកុដំ។ តេនេវ តំ ករណេន និព្ពត្តត្តា កិត្តិមលោហន្តិ វុច្ចតិ។ យំ បន កេវលំ រសកធាតុ វិនិគ្គតំ, តំ ‘‘បិត្តល’’ន្តិបិ វទន្តិ។ តំ ឥធ នាធិប្បេតំ, យថាវុត្តំ មិស្សកមេវ កត្វា យោជិតំ កិត្តិមន្តិ វុត្តំ។ មោរក្ខកាទីនិ ឯវំនាមានេវេតានិ។ តេសុ យស្មា បញ្ច ជាតិលោហានិ បាឡិយំ វិសុំ វុត្តានេវ, តស្មា វេកន្តកលោហេន សទ្ធិំ វុត្តាវសេសំ សព្ពំ ឥធ លោហន្តិ វេទិតព្ពំ។
Vibhaṅgeti dhātuvibhaṅge (vibha. 173). Bāhirāti anindriyabaddhā saṅkhārasantānapariyāpannā. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Kakkhaḷabhāvo kakkhaḷattaṃ. Kakkhaḷabhāvoti kakkhaḷasabhāvo. Bahiddhāti indriyabaddhato bahiddhābhūtaṃ. Anupādinnanti na upādinnaṃ. Ayoti kāḷalohaṃ. Lohanti jātilohaṃ vijātilohaṃ kittimalohaṃ pisācalohanti catubbidhaṃ. Tattha ayo sajjhu suvaṇṇaṃ tipu sīsaṃ tambalohaṃ vekantakalohanti imāni satta jātilohāni nāma. Nāganāsikālohaṃ vijātilohaṃ nāma. Kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ ārakuṭanti tīṇi kittimalohāni nāma. Morakkhakaṃ puthukaṃ malinakaṃ capalakaṃ salakaṃ āṭalaṃ bhattakaṃ dusilohanti aṭṭha pisācalohāni nāma. Tesu vekantakalohaṃ nāma sabbalohacchedanasamatthā ekā lohajāti. Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantakanti vuccati. Vikantakameva vekantakaṃ. Nāganāsikālohaṃ lohasadisaṃ lohavijāti haliddādivijāti viya. Tathā hi taṃ lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasaṃhataṃ hutvā tiṭṭhati, tāpetvā tāḷitaṃ pana bhinnaṃ bhinnaṃ hutvā visarati mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti. Tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ. Sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ. Jasatambe missetvā kataṃ ārakuṭaṃ. Teneva taṃ karaṇena nibbattattā kittimalohanti vuccati. Yaṃ pana kevalaṃ rasakadhātu viniggataṃ, taṃ ‘‘pittala’’ntipi vadanti. Taṃ idha nādhippetaṃ, yathāvuttaṃ missakameva katvā yojitaṃ kittimanti vuttaṃ. Morakkhakādīni evaṃnāmānevetāni. Tesu yasmā pañca jātilohāni pāḷiyaṃ visuṃ vuttāneva, tasmā vekantakalohena saddhiṃ vuttāvasesaṃ sabbaṃ idha lohanti veditabbaṃ.
តិបូតិ សេតតិបុ។ សីសន្តិ កាឡតិបុ។ សជ្ឈន្តិ រជតំ។ មុត្តាតិ ហត្ថិកុម្ភជាទិកា អដ្ឋវិធាបិ មុត្តា។ តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ វរាហទាឋា ភូជង្គសីសំ វលាហកូដំ វេឡូ មច្ឆសីរោ សង្ខោ សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ។ តត្ថ ហត្ថិកុម្ភជា បីតវណ្ណា បភាហីនា។ វរាហទាឋា វរាហទាឋវណ្ណាវ។ ភុជង្គសីសជា នីលាទិវណ្ណា សុវិសុទ្ធា វដ្ដលា ច។ វលាហកជា ភាសុរា ទុព្ពិភាគរូបា រត្តិភាគេ អន្ធការំ វិធមន្តិយោ តិដ្ឋន្តិ, ទេវូបភោគា ឯវ ច ហោន្តិ។ វេឡុជា ករកុបលសមានវណ្ណា ន ភាសុរា, តេ ច វេឡូ អមនុស្សគោចរេ ឯវ បទេសេ ជាយន្តិ។ មច្ឆសីរជា បាឋីនបិដ្ឋិសមានវណ្ណា វដ្ដលា លឃវោ ច ហោន្តិ បភាវិហីនា, តេ ច មច្ឆា សមុទ្ទមជ្ឈេ ឯវ ជាយន្តិ។ សង្ខជា សង្ខោទរច្ឆវិវណ្ណា កោលប្បមាណាបិ ហោន្តិ បភាវិហីនាវ។ សិប្បិជា បភាវិសេសយុត្តា ហោន្តិ នានាសណ្ឋានា។ ឯវំ ជាតិតោ អដ្ឋវិធាសុបិ មុត្តាសុ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជា, តា សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ឥតរា អសាមុទ្ទិកា។ យស្មា ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កាទាចិកា។ តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ១៧៣) ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកា មុត្តា’’តិ វុត្តំ។
Tipūti setatipu. Sīsanti kāḷatipu. Sajjhanti rajataṃ. Muttāti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhāpi muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhā bhūjaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veḷū macchasīro saṅkho sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā. Varāhadāṭhā varāhadāṭhavaṇṇāva. Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā ca. Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantiyo tiṭṭhanti, devūpabhogā eva ca honti. Veḷujā karakupalasamānavaṇṇā na bhāsurā, te ca veḷū amanussagocare eva padese jāyanti. Macchasīrajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca honti pabhāvihīnā, te ca macchā samuddamajjhe eva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhodaracchavivaṇṇā kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsupi muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā honti, bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā honti, itarā asāmuddikā. Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sippijāva, itarā kādācikā. Tasmā sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 173) ‘‘muttāti sāmuddikā muttā’’ti vuttaṃ.
មណីតិ ឋបេត្វា បាឡិអាគតេ វេឡុរិយាទិកេ សេសោ ជោតិរសាទិភេទោ សព្ពោបិ មណិ។ វេឡុរិយន្តិ វំសវណ្ណមណិ។ សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកសង្ខោ។ សិលាតិ កាឡសិលា បណ្ឌុសិលា សេតសិលាទិភេទា អដ្ឋបិ សិលា។ រជតន្តិ កហាបណាទិកំ វុត្តាវសេសំ រជតសម្មតំ។ ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ។ លោហិតង្គោតិ រត្តមណិ។ មសារគល្លន្តិ កពរមណិ តិណាទីសុ ពហិភារា តាលនាឡិកេរាទយោបិ តិណំ នាម។ អន្តោសារំ ខទិរាទិ អន្តមសោ ទារុខណ្ឌម្បិ កដ្ឋំ នាម។ មុគ្គមត្តតោ យាវ មុដ្ឋិប្បមាណា មរុម្ពា សក្ខរា នាម។ មុគ្គមត្តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា វាលិកា នាម។ កឋលន្តិ កបាលខណ្ឌំ។ ភូមីតិ សសម្ភារបថវី។ បាសាណោតិ អន្តោមុដ្ឋិយំ អសណ្ឋហនតោ បដ្ឋាយ យាវ ហត្ថិប្បមាណំ បាសាណំ, ហត្ថិប្បមាណតោ បន បដ្ឋាយ ឧបរិ បព្ពតោតិ។ អយំ អយោអាទីសុ វិភាគនិទ្ទេសោ។ និមិត្តបថវីតិ បដិភាគនិមិត្តភូតំ បថវិកសិណំ។ តម្បិ ហិ ‘‘រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានំ កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ ឥមេ ធម្មា ពហិទ្ធារម្មណា’’តិ វចនតោ ‘‘ពាហិរា បថវី’’តិ វុច្ចតិ។ តេន វុត្តំ ‘‘យា ច អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ និមិត្តបថវី, តំ គហេត្វា’’តិ។ ឧគ្គហនិមិត្តញ្ចេត្ថ តំគតិកមេវ ទដ្ឋព្ពំ, និមិត្តុប្បត្តិតោ បន បុព្ពេ ភូមិគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ។
Maṇīti ṭhapetvā pāḷiāgate veḷuriyādike seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi. Veḷuriyanti vaṃsavaṇṇamaṇi. Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilā paṇḍusilā setasilādibhedā aṭṭhapi silā. Rajatanti kahāpaṇādikaṃ vuttāvasesaṃ rajatasammataṃ. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Lohitaṅgoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaramaṇi tiṇādīsu bahibhārā tālanāḷikerādayopi tiṇaṃ nāma. Antosāraṃ khadirādi antamaso dārukhaṇḍampi kaṭṭhaṃ nāma. Muggamattato yāva muṭṭhippamāṇā marumbā sakkharā nāma. Muggamattato paṭṭhāya heṭṭhā vālikā nāma. Kaṭhalanti kapālakhaṇḍaṃ. Bhūmīti sasambhārapathavī. Pāsāṇoti antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanato paṭṭhāya yāva hatthippamāṇaṃ pāsāṇaṃ, hatthippamāṇato pana paṭṭhāya upari pabbatoti. Ayaṃ ayoādīsu vibhāganiddeso. Nimittapathavīti paṭibhāganimittabhūtaṃ pathavikasiṇaṃ. Tampi hi ‘‘rūpāvacaratikacatukkajjhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ime dhammā bahiddhārammaṇā’’ti vacanato ‘‘bāhirā pathavī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapathavī, taṃ gahetvā’’ti. Uggahanimittañcettha taṃgatikameva daṭṭhabbaṃ, nimittuppattito pana pubbe bhūmiggahaṇeneva gahitanti.
តីហិ មញ្ញនាហីតិ វុត្តំ មញ្ញនាត្តយំ សបរសន្តានេសុ សង្ខេបតោ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អហំ បថវី’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ អហំ បថវីតិអាទីនា អជ្ឈត្តវិសយំ ទិដ្ឋិមញ្ញនំ មានមញ្ញនញ្ច ទស្សេតិ អត្តាភិនិវេសាហំការទីបនតោ។ មម បថវីតិ ឥមិនា តណ្ហាមញ្ញនំ មានមញ្ញនម្បិ វា បរិគ្គហភូតាយបិ បថវិយា សេយ្យាទិតោ មានជប្បនតោ។ សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនានយេន មញ្ញនាវិភាគោ វេទិតព្ពោ។ តត្ថ បថវិកសិណជ្ឈានលាភី ឈានចក្ខុនា គហិតឈានារម្មណំ ‘‘អត្តា’’តិ អភិនិវិសន្តោ តញ្ច សេយ្យាទិតោ ទហន្តោ អត្ថតោ ‘‘អហំ បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម, តមេវ ‘‘អយំ មយ្ហំ អត្តា’’តិ គហណេ បន ‘‘មម បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម។ តថា តំ ‘‘បរបុរិសោ’’តិ វា ‘‘ទេវោ’’តិ វា វាទវសេន ‘‘អយមេវ បរេសំ អត្តា’’តិ វា អភិនិវិសន្តោ ‘‘បរោ បថវី, បរស្ស បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម។ ឥមិនា នយេន សេសបថវីសុបិ យថារហំ ចតុក្កំ និទ្ធារេតព្ពំ។
Tīhi maññanāhīti vuttaṃ maññanāttayaṃ saparasantānesu saṅkhepato yojetvā dassetuṃ ‘‘ahaṃ pathavī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ahaṃ pathavītiādīnā ajjhattavisayaṃ diṭṭhimaññanaṃ mānamaññanañca dasseti attābhinivesāhaṃkāradīpanato. Mama pathavīti iminā taṇhāmaññanaṃ mānamaññanampi vā pariggahabhūtāyapi pathaviyā seyyādito mānajappanato. Sesapadadvayepi iminānayena maññanāvibhāgo veditabbo. Tattha pathavikasiṇajjhānalābhī jhānacakkhunā gahitajhānārammaṇaṃ ‘‘attā’’ti abhinivisanto tañca seyyādito dahanto atthato ‘‘ahaṃ pathavī’’ti maññati nāma, tameva ‘‘ayaṃ mayhaṃ attā’’ti gahaṇe pana ‘‘mama pathavī’’ti maññati nāma. Tathā taṃ ‘‘parapuriso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā vādavasena ‘‘ayameva paresaṃ attā’’ti vā abhinivisanto ‘‘paro pathavī, parassa pathavī’’ti maññati nāma. Iminā nayena sesapathavīsupi yathārahaṃ catukkaṃ niddhāretabbaṃ.
ឯវំ ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថ ចតុក្កវសេន មញ្ញនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មញ្ញនាវត្ថុំ មញ្ញនាយោ ច វិភជិត្វា អនេកវិហិតំ តស្ស មញ្ញនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អយន្តិ យថាវុត្តោ បុថុជ្ជនោ។ ឆន្ទរាគន្តិ ពហលរាគំ។ អស្សាទេតីតិ និកាមេតិ, ‘‘ឥមេ កេសា មុទុសិនិទ្ធកុញ្ចិតនីលោភាសា’’តិអាទិនា តត្ថ រសំ វិន្ទតិ។ អភិនន្ទតីតិ សប្បីតិកាយ តណ្ហាយ អភិមុខោ នន្ទតិ បមោទតិ។ អភិវទតីតិ ឧប្បន្នំ តណ្ហាភិនន្ទនាវេគំ ហទយេន សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អហោ មេ កេសា’’តិ វាចំ និច្ឆារេតិ។ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតីតិ ពលវតណ្ហាភិនិវេសេន គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា តិដ្ឋតិ។ អញ្ញតរំ វា បន រជ្ជនីយវត្ថុន្តិ កេសាទិតោ អញ្ញតរំ វា ករចរណាទិប្បភេទំ និយកជ្ឈត្តបរិយាបន្នំ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ វត្ថុំ។ ឥតីតិ ឥមិនា សិនិទ្ធាទិប្បការេនាតិ បត្ថយិតព្ពាការំ បរាមសតិ។ តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតីតិ តេសុ ភាវីសុ កេសាទីសុ សិទ្ធំ វិយ កត្វា នន្ទិំ តណ្ហំ សមន្នាហរតិ សមុបចារេតិ។ បណិទហតីតិ បត្ថនំ ឋបេតិ។
Evaṃ ‘‘pathaviṃ maññatī’’ti ettha catukkavasena maññanaṃ dassetvā idāni maññanāvatthuṃ maññanāyo ca vibhajitvā anekavihitaṃ tassa maññanākāraṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha ayanti yathāvutto puthujjano. Chandarāganti bahalarāgaṃ. Assādetīti nikāmeti, ‘‘ime kesā mudusiniddhakuñcitanīlobhāsā’’tiādinā tattha rasaṃ vindati. Abhinandatīti sappītikāya taṇhāya abhimukho nandati pamodati. Abhivadatīti uppannaṃ taṇhābhinandanāvegaṃ hadayena sandhāretuṃ asakkonto ‘‘aho me kesā’’ti vācaṃ nicchāreti. Ajjhosāya tiṭṭhatīti balavataṇhābhinivesena gilitvā pariniṭṭhāpetvā tiṭṭhati. Aññataraṃ vā pana rajjanīyavatthunti kesādito aññataraṃ vā karacaraṇādippabhedaṃ niyakajjhattapariyāpannaṃ rāguppattihetubhūtaṃ vatthuṃ. Itīti iminā siniddhādippakārenāti patthayitabbākāraṃ parāmasati. Tattha nandiṃ samannānetīti tesu bhāvīsu kesādīsu siddhaṃ viya katvā nandiṃ taṇhaṃ samannāharati samupacāreti. Paṇidahatīti patthanaṃ ṭhapeti.
សម្បត្តិំ និស្សាយ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ, វិបត្តិំ និស្សាយ ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានំ ជនេតីតិ យោជនា។ បថវីកោដ្ឋាសភូតានំ កេសាទីនំ សម្បត្តិវិបត្តីហិ មានជប្បនា បថវិយា មញ្ញនា ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ អជ្ឈត្តិកំ បថវិំ មានមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ។ អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយស្ស អភាវតោ សមុទាយោ ជីវាភិនិវេសោ អវយវេបិ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ អាគតនយេន បន កេសំ ‘ជីវោ’តិ អភិនិវិសតី’’តិ អាហ។ ‘‘កេសា នាមេតេ ឥស្សរវិហិតា បជាបតិនិស្សិតា អណុសញ្ចយោ បកតិបរិណាមោ’’តិអាទិនា នយេនបេត្ថ ទិដ្ឋិមញ្ញនា វេទិតព្ពា។
Sampattiṃ nissāya ‘‘seyyohamasmī’’ti, vipattiṃ nissāya ‘‘hīnohamasmī’’ti mānaṃ janetīti yojanā. Pathavīkoṭṭhāsabhūtānaṃ kesādīnaṃ sampattivipattīhi mānajappanā pathaviyā maññanā hotīti āha ‘‘evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññatī’’ti. Avayavabyatirekena samudāyassa abhāvato samudāyo jīvābhiniveso avayavepi hotīti dassento ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti āgatanayena pana kesaṃ ‘jīvo’ti abhinivisatī’’ti āha. ‘‘Kesā nāmete issaravihitā pajāpatinissitā aṇusañcayo pakatipariṇāmo’’tiādinā nayenapettha diṭṭhimaññanā veditabbā.
ឥមិស្សា បវត្តិយាតិ និកន្តិមានទិដ្ឋីនំ បរិយាទានសមុគ្ឃាដប្បវត្តិយា។ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា យទិបិ តិស្សន្នម្បិ មញ្ញនានំ សម្ភវោ ទស្សិតោ។ តណ្ហាមានមញ្ញនានំ បន ហេដ្ឋា ទស្សិតត្តា ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវេត្ថ វិសេសតោ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពំ។ តេនាហ ‘‘ឯវម្បិ អជ្ឈត្តិកំ បថវិំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ។
Imissā pavattiyāti nikantimānadiṭṭhīnaṃ pariyādānasamugghāṭappavattiyā. ‘‘Etaṃ mamā’’tiādinā yadipi tissannampi maññanānaṃ sambhavo dassito. Taṇhāmānamaññanānaṃ pana heṭṭhā dassitattā diṭṭhimaññanā evettha visesato uddhaṭāti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññatī’’ti.
ពាហិរម្បិ បថវិំ តីហិ មញ្ញនាហិ មញ្ញតីតិ យោជនា។ តំ បន មញ្ញនាវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិ អាហ។ តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ។
Bāhirampi pathaviṃ tīhi maññanāhi maññatīti yojanā. Taṃ pana maññanāvidhiṃ dassetuṃ ‘‘katha’’nti āha. Tassattho heṭṭhā vuttanayena veditabbo.
អយំ ជីវោតិ អយំ កាឡលោហំ ‘‘ជីវោ អត្តា’’តិ អភិនិវិសតិ ឯកច្ចេ និគណ្ឋា វិយ។ ឯវំ ពាហិរំ បថវិំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ, យា ច ពាហិរា បថវីធាតូ’’តិអាទិនា នយេន អានេត្វា វត្តព្ពោ។
Ayaṃjīvoti ayaṃ kāḷalohaṃ ‘‘jīvo attā’’ti abhinivisati ekacce nigaṇṭhā viya. Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti etthāpi ‘‘yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātū’’tiādinā nayena ānetvā vattabbo.
បថវីកសិណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ។ អយម្បិ ច នយោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯត្ថេវ អន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពោ កសិណានម្បិ រូបសមញ្ញាសម្ភាវតោ។ បថវិំ មញ្ញតីតិ ឯត្ថ យាទិសោ មញ្ញនាវត្ថុមញ្ញនានំ វិត្ថារនយោ វុត្តោ, តាទិសោ ឥតោ បរំ វុត្តនយោវាតិ អាហ ‘‘ឥតោ បរំ សង្ខេបេនេវ កថយិស្សាមា’’តិ, អតាទិសោ បន វិត្ថារតោបិ កថយិស្សតីតិ អត្ថោ។
Pathavīkasiṇaṃ attato samanupassatītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Ayampi ca nayo ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti ettheva antogadhoti daṭṭhabbo kasiṇānampi rūpasamaññāsambhāvato. Pathaviṃ maññatīti ettha yādiso maññanāvatthumaññanānaṃ vitthāranayo vutto, tādiso ito paraṃ vuttanayovāti āha ‘‘ito paraṃ saṅkhepeneva kathayissāmā’’ti, atādiso pana vitthāratopi kathayissatīti attho.
តស្មាតិ យស្មា ‘‘បថវិយា’’តិ ឥទំ ភុម្មវចនំ, តស្មា, សោ អត្តបរត្តទុបករណានំ អាធារភាវេន តំ មញ្ញនាវត្ថុំ កប្បេតីតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘អហំ បថវិយា’’តិអាទិ។ ននុ ច ឥន្ទ្រិយពទ្ធានិន្ទ្រិយពទ្ធបភេទស្ស ធម្មប្បពន្ធស្ស សសម្ភារបថវី ច អាធារនិស្សយោ, ឥតរា អារម្មណនិស្សយោ តទារម្មណស្សាតិ ឯត្ថ និព្ពិរោធោតិ? ន, មញ្ញនាវត្ថុំ និស្សយភាវេន បរិកប្បនតោ។ អយញ្ហិ ‘‘អហ’’ន្តិ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មានមញ្ញនាយ ច វត្ថុភូតស្ស អត្តនោ បថវិសន្និស្សយំ កត្វា ‘‘អហំ បថវិយា’’តិ មញ្ញតិ, តណ្ហាមញ្ញនាយ វត្ថុភូតស្ស ឧបករណស្ស បថវិំ សន្និស្សយំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ កិញ្ចនំ បលិពោធោ បថវិយា’’តិ មញ្ញតិ។ បរោតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Tasmāti yasmā ‘‘pathaviyā’’ti idaṃ bhummavacanaṃ, tasmā, so attaparattadupakaraṇānaṃ ādhārabhāvena taṃ maññanāvatthuṃ kappetīti attho. Tenāha ‘‘ahaṃ pathaviyā’’tiādi. Nanu ca indriyabaddhānindriyabaddhapabhedassa dhammappabandhassa sasambhārapathavī ca ādhāranissayo, itarā ārammaṇanissayo tadārammaṇassāti ettha nibbirodhoti? Na, maññanāvatthuṃ nissayabhāvena parikappanato. Ayañhi ‘‘aha’’nti diṭṭhimaññanāya mānamaññanāya ca vatthubhūtassa attano pathavisannissayaṃ katvā ‘‘ahaṃ pathaviyā’’ti maññati, taṇhāmaññanāya vatthubhūtassa upakaraṇassa pathaviṃ sannissayaṃ katvā ‘‘mayhaṃ kiñcanaṃ palibodho pathaviyā’’ti maññati. Parotiādīsupi iminā nayena attho veditabbo.
យ្វាយំ អត្ថនយោតិ សម្ពន្ធោ។ វុត្តោ បដិសម្ភិទាមគ្គេ។ ឯតេនេវ នយេនាតិ យ្វាយំ ‘‘សោ ខោ បន មេ អត្តា ឥមស្មិំ រូបេ’’តិ សមុទាយស្ស អាធារភាវទីបនោ អត្ថនយោ វុត្តោ, ឯតេនេវ នយេន។ ន ហិ អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយោ លព្ភតិ, តស្មា សមុទាយេ វុត្តវិធិ អវយវេបិ លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ។ តេនាហ សោ ខោ បន មេ អយំ អត្តា ឥមិស្សា បថវិយាតិ មញ្ញន្តោតិ។ តស្មិំយេវ បនស្ស អត្តនីតិ ឯត្ថ អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស។ តស្មិំយេវ អត្តនីតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរបថវីសន្និស្សយេ អត្តនិ។ ‘‘បថវិយា មញ្ញតី’’តិ បទស្សាយំ វណ្ណនា។ ឯវំ ‘‘បថវិយា មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថ អត្តវសេន ទិដ្ឋិមានតណ្ហាមញ្ញនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ អស្សាតិ បរស្ស។ តទាតិ បរវសេន មញ្ញនាយំ។ ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវ យុជ្ជតិ តត្ថ និច្ចាភិនិវេសាទយោ សម្ភវន្តីតិ កត្វា។ អវធារណេន មានតណ្ហាមញ្ញនា និវត្តេតិ។ ន ហិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា, ‘‘មយ្ហ’’ន្តិ ច បវត្តលក្ខណា មានតណ្ហា បរស្មិំ បរស្ស សន្តកភាវេន គហិតេ ច បវត្តន្តីតិ អធិប្បាយោ។ ឥតរាយោបីតិ មានតណ្ហាមញ្ញនាយោបិ។ ឥច្ឆន្តិ អដ្ឋកថាចរិយា។ បរស្សបិ ហិ បថវីសន្និស្សយេន សម្បត្តិឥស្សរិយាទិកស្ស វសេន អត្តនិ សេយ្យាទិភាវំ ទហតោ បណិទហតោ ច ចិត្តំ តថាភាវាយ មានតណ្ហាមញ្ញនា សម្ភវន្តីតិ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ។ ‘‘បរោ បថវី បរស្ស បថវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឥមេ ទ្វេ បការា សាធិប្បាយា និទ្ធារេតព្ពា។
Yvāyaṃ atthanayoti sambandho. Vutto paṭisambhidāmagge. Eteneva nayenāti yvāyaṃ ‘‘so kho pana me attā imasmiṃ rūpe’’ti samudāyassa ādhārabhāvadīpano atthanayo vutto, eteneva nayena. Na hi avayavabyatirekena samudāyo labbhati, tasmā samudāye vuttavidhi avayavepi labbhatīti adhippāyo. Tenāha so kho pana me ayaṃ attā imissā pathaviyāti maññantoti. Tasmiṃyeva panassa attanīti ettha assāti puthujjanassa. Tasmiṃyeva attanīti ajjhattikabāhirapathavīsannissaye attani. ‘‘Pathaviyā maññatī’’ti padassāyaṃ vaṇṇanā. Evaṃ ‘‘pathaviyā maññatī’’ti ettha attavasena diṭṭhimānataṇhāmaññanaṃ dassetvā idāni paravasena dassetuṃ ‘‘yadā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha assāti parassa. Tadāti paravasena maññanāyaṃ. Diṭṭhimaññanā eva yujjati tattha niccābhinivesādayo sambhavantīti katvā. Avadhāraṇena mānataṇhāmaññanā nivatteti. Na hi ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā, ‘‘mayha’’nti ca pavattalakkhaṇā mānataṇhā parasmiṃ parassa santakabhāvena gahite ca pavattantīti adhippāyo. Itarāyopīti mānataṇhāmaññanāyopi. Icchanti aṭṭhakathācariyā. Parassapi hi pathavīsannissayena sampattiissariyādikassa vasena attani seyyādibhāvaṃ dahato paṇidahato ca cittaṃ tathābhāvāya mānataṇhāmaññanā sambhavantīti ācariyānaṃ adhippāyo. ‘‘Paro pathavī parassa pathavī’’ti etthāpi ime dve pakārā sādhippāyā niddhāretabbā.
‘‘បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ, ‘‘អាទិតោ’’តិ ច អាទីសុ អនិស្សក្កវចនេបិ តោ-សទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘បថវិតោតិ និស្សក្កវចន’’ន្តិ។ សឧបករណស្សាតិ ហិរញ្ញសុវណ្ណគតស្ស ទាសបោរិសាទិនា វិត្តុបករណេន សឧបករណស្ស, អត្តនោ វា បរស្ស វា តេសំ ឧបករណស្ស វាតិ អត្ថោ។ យថាវុត្តប្បភេទតោតិ លក្ខណាទិអជ្ឈត្តិកាទិវុត្តប្បការវិភាគតោ។ ឧប្បត្តិំ វា និគ្គមនំ វាតិ ‘‘តំ អណ្ឌំ អហោសិ ហេមមយំ, តស្មិំ សយំ ព្រហ្មា ឧប្បន្នោ’’តិ ព្រហ្មណ្ឌវាទវសេន វា ‘‘ទ្វីហិ អណូហិ ទ្វិអណុក’’ន្តិ ឯវំ បវត្តអណុកវាទវសេន វា បថវិតោ ឧប្បត្តិំ វា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ ឥស្សរតោ វិនិគ្គតោ’’តិ ឥស្សរវាទវសេន ឥស្សរកុត្តតោ បថវិតោ និគ្គមនំ វា មញ្ញមានោតិ យោជនា។ បថវិតោ វា អញ្ញោ អាបាទិកោ អត្តាតិ អធិប្បាយោ។ ឯត្ថ ច បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ការកលក្ខណំ និស្សក្កវចនំ, ទុតិយស្មិំ ឧបបទលក្ខណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ អត្តនោ បរិគ្គហភូតបថវិតោ សុខប្បត្តិំ តតោ ឯវ ច បរេហិ សេយ្យាទិភាវំ កប្បេន្តស្ស វសេនបេត្ថ តណ្ហាមានមញ្ញនា វេទិតព្ពា។ អបរេតិ សារសមាសាចរិយា។ តតោ អញ្ញំ អប្បមាណំ អត្តានំ គហេត្វាតិ បុព្ពេ ភាវិតអាបាទិអប្បមាណកសិណវសេន វា កាបិលកាណាទទិដ្ឋិវសេន វា អប្បមាណំ ព្យាបិនំ អត្តានំ គហេត្វា។ បថវិតោតិ បច្ឆា អភាវិតអវឌ្ឍិតបថវីកសិណសង្ខាតបថវិតោ។ ពហិទ្ធាបិ មេ អត្តាតិ ឥតោ បថវិតោ ពហិបិ មេ អត្តាតិ អធិប្បាយោ។
‘‘Pathavito sañjānātī’’ti, ‘‘ādito’’ti ca ādīsu anissakkavacanepi to-saddo diṭṭhoti āha ‘‘pathavitoti nissakkavacana’’nti. Saupakaraṇassāti hiraññasuvaṇṇagatassa dāsaporisādinā vittupakaraṇena saupakaraṇassa, attano vā parassa vā tesaṃ upakaraṇassa vāti attho. Yathāvuttappabhedatoti lakkhaṇādiajjhattikādivuttappakāravibhāgato. Uppattiṃ vā niggamanaṃ vāti ‘‘taṃ aṇḍaṃ ahosi hemamayaṃ, tasmiṃ sayaṃ brahmā uppanno’’ti brahmaṇḍavādavasena vā ‘‘dvīhi aṇūhi dviaṇuka’’nti evaṃ pavattaaṇukavādavasena vā pathavito uppattiṃ vā ‘‘sabboyaṃ loko issarato viniggato’’ti issaravādavasena issarakuttato pathavito niggamanaṃ vā maññamānoti yojanā. Pathavito vā añño āpādiko attāti adhippāyo. Ettha ca purimasmiṃ atthavikappe kārakalakkhaṇaṃ nissakkavacanaṃ, dutiyasmiṃ upapadalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ. Attano pariggahabhūtapathavito sukhappattiṃ tato eva ca parehi seyyādibhāvaṃ kappentassa vasenapettha taṇhāmānamaññanā veditabbā. Apareti sārasamāsācariyā. Tato aññaṃ appamāṇaṃ attānaṃ gahetvāti pubbe bhāvitaāpādiappamāṇakasiṇavasena vā kāpilakāṇādadiṭṭhivasena vā appamāṇaṃ byāpinaṃ attānaṃ gahetvā. Pathavitoti pacchā abhāvitaavaḍḍhitapathavīkasiṇasaṅkhātapathavito. Bahiddhāpi me attāti ito pathavito bahipi me attāti adhippāyo.
កេវលន្តិ អនវសេសំ។ មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ, អយញ្ច នយោ ចតុទីបិស្សរិយេ ឋិតស្ស ទីបចក្កវត្តិនោ ច លព្ភេយ្យ, មណ្ឌលិករាជមហាមត្តកុដុម្ពិកានម្បិ វសេន លព្ភតេវ តេសម្បិ យថាបរិគ្គហំ អនវសេសេត្វា មញ្ញនាយ សម្ភវតោ។ ‘‘ឯវំ មមា’’តិ គាហស្ស ‘‘ឯសោហមស្មិំ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ គាហវិធូរតាយ វុត្តំ ‘‘ឯកា តណ្ហាមញ្ញនា ឯវ លព្ភតី’’តិ ។ ឥមិនា នយេនាតិ វុត្តមតិទេសំ វិភាវេតុំ ‘‘សា ចាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សា ចាយន្តិ សា ច អយំ តណ្ហាមញ្ញនា យោជេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ។ យថា បន ទិដ្ឋិមញ្ញនាមញ្ញិតេ វត្ថុស្មិំ សិនេហំ មានញ្ច ឧប្បាទយតោ តណ្ហាមានមញ្ញនា សម្ភវន្តិ, ឯវំ តណ្ហាមញ្ញនាមញ្ញិតេន វត្ថុនា អត្តានំ សេយ្យាទិតោ ទហតោ តញ្ច អត្តនិយំ និច្ចំ តថា តំសាមិភូតំ អត្តានញ្ច បរិកប្បេន្តស្ស ឥតរមញ្ញនាបិ សម្ភវន្តីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ។ ‘‘មេ’’តិ ហិ ឥមិនា អត្ថគ្គហណមុខេនេវ អត្តនិយសម្ពន្ធោ បកាសីយតីតិ។
Kevalanti anavasesaṃ. Mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati, ayañca nayo catudīpissariye ṭhitassa dīpacakkavattino ca labbheyya, maṇḍalikarājamahāmattakuṭumbikānampi vasena labbhateva tesampi yathāpariggahaṃ anavasesetvā maññanāya sambhavato. ‘‘Evaṃ mamā’’ti gāhassa ‘‘esohamasmiṃ, eso me attā’’ti gāhavidhūratāya vuttaṃ ‘‘ekā taṇhāmaññanā eva labbhatī’’ti . Iminā nayenāti vuttamatidesaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sā cāya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sā cāyanti sā ca ayaṃ taṇhāmaññanā yojetabbāti sambandho. Yathā pana diṭṭhimaññanāmaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanā sambhavanti, evaṃ taṇhāmaññanāmaññitena vatthunā attānaṃ seyyādito dahato tañca attaniyaṃ niccaṃ tathā taṃsāmibhūtaṃ attānañca parikappentassa itaramaññanāpi sambhavantīti sakkā viññātuṃ. ‘‘Me’’ti hi iminā atthaggahaṇamukheneva attaniyasambandho pakāsīyatīti.
អភិនន្ទតីតិ ឥមិនា តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសានំ សង្គហិតត្តា តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទេតិ បរាមសតិ ចា’’តិ អាហ។ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទវសេន ចេតស្ស ទ្វយស្ស អសង្ករតោ បវត្តិ វេទិតព្ពា, ឯកចិត្តុប្បាទេបិ វា អធិបតិធម្មានំ វិយ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន តស្ស តស្ស ពលវភាវេន បវត្តិ។ ឯតស្មិំ អត្ថេតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនន្ទនត្ថេ។ ឯតន្តិ ‘‘បថវិំ អភិនន្ទតី’’តិ ឯតំ បទំ។ យេសំ វិនេយ្យានំ យេហិ បការវិសេសេហិ ធម្មានំ វិភាវនេ កតេ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តេសំ តេហិ បការវិសេសេហិ ធម្មវិភាវនំ។ យេសំ បន យេន ឯកេនេវ បការេន ធម្មវិភាវនេ កតេ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តេសម្បិ តំ វត្វា ធម្មិស្សរតាយ តទញ្ញនិរវសេសប្បការវិភាវនញ្ច ទេសនាវិលាសោ។ តេនាហ ‘‘បុព្ពេ មញ្ញនាវសេន កិលេសុប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភិនន្ទនាវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ។ ធម្មធាតុយាតិ សម្មាសម្ពោធិយា។ សា ហិ សព្ពញេយ្យធម្មំ យថាសភាវតោ ធារេតិ ឧបធារេតិ, សកលញ្ច វិនេយ្យសត្តសង្ខាតធម្មប្បពន្ធំ អបាយទុក្ខសំសារទុក្ខបតនតោ ធារេតិ, សយញ្ច អវិបរីតបវត្តិអាការា ធាតូតិ ធម្មធាតូតិ ឥធាធិប្បេតា។ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សម្មាសម្ពោធីតិ។ សុប្បដិវិទ្ធត្តាតិ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធភាវតោ, សម្មា អធិគតត្តាតិ អត្ថោ។ អភិកង្ខនសម្បគ្គហបរាមសនានំ វសេន អារម្មណេ បរិកប្បនាបវត្តិ មញ្ញនា។ តត្ថ ‘‘មមំ, អហ’’ន្តិ ច អភិនិវេសនំ បរិកប្បនំ។ យេន អជ្ឈោសានំ ហោតិ, អយំ អភិនន្ទនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ។ សុត្តាទិអវិរុទ្ធាយេវ អត្តនោមតិ ឥច្ឆិតព្ពា, ន ឥតរាតិ សុត្តេន តស្សា សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ ទេសនាវិលាសវិភាវនស្ស បន សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកាទិទេសនាយ និពទ្ធតា និទ្ធារេតព្ពា។
Abhinandatīti iminā taṇhādiṭṭhābhinivesānaṃ saṅgahitattā te dassento ‘‘assādeti parāmasati cā’’ti āha. Diṭṭhivippayuttacittuppādavasena cetassa dvayassa asaṅkarato pavatti veditabbā, ekacittuppādepi vā adhipatidhammānaṃ viya pubbābhisaṅkhāravasena tassa tassa balavabhāvena pavatti. Etasmiṃ attheti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanatthe. Etanti ‘‘pathaviṃ abhinandatī’’ti etaṃ padaṃ. Yesaṃ vineyyānaṃ yehi pakāravisesehi dhammānaṃ vibhāvane kate visesādhigamo hoti, tesaṃ tehi pakāravisesehi dhammavibhāvanaṃ. Yesaṃ pana yena ekeneva pakārena dhammavibhāvane kate visesādhigamo hoti, tesampi taṃ vatvā dhammissaratāya tadaññaniravasesappakāravibhāvanañca desanāvilāso. Tenāha ‘‘pubbe maññanāvasena kilesuppattiṃ dassetvā idāni abhinandanāvasena dassento’’ti. Dhammadhātuyāti sammāsambodhiyā. Sā hi sabbañeyyadhammaṃ yathāsabhāvato dhāreti upadhāreti, sakalañca vineyyasattasaṅkhātadhammappabandhaṃ apāyadukkhasaṃsāradukkhapatanato dhāreti, sayañca aviparītapavattiākārā dhātūti dhammadhātūti idhādhippetā. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ sammāsambodhīti. Suppaṭividdhattāti suṭṭhu paṭividdhabhāvato, sammā adhigatattāti attho. Abhikaṅkhanasampaggahaparāmasanānaṃ vasena ārammaṇe parikappanāpavatti maññanā. Tattha ‘‘mamaṃ, aha’’nti ca abhinivesanaṃ parikappanaṃ. Yena ajjhosānaṃ hoti, ayaṃ abhinandanāti ayametesaṃ viseso. Suttādiaviruddhāyeva attanomati icchitabbā, na itarāti suttena tassā saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘vuttañceta’’ntiādi vuttaṃ. Desanāvilāsavibhāvanassa pana sahetukahetusampayuttadukādidesanāya nibaddhatā niddhāretabbā.
តស្សាតិ តេន។ ញាតសទ្ទសម្ពន្ធេន ហេតំ កត្តរិ សាមិវចនំ។ តស្មាតិ អបរិញ្ញាតត្តា។ ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ បដិក្ខេបមុខេន យំ បរិជាននំ វុត្តំ, តំ អត្ថតោ តិវិធា បរិញ្ញា ហោតីតិ តំ សរូបតោ បវត្តិអាការតោ ច វិភាវេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ។
Tassāti tena. Ñātasaddasambandhena hetaṃ kattari sāmivacanaṃ. Tasmāti apariññātattā. ‘‘Apariññāta’’nti paṭikkhepamukhena yaṃ parijānanaṃ vuttaṃ, taṃ atthato tividhā pariññā hotīti taṃ sarūpato pavattiākārato ca vibhāvento ‘‘yo hī’’tiādimāha.
តត្ថ យាយ បញ្ញាយ វិបស្សនាភូមិំ បរិជានាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, សា បរិជាននបញ្ញា ញាតបរិញ្ញា។ សា ហិ តេភូមកធម្មជាតំ ‘‘អយំ វិបស្សនាភូមី’’តិ ញាតំ វិទិតំ បាកដំ ករោន្តីយេវ លក្ខណរសាទិតោ អជ្ឈត្តិកាទិវិភាគតោ ច បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ។ ឥធ បន បថវីធាតុវសេន វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘បថវីធាតុំ បរិជានាតី’’តិអាទិ។ តីរណបរិញ្ញាតិ កីរណវសេន បរិជាននកបញ្ញា។ សា ហិ បរិវារេហិ អនិច្ចតាទិអាការេហិ អនិច្ចតាទិសភាវស្ស ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកស្ស តីរណវសេន សម្មសនវសេន តំ បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ។ អគ្គមគ្គេនាតិ អរហត្តមគ្គេន។ សោ ហិ អនវសេសតោ ឆន្ទរាគំ បជហតិ។ អគ្គមគ្គេនាតិ វា អគ្គភូតេន មគ្គេន, លោកុត្តរមគ្គេនាតិ អត្ថោ។ ឧភយថាបិ ហិ សមុច្ឆេទបហានការី ឯវ បញ្ញា និប្បរិយាយេន បហានបរិញ្ញាតិ ទស្សេតិ។
Tattha yāya paññāya vipassanābhūmiṃ parijānāti paricchindati, sā parijānanapaññā ñātapariññā. Sā hi tebhūmakadhammajātaṃ ‘‘ayaṃ vipassanābhūmī’’ti ñātaṃ viditaṃ pākaṭaṃ karontīyeva lakkhaṇarasādito ajjhattikādivibhāgato ca paricchijja jānāti. Idha pana pathavīdhātuvasena veditabbāti vuttaṃ ‘‘pathavīdhātuṃ parijānātī’’tiādi. Tīraṇapariññāti kīraṇavasena parijānanakapaññā. Sā hi parivārehi aniccatādiākārehi aniccatādisabhāvassa upādānakkhandhapañcakassa tīraṇavasena sammasanavasena taṃ paricchijja jānāti. Aggamaggenāti arahattamaggena. So hi anavasesato chandarāgaṃ pajahati. Aggamaggenāti vā aggabhūtena maggena, lokuttaramaggenāti attho. Ubhayathāpi hi samucchedapahānakārī eva paññā nippariyāyena pahānapariññāti dasseti.
នាមរូបវវត្ថានន្តិ ឯតេន បច្ចយបរិគ្គហោបិ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ នាមរូបស្ស ហេតុវវត្ថានភាវតោ។ សោបិ ហិ ហេតុបច្ចយមុខេន នាមរូបស្ស វវត្ថានមេវាតិ។ កលាបសម្មសនាទិវសេន តីរណបរិញ្ញា អនិច្ចាទិវសេន សម្មសនភាវតោ។ តស្មាតិ យស្មា តា បរិញ្ញាយោ នត្ថិ, តស្មា។ អថ វា តស្មា អបរិញ្ញាតត្តាតិ យស្មា អបរិញ្ញាតា បថវី, តស្មា អបរិញ្ញាតត្តា បថវិយា តំ បថវិំ មញ្ញតិ ច អភិនន្ទតិ ចាតិ។
Nāmarūpavavatthānanti etena paccayapariggahopi saṅgahitoti daṭṭhabbo nāmarūpassa hetuvavatthānabhāvato. Sopi hi hetupaccayamukhena nāmarūpassa vavatthānamevāti. Kalāpasammasanādivasena tīraṇapariññā aniccādivasena sammasanabhāvato. Tasmāti yasmā tā pariññāyo natthi, tasmā. Atha vā tasmā apariññātattāti yasmā apariññātā pathavī, tasmā apariññātattā pathaviyā taṃ pathaviṃ maññati ca abhinandati cāti.
បថវីវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pathavīvāravaṇṇanā niṭṭhitā.
អាបោវារាទិវណ្ណនា
Āpovārādivaṇṇanā
អាបំ អាបតោតិ ឯត្ថ អប្បោតិ, អប្បាយតីតិ វា អាបោ, យស្មិំ សង្ឃាតេ សយំ អត្ថិ, តំ អាពន្ធនវសេន ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ, បរិព្រូហេតីតិ វា អត្ថោ។ អត្ថានំ អធិ អជ្ឈត្តំ។ បតិ បតិ អត្តានន្តិ បច្ចត្តំ។ ឧភយេនបិ សត្តសន្តានបរិយាបន្នមេវ វទតិ។ អាបោ អាបោគតន្តិអាទីសុ អាពន្ធនមេវ អាបោ, តទេវ អាបោសភាវំ គតត្តា អាបោគតំ, សភាវេនេវ អាបភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ។ សិនេហនវសេន សិនេហោ, សោយេវ សិនេហនសភាវំ គតត្តា សិនេហគតំ។ ពន្ធនត្តំ រូបស្សាតិ អវិនិព្ភោគរូបស្ស ពន្ធនភាវោ, អវិប្បកិរណវសេន សម្បិណ្ឌនន្តិ អត្ថោ។ ឧគ្គណ្ហន្តោតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ អាបោមណ្ឌលេ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧបលព្ភតិ, តថា និមិត្តំ គណ្ហន្តោ។ វុត្តោតិ ‘‘អាបស្មិ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តអាបោ។ សោ ហិ សសម្ភារអាបោ, ន ‘‘អាបោកសិណ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តអាបោ។ សេសន្តិ អារម្មណសម្មុតិអាបានំ សរូបវិភាវនំ។ ‘‘អាបំ អាបតោ បជានាតី’’តិអាទិបាឡិយា អត្ថវិភាវនញ្ចេវ តត្ថ តត្ថ មញ្ញនាវិភាគទស្សនញ្ច បថវិយំ វុត្តសទិសមេវាតិ។ តត្ថ ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៦០; អ. និ. ១០.២៥) វុត្តំ, ឥធ ‘‘អាបោកសិណមេកោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ។ តត្ថ ច ‘‘បថវីតិ សញ្ជានាតី’’តិ វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘អាបោតិ សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ឯវមាទិ ឯវ វិសេសោ។ សេសំ តាទិសមេវ។ តេន វុត្តំ ‘‘បថវិយំ វុត្តសទិសមេវា’’តិ។ យោ បនេត្ថ វិសេសោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ មូលរសោតិ មូលំ បដិច្ច និព្ពត្តរសោ។ ខន្ធរសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ ខីរាទីនិ បាកដានេវ។ យថា បន ភេសជ្ជសិក្ខាបទេ (បារា. ៦១៨-៦២៥), ន ឯវមិធ និយមោ អត្ថិ។ យំ កិញ្ចិ ខីរំ ខីរមេវ។ សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ។ ភុម្មានីតិ អាវាដាទីសុ ឋិតឧទកានិ។ អន្តលិក្ខានីតិ បថវិំ អប្បត្តានិ វស្សោទកានិ, បត្តានិ បន ភុម្មានេវ។ ឯវំ វុត្តា ចាតិ ច-សទ្ទេន ហិមោទកកប្បវិនាសកឧទកបថវិយាអន្តោឧទកបថវីសន្ធារកឧទកាទិំ បុព្ពេ អវុត្តម្បិ សមុច្ចិនោតិ។
Āpaṃāpatoti ettha appoti, appāyatīti vā āpo, yasmiṃ saṅghāte sayaṃ atthi, taṃ ābandhanavasena byāpetvā tiṭṭhati, paribrūhetīti vā attho. Atthānaṃ adhi ajjhattaṃ. Pati pati attānanti paccattaṃ. Ubhayenapi sattasantānapariyāpannameva vadati. Āpo āpogatantiādīsu ābandhanameva āpo, tadeva āposabhāvaṃ gatattā āpogataṃ, sabhāveneva āpabhāvaṃ pattanti attho. Sinehanavasena sineho, soyeva sinehanasabhāvaṃ gatattā sinehagataṃ. Bandhanattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa bandhanabhāvo, avippakiraṇavasena sampiṇḍananti attho. Uggaṇhantoti yathāparicchinne āpomaṇḍale yathā uggahanimittaṃ upalabbhati, tathā nimittaṃ gaṇhanto. Vuttoti ‘‘āpasmi’’nti ettha vuttaāpo. So hi sasambhāraāpo, na ‘‘āpokasiṇa’’nti ettha vuttaāpo. Sesanti ārammaṇasammutiāpānaṃ sarūpavibhāvanaṃ. ‘‘Āpaṃ āpato pajānātī’’tiādipāḷiyā atthavibhāvanañceva tattha tattha maññanāvibhāgadassanañca pathaviyaṃ vuttasadisamevāti. Tattha ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25) vuttaṃ, idha ‘‘āpokasiṇameko sañjānātī’’tiādinā vattabbaṃ. Tattha ca ‘‘pathavīti sañjānātī’’ti vuttaṃ, idha pana ‘‘āpoti sañjānātī’’tiādinā vattabbanti evamādi eva viseso. Sesaṃ tādisameva. Tena vuttaṃ ‘‘pathaviyaṃ vuttasadisamevā’’ti. Yo panettha viseso, taṃ dassetuṃ ‘‘kevala’’ntiādi vuttaṃ. Tattha mūlarasoti mūlaṃ paṭicca nibbattaraso. Khandharasādīsupi eseva nayo. Khīrādīni pākaṭāneva. Yathā pana bhesajjasikkhāpade (pārā. 618-625), na evamidha niyamo atthi. Yaṃ kiñci khīraṃ khīrameva. Sesesupi eseva nayo. Bhummānīti āvāṭādīsu ṭhitaudakāni. Antalikkhānīti pathaviṃ appattāni vassodakāni, pattāni pana bhummāneva. Evaṃ vuttā cāti ca-saddena himodakakappavināsakaudakapathaviyāantoudakapathavīsandhārakaudakādiṃ pubbe avuttampi samuccinoti.
តេជំ តេជតោតិ ឯត្ថ តេជនដ្ឋេន តេជោ, តេជនំ នាម ទហនបចនាទិសមត្ថំ និសានំ, យំ ឧណ្ហត្តន្តិ វុច្ចតិ។ យេន ចាតិ យេន តេជោគតេន កុបិតេន។ សន្តប្បតីតិ អយំ កាយោ សមន្តតោ តប្បតិ ឯកាហិកជរាទិភាវេន ឧសុមជាតោ ហោតិ។ យេន ច ជីរីយតីតិ យេន អយំ កាយោ ជីរីយតិ, ឥន្ទ្រិយវេកល្លតំ ពលបរិក្ខយំ វលិតាទិភាវញ្ច បាបុណាតិ។ យេន ច បរិឌយ្ហតីតិ យេន កុបិតេន អយំ កាយោ បរិតោ ឌយ្ហតិ, សោ ច បុគ្គលោ ឌយ្ហាមីតិ សតធោតសប្បិគោសីតចន្ទនាទិលេបញ្ចេវ តាលវណ្ដវាតញ្ច បច្ចាសីសតិ។ យេន ច អសិតបីតខាយិតសាយិតំ សម្មា បរិណាមំ គច្ឆតីតិ យេន អសិតំ វា ឱទនាទិ, បីតំ វា បានកាទិ, ខាយិតំ វា បិឋខជ្ជកាទិ, សាយិតំ វា អម្ពបក្កមធុផាណិតាទិ សម្មទេវ បរិបាកំ គច្ឆតិ, រសាទិភាវេន វិវេកំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ។ ឯត្ថ ច សរីរស្ស បកតិឧសុមំ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហភាវោ សន្តាបោ, សរីរទហនវសេន បវត្តោ មហាទាហោ បរិទាហោ, សតវារំ តាបេត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដសប្បិ សតធោតសប្បិ, រសរុធិរមំសមេទអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជសុក្កា រសាទយោ។ តត្ថ បុរិមា តយោ តេជា ចតុសមុដ្ឋានា, បច្ឆិមោ កម្មសមុដ្ឋានោវ។
Tejaṃ tejatoti ettha tejanaṭṭhena tejo, tejanaṃ nāma dahanapacanādisamatthaṃ nisānaṃ, yaṃ uṇhattanti vuccati. Yena cāti yena tejogatena kupitena. Santappatīti ayaṃ kāyo samantato tappati ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrīyati, indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo parito ḍayhati, so ca puggalo ḍayhāmīti satadhotasappigosītacandanādilepañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yena asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammadeva paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca sarīrassa pakatiusumaṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīradahanavasena pavatto mahādāho paridāho, satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappi, rasarudhiramaṃsamedaaṭṭhiaṭṭhimiñjasukkā rasādayo. Tattha purimā tayo tejā catusamuṭṭhānā, pacchimo kammasamuṭṭhānova.
តេជោភាវំ គតត្តា តេជោគតំ។ ឧស្មាតិ ឧណ្ហាការោ។ ឧស្មាវ ឧស្មាភាវំ គតត្តា ឧស្មាគតំ។ ឧសុមន្តិ ចណ្ឌឧសុមំ។ តទេវ ឧសុមគតំ, សភាវេនេវ ឧសុមភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ។ កដ្ឋគ្គីតិ កដ្ឋុបាទានោ អគ្គិ។ សកលិកគ្គីអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ សង្ការគ្គីតិ កចវរំ បដិច្ច ឧប្បន្នអគ្គិ។ ឥន្ទគ្គីតិ អសនិអគ្គិ។ សន្តាបោតិ ជាលាយ វា វីតច្ចិតង្គារានំ វា សន្តាបោ ។ សូរិយសន្តាបោតិ អាតបោ។ កដ្ឋសន្និចយសន្តាបោតិ កដ្ឋរាសិំ បដិច្ច ឧប្បន្នសន្តាបោ។ សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ។ ឯវំ វុត្តា ចាតិ។ ច-សទ្ទេន បេតគ្គិកប្បវិនាសកគ្គិនិរយគ្គិអាទិកេ អវុត្តេបិ សមុច្ចិនោតិ។
Tejobhāvaṃ gatattā tejogataṃ. Usmāti uṇhākāro. Usmāva usmābhāvaṃ gatattā usmāgataṃ. Usumanti caṇḍausumaṃ. Tadeva usumagataṃ, sabhāveneva usumabhāvaṃ pattanti attho. Kaṭṭhaggīti kaṭṭhupādāno aggi. Sakalikaggīādīsupi eseva nayo. Saṅkāraggīti kacavaraṃ paṭicca uppannaaggi. Indaggīti asaniaggi. Santāpoti jālāya vā vītaccitaṅgārānaṃ vā santāpo . Sūriyasantāpoti ātapo. Kaṭṭhasannicayasantāpoti kaṭṭharāsiṃ paṭicca uppannasantāpo. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ vuttā cāti. Ca-saddena petaggikappavināsakagginirayaggiādike avuttepi samuccinoti.
វាយំ វាយតោតិ ឯត្ថ វាយនដ្ឋេន វាយោ។ កិមិទំ វាយនំ នាម? វិត្ថម្ភនំ, សមុទីរណំ វា, វាយនំ គមនន្តិ ឯកេ។ ឧទ្ធង្គមា វាតាតិ ឧគ្គារហិក្កាទិបវត្តកា ឧទ្ធំ អារោហនវាតា។ អធោគមា វាតាតិ ឧច្ចារបស្សាវាទិនីហរណតា អធោ ឱរោហនវាតា។ កុច្ឆិសយា វាតាតិ អន្តានំ ពហិវាតា។ កោដ្ឋាសយា វាតាតិ អន្តានំ អន្តោវាតា។ អង្គមង្គានុសារិនោ វាតាតិ ធមនីជាលានុសារេន សកលសរីរេ អង្គមង្គានិ អនុសដា សមិញ្ជនបសារណាទិនិព្ពត្តកា វាតា ។ សត្ថកវាតាតិ សន្ធិពន្ធនានិ កត្តរិយា ឆិន្ទន្តា វិយ បវត្តវាតា។ ខុរកវាតាតិ ខុរេន វិយ ហទយមំសឆេទនផាលនកវាតា។ ឧប្បលកវាតាតិ ហទយមំសស្ស សមុប្បាដនកវាតា។ អស្សាសោតិ អន្តោបវិសនកនាសិកាវាតោ។ បស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមននាសិកាវាតោ។ ឯត្ថ ច បុរិមា សព្ពេ ចតុសមុដ្ឋានា, អស្សាសបស្សាសា ចិត្តសមុដ្ឋានាវ។
Vāyaṃ vāyatoti ettha vāyanaṭṭhena vāyo. Kimidaṃ vāyanaṃ nāma? Vitthambhanaṃ, samudīraṇaṃ vā, vāyanaṃ gamananti eke. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇatā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā . Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Khurakavātāti khurena viya hadayamaṃsachedanaphālanakavātā. Uppalakavātāti hadayamaṃsassa samuppāṭanakavātā. Assāsoti antopavisanakanāsikāvāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikāvāto. Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā, assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva.
វាយោគតន្តិ វាយោវ វាយោគតំ, សភាវេនេវ វាយោភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ។ ថម្ភិតត្តំ រូបស្សាតិ អវិនិព្ភោគរូបស្ស ថម្ភិតភាវោ។ បុរត្ថិមា វាតាតិ បុរត្ថិមទិសតោ អាគតា វាតា។ បច្ឆិមាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ សរជាទីសុ សហ រជេន សរជា, រជវិរហិតា សុទ្ធា អរជា។ សីតឧតុសមុដ្ឋានា, សីតវលាហកន្តរេ វា ជាតា សីតា។ ឧណ្ហឧតុសមុដ្ឋានា, ឧណ្ហវលាហកន្តរេ វា ជាតា ឧណ្ហា។ បរិត្តាតិ មន្ទា តនុកវាតា។ អធិមត្តាតិ ពលវវាតា។ កាឡាតិ កាឡវលាហកន្តរេ សមុដ្ឋិតា។ យេហិ អព្ភាហតោ ឆវិវណ្ណោ កាឡកោ ហោតិ, តេសំ ឯតំ អធិវចនន្តិបិ ឯកេ។ វេរម្ភវាតាតិ យោជនតោ ឧបរិ វាយនវាតា។ បក្ខវាតាតិ អន្តមសោ មក្ខិកាយបិ បក្ខាយូហនវាតា។ សុបណ្ណវាតាតិ គរុឡវាតា។ កាមំ ចេតេបិ បក្ខវាតាវ, ឧស្សទវសេន បន វិសុំ គហិតា។ តាលវណ្ដវាតាតិ តាលវណ្ណេហិ កតេន, អញ្ញេហិ វា កតេន កេនចិ មណ្ឌលសណ្ឋានេន សមុដ្ឋាបិតវាតា។ វិធូបនវាតាតិ ពីជនបត្តកេន សមុដ្ឋាបិតវាតា។ ឥមានិ ច តាលវណ្ដវិធូបនានិ អនុប្បន្នម្បិ វាតំ ឧប្បាទេន្តិ, ឧប្បន្នម្បិ បរិវត្តេន្តិ។ ឥធាបិ ច-សទ្ទោ ឧទកសន្ធារកវាតកប្បវិនាសកវាតជាលាបេល្លនកវាតាទិកេ អវុត្តេបិ សមុច្ចិនោតិ។ ឯត្ថ ច ‘‘អាបំ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ យស្មា តីហិ មញ្ញនាហិ – ‘‘អហំ អាបោតិ មញ្ញតិ, មម អាបោតិ មញ្ញតី’’តិអាទិនា បថវីវារេ វុត្តនយេន សក្កា មញ្ញនាវិភាគោ វិភាវេតុន្តិ វុត្តំ ‘‘សេសំ វុត្តនយមេវា’’តិ។ តស្មា តត្ថ វុត្តនយានុសារេន ឥមេសុ តីសុ វារេសុ យថារហំ មញ្ញនាវិភាគោ វិភាវេតព្ពោ។
Vāyogatanti vāyova vāyogataṃ, sabhāveneva vāyobhāvaṃ pattanti attho. Thambhitattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa thambhitabhāvo. Puratthimā vātāti puratthimadisato āgatā vātā. Pacchimādīsupi eseva nayo. Sarajādīsu saha rajena sarajā, rajavirahitā suddhā arajā. Sītautusamuṭṭhānā, sītavalāhakantare vā jātā sītā. Uṇhautusamuṭṭhānā, uṇhavalāhakantare vā jātā uṇhā. Parittāti mandā tanukavātā. Adhimattāti balavavātā. Kāḷāti kāḷavalāhakantare samuṭṭhitā. Yehi abbhāhato chavivaṇṇo kāḷako hoti, tesaṃ etaṃ adhivacanantipi eke. Verambhavātāti yojanato upari vāyanavātā. Pakkhavātāti antamaso makkhikāyapi pakkhāyūhanavātā. Supaṇṇavātāti garuḷavātā. Kāmaṃ cetepi pakkhavātāva, ussadavasena pana visuṃ gahitā. Tālavaṇṭavātāti tālavaṇṇehi katena, aññehi vā katena kenaci maṇḍalasaṇṭhānena samuṭṭhāpitavātā. Vidhūpanavātāti bījanapattakena samuṭṭhāpitavātā. Imāni ca tālavaṇṭavidhūpanāni anuppannampi vātaṃ uppādenti, uppannampi parivattenti. Idhāpi ca-saddo udakasandhārakavātakappavināsakavātajālāpellanakavātādike avuttepi samuccinoti. Ettha ca ‘‘āpaṃ maññatī’’tiādīsu yasmā tīhi maññanāhi – ‘‘ahaṃ āpoti maññati, mama āpoti maññatī’’tiādinā pathavīvāre vuttanayena sakkā maññanāvibhāgo vibhāvetunti vuttaṃ ‘‘sesaṃ vuttanayamevā’’ti. Tasmā tattha vuttanayānusārena imesu tīsu vāresu yathārahaṃ maññanāvibhāgo vibhāvetabbo.
ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ឥមិនា ចតុវារបរិមាណេន ទេសនាវិសេសេន។ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ។ តេន វក្ខមានំយេវ វិសេសំ ជោតេតិ។ យ្វាយន្តិ យោ អយំ លក្ខណោ នាម ហារោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ។ សោ បន លក្ខណហារោ យំលក្ខណោ តត្ថ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេតិ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ វា យស្មិំ កស្មិញ្ចិ ឯកធម្មេ សុត្តេ សរូបតោ និទ្ធារណវសេន វា កថិតេ។ យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា តេនាតិ យេ កេចិ ធម្មា កុសលាទិភាវេន, រូបក្ខន្ធាទិភាវេន វា តេន វុត្តធម្មេន សមានលក្ខណា។ វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេតិ សព្ពេបិ កុសលាទិសភាវា, ខន្ធាទិសភាវា វា ធម្មា សុត្តេ អវុត្តាបិ តាយ សមានលក្ខណតាយ វុត្តា ភវន្តិ, អានេត្វា សំវណ្ណនវសេនាតិ អធិប្បាយោ។
Ettāvatāti ettakena iminā catuvāraparimāṇena desanāvisesena. Ca-saddo byatireko. Tena vakkhamānaṃyeva visesaṃ joteti. Yvāyanti yo ayaṃ lakkhaṇo nāma hāro vuttoti sambandho. So pana lakkhaṇahāro yaṃlakkhaṇo tattha vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘vuttamhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha vuttamhi ekadhammeti kusalādīsu khandhādīsu vā yasmiṃ kasmiñci ekadhamme sutte sarūpato niddhāraṇavasena vā kathite. Ye dhammā ekalakkhaṇā tenāti ye keci dhammā kusalādibhāvena, rūpakkhandhādibhāvena vā tena vuttadhammena samānalakkhaṇā. Vuttā bhavanti sabbeti sabbepi kusalādisabhāvā, khandhādisabhāvā vā dhammā sutte avuttāpi tāya samānalakkhaṇatāya vuttā bhavanti, ānetvā saṃvaṇṇanavasenāti adhippāyo.
ឯត្ថ ច ឯកលក្ខណាតិ សមានលក្ខណា វុត្តា។ តេន សហចរិតា សមានកិច្ចតា សមានហេតុតា សមានផលតា សមានារម្មណតាតិ ឯវមាទីហិបិ អវុត្តានំ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ។ ឥតីតិ ឥមិនា បការេន។ តេនាហ ‘‘ឯវំ នេត្តិយំ លក្ខណោ នាម ហារោ វុត្តោ’’តិ, នេត្តិបាឡិយំ (នេត្តិ. ២៣) បន ‘‘យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ សោ ហារោ លក្ខណោ នាមា’’តិ បាឋោ អាគតោ។ តស្ស វសេនាតិ តស្ស លក្ខណហារស្ស វសេន។ រូបលក្ខណំ អនតីតត្តាតិ រុប្បនសភាវេន សមានសភាវត្តា។ វទន្តេន ភគវតា។ ឯតាតិ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ វុត្តទិដ្ឋី។ ឯត្ថ ច សក្កាយទិដ្ឋិមញ្ញនាទស្សនេនេវ សកលរូបវត្ថុកា តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ ទស្សិតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តស្មិំយេវ បនស្ស ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញិតេ វត្ថុស្មិំ សិនេហំ មានញ្ច ឧប្បាទយតោ តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ វេទិតព្ពា’’តិ។ អថ វា បថវិំ អាបំ តេជំ វាយំ មេតិ មញ្ញតិ អភិនន្ទតីតិ ច វទន្តេន វុត្តនយេនេវ សកលរូបវត្ថុកា តណ្ហាមញ្ញនា តទនុសារេន មានមញ្ញនាបិ វុត្តាវ ហោតីតិ ឯវម្បេត្ថ ឥតរមញ្ញនាបិ និទ្ធារេតព្ពា។
Ettha ca ekalakkhaṇāti samānalakkhaṇā vuttā. Tena sahacaritā samānakiccatā samānahetutā samānaphalatā samānārammaṇatāti evamādīhipi avuttānaṃ vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ veditabbaṃ. Itīti iminā pakārena. Tenāha ‘‘evaṃ nettiyaṃ lakkhaṇo nāma hāro vutto’’ti, nettipāḷiyaṃ (netti. 23) pana ‘‘ye dhammā ekalakkhaṇā keci so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti pāṭho āgato. Tassa vasenāti tassa lakkhaṇahārassa vasena. Rūpalakkhaṇaṃ anatītattāti ruppanasabhāvena samānasabhāvattā. Vadantena bhagavatā. Etāti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ vuttadiṭṭhī. Ettha ca sakkāyadiṭṭhimaññanādassaneneva sakalarūpavatthukā taṇhāmānamaññanāpi dassitā evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā’’ti. Atha vā pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ meti maññati abhinandatīti ca vadantena vuttanayeneva sakalarūpavatthukā taṇhāmaññanā tadanusārena mānamaññanāpi vuttāva hotīti evampettha itaramaññanāpi niddhāretabbā.
អាបោវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Āpovārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ភូតវារាទិវណ្ណនា
Bhūtavārādivaṇṇanā
៣. ‘‘បថវិំ មញ្ញតិ, បថវិយា មញ្ញតី’’តិអាទីហិ បទេហិ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិអាទីនំ សក្កាយទិដ្ឋីនំ និទ្ធារិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឯវំ រូបមុខេន សង្ខារវត្ថុកំ មញ្ញនំ វត្វា’’តិ ។ តេសុ សង្ខារេសុ សត្តេសុបីតិ តទុបាទានេសុបិ សត្តេសុ ។ ធាតូសូតិ បថវីអាទីសុ ចតូសុ ធាតូសុ។ ‘‘ជាតំ ភូតំ សង្ខត’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២០៧; សំ. និ. ៥.៣៧៩) ភូត-សទ្ទោ ឧប្បាទេ ទិស្សតិ, សឧបសគ្គោ បន ‘‘បភូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញ’’ន្តិអាទីសុ វិបុលេ, ‘‘យេភុយ្យេន ភិក្ខូនំ បរិភូតរូបោ’’តិអាទីសុ ហិំសនេ, ‘‘សម្ភូតោ សាណវាសី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៥០) បញ្ញត្តិយំ, ‘‘អភិភូតោ មារោ វិជិតោ សង្គាមោ’’តិអាទីសុ វិមថនេ, ‘‘បរាភូតរូបោ ខោ អយំ អចេលោ បាថិកបុត្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២៣, ២៥, ៣១, ៣២) បរាជយេ, ‘‘អនុភូតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិអាទីសុ វេទិយនេ, ‘‘វិភូតំ វិភាវិតំ បញ្ញាយា’’តិអាទីសុ បាកដីករណេ ទិស្សតិ។ តេ សព្ពេ រុក្ខាទីសូតិ។ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានីតិ (ជា. ១.២.១៩០), ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២២០; សំ. និ. ១.១៨៦) ច អាទីសុ អវិសេសេន សត្តវាចកោបិ ភូតសទ្ទោ, ឧបរិ ទេវាទិបទេហិ សត្តវិសេសានំ គហិតត្តា ឥធ តទវសិដ្ឋា ភូតសទ្ទេន គយ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘នោ ច ខោ អវិសេសេនា’’តិ។ តេនេវាហ – ‘‘ចាតុមហារាជិកានញ្ហិ ហេដ្ឋា សត្តា ឥធ ភូតាតិ អធិប្បេតា’’តិ។ យោ ហិ សត្តនិកាយោ បរិបុណ្ណយោនិកោ ចតូហិបិ យោនីហិ និព្ពត្តនារហោ, តត្ថាយំ ភូតសមញ្ញា អណ្ឌជាទិវសេន ភវនតោ។
3. ‘‘Pathaviṃ maññati, pathaviyā maññatī’’tiādīhi padehi ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, rūpasmiṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādīnaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ niddhāritattā vuttaṃ ‘‘evaṃ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṃ maññanaṃ vatvā’’ti . Tesu saṅkhāresu sattesupīti tadupādānesupi sattesu . Dhātūsūti pathavīādīsu catūsu dhātūsu. ‘‘Jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu (dī. ni. 2.207; saṃ. ni. 5.379) bhūta-saddo uppāde dissati, saupasaggo pana ‘‘pabhūtamariyo pakaroti puñña’’ntiādīsu vipule, ‘‘yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpo’’tiādīsu hiṃsane, ‘‘sambhūto sāṇavāsī’’tiādīsu (cūḷava. 450) paññattiyaṃ, ‘‘abhibhūto māro vijito saṅgāmo’’tiādīsu vimathane, ‘‘parābhūtarūpo kho ayaṃ acelo pāthikaputto’’tiādīsu (dī. ni. 3.23, 25, 31, 32) parājaye, ‘‘anubhūtaṃ sukhadukkha’’ntiādīsu vediyane, ‘‘vibhūtaṃ vibhāvitaṃ paññāyā’’tiādīsu pākaṭīkaraṇe dissati. Te sabbe rukkhādīsūti. Ādi-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbā. ‘‘Kālo ghasati bhūtānīti (jā. 1.2.190), bhūtā loke samussaya’’nti (dī. ni. 2.220; saṃ. ni. 1.186) ca ādīsu avisesena sattavācakopi bhūtasaddo, upari devādipadehi sattavisesānaṃ gahitattā idha tadavasiṭṭhā bhūtasaddena gayhantīti āha ‘‘no ca kho avisesenā’’ti. Tenevāha – ‘‘cātumahārājikānañhi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā’’ti. Yo hi sattanikāyo paripuṇṇayoniko catūhipi yonīhi nibbattanāraho, tatthāyaṃ bhūtasamaññā aṇḍajādivasena bhavanato.
ភូតេតិ វុត្តទេសអាទេសិតេ ភូតេ។ ភូតតោ សញ្ជានាតីតិ ឥមិនា ‘‘ភូតា’’តិ លោកវោហារំ គហេត្វា យថា តត្ថ តណ្ហាទិមញ្ញនា សម្ភវន្តិ, ឯវំ វិបរីតសញ្ញាយ សញ្ជាននំ បកាសីយតិ។ ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា ‘‘បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន សក្កា ជានិតុន្តិ អាហ ‘‘វុត្តនយមេវា’’តិ។ យថា សុទ្ធាវាសា សព្ពទា អភាវតោ ឥមំ ទេសនំ នារុឡ្ហា, ឯវំ នេរយិកាបិ សព្ពមញ្ញនានធិដ្ឋានតោ។ ឯតេនេវ ឯកច្ចបេតានម្បេត្ថ អសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ អបរេ បន ‘‘ទិដ្ឋិមញ្ញនាធិដ្ឋានតោ តេសម្បេត្ថ សង្គហោ ឥច្ឆិតោយេវា’’តិ វទន្តិ។ ‘‘សមង្គិភូតំ បរិចារេន្ត’’ន្តិអាទិនា សុត្តេ វុត្តនយេន។ រជ្ជតីតិ ‘‘សុភា សុខិតា’’តិ វិបល្លាសគ្គាហេន តត្ថ រាគំ ជនេតិ។ ឯវមេត្ថ រជ្ជន្តោ ច ន កេវលំ ទស្សនវសេនេវ, សវនាទិវសេនបិ រជ្ជតេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិស្វាបិ…បេ.… ឧត្វាបី’’តិ អាហ។ តត្ថ ឃាយនាទិវសេន រជ្ជនំ តេហិ អនុភូតគន្ធមាលាទិវសេន ចេវ វិសភាគវត្ថុភូតានំ តេសំ បរិភោគវសេន ច យថានុភវំ អនុស្សរណវសេន ច វេទិតព្ពំ។ ឯវំ ភូតេ តណ្ហាមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ វុត្តនយេន ភូតេ បដិច្ច ឆន្ទរាគំ ជនេន្តោ តេសំ បដិបត្តិំ អស្សាទេន្តោ អភិនន្ទន្តោ អភិវទន្តោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋន្តោ ‘‘ឦទិសី អវត្ថា មម អនាគតមទ្ធានំ សិយា’’តិអាទិនា វា បន នយេន តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេន្តោ ភូតេ តណ្ហាមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ អត្ថោ។ អប្បដិលទ្ធស្ស ខត្តិយមហាសាលាទិភាវស្ស, សម្បត្តិំ វិបត្តិន្តិ ជាតិវសេន ឧក្កដ្ដនិហីនតំ។ ទហតីតិ ឋបេតិ។ យោ ឯវរូបោ មានោតិ យោ ឯសោ ‘‘អយំ បុព្ពេ មយា សទិសោ, ឥទានិ អយំ សេដ្ឋោ អយំ ហីនតរោ’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ។ អយំ វុច្ចតិ មានាតិមានោតិ អយំ ភារាតិភារោ វិយ បុរិមំ សទិសមានំ ឧបាទាយ មានាតិមានោ នាមាតិ អត្ថោ។
Bhūteti vuttadesaādesite bhūte. Bhūtato sañjānātīti iminā ‘‘bhūtā’’ti lokavohāraṃ gahetvā yathā tattha taṇhādimaññanā sambhavanti, evaṃ viparītasaññāya sañjānanaṃ pakāsīyati. Svāyamattho heṭṭhā ‘‘pathavito sañjānātī’’ti ettha vuttanayānusārena sakkā jānitunti āha ‘‘vuttanayamevā’’ti. Yathā suddhāvāsā sabbadā abhāvato imaṃ desanaṃ nāruḷhā, evaṃ nerayikāpi sabbamaññanānadhiṭṭhānato. Eteneva ekaccapetānampettha asaṅgaho daṭṭhabbo. Apare pana ‘‘diṭṭhimaññanādhiṭṭhānato tesampettha saṅgaho icchitoyevā’’ti vadanti. ‘‘Samaṅgibhūtaṃ paricārenta’’ntiādinā sutte vuttanayena. Rajjatīti ‘‘subhā sukhitā’’ti vipallāsaggāhena tattha rāgaṃ janeti. Evamettha rajjanto ca na kevalaṃ dassanavaseneva, savanādivasenapi rajjatevāti dassento ‘‘disvāpi…pe… utvāpī’’ti āha. Tattha ghāyanādivasena rajjanaṃ tehi anubhūtagandhamālādivasena ceva visabhāgavatthubhūtānaṃ tesaṃ paribhogavasena ca yathānubhavaṃ anussaraṇavasena ca veditabbaṃ. Evaṃ bhūte taṇhāmaññanāya maññatīti vuttanayena bhūte paṭicca chandarāgaṃ janento tesaṃ paṭipattiṃ assādento abhinandanto abhivadanto ajjhosāya tiṭṭhanto ‘‘īdisī avatthā mama anāgatamaddhānaṃ siyā’’tiādinā vā pana nayena tattha nandiṃ samannānento bhūte taṇhāmaññanāya maññatīti attho. Appaṭiladdhassa khattiyamahāsālādibhāvassa, sampattiṃ vipattinti jātivasena ukkaṭṭanihīnataṃ. Dahatīti ṭhapeti. Yoevarūpo mānoti yo eso ‘‘ayaṃ pubbe mayā sadiso, idāni ayaṃ seṭṭho ayaṃ hīnataro’’ti uppanno māno. Ayaṃ vuccati mānātimānoti ayaṃ bhārātibhāro viya purimaṃ sadisamānaṃ upādāya mānātimāno nāmāti attho.
និច្ចាតិអាទីសុ ឧប្បាទាភាវតោ និច្ចា, មរណាភាវតោ ធុវា, សព្ពទា ភាវតោ សស្សតា។ អនិច្ចបដិបក្ខតោ វា និច្ចា, ថិរភាវតោ ធុវា, សស្សតិសមតាយ សស្សតា, ជរាទិវសេន វិបរិណាមស្ស អភាវតោ អវិបរិណាមធម្មាតិ មញ្ញតិ។ សព្ពេ សត្តាតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភាទយោ អនវសេសា សញ្ជនដ្ឋេន សត្តា។ សព្ពេ បាណាតិ ‘‘ឯកិន្ទ្រិយោ បាណោ ទ្វិន្ទ្រិយោ បាណោ’’តិអាទិវសេន វុត្តា អនវសេសា បាណនដ្ឋេន បាណា។ សព្ពេ ភូតាតិ អនវសេសា អណ្ឌកោសាទីសុ ភូតា សញ្ជាតាតិ ភូតា។ សព្ពេ ជីវាតិ សាលិយវគោធូមាទយោ អនវសេសា ជីវនដ្ឋេន ជីវា។ តេសុ ហិ សោ វិរូហភាវេន ជីវសញ្ញី។ អវសា អពលា អវីរិយាតិ តេសំ អត្តនោ វសោ វា ពលំ វា វីរិយំ វា នត្ថីតិ ទស្សេតិ។ និយតិសង្គតិភាវបរិណតាតិ ឯត្ថ និយតីតិ។ និយតតា, អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតអភេជ្ជមណិ វិយ អវិជហិតបកតិតា។ សង្គតីតិ ឆន្នំ អភិជាតីនំ តត្ថ សង្គមោ។ ភាវោតិ សភាវោយេវ, កណ្ឌកានំ តិខិណតា, កបិដ្ឋផលាទីនំ បរិមណ្ឌលាទិតា, មិគបក្ខីនំ វិចិត្តវណ្ណាទិតាតិ ឯវមាទិកោ។ ឯវំ និយតិយា ច សង្គតិយា ច ភាវេ ច បរិណតា នានប្បការតំ បត្តា។ យេន ហិ យថា ភវិតព្ពំ, សោ តថេវ ភវតិ។ យេន ន ភវិតព្ពំ, សោ ន ភវតីតិ ទស្សេតិ។ ឆស្វេវាភិជាតីសូតិ កណ្ហាភិជាតិអាទីសុ ឆសុ ឯវ អភិជាតីសុ ឋត្វា សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តិ, អញ្ញា សុខទុក្ខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ។ វា-សទ្ទេន អន្តាទិភេទេ ទិដ្ឋាភិនិវេសេ សង្គណ្ហាតិ។
Niccātiādīsu uppādābhāvato niccā, maraṇābhāvato dhuvā, sabbadā bhāvato sassatā. Aniccapaṭipakkhato vā niccā, thirabhāvato dhuvā, sassatisamatāya sassatā, jarādivasena vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammāti maññati. Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasesā sañjanaṭṭhena sattā. Sabbe pāṇāti ‘‘ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇo’’tiādivasena vuttā anavasesā pāṇanaṭṭhena pāṇā. Sabbe bhūtāti anavasesā aṇḍakosādīsu bhūtā sañjātāti bhūtā. Sabbe jīvāti sāliyavagodhūmādayo anavasesā jīvanaṭṭhena jīvā. Tesu hi so virūhabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthīti dasseti. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti. Niyatatā, acchejjasuttāvutaabhejjamaṇi viya avijahitapakatitā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha saṅgamo. Bhāvoti sabhāvoyeva, kaṇḍakānaṃ tikhiṇatā, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalāditā, migapakkhīnaṃ vicittavaṇṇāditāti evamādiko. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāve ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti kaṇhābhijātiādīsu chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti. Vā-saddena antādibhede diṭṭhābhinivese saṅgaṇhāti.
ឧបបត្តិន្តិ ឥមិនា តស្មិំ តស្មិំ សត្តនិកាយេ ភូតានំ សហព្យតំ អាកង្ខតីតិ ទស្សេតិ។ សុខុប្បត្តិន្តិ ឥមិនា បន តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នស្ស សុខុប្បត្តិំ។ ឯកច្ចេ ភូតេ និច្ចាតិអាទិនា ឯកច្ចសស្សតិកទិដ្ឋិំ ទស្សេតិ។ អហម្បិ ភូតេសុ អញ្ញតរោស្មីតិ ឥមិនា បន ចតុត្ថំ ឯកច្ចសស្សតិកវាទំ ទស្សេតិ។
Upapattinti iminā tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye bhūtānaṃ sahabyataṃ ākaṅkhatīti dasseti. Sukhuppattinti iminā pana tattha tattha uppannassa sukhuppattiṃ. Ekacce bhūte niccātiādinā ekaccasassatikadiṭṭhiṃ dasseti. Ahampi bhūtesu aññatarosmīti iminā pana catutthaṃ ekaccasassatikavādaṃ dasseti.
យតោ កុតោចីតិ ឥស្សរបុរិសាទិភេទតោ យតោ កុតោចិ។ ឯកា តណ្ហាមញ្ញនាវ លព្ភតីតិ ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ឥតរមញ្ញនានម្បិ សម្ភវោ និទ្ធារេតព្ពោ។ វុត្តប្បការេយេវ ភូតេ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អភិនន្ទតីតិអាទិនា វត្តព្ពត្តា អាហ ‘‘វុត្តនយមេវា’’តិ។ យោជនា កាតព្ពាតិ ‘‘យោ ភូតបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតេ ខន្ធេ បរិជានាតិ, សោ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតី’’តិអាទិនា យោជនា កាតព្ពា។ អបរេ បនេត្ថ ភូតគាមោបិ ភូត-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ រុក្ខាទិវសេនបិ មញ្ញនាវិភាគំ យោជេត្វា ទស្សេន្តិ, តថា មហាភូតវសេនបិ, តំ អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ។
Yato kutocīti issarapurisādibhedato yato kutoci. Ekā taṇhāmaññanāva labbhatīti idhāpi heṭṭhā vuttanayena itaramaññanānampi sambhavo niddhāretabbo. Vuttappakāreyeva bhūte taṇhādiṭṭhīhi abhinandatītiādinā vattabbattā āha ‘‘vuttanayamevā’’ti. Yojanā kātabbāti ‘‘yo bhūtapaññattiyā upādānabhūte khandhe parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānātī’’tiādinā yojanā kātabbā. Apare panettha bhūtagāmopi bhūta-saddena saṅgahitoti rukkhādivasenapi maññanāvibhāgaṃ yojetvā dassenti, tathā mahābhūtavasenapi, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi.
ភូមិវិសេសាទិនា ភេទេនាតិ ភូមិវិសេសឧបបត្តិវិសេសាទិវិភាគេន។ ឥទ្ធិយាតិ បុញ្ញវិសេសនិព្ពត្តេន អានុភាវេន។ កិញ្ចាបិ ទេវ-សទ្ទោ ‘‘វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១១០; ៣.១០២; ៥.១៤៦-១៤៨; ម. និ. ១.៤៨៦; អ. និ. ១០.១៥; ឥតិវុ. ២៧) អជដាកាសេ អាគតោ, ‘‘ទេវោ ច ថោកំ ថោកំ ផុសាយតី’’តិអាទីសុ មេឃេ, ‘‘អយញ្ហិ ទេវ កុមារោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៤, ៣៥, ៣៦) ខត្តិយេ អាគតោ, ‘‘បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចារេតិ ទេវោ មញ្ញេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៨៣; ម. និ. ២.២១១) វិយ ឥធ ឧបបត្តិទេវេសុ អាគតោ, ទេវ-សទ្ទេន បន វត្តព្ពសត្តេ អនវសេសតោ ឧទ្ធរិត្វា តតោ ឥធាធិប្បេតេ ទស្សេតុំ ‘‘តេ តិវិធា’’តិអាទិ វុត្តំ។ សេសា ឆ កាមាវចរា ឥធ ទេវាតិ អធិប្បេតា ឥតរេសំ បទន្តរេហិ និវត្តិតត្តាតិ អធិប្បាយោ។ ភូតា ទេវាតិ គហិតេសុ សត្តេសុ តណ្ហាទិមញ្ញនានំ បវត្តាការេនបិ តិវិធលក្ខណន្តិ អាហ ‘‘ភូតវារេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា’’តិ។
Bhūmivisesādinā bhedenāti bhūmivisesaupapattivisesādivibhāgena. Iddhiyāti puññavisesanibbattena ānubhāvena. Kiñcāpi deva-saddo ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.110; 3.102; 5.146-148; ma. ni. 1.486; a. ni. 10.15; itivu. 27) ajaṭākāse āgato, ‘‘devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe, ‘‘ayañhi deva kumāro’’tiādīsu (dī. ni. 2.34, 35, 36) khattiye āgato, ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu (dī. ni. 1.183; ma. ni. 2.211) viya idha upapattidevesu āgato, deva-saddena pana vattabbasatte anavasesato uddharitvā tato idhādhippete dassetuṃ ‘‘te tividhā’’tiādi vuttaṃ. Sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā itaresaṃ padantarehi nivattitattāti adhippāyo. Bhūtā devāti gahitesu sattesu taṇhādimaññanānaṃ pavattākārenapi tividhalakkhaṇanti āha ‘‘bhūtavāre vuttanayena veditabbā’’ti.
‘‘អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស បជាបតិ អភិរូបា ហោតី’’តិអាទីសុ (បារា. ១៦៨) បជាបតិ-សទ្ទោ ឃរណិយំ អាគតោ, ‘‘បជាបតិ កាមទាយី សុវណ្ណវណ្ណា មេ បជា ហោតូ’’តិអាទីសុ ទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតេ, ‘‘បជាបតិស្ស ទេវរាជស្ស ធជគ្គំ ឧល្លោកេយ្យាថា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៩) ទេវជេដ្ឋកេ, ឥធ បន អធិបតីតិ វទន្តិ, តំ ឧបរិ ព្រហ្មុនោ គយ្ហមានត្តា តេសំ មតិមត្តំ។ ទេវានន្តិ ចាតុមហារាជិកាទិទេវានំ។ មហារាជាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សក្កសុយាមសន្តុស្សិតសុនិម្មិតវសវត្តិនោ គហិតា។ តេសន្តិ មហារាជាទីនំ។ សត្តសង្ខាតាយាតិ កាមភូមិយំ សត្តសង្ខាតាយ។ បជាបតិន្តិ បជាបតិភាវំ។ បជាបតិភាវេន ហិ មានំ ជប្បេន្តោ បជាបតិំ មានមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ វុត្តោ។
‘‘Aññatarassa upāsakassa pajāpati abhirūpā hotī’’tiādīsu (pārā. 168) pajāpati-saddo gharaṇiyaṃ āgato, ‘‘pajāpati kāmadāyī suvaṇṇavaṇṇā me pajā hotū’’tiādīsu diṭṭhigatikaparikappite, ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyāthā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.249) devajeṭṭhake, idha pana adhipatīti vadanti, taṃ upari brahmuno gayhamānattā tesaṃ matimattaṃ. Devānanti cātumahārājikādidevānaṃ. Mahārājādīnanti ādi-saddena sakkasuyāmasantussitasunimmitavasavattino gahitā. Tesanti mahārājādīnaṃ. Sattasaṅkhātāyāti kāmabhūmiyaṃ sattasaṅkhātāya. Pajāpatinti pajāpatibhāvaṃ. Pajāpatibhāvena hi mānaṃ jappento pajāpatiṃ mānamaññanāya maññatīti vutto.
ឯកា ទិដ្ឋិមញ្ញនាវ យុជ្ជតីតិ វុត្តំ, បជាបតិនោ បន សមិបតំ សលោកតំ វា អាកង្ខតោ, តថាភាវាយ ចិត្តំ បណិទហតោ, តថាលទ្ធព្ពាយ សម្បត្តិយា អត្តនោ សេយ្យាទិភាវំ ទហតោ ច តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ សម្ភវន្តីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ។ យេ ច ធម្មាតិ អាយុវណ្ណាទិកេ វទតិ។ បជាបតិន្តិ ឯត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ឥតរមញ្ញនានម្បិ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ។
Ekā diṭṭhimaññanāva yujjatīti vuttaṃ, pajāpatino pana samipataṃ salokataṃ vā ākaṅkhato, tathābhāvāya cittaṃ paṇidahato, tathāladdhabbāya sampattiyā attano seyyādibhāvaṃ dahato ca taṇhāmānamaññanāpi sambhavantīti sakkā viññātuṃ. Ye ca dhammāti āyuvaṇṇādike vadati. Pajāpatinti etthāpi heṭṭhā vuttanayena itaramaññanānampi sambhavo veditabbo.
ព្រូហិតោតិ បរិវុទ្ធោ។ គុណវិសេសេហីតិ ឈានាទីហិ វិសិដ្ឋេហិ គុណេហិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មតាយ។ ព្រហ្ម-សទ្ទស្ស សតិបិ អវិសេសតោ វិសិដ្ឋវាចកត្តេ យត្ថ យត្ថ បនស្ស គុណវិសេសយុត្តាទិរូបា បវត្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ សហស្សោតិ សហស្សិយា លោកធាតុយា អធិបតិភូតោ។ បឋមាភិនិព្ពត្តោតិ បណីតេន បឋមឈានេន និព្ពត្តោ, បឋមជ្ឈានភូមិយំ វា បឋមំ អភិនិព្ពត្តោ។ គហិតាតិ វេទិតព្ពា បធានគ្គហណេន អប្បធានានម្បិ កេនចិ សម្ពន្ធេន គហិតភាវសិទ្ធិតោ។ ឯត្ថ ច ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា អធិប្បេតោ។ សោ ហិ វណ្ណវន្តតាយ ចេវ ទីឃាយុកតាយ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីហិ មហន្តោ ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា, តស្ស បន បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតាតិ ព្រហ្មបុរោហិតា, បរិសាយំ ភវា បរិចារកាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាតិ វេទិតព្ពា។ ឧក្កដ្ឋេកបុគ្គលភាវតោ បជាបតិស្មិំ វិយ ព្រហ្មនិ មញ្ញនា វត្តតីតិ វុត្តំ ‘‘បជាបតិវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា’’តិ។ តថា ហិ ពហុបុគ្គលភាវសាមញ្ញតោ អាភស្សរវារាទីនំ ភូតវារសទិសតា វុត្តា។
Brūhitoti parivuddho. Guṇavisesehīti jhānādīhi visiṭṭhehi guṇehi uttarimanussadhammatāya. Brahma-saddassa satipi avisesato visiṭṭhavācakatte yattha yattha panassa guṇavisesayuttādirūpā pavatti, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Sahassoti sahassiyā lokadhātuyā adhipatibhūto. Paṭhamābhinibbattoti paṇītena paṭhamajhānena nibbatto, paṭhamajjhānabhūmiyaṃ vā paṭhamaṃ abhinibbatto. Gahitāti veditabbā padhānaggahaṇena appadhānānampi kenaci sambandhena gahitabhāvasiddhito. Ettha ca brahmāti mahābrahmā adhippeto. So hi vaṇṇavantatāya ceva dīghāyukatāya ca brahmapārisajjādīhi mahanto brahmāti mahābrahmā, tassa pana purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā, parisāyaṃ bhavā paricārakāti brahmapārisajjāti veditabbā. Ukkaṭṭhekapuggalabhāvato pajāpatismiṃ viya brahmani maññanā vattatīti vuttaṃ ‘‘pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā’’ti. Tathā hi bahupuggalabhāvasāmaññato ābhassaravārādīnaṃ bhūtavārasadisatā vuttā.
យថាវុត្តបភាយ អាភាសនសីលា វា អាភស្សរា។ ឯកតលវាសិនោតិ ឥទំ ឈានន្តរភូមីនំ វិយ ហេដ្ឋុបរិភាវាភាវតោ វុត្តំ, ឋានានិ បន នេសំ បរិច្ឆិន្នានេវ។ អាភស្សរេហិ បរិត្តា អាភា ឯតេសន្តិ បរិត្តាភា។ អប្បមាណា អាភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណាភា។
Yathāvuttapabhāya ābhāsanasīlā vā ābhassarā. Ekatalavāsinoti idaṃ jhānantarabhūmīnaṃ viya heṭṭhuparibhāvābhāvato vuttaṃ, ṭhānāni pana nesaṃ paricchinnāneva. Ābhassarehi parittā ābhā etesanti parittābhā. Appamāṇā ābhā etesanti appamāṇābhā.
សុភាតិ សោភនា បភា។ កញ្ចនបិណ្ឌោ វិយ សស្សិរិកា កញ្ចនបិណ្ឌសស្សិរិកា។ តត្ថ សោភនាយ បភាយ កិណ្ណា សុភាកិណ្ណាតិ វត្តព្ពេ ភា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ, អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការញ្ច កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តា។ សុភាតិ ច ឯកគ្ឃនា និច្ចលា បភា វុច្ចតិ, បរិត្តា សុភា ឯតេសន្តិ បរិត្តសុភា។ អប្បមាណា សុភា ឯតេសន្តិ អប្បមាណសុភា។
Subhāti sobhanā pabhā. Kañcanapiṇḍo viya sassirikā kañcanapiṇḍasassirikā. Tattha sobhanāya pabhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe bhā-saddassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Subhāti ca ekagghanā niccalā pabhā vuccati, parittā subhā etesanti parittasubhā. Appamāṇā subhā etesanti appamāṇasubhā.
វិបុលផលាតិ វិបុលសន្តសុខាយុវណ្ណាទិផលា។
Vipulaphalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā.
សតិបិ ទេវព្រហ្មាទីនំ បុញ្ញផលេន ឈានផលេន ច បដិបក្ខាភិភវេ យេសំ បន បុថុជ្ជនអសញ្ញសត្តេសុ អភិភូវោហារោ បាកដោ និរុឡ្ហោ ច, តេសំ វសេនាយំ ទេសនា បវត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសញ្ញភវស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ។ យថា បជាបតិវារេ ‘‘ឥធេកច្ចោ បជាបតិស្មិំយេវា’’តិអាទិនា មញ្ញនាបវត្តិ ទស្សិតា, តថា ឥធាបិ តំ ទស្សេតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘សេសំ បជាបតិវារេ វុត្តនយមេវា’’តិ។
Satipi devabrahmādīnaṃ puññaphalena jhānaphalena ca paṭipakkhābhibhave yesaṃ pana puthujjanaasaññasattesu abhibhūvohāro pākaṭo niruḷho ca, tesaṃ vasenāyaṃ desanā pavattāti dassento āha ‘‘asaññabhavassetaṃ adhivacana’’nti. Yathā pajāpativāre ‘‘idhekacco pajāpatismiṃyevā’’tiādinā maññanāpavatti dassitā, tathā idhāpi taṃ dassetuṃ sakkāti āha ‘‘sesaṃ pajāpativāre vuttanayamevā’’ti.
ភូតវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Bhūtavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
អាកាសានញ្ចាយតនវារាទិវណ្ណនា
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
៤. ឯវំ សត្តវសេន ភូមិក្កមទស្សនេ សុទ្ធាវាសានំ អគ្គហណេ ការណំ និទ្ធារេន្តោ ‘‘ឯវំ ភគវា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ អនាគាមិខីណាសវាតិ អនាគាមិនោ ច ខីណាសវា ច។ កិញ្ចាបិ សុទ្ធាវាសា អត្ថេវ អនេកកប្បសហស្សាយុកា, ឧក្កំសបរិច្ឆេទតោ បន សោឡសកប្បសហស្សាយុកាវ, ន តតោ បរន្តិ អាហ ‘‘កតិបយកប្បសហស្សាយុកា’’តិ។ កាមរូបភវេសុ បវត្តមានាបិ អាកាសានញ្ចាយតនាទិធម្មា អរូបាវចរភាវតោ តំភូមិកវោហារំ ន លភន្តីតិ ‘‘តត្រូបបន្នាយេវា’’តិ អវធារេត្វា វុត្តំ។ អភិភូវារេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា យថារហន្តិ អធិប្បាយោ។ ន ហេត្ថ វណ្ណវន្តតាទិ សម្ភវតីតិ។ បជាបតិវារេ វុត្តនយេនាតិ ឯត្ថ ‘‘អហមស្មិ អរូបោ បហីនរូបបដិឃសញ្ញោ’’តិអាទិនា មានមញ្ញនា វេទិតព្ពា។
4. Evaṃ sattavasena bhūmikkamadassane suddhāvāsānaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ niddhārento ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādimāha. Tattha anāgāmikhīṇāsavāti anāgāmino ca khīṇāsavā ca. Kiñcāpi suddhāvāsā attheva anekakappasahassāyukā, ukkaṃsaparicchedato pana soḷasakappasahassāyukāva, na tato paranti āha ‘‘katipayakappasahassāyukā’’ti. Kāmarūpabhavesu pavattamānāpi ākāsānañcāyatanādidhammā arūpāvacarabhāvato taṃbhūmikavohāraṃ na labhantīti ‘‘tatrūpapannāyevā’’ti avadhāretvā vuttaṃ. Abhibhūvāre vuttanayena veditabbā yathārahanti adhippāyo. Na hettha vaṇṇavantatādi sambhavatīti. Pajāpativārevuttanayenāti ettha ‘‘ahamasmi arūpo pahīnarūpapaṭighasañño’’tiādinā mānamaññanā veditabbā.
អាកាសានញ្ចាយតនវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ទិដ្ឋសុតវារាទិវណ្ណនា
Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
៥. រូបមុខេន មញ្ញនាវត្ថុទស្សនំ សង្ខេបោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិត្ថារតោបី’’តិ។ តម្បិ ហិ ‘‘យត្ថ នេវ បថវី, ន អាបោ, ន តេជោ, ន វាយោ, ន អាកាសានញ្ចាយតន’’ន្តិអាទិគ្គហណំ វិយ សង្ខេបតោ បញ្ចវោការភវទស្សនំ ហោតីតិ។
5. Rūpamukhena maññanāvatthudassanaṃ saṅkhepoti katvā vuttaṃ ‘‘vitthāratopī’’ti. Tampi hi ‘‘yattha neva pathavī, na āpo, na tejo, na vāyo, na ākāsānañcāyatana’’ntiādiggahaṇaṃ viya saṅkhepato pañcavokārabhavadassanaṃ hotīti.
ទិដ្ឋន្តិ យំ ចក្ខុទ្វារេន កតទស្សនកិរិយាសមាបនំ, យញ្ច ចក្ខុ ទ្វយំ បស្សតិ បស្សិស្សតិ សតិ សម្ភវេ បស្សេយ្យ, តំ សព្ពកាលន្តិ វិសេសវចនិច្ឆាយ អភាវតោ ទិដ្ឋន្តេវ វុត្តំ យថា ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ។ តេនាហ ‘‘រូបាយតនស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ។ អយញ្ច នយោ សុតាទីសុបិ យោជេតព្ពោ។ សត្តាតិ រូបាទីសុ សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា។ សញ្ជនដ្ឋេន សាមញ្ញសទ្ទោបិ ចេស សត្ត-សទ្ទោ ‘‘ឥត្ថិរូបេ’’តិ វិសយវិសេសិតត្តា ឥធ បុរិសវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ។ រត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមការកេន ឆន្ទរាគេន រត្តា សារត្តា។ គិទ្ធាតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិគិជ្ឈនេន គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា។ គធិតាតិ គន្ថិតា វិយ លោភេន ទុម្មោចនីយភាវេន អារម្មណេ បដិពទ្ធា។ មុច្ឆិតាតិ កិលេសវសេន វិសញ្ញីភូតា វិយ អនញ្ញកិច្ចា មុច្ឆំ មោហំ អាបន្នា។ អជ្ឈោសន្នាតិ វិសយេ អញ្ញសាធារណេ វិយ កត្វា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា វិយ ឋិតា។ ឥមិនាតិ សុវណ្ណវណ្ណាទិអាការេន។ មង្គលំ អមង្គលន្តិ ឦទិសំ ទិដ្ឋំ មង្គលំ, ឦទិសំ អមង្គលន្តិ ។ រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សននយេនាតិ ឥទំ វេទនាទិអរូបធម្មេ, រូបាយតនវិនិមុត្តសព្ពធម្មេ វា អត្តតោ គហេត្វា តតោ អជ្ឈត្តិកំ, ពាហិរំ វា រូបាយតនំ តស្សោកាសភាវេន បរិកប្បេត្វា ‘‘សោ ខោ បន មេ អយំ អត្តា ឥមស្មិំ រូបាយតនេ’’តិ មញ្ញន្តោ ទិដ្ឋស្មិំ មញ្ញតីតិ ឥមំ នយំ សន្ធាយ វុត្តំ។ ‘‘បថវិតោ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ យថា ‘‘សឧបករណស្ស អត្តនោ វា បរស្ស វា’’តិអាទិមញ្ញនាបវត្តិ ទស្សិតា, ឯវំ ‘‘ទិដ្ឋតោ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ សក្កា តំ ទស្សេតុន្តិ អាហ ‘‘តេសំ បថវីវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ។
Diṭṭhanti yaṃ cakkhudvārena katadassanakiriyāsamāpanaṃ, yañca cakkhu dvayaṃ passati passissati sati sambhave passeyya, taṃ sabbakālanti visesavacanicchāya abhāvato diṭṭhanteva vuttaṃ yathā ‘‘duddha’’nti. Tenāha ‘‘rūpāyatanassetaṃ adhivacana’’nti. Ayañca nayo sutādīsupi yojetabbo. Sattāti rūpādīsu sattā visattāti sattā. Sañjanaṭṭhena sāmaññasaddopi cesa satta-saddo ‘‘itthirūpe’’ti visayavisesitattā idha purisavācako daṭṭhabbo. Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakārakena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti ganthitā viya lobhena dummocanīyabhāvena ārammaṇe paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññībhūtā viya anaññakiccā mucchaṃ mohaṃ āpannā. Ajjhosannāti visaye aññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhāpetvā viya ṭhitā. Imināti suvaṇṇavaṇṇādiākārena. Maṅgalaṃ amaṅgalanti īdisaṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ, īdisaṃ amaṅgalanti . Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayenāti idaṃ vedanādiarūpadhamme, rūpāyatanavinimuttasabbadhamme vā attato gahetvā tato ajjhattikaṃ, bāhiraṃ vā rūpāyatanaṃ tassokāsabhāvena parikappetvā ‘‘so kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ rūpāyatane’’ti maññanto diṭṭhasmiṃ maññatīti imaṃ nayaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pathavito maññatī’’tiādīsu yathā ‘‘saupakaraṇassa attano vā parassa vā’’tiādimaññanāpavatti dassitā, evaṃ ‘‘diṭṭhato maññatī’’tiādīsu sakkā taṃ dassetunti āha ‘‘tesaṃ pathavīvāre vuttanayeneva veditabba’’nti.
អាហច្ចាតិ វិសយំ អន្វាយ, បត្វាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘ឧបគន្ត្វា’’តិ។ អញ្ញមញ្ញសំសិលេសេតិ ចក្ខុរូបសោតសទ្ទា វិយ ទុរេ អហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ អល្លិយនេ។
Āhaccāti visayaṃ anvāya, patvāti attho. Tenāha ‘‘upagantvā’’ti. Aññamaññasaṃsileseti cakkhurūpasotasaddā viya dure ahutvā aññamaññaṃ alliyane.
មនសា វិញ្ញាតំ កេវលន្តិ អត្ថោ។ ឥតរានិបិ ហិ មនសា វិញ្ញាយន្តីតិ។ សេសេហិ សត្តហិ អាយតនេហិ បញ្ញត្តិយា អសង្គហិតត្តា តម្បិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មារម្មណស្ស វា’’តិ វុត្តំ។ ទ្វីសុបិ វិកប្បេសុ លោកុត្តរានម្បិ សង្គហោ អាបន្នោតិ អាហ ‘‘ឥធ បន សក្កាយបរិយាបន្នមេវ លព្ភតី’’តិ។ វិត្ថារោតិ មញ្ញនានំ បវត្តនាការវិត្ថារោ។ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សុតវារាទីសុ។
Manasā viññātaṃ kevalanti attho. Itarānipi hi manasā viññāyantīti. Sesehi sattahi āyatanehi paññattiyā asaṅgahitattā tampi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘dhammārammaṇassa vā’’ti vuttaṃ. Dvīsupi vikappesu lokuttarānampi saṅgaho āpannoti āha ‘‘idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhatī’’ti. Vitthāroti maññanānaṃ pavattanākāravitthāro. Etthāti etesu sutavārādīsu.
ទិដ្ឋសុតវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
ឯកត្តវារាទិវណ្ណនា
Ekattavārādivaṇṇanā
៦. សមាបន្នកវារេនាតិ សមាបន្នកប្បវត្តិយា, រូបាវចរារូបាវចរឈានប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ។ សា ហិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ឯកាការេន បវត្តតីតិ កត្វា ‘‘ឯកត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវញ្ច កត្វា វិបាកជ្ឈានប្បវត្តិបិ ឥធ សមាបន្នកវារគ្គហណេនេវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ អសមាបន្នកវារេនាតិ កាមាវចរធម្មប្បវត្តិយា។ ឧបចារជ្ឈានេនបិ ហិ ចិត្តំ ន សម្មា ឯកត្តំ គតន្តិ វុច្ចតីតិ។
6.Samāpannakavārenāti samāpannakappavattiyā, rūpāvacarārūpāvacarajhānappavattiyāti attho. Sā hi ekasmiṃyeva ārammaṇe ekākārena pavattatīti katvā ‘‘ekatta’’nti vuccati, evañca katvā vipākajjhānappavattipi idha samāpannakavāraggahaṇeneva gahitāti daṭṭhabbā. Asamāpannakavārenāti kāmāvacaradhammappavattiyā. Upacārajjhānenapi hi cittaṃ na sammā ekattaṃ gatanti vuccatīti.
យោជនាតិ មញ្ញនាយោជនា។ ភិន្ទិត្វាតិ វិភជិត្វា។ សាសននយេនាតិ បាឡិនយេន។ តត្ថ ‘‘ឯកត្តំ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ ‘‘វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន, ‘‘នានត្តំ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ បន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តវិធិំ អនុគន្ត្វា មញ្ញនា វេទិតព្ពា។
Yojanāti maññanāyojanā. Bhinditvāti vibhajitvā. Sāsananayenāti pāḷinayena. Tattha ‘‘ekattaṃ maññatī’’tiādīsu ‘‘vedanaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena, ‘‘nānattaṃ maññatī’’tiādīsu pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena vuttavidhiṃ anugantvā maññanā veditabbā.
បថវីវារាទីសុ វុត្តេន ច អដ្ឋកថានយេនាតិ ‘‘អហំ វេទនាតិ មញ្ញតិ, មម វេទនាតិ មញ្ញតី’’តិអាទិនា, ‘‘អហំ រូបន្តិ មញ្ញតិ, មម រូបន្តិ មញ្ញតី’’តិអាទិនា ចាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘យថានុរូបំ វីមំសិត្វា’’តិ, ឯកត្តនានត្តភាវេសុ យោ យោជនានយោ សម្ភវតិ, តទនុរូបំ វិចារេត្វាតិ អត្ថោ។ កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ។ អបរេតិ សារសមាសាចរិយា។ ទិដ្ឋាភិនិវេសំ វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ។ បុថុជ្ជនស្ស មញ្ញនា នាម សក្កាយំ ភិន្ទិត្វាវ យថាឧបដ្ឋិតវិសយវសេនេវ បវត្តតីតិ ន តត្ថ អយមេកត្តនយោ អយំ នានត្តនយោតិ វិភាគវសេនេវ, ឯកត្តសញ្ញី អត្តា ហោតីតិអាទីសុ ច អត្តនោ ឯកត្តនានត្តសញ្ញិតា វុត្តា, ន បន ឯកត្តំ នានត្តន្តិ ឯវំ បវត្តស្ស ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស ឯកត្តនានត្តភាវោតិ ឯវមេត្ថ តទុភយស្ស ឥធ អនធិប្បេតភាវោ ទដ្ឋព្ពោ។
Pathavīvārādīsu vuttena ca aṭṭhakathānayenāti ‘‘ahaṃ vedanāti maññati, mama vedanāti maññatī’’tiādinā, ‘‘ahaṃ rūpanti maññati, mama rūpanti maññatī’’tiādinā cāti attho. Tenāha ‘‘yathānurūpaṃvīmaṃsitvā’’ti, ekattanānattabhāvesu yo yojanānayo sambhavati, tadanurūpaṃ vicāretvāti attho. Kecīti abhayagirivāsino. Apareti sārasamāsācariyā. Diṭṭhābhinivesaṃ vadantīti sambandho. Puthujjanassa maññanā nāma sakkāyaṃ bhinditvāva yathāupaṭṭhitavisayavaseneva pavattatīti na tattha ayamekattanayo ayaṃ nānattanayoti vibhāgavaseneva, ekattasaññī attā hotītiādīsu ca attano ekattanānattasaññitā vuttā, na pana ekattaṃ nānattanti evaṃ pavattassa diṭṭhābhinivesassa ekattanānattabhāvoti evamettha tadubhayassa idha anadhippetabhāvo daṭṭhabbo.
យំ យថាវុត្តបុថុជ្ជនោ អនវសេសតោ គណ្ហន្តោ គហេតុំ សក្កោតិ, តំ តស្ស អនវសេសតោ គហេតព្ពតំ ឧបាទាយ ‘‘សព្ព’’ន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តមេវា’’តិ អាហ, សក្កាយសព្ពន្តិ អត្ថោ។ សព្ពស្មិម្បិ តេភូមកធម្មេ អាទីនវទស្សនេ អសតិ និព្ពិទាភាវតោ អស្សាទានុបស្សនាយ តណ្ហា វឌ្ឍតេវាតិ អាហ ‘‘សព្ពំ អស្សាទេន្តោ សព្ពំ តណ្ហាមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧)។ ‘‘សព្ពមិទំ មយា និម្មិត’’ន្តិ តេន និម្មិតមញ្ញនាយ អត្តានំ សេយ្យាទិតោ ទហន្តោ តេន មានេន និម្មិតំ មញ្ញតិយេវ នាម និម្មិតមញ្ញនាយ វិនា តថាមានុប្បត្តិយា អភាវតោតិ អាហ ‘‘អត្តនា និម្មិតំ មញ្ញន្តោ សព្ពំ មានមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ។ សព្ពំ នត្ថីតិអាទិនា នយេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន និយតិវាទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ។ មហា មេ អត្តាតិ ឥមិនា សព្ពតោ អត្តនោ វិភូតិបវត្តិវាទំ ទស្សេតិ។ ‘‘សព្ពំ សព្ពត្ថក’’ន្តិ ទិដ្ឋិវសេន – ‘‘អហំ សព្ពស្មិំ មយ្ហំ កិញ្ចនំ បលិពោធោ សព្ពស្មិំ, បរោ សព្ពស្មិំ បរស្ស កិញ្ចនំ បលិពោធោ សព្ពស្មិ’’ន្តិអាទិនា នយេនបេត្ថ មញ្ញនា សម្ភវតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សេសំ បថវីវារេ វុត្តនយេន វេទិតព្ព’’ន្តិ។ អបិច ‘‘សព្ពោយំ លោកោ បុរិសមយោ’’តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ បុរិសសង្ខាតតោ សព្ពតោ, អត្តនោ ឧប្បត្តិំ វា និគ្គមនំ វា មញ្ញន្តោ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ សព្ពតោ មញ្ញតិ, តស្មិំយេវ បន ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញិតេ វត្ថុស្មិំ សិនេហំ មានញ្ច ឧប្បាទយតោ តណ្ហាមញ្ញនា មានមញ្ញនា ច វេទិតព្ពា។ តំយេវ បន សព្ពំ មយ្ហំ អត្តា កត្តា សាមីតិ វា មញ្ញន្តោ ‘‘សព្ពំ មេ’’តិ មញ្ញតិ, តថាយំ ទិដ្ឋិតណ្ហាភិនន្ទនាហិ អភិនន្ទន្តោ សព្ពំ អភិនន្ទតីតិ ឯវម្បេត្ថ មញ្ញនានំ បវត្តិ វេទិតព្ពា។
Yaṃ yathāvuttaputhujjano anavasesato gaṇhanto gahetuṃ sakkoti, taṃ tassa anavasesato gahetabbataṃ upādāya ‘‘sabba’’nti vuccatīti dassento ‘‘tamevā’’ti āha, sakkāyasabbanti attho. Sabbasmimpi tebhūmakadhamme ādīnavadassane asati nibbidābhāvato assādānupassanāya taṇhā vaḍḍhatevāti āha ‘‘sabbaṃ assādento sabbaṃ taṇhāmaññanāya maññatī’’ti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.53, 57). ‘‘Sabbamidaṃ mayā nimmita’’nti tena nimmitamaññanāya attānaṃ seyyādito dahanto tena mānena nimmitaṃ maññatiyeva nāma nimmitamaññanāya vinā tathāmānuppattiyā abhāvatoti āha ‘‘attanā nimmitaṃ maññanto sabbaṃ mānamaññanāya maññatī’’ti. Sabbaṃ natthītiādinā nayenāti ādi-saddena niyativādādike saṅgaṇhāti. Mahā me attāti iminā sabbato attano vibhūtipavattivādaṃ dasseti. ‘‘Sabbaṃ sabbatthaka’’nti diṭṭhivasena – ‘‘ahaṃ sabbasmiṃ mayhaṃ kiñcanaṃ palibodho sabbasmiṃ, paro sabbasmiṃ parassa kiñcanaṃ palibodho sabbasmi’’ntiādinā nayenapettha maññanā sambhavatīti dassento āha ‘‘sesaṃ pathavīvāre vuttanayena veditabba’’nti. Apica ‘‘sabboyaṃ loko purisamayo’’ti evaṃdiṭṭhiko purisasaṅkhātato sabbato, attano uppattiṃ vā niggamanaṃ vā maññanto diṭṭhimaññanāya sabbato maññati, tasmiṃyeva pana diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmaññanā mānamaññanā ca veditabbā. Taṃyeva pana sabbaṃ mayhaṃ attā kattā sāmīti vā maññanto ‘‘sabbaṃ me’’ti maññati, tathāyaṃ diṭṭhitaṇhābhinandanāhi abhinandanto sabbaṃ abhinandatīti evampettha maññanānaṃ pavatti veditabbā.
តន្តិ សក្កាយំ។ ឧក្កំសគតសុខសហិតញ្ហិ ខន្ធបញ្ចកំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី និព្ពានន្តិ មញ្ញតិ, តំ បនត្ថតោ សក្កាយោយេវាតិ។ ឯកធាតិ បញ្ចវិធម្បិ និព្ពានភាវេន ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ។ យតោតិ យស្មា។ បញ្ចហិ កាមគុណេហីតិ មនាបិយរូបាទីហិ បញ្ចហិ កាមកោដ្ឋាសេហិ, ពន្ធនេហិ វា។ សមប្បិតោ សុដ្ឋុ អប្បិតោ អល្លីនោ ហុត្វា ឋិតោ។ សមង្គិភូតោតិ សមន្នាគតោ។ បរិចារេតីតិ តេសុ កាមគុណេសុ កាមកោដ្ឋាសេសុ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានិ ចារេតិ សញ្ចារេតិ ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេតិ។ អថ វា លឡតិ រមតិ កីឡតិ។ ឯត្ថ ទ្វិធា កាមគុណា មានុសកា ចេវ ទិព្ពា ច។ មានុសកា ច មន្ធាតុកាមគុណសទិសា, ទិព្ពា បរនិម្មិតវសវត្តិទេវរាជស្ស កាមគុណសទិសា។ ឯវរូបេ កាមេ ឧបគតានញ្ហិ តេ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានសម្បត្តិំ បញ្ញបេន្តិ។ តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា ខោ…បេ.… ហោតី’’តិ។ ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធត្តភាវស្សេតំ អធិវចនំ, ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខវូបសមនំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ។ បរមំ ឧត្តមំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានន្តិ បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ, តំ បត្តោ ហោតីតិ អត្ថោ។ បញ្ចធា អាគតន្តិ យថាវុត្តកាមគុណសុខស្ស ចេវ ចតុព្ពិធរូបាវចរជ្ឈានសុខស្ស ច វសេន បាឡិយំ បញ្ចប្បការេន អាគតំ។ និព្ពានំ អស្សាទេន្តោតិ បរមំ សុខំ និស្សរណន្តិ មញ្ញនាយ អស្សាទេន្តោ។
Tanti sakkāyaṃ. Ukkaṃsagatasukhasahitañhi khandhapañcakaṃ diṭṭhadhammanibbānavādī nibbānanti maññati, taṃ panatthato sakkāyoyevāti. Ekadhāti pañcavidhampi nibbānabhāvena ekajjhaṃ katvā vuttaṃ. Yatoti yasmā. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi, bandhanehi vā. Samappito suṭṭhu appito allīno hutvā ṭhito. Samaṅgibhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu kāmakoṭṭhāsesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti ito cito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha dvidhā kāmaguṇā mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā ca mandhātukāmaguṇasadisā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisā. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti. Tenāha ‘‘ettāvatā kho…pe… hotī’’ti. Diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ, diṭṭhadhamme nibbānaṃ imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ. Paramaṃ uttamaṃ diṭṭhadhammanibbānanti paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ, taṃ patto hotīti attho. Pañcadhā āgatanti yathāvuttakāmaguṇasukhassa ceva catubbidharūpāvacarajjhānasukhassa ca vasena pāḷiyaṃ pañcappakārena āgataṃ. Nibbānaṃ assādentoti paramaṃ sukhaṃ nissaraṇanti maññanāya assādento.
‘‘ឥមស្មិំ និព្ពានេ បត្តេ ន ជាយតិ, ន ជីរតិ, ន មីយតី’’តិ ឯវម្បិ និព្ពានស្មិំ មញ្ញតិ។ ‘‘ឥតោ បរំ បរមស្សាសភូតំ នត្ថី’’តិ គណ្ហន្តោ និព្ពានតោ មញ្ញតិ។ តយិទំ និព្ពានំ មយា អធិគតំ, តស្មា ‘‘និព្ពានំ មេ’’តិ មញ្ញតិ។ តតោយេវ តំ និព្ពានំ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ អភិនន្ទតិ។ អយំ តាវេត្ថ ទិដ្ឋិមញ្ញនា។ តស្មិំយេវ បន ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញិតេ វត្ថុស្មិំ សិនេហំ មានញ្ច ឧប្បាទយតោ តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ និទ្ធារេតព្ពា។
‘‘Imasmiṃ nibbāne patte na jāyati, na jīrati, na mīyatī’’ti evampi nibbānasmiṃ maññati. ‘‘Ito paraṃ paramassāsabhūtaṃ natthī’’ti gaṇhanto nibbānato maññati. Tayidaṃ nibbānaṃ mayā adhigataṃ, tasmā ‘‘nibbānaṃ me’’ti maññati. Tatoyeva taṃ nibbānaṃ diṭṭhābhinandanāya abhinandati. Ayaṃ tāvettha diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva pana diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi niddhāretabbā.
យាទិសោតិ យថារូបោ, យេហិ ជេគុច្ឆាទិសភាវេហិ បស្សិតព្ពោតិ អត្ថោ។ ឯសាតិ អយំ។ តេនស្ស អត្តនោ សុណន្តានញ្ច បច្ចក្ខសិទ្ធតមាហ។ អសុភាទិសភាវេន សហ វិជ្ជមានានំ រូបាទិធម្មានំ កាយោ សមូហោតិ សក្កាយោ, ឧបាទានក្ខន្ធា។ តថាតិ តស្ស ភាវភូតេន បដិកូលតាទិប្បការេន។ សព្ពមញ្ញនាតិ បថវីអាទិកេ សរូបាវធារណាទិវិភាគភិន្នេ វិសយេ បវត្តិយា អនេកវិហិតា សព្ពា តណ្ហាមញ្ញនា។
Yādisoti yathārūpo, yehi jegucchādisabhāvehi passitabboti attho. Esāti ayaṃ. Tenassa attano suṇantānañca paccakkhasiddhatamāha. Asubhādisabhāvena saha vijjamānānaṃ rūpādidhammānaṃ kāyo samūhoti sakkāyo, upādānakkhandhā. Tathāti tassa bhāvabhūtena paṭikūlatādippakārena. Sabbamaññanāti pathavīādike sarūpāvadhāraṇādivibhāgabhinne visaye pavattiyā anekavihitā sabbā taṇhāmaññanā.
ជេគុច្ឆោតិ ជិគុច្ឆនីយោ។ តេនស្ស អសុភាជញ្ញទុគ្គន្ធបដិកូលភាវំ ទស្សេតិ។ សិទុរោតិ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវោ។ តេនស្ស អនិច្ចអទ្ធុវខយវយបភង្គុរសភាវំ ទស្សេតិ។ អយន្តិ សក្កាយោ។ ទុក្ខោតិ ន សុខោ។ តេនស្ស កិច្ឆកសិរាពាធទុក្ខវុត្តិតំ ទស្សេតិ។ អបរិណាយកោតិ បរិណាយករហិតោ។ តេនស្ស អត្តសុញ្ញអសារវុត្តិតំ ទស្សេតិ។ តន្តិ សក្កាយំ។ បច្ចនីកតោតិ សភាវបដិបក្ខតោ, សុភនិច្ចសុខអត្តាទិតោតិ អត្ថោ។ គណ្ហន្តិ គណ្ហន្តោ, តត្ថ សុភាទិគាហវសេន អភិនិវិសន្តោតិ អត្ថោ។
Jegucchoti jigucchanīyo. Tenassa asubhājaññaduggandhapaṭikūlabhāvaṃ dasseti. Siduroti khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvo. Tenassa aniccaaddhuvakhayavayapabhaṅgurasabhāvaṃ dasseti. Ayanti sakkāyo. Dukkhoti na sukho. Tenassa kicchakasirābādhadukkhavuttitaṃ dasseti. Apariṇāyakoti pariṇāyakarahito. Tenassa attasuññaasāravuttitaṃ dasseti. Tanti sakkāyaṃ. Paccanīkatoti sabhāvapaṭipakkhato, subhaniccasukhaattāditoti attho. Gaṇhanti gaṇhanto, tattha subhādigāhavasena abhinivisantoti attho.
ឥទានិ តិស្សោបិ មញ្ញនា ឧបមាហិ វិភាវេតុំ ‘‘សុភតោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ យថា មហាបរិឡាហេ វិបុលានត្ថាវហេ ច អគ្គិម្ហិ សលភស្ស បតនំ សុភសុខសញ្ញាយ, ឯវំ តាទិសេ សក្កាយេ សលភស្ស តណ្ហាមញ្ញនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សុភតោ…បេ.… តណ្ហាយ មញ្ញនា’’តិ ឥមិនា។
Idāni tissopi maññanā upamāhi vibhāvetuṃ ‘‘subhato’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā mahāpariḷāhe vipulānatthāvahe ca aggimhi salabhassa patanaṃ subhasukhasaññāya, evaṃ tādise sakkāye salabhassa taṇhāmaññanāti imamatthaṃ dasseti ‘‘subhato…pe… taṇhāya maññanā’’ti iminā.
គូថាទី កីដកោ គូថរាសិំ លទ្ធា អសម្បន្នេបិ តស្មិំ សម្បន្នាការំ បវត្តយមានោ អត្តានំ ឧក្កំសេតិ, ឯវមនេកាទីនវេ ឯកន្តភេទិនិ សក្កាយេ និច្ចសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សម្បត្តិមទេន តត្ថ ពាលោ មានំ ជប្បេតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘និច្ចសញ្ញំ…បេ.… មានេន មញ្ញនា’’តិ។
Gūthādī kīṭako gūtharāsiṃ laddhā asampannepi tasmiṃ sampannākāraṃ pavattayamāno attānaṃ ukkaṃseti, evamanekādīnave ekantabhedini sakkāye niccasaññaṃ upaṭṭhapetvā sampattimadena tattha bālo mānaṃ jappetīti imamatthamāha ‘‘niccasaññaṃ…pe… mānena maññanā’’ti.
យថា ពាលោ មុទ្ធធាតុកោ សម្មូឡ្ហោ កោចិ អាទាសេ អត្តនោ បដិពិម្ពំ ទិស្វា ‘‘អយំ មញ្ញេ អាទាសសាមិកោ, យទិ អហមិមំ គហេត្វា តិដ្ឋេយ្យំ, អនត្ថម្បិ មេ ករេយ្យា’’តិ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយន្តោ តត្ថ អវិជ្ជមានមេវ កិញ្ចិ វិជ្ជមានំ កត្វា គណ្ហិ, តថូបមោ អយំ ពាលោ សក្កាយេ អត្តត្តនិយគាហំ គណ្ហន្តោតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ ‘‘អត្តា…បេ.… ទិដ្ឋិយា ហោតិ មញ្ញនា’’តិ ឥមិនា។
Yathā bālo muddhadhātuko sammūḷho koci ādāse attano paṭibimbaṃ disvā ‘‘ayaṃ maññe ādāsasāmiko, yadi ahamimaṃ gahetvā tiṭṭheyyaṃ, anatthampi me kareyyā’’ti chaḍḍetvā palāyanto tattha avijjamānameva kiñci vijjamānaṃ katvā gaṇhi, tathūpamo ayaṃ bālo sakkāye attattaniyagāhaṃ gaṇhantoti imamatthaṃ dīpeti ‘‘attā…pe… diṭṭhiyā hoti maññanā’’ti iminā.
សុខុមំ មារពន្ធនំ វេបចិត្តិពន្ធនតោបិ សុខុមតរត្តា។ តេនាហ ភគវា ‘‘អហោ សុខុមតរំ ខោ, ភិក្ខវេ, មារពន្ធន’’ន្តិ។
Sukhumaṃ mārabandhanaṃ vepacittibandhanatopi sukhumatarattā. Tenāha bhagavā ‘‘aho sukhumataraṃ kho, bhikkhave, mārabandhana’’nti.
ពហុន្តិ អតិវិយ, អនេកក្ខត្តុំ វា។ វិប្ផន្ទមានោបិ សក្កាយំ នាតិវត្តតិ សំសារំ នាតិវត្តនតោ។ យថាហ ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណា សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ វិភវំ បញ្ញបេន្តិ, តេ, សក្កាយំយេវ អនុបរិធាវន្តិ សេយ្យថាបិ សា គទ្ទុលពន្ធនោ’’តិអាទិ។ យថា ហិ សត្តសុបិ ឧច្ឆេទវិកប្បេសុ សំសារនាយិកានំ តណ្ហាទិដ្ឋីនំ បហានំ សម្ភវតិ, ឯវំ សស្សតវិកប្បេសុបីតិ កថញ្ចិ បន ទិដ្ឋិគតិកស្ស ភវវិប្បមោក្ខោ។ តេន វុត្តំ ‘‘សក្កាយំ នាតិវត្តតី’’តិ។
Bahunti ativiya, anekakkhattuṃ vā. Vipphandamānopi sakkāyaṃ nātivattati saṃsāraṃ nātivattanato. Yathāha ‘‘ye te, bhikkhave, samaṇā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, te, sakkāyaṃyeva anuparidhāvanti seyyathāpi sā gaddulabandhano’’tiādi. Yathā hi sattasupi ucchedavikappesu saṃsāranāyikānaṃ taṇhādiṭṭhīnaṃ pahānaṃ sambhavati, evaṃ sassatavikappesupīti kathañci pana diṭṭhigatikassa bhavavippamokkho. Tena vuttaṃ ‘‘sakkāyaṃ nātivattatī’’ti.
សសោតិ សោ ឯសោ បុថុជ្ជនោ។ និច្ចន្តិ សព្ពកាលំ។
Sasoti so eso puthujjano. Niccanti sabbakālaṃ.
តន្តិ តស្មា សក្កាយមលីនស្ស ជាតិយាទីនមនតិវត្តនតោ។ អសាតតោតិ ទុក្ខតោ។
Tanti tasmā sakkāyamalīnassa jātiyādīnamanativattanato. Asātatoti dukkhato.
បស្សំ ឯវមិមន្តិ អសុភានិច្ចទុក្ខានត្តសភាវំ តំ សក្កាយំ វុត្តប្បការេន យថាភូតវិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សន្តោ។ បហាយាតិ សមុច្ឆេទវសេន សព្ពា មញ្ញនាយោ បជហិត្វា។ សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ សកលស្មាបិ វដ្ដទុក្ខតោ បមុច្ចតីតិ។
Passaṃ evamimanti asubhāniccadukkhānattasabhāvaṃ taṃ sakkāyaṃ vuttappakārena yathābhūtavipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya passanto. Pahāyāti samucchedavasena sabbā maññanāyo pajahitvā. Sabbadukkhā pamuccatīti sakalasmāpi vaṭṭadukkhato pamuccatīti.
ឯកត្តវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Ekattavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.
បឋមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.
សេក្ខវារទុតិយនយវណ្ណនា
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
៧. អធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អនិយមេត្វា វចនំ ឧទ្ទេសោ, និយមេត្វា វចនំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘យោតិ ឧទ្ទេសវចនំ, សោតិ និទ្ទេសវចន’’ន្តិ។ សម្បិណ្ឌនត្ថោតិ សមុច្ចយត្ថោ។ សម្បិណ្ឌនញ្ច សភាគតាវសេន ហោតីតិ អាហ – ‘‘អារម្មណសភាគេនា’’តិ, អារម្មណស្ស សភាគតាយ សទិសតាយាតិ អត្ថោ។ សេក្ខំ ទស្សេតិ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, សេក្ខវិសយត្តា ច តស្ស វចនស្ស។
7. Adhippetassa atthassa aniyametvā vacanaṃ uddeso, niyametvā vacanaṃ niddesoti āha ‘‘yoti uddesavacanaṃ, soti niddesavacana’’nti. Sampiṇḍanatthoti samuccayattho. Sampiṇḍanañca sabhāgatāvasena hotīti āha – ‘‘ārammaṇasabhāgenā’’ti, ārammaṇassa sabhāgatāya sadisatāyāti attho. Sekkhaṃ dasseti sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato, sekkhavisayattā ca tassa vacanassa.
កេនដ្ឋេនាតិ យស្មា ញាណេន អរណីយតោ អត្ថោ សភាវោ, តស្មា កេនដ្ឋេន កេន សភាវេន កេន លក្ខណេន សេក្ខោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ។ យស្មា បន សេក្ខធម្មាធិគមេន បុគ្គលេ សេក្ខវោហារប្បវត្តិ, តស្មា ‘‘សេក្ខធម្មបដិលាភតោ សេក្ខោ’’តិ វុត្តំ។ សេក្ខធម្មា នាម ចតូសុ មគ្គេសុ, ហេដ្ឋិមេសុ ច តីសុ ផលេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ។ តេនាហ ‘‘សេក្ខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា…បេ.… ឯត្តាវតា ខោ ភិក្ខុ សេក្ខោ ហោតី’’តិ។ ឯវំ អភិធម្មបរិយាយេន សេក្ខលក្ខណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តិកបរិយាយេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សិក្ខតីតិ ឥមិនា សិក្ខាត្តយសមង្គី អបរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ សេក្ខោតិ ទស្សេតិ។ តេនាហ ‘‘សិក្ខតី’’តិអាទិ ។ សិក្ខាហិ និច្ចសមាយោគទីបនត្ថញ្ចេត្ថ ‘‘សិក្ខតិ សិក្ខតី’’តិ អាមេឌិតវចនំ។ អថ វា សិក្ខនំ សិក្ខា, សា ឯតស្ស សីលន្តិ សេក្ខោ។ សោ ហិ អបរិយោសិតសិក្ខត្តា តទធិមុត្តត្តា ច ឯកន្តេន សិក្ខនសីលោ, ន អសេក្ខោ វិយ បរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ តត្ថ បដិប្បស្សទ្ធុស្សុក្កោ, នាបិ វិស្សដ្ឋសិក្ខោ បចុរជនោ វិយ តត្ថ អនធិមុត្តោ។ អថ វា អរិយាយ ជាតិយា តីសុ សិក្ខាសុ ជាតោ, តត្ថ វា ភវោតិ សេក្ខោ។ អថ វា ឥក្ខតិ ឯតាយាតិ ឥក្ខា, មគ្គផលសម្មាទិដ្ឋិ។ សហ ឥក្ខាយាតិ សេក្ខោ។
Kenaṭṭhenāti yasmā ñāṇena araṇīyato attho sabhāvo, tasmā kenaṭṭhena kena sabhāvena kena lakkhaṇena sekkho nāma hotīti attho. Yasmā pana sekkhadhammādhigamena puggale sekkhavohārappavatti, tasmā ‘‘sekkhadhammapaṭilābhato sekkho’’ti vuttaṃ. Sekkhadhammā nāma catūsu maggesu, heṭṭhimesu ca tīsu phalesu sammādiṭṭhiādayo. Tenāha ‘‘sekkhāya sammādiṭṭhiyā…pe… ettāvatā kho bhikkhu sekkho hotī’’ti. Evaṃ abhidhammapariyāyena sekkhalakkhaṇaṃ dassetvā idāni suttantikapariyāyenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sikkhatīti iminā sikkhāttayasamaṅgī apariniṭṭhitasikkho sekkhoti dasseti. Tenāha ‘‘sikkhatī’’tiādi . Sikkhāhi niccasamāyogadīpanatthañcettha ‘‘sikkhati sikkhatī’’ti āmeḍitavacanaṃ. Atha vā sikkhanaṃ sikkhā, sā etassa sīlanti sekkho. So hi apariyositasikkhattā tadadhimuttattā ca ekantena sikkhanasīlo, na asekkho viya pariniṭṭhitasikkho tattha paṭippassaddhussukko, nāpi vissaṭṭhasikkho pacurajano viya tattha anadhimutto. Atha vā ariyāya jātiyā tīsu sikkhāsu jāto, tattha vā bhavoti sekkho. Atha vā ikkhati etāyāti ikkhā, maggaphalasammādiṭṭhi. Saha ikkhāyāti sekkho.
អនុលោមបដិបទាយ បរិបូរការីតិ យា សា សីលាទិកា វិបស្សនន្តា ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា លោកុត្តរាយ បដិបទាយ អនុលោមនតោ អនុលោមបដិបទា, តស្សា សម្បាទនេន បរិបូរការីតិ។ ឥទានិ តំ បដិបទំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ទស្សេតុំ ‘‘សីលសម្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ សីលសម្បន្នោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សមន្នាគតោ, បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខសីលោ វា។ បាតិមោក្ខសីលញ្ហិ ឥធ ‘‘សីល’’ន្តិ អធិប្បេតំ បធានភាវតោ។ រូបាទិអារម្មណេសុ អភិជ្ឈាទីនំ បវត្តិនិវារណសង្ខាតេន មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ បិធានេន ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ។ បរិយេសនាទិវសេន ភោជនេ បមាណជាននេន ភោជនេ មត្តញ្ញូ។ វិគតថិនមិទ្ធោ ហុត្វា រត្តិន្ទិវំ កម្មដ្ឋានមនសិការេ យុត្តតាយ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ។ កថំ បន ជាគរិយានុយោគោ ហោតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពរត្តា…បេ.… វិហរតី’’តិ វុត្តំ។ យថាហ ‘‘កថញ្ច បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ, រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន…បេ.… សោធេតិ, ឯវំ ខោ ភិក្ខុ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ ហោតី’’តិ (វិភ. ៥១៩)។ ឥមស្មិំ បនត្ថេតិ ‘‘មញ្ញតិ, ន មញ្ញតី’’តិ ច វត្តព្ពភាវសង្ខាតេ អត្ថេ។ នោ បុថុជ្ជនោ អធិប្បេតោ ‘‘អប្បត្តមានសោ, អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានោ’’តិ ច វុត្តត្តា។
Anulomapaṭipadāya paripūrakārīti yā sā sīlādikā vipassanantā dukkhanirodhagāminiyā lokuttarāya paṭipadāya anulomanato anulomapaṭipadā, tassā sampādanena paripūrakārīti. Idāni taṃ paṭipadaṃ puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘sīlasampanno’’tiādi vuttaṃ. Tattha sīlasampannoti pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgato, paripuṇṇapātimokkhasīlo vā. Pātimokkhasīlañhi idha ‘‘sīla’’nti adhippetaṃ padhānabhāvato. Rūpādiārammaṇesu abhijjhādīnaṃ pavattinivāraṇasaṅkhātena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ pidhānena indriyesu guttadvāro. Pariyesanādivasena bhojane pamāṇajānanena bhojane mattaññū. Vigatathinamiddho hutvā rattindivaṃ kammaṭṭhānamanasikāre yuttatāya jāgariyānuyogamanuyutto. Kathaṃ pana jāgariyānuyogo hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘pubbarattā…pe… viharatī’’ti vuttaṃ. Yathāha ‘‘kathañca pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hoti? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena…pe… sodheti, evaṃ kho bhikkhu pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto hotī’’ti (vibha. 519). Imasmiṃ panattheti ‘‘maññati, na maññatī’’ti ca vattabbabhāvasaṅkhāte atthe. No puthujjano adhippeto ‘‘appattamānaso, anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno’’ti ca vuttattā.
សម្បយុត្តត្តា មនសិ ភវោតិ រាគោ មានសោ, មនោ ឯវ មានសន្តិ កត្វា ចិត្តំ មានសំ, អនវសេសតោ មានំ សីយតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អគ្គមគ្គោ មានសំ, តន្និព្ពត្តត្តា បន អរហត្តស្ស មានសតា ទដ្ឋព្ពា។ ជនេសុតាតិ ជនេ សកលសត្តលោកេ វិស្សុតា, បត្ថដយសាតិ អត្ថោ។
Sampayuttattā manasi bhavoti rāgo mānaso, mano eva mānasanti katvā cittaṃ mānasaṃ, anavasesato mānaṃ sīyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ, tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Janesutāti jane sakalasattaloke vissutā, patthaṭayasāti attho.
នត្ថិ ឥតោ ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ។ តំ បន សព្ពសេដ្ឋំ ហោន្តំ ឯកន្តតោ សទិសរហិតមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនុត្តរន្តិ សេដ្ឋំ, អសទិសន្តិ អត្ថោ’’តិ។ បត្ថយមានស្សាតិ តណ្ហាយន្តស្ស។ បជប្បិតានីតិ មានជប្បនានិ។ យស្មិញ្ហិ វត្ថុស្មិំ តណ្ហាយនា បត្ថយមានមញ្ញនា សម្ភវតិ, តស្មិំយេវ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទីនិ បជប្បិតានិ សម្ភវន្តីតិ អធិប្បាយោ។ បវេធីតន្តិ បរិវាសិតំ។ បកប្បិតេសូតិ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ បរិកប្បិតេសុ អារម្មណេសុ។ សោតន្តិ កិលេសសោតំ ។ តស្មិញ្ហិ ឆិន្នេ ឥតរសោតំ ឆិន្នមេវាតិ។ វិទ្ធស្តន្តិ វិនាសិតំ។ តញ្ច ខោ លោមហំសមត្តម្បិ អសេសេត្វាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនឡីកត’’ន្តិ, វិគតាវសេសំ កតន្តិ អត្ថោ។ អធិមុត្តិយា ឥធាធិប្បេតបត្ថនា បាកដា ហោតីតិ ‘‘តន្និន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ, ន បន កុសលច្ឆន្ទស្ស អធិមុត្តិភាវតោ។ អធិមុច្ចន្តោតិ ឱកប្បេន្តោ។
Natthi ito uttaranti anuttaraṃ. Taṃ pana sabbaseṭṭhaṃ hontaṃ ekantato sadisarahitameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘anuttaranti seṭṭhaṃ,asadisanti attho’’ti. Patthayamānassāti taṇhāyantassa. Pajappitānīti mānajappanāni. Yasmiñhi vatthusmiṃ taṇhāyanā patthayamānamaññanā sambhavati, tasmiṃyeva ‘‘seyyohamasmī’’tiādīni pajappitāni sambhavantīti adhippāyo. Pavedhītanti parivāsitaṃ. Pakappitesūti taṇhādiṭṭhikappehi parikappitesu ārammaṇesu. Sotanti kilesasotaṃ . Tasmiñhi chinne itarasotaṃ chinnamevāti. Viddhastanti vināsitaṃ. Tañca kho lomahaṃsamattampi asesetvāti dassento āha ‘‘vinaḷīkata’’nti, vigatāvasesaṃ katanti attho. Adhimuttiyā idhādhippetapatthanā pākaṭā hotīti ‘‘tanninno’’tiādi vuttaṃ, na pana kusalacchandassa adhimuttibhāvato. Adhimuccantoti okappento.
សព្ពាការវិបរីតាយាតិ ‘‘សុភំ សុខំ និច្ច’’ន្តិអាទីនំ សព្ពេសំ អត្តនា គហេតព្ពាការានំ វសេន តព្ពិបរីតតាយ, អនវសេសតោ ធម្មសភាវវិបរីតាការគាហិនិយាតិ អត្ថោ។ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេនាតិ អសម្បជាននមិច្ឆាជាននានិ វិយ ន ធម្មសភាវំ អប្បត្វា នាបិ អតិក្កមិត្វា, អថ ខោ អវិរជ្ឈិត្វា ធម្មសភាវស្ស អភិមុខភាវប្បត្តិយា អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន, ញាតបរិញ្ញាធិដ្ឋានាយ តីរណបរិញ្ញាយ បហានបរិញ្ញេកទេសេន ចាតិ អត្ថោ។ តេនាហ ‘‘បថវីតិ…បេ.… វុត្តំ ហោតី’’តិ។ បថវីភាវន្តិ បថវិយំ អភិញ្ញេយ្យភាវំ។ លក្ខណបថវី ហិ ឥធាធិប្បេតា, បរិញ្ញេយ្យភាវោ បនស្សា ‘‘អនិច្ចាតិបី’’តិអាទិនា គហិតោតិ។ អភិញ្ញត្វាតិ ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាហិ ហេដ្ឋិមមគ្គញាណេហិ ច អភិជានិត្វា។ មាមញ្ញីតិ អប្បហីនានំ មញ្ញនានំ វសេន មាតិ មញ្ញតីតិ មា, បហីនានំ បន វសេន ន មញ្ញតីតិ អមញ្ញី, មា ច សោ អមញ្ញី ច មាមញ្ញីតិ ឯវមេត្ថ បទវិភាគតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ តត្ថ យេន ភាគេន អមញ្ញី, តេន មញ្ញីតិ ន វត្តព្ពោ។ យេន បន ភាគេន មញ្ញី, តេន អមញ្ញីតិ ន វត្តព្ពោតិ។ ឯវំ បដិក្ខេបប្បធានំ អត្ថំ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មញ្ញី ច ន មញ្ញី ច ន វត្តព្ពោ’’តិ វុត្តំ។ បដិក្ខេបប្បធានតា ចេត្ថ លព្ភមានានម្បិ មញ្ញនានំ ទុព្ពលភាវតោ វេទិតព្ពា។ តេនេវាហ – ‘‘ឥតរា បន តនុភាវំ គតា’’តិ។ មាតិ ច និបាតបទមេតំ, អនេកត្ថា ច និបាតាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឯតស្មិញ្ហិ អត្ថេ ឥមំ បទំ និបាតេត្វា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ។ និបាតេត្វាតិ ច បកតិអាទិវិភាគនិទ្ធារណេ អនុមាននយំ មុញ្ចិត្វា យថាវុត្តេ អត្ថេ បច្ចក្ខតោវ ទស្សេត្វាតិ អត្ថោ។ បុថុជ្ជនោ វិយាតិ ឯតេនស្ស ឧបរិមគ្គវជ្ឈតណ្ហាមានវសេន មញ្ញនា ន បដិក្ខិត្តាតិ ទីបេតិ។
Sabbākāraviparītāyāti ‘‘subhaṃ sukhaṃ nicca’’ntiādīnaṃ sabbesaṃ attanā gahetabbākārānaṃ vasena tabbiparītatāya, anavasesato dhammasabhāvaviparītākāragāhiniyāti attho. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti asampajānanamicchājānanāni viya na dhammasabhāvaṃ appatvā nāpi atikkamitvā, atha kho avirajjhitvā dhammasabhāvassa abhimukhabhāvappattiyā abhivisiṭṭhena ñāṇena, ñātapariññādhiṭṭhānāya tīraṇapariññāya pahānapariññekadesena cāti attho. Tenāha ‘‘pathavīti…pe… vuttaṃ hotī’’ti. Pathavībhāvanti pathaviyaṃ abhiññeyyabhāvaṃ. Lakkhaṇapathavī hi idhādhippetā, pariññeyyabhāvo panassā ‘‘aniccātipī’’tiādinā gahitoti. Abhiññatvāti ñātatīraṇapahānapariññāhi heṭṭhimamaggañāṇehi ca abhijānitvā. Māmaññīti appahīnānaṃ maññanānaṃ vasena māti maññatīti mā, pahīnānaṃ pana vasena na maññatīti amaññī, mā ca so amaññī ca māmaññīti evamettha padavibhāgato attho veditabbo. Tattha yena bhāgena amaññī, tena maññīti na vattabbo. Yena pana bhāgena maññī, tena amaññīti na vattabboti. Evaṃ paṭikkhepappadhānaṃ atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘maññī ca na maññī ca na vattabbo’’ti vuttaṃ. Paṭikkhepappadhānatā cettha labbhamānānampi maññanānaṃ dubbalabhāvato veditabbā. Tenevāha – ‘‘itarā pana tanubhāvaṃ gatā’’ti. Māti ca nipātapadametaṃ, anekatthā ca nipātāti adhippāyena ‘‘etasmiñhi atthe imaṃ padaṃ nipātetvā vutta’’nti vuttaṃ. Nipātetvāti ca pakatiādivibhāganiddhāraṇe anumānanayaṃ muñcitvā yathāvutte atthe paccakkhatova dassetvāti attho. Puthujjano viyāti etenassa uparimaggavajjhataṇhāmānavasena maññanā na paṭikkhittāti dīpeti.
អថ វា មា មញ្ញីតិ បរិកប្បកិរិយាបដិក្ខេបវចនមេតំ ‘‘មា រន្ធយុំ, មា ជីរី’’តិអាទីសុ វិយ, ន មញ្ញេយ្យាតិ វុត្តញ្ហោតិ។ យថា ហិ បុថុជ្ជនោ សព្ពសោ អប្បហីនមញ្ញនត្តា ‘‘មញ្ញតិ’’ច្ចេវ វត្តព្ពោ, យថា ច ខីណាសវោ សព្ពសោ បហីនមញ្ញនត្តា ន មញ្ញតិ ឯវ, ន ឯវំ សេក្ខោ។ តស្ស ហិ ឯកច្ចា មញ្ញនា បហីនា, ឯកច្ចា អប្បហីនា, តស្មា ឧភយភាវតោ ឧភយថាបិ ន វត្តព្ពោ។ ននុ ច ឧភយភាវតោ ឧភយថាបិ វត្តព្ពោតិ? ន។ យា ហិ អប្បហីនា, តាបិស្ស តនុភាវំ គតាតិ តាហិបិ សោ ន មញ្ញេយ្យ វិភូតតរាយ មញ្ញនាយ អភាវតោ, បគេវ ឥតរាហិ។ តេនាហ ភគវា ‘‘មា មញ្ញី’’តិ។ តេន វុត្តំ ‘‘មា មញ្ញីតិ បរិកប្បកិរិយាបដិក្ខេបវចនមេតំ ‘មា រន្ធយុំ, មា ជីរី’តិអាទីសុ វិយ, ន មញ្ញេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ។ អយញ្ចស្ស អមញ្ញនា វត្ថុនោ បរិញ្ញេយ្យត្តា, ន អសេក្ខស្ស វិយ បរិញ្ញាតត្តា។ យញ្ហិ ឯកន្តតោ បរិជានិតព្ពំ បរិជានិតុំ សក្កា, ន តត្ថ តព្ពិធុរេ វិយ បុថុជ្ជនស្ស មញ្ញនា សម្ភវន្តិ។ តេនាហ ‘‘បរិញ្ញេយ្យំ តស្សាតិ វទាមី’’តិ។
Atha vā mā maññīti parikappakiriyāpaṭikkhepavacanametaṃ ‘‘mā randhayuṃ, mā jīrī’’tiādīsu viya, na maññeyyāti vuttañhoti. Yathā hi puthujjano sabbaso appahīnamaññanattā ‘‘maññati’’cceva vattabbo, yathā ca khīṇāsavo sabbaso pahīnamaññanattā na maññati eva, na evaṃ sekkho. Tassa hi ekaccā maññanā pahīnā, ekaccā appahīnā, tasmā ubhayabhāvato ubhayathāpi na vattabbo. Nanu ca ubhayabhāvato ubhayathāpi vattabboti? Na. Yā hi appahīnā, tāpissa tanubhāvaṃ gatāti tāhipi so na maññeyya vibhūtatarāya maññanāya abhāvato, pageva itarāhi. Tenāha bhagavā ‘‘mā maññī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘mā maññīti parikappakiriyāpaṭikkhepavacanametaṃ ‘mā randhayuṃ, mā jīrī’tiādīsu viya, na maññeyyāti vuttaṃ hotī’’ti. Ayañcassa amaññanā vatthuno pariññeyyattā, na asekkhassa viya pariññātattā. Yañhi ekantato parijānitabbaṃ parijānituṃ sakkā, na tattha tabbidhure viya puthujjanassa maññanā sambhavanti. Tenāha ‘‘pariññeyyaṃ tassāti vadāmī’’ti.
ឱក្កន្តនិយាមត្តាតិ អនុបវិដ្ឋសម្មត្តនិយាមត្តា, ឱតិណ្ណមគ្គសោតត្តាតិ អត្ថោ។ សម្ពោធិបរាយណត្តាតិ ឧបរិមគ្គសម្ពោធិបដិសរណត្តា, តទធិគមាយ និន្នបោណបព្ភារភាវតោតិ អត្ថោ។ ឧភយេនបិ តស្ស អវស្សំភាវិនី សេសបរិញ្ញាតិ ទស្សេតិ។ បរិញ្ញេយ្យន្តិ បរិជានិតព្ពភាវេន ឋិតំ, បរិញ្ញាតុំ វា សក្កុណេយ្យំ។ តប្បដិបក្ខតោ អបរិញ្ញេយ្យំ។ បុថុជ្ជនស្ស វិយាតិ ឯតេន ឥធាធិប្បេតបុថុជ្ជនស្ស បរិញ្ញេយ្យភាវាសង្កា ឯវ នត្ថិ អនធិការតោតិ ទស្សេតិ។ ‘‘មាភិនន្ទី’’តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Okkantaniyāmattāti anupaviṭṭhasammattaniyāmattā, otiṇṇamaggasotattāti attho. Sambodhiparāyaṇattāti uparimaggasambodhipaṭisaraṇattā, tadadhigamāya ninnapoṇapabbhārabhāvatoti attho. Ubhayenapi tassa avassaṃbhāvinī sesapariññāti dasseti. Pariññeyyanti parijānitabbabhāvena ṭhitaṃ, pariññātuṃ vā sakkuṇeyyaṃ. Tappaṭipakkhato apariññeyyaṃ. Puthujjanassa viyāti etena idhādhippetaputhujjanassa pariññeyyabhāvāsaṅkā eva natthi anadhikāratoti dasseti. ‘‘Mābhinandī’’ti etthāpi imināva nayena attho veditabbo.
សេក្ខវារទុតិយនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.
ខីណាសវវារតតិយាទិនយវណ្ណនា
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
៨. សភាគោ ទិដ្ឋសច្ចតាទិសាមញ្ញេន។ អារកា កិលេសេហិ អរហន្តិ បទស្ស និរុត្តិនយេន អត្ថំ វត្វា តំ បាឡិយា សមានេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិអាទិមាហ។ តត្ថ បាបកាតិ លាមកដ្ឋេន ទុគ្គតិសម្បាបនដ្ឋេន ច បាបកា។ សាវជ្ជដ្ឋេន អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ច អកុសលា។ សំកិលេសំ អរហន្តិ, តត្ថ វា និយុត្តាតិ សំកិលេសិកា។ បុនព្ភវស្ស ករណសីលា, បុនព្ភវផលំ អរហន្តីតិ វា បោនោភវិកា។ សហ ទរថេន បរិឡាហេន បវត្តន្តីតិ សទរា។ ទុក្ខោ កដុកោ, ទុក្ខមោ វា វិបាកោ ឯតេសន្តិ ទុក្ខវិបាកា។ អនាគតេ ជាតិយា ចេវ ជរាមរណានញ្ច វឌ្ឍនេន ជាតិជរាមរណិយាតិ។ ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ។ កាមញ្ចាយំ សុត្តន្តវណ្ណនា, អភិធម្មនយោ បន និប្បរិយាយោតិ តេន ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ អាសវា’’តិអាទិមាហ។ សមុច្ឆិន្នា បដិប្បស្សទ្ធាតិ ន កេវលំ សមុច្ឆិន្នា ឯវ, អថ ខោ បដិប្បស្សទ្ធាបីតិ មគ្គកិច្ចេន សទិសំ ផលកិច្ចម្បិ និទ្ធារេតិ។
8.Sabhāgo diṭṭhasaccatādisāmaññena. Ārakā kilesehi arahanti padassa niruttinayena atthaṃ vatvā taṃ pāḷiyā samānento ‘‘vuttañceta’’ntiādimāha. Tattha pāpakāti lāmakaṭṭhena duggatisampāpanaṭṭhena ca pāpakā. Sāvajjaṭṭhena akosallasambhūtaṭṭhena ca akusalā. Saṃkilesaṃ arahanti, tattha vā niyuttāti saṃkilesikā. Punabbhavassa karaṇasīlā, punabbhavaphalaṃ arahantīti vā ponobhavikā. Saha darathena pariḷāhena pavattantīti sadarā. Dukkho kaṭuko, dukkhamo vā vipāko etesanti dukkhavipākā. Anāgate jātiyā ceva jarāmaraṇānañca vaḍḍhanena jātijarāmaraṇiyāti. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Kāmañcāyaṃ suttantavaṇṇanā, abhidhammanayo pana nippariyāyoti tena dassento ‘‘cattāro āsavā’’tiādimāha. Samucchinnā paṭippassaddhāti na kevalaṃ samucchinnā eva, atha kho paṭippassaddhāpīti maggakiccena sadisaṃ phalakiccampi niddhāreti.
សីលវិសោធនាទិនា គរូនំ បដិបត្តិយា អនុករណំ គរុសំវាសោ។ អរិយមគ្គបដិបត្តិ ឯវ អរិយមគ្គសំវាសោ។ ទស អរិយាវាសា នាម បញ្ចង្គវិប្បហីនតាទយោ។ យេ សន្ធាយ វុត្តំ –
Sīlavisodhanādinā garūnaṃ paṭipattiyā anukaraṇaṃ garusaṃvāso. Ariyamaggapaṭipatti eva ariyamaggasaṃvāso. Dasa ariyāvāsā nāma pañcaṅgavippahīnatādayo. Ye sandhāya vuttaṃ –
‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អរិយាវាសា, យេ អរិយា អាវសិំសុ វា អាវសន្តិ វា អាវសិស្សន្តិ វា។ កតមេ ទស? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ហោតិ ឆឡង្គសមន្នាគតោ, ឯការក្ខោ, ចតុរាបស្សេនោ, បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ, សមវយសដ្ឋេសនោ, អនាវិលសង្កប្បោ, បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ, សុវិមុត្តចិត្តោ, សុវិមុត្តបញ្ញោ។ ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស អរិយាវាសា’’តិ (អ. និ. ១០.១៩)។
‘‘Dasayime, bhikkhave, ariyāvāsā, ye ariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā. Katame dasa? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato, ekārakkho, caturāpasseno, panuṇṇapaccekasacco, samavayasaṭṭhesano, anāvilasaṅkappo, passaddhakāyasaṅkhāro, suvimuttacitto, suvimuttapañño. Ime kho, bhikkhave, dasa ariyāvāsā’’ti (a. ni. 10.19).
វុស្សតីតិ វា វុសិតំ, អរិយមគ្គោ, អរិយផលញ្ច, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ អតិសយវចនិច្ឆាវសេន អរហា ‘‘វុសិតវា’’តិ វុត្តោ។ ករណីយន្តិ បរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយមាហ។ តំ បន យស្មា ចតូហិ មគ្គេហិ ចតូសុ សច្ចេសុ កត្តព្ពត្តា សោឡសវិធន្តិ វេទិតព្ពំ។ តេនាហ ‘‘ចតូហិ មគ្គេហិ ករណីយ’’ន្តិ។ សម្មាវិមុត្តស្សាតិ អគ្គមគ្គផលបញ្ញាហិ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធីនំ វសេន សុដ្ឋុ វិមុត្តស្ស។ សន្តចិត្តស្សាតិ តតោ ឯវ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហានំ វូបសន្តចិត្តស្ស។ ភិន្នកិលេសស្ស ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ។ កតស្ស បរិញ្ញាទិកិច្ចស្ស បដិចយោ បុន ករណំ នត្ថិ, តតោ ឯវ ករណីយំ ន វិជ្ជតិ ន ឧបលព្ភតិ។
Vussatīti vā vusitaṃ, ariyamaggo, ariyaphalañca, taṃ etassa atthīti atisayavacanicchāvasena arahā ‘‘vusitavā’’ti vutto. Karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhanti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehikaraṇīya’’nti. Sammāvimuttassāti aggamaggaphalapaññāhi samucchedapaṭippassaddhīnaṃ vasena suṭṭhu vimuttassa. Santacittassāti tato eva sabbakilesadarathapariḷāhānaṃ vūpasantacittassa. Bhinnakilesassa khīṇāsavassa bhikkhuno. Katassa pariññādikiccassa paṭicayo puna karaṇaṃ natthi, tato eva karaṇīyaṃ na vijjati na upalabbhati.
ភារាតិ ឱសីទាបនដ្ឋេន ភារា វិយាតិ ភារា។ វុត្តញ្ហិ ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.២២)។ អត្តនោ យោនិសោមនសិការាយត្តន្តិ អត្តុបនិពន្ធំ, សសន្តានបរិយាបន្នត្តា អត្តានំ អវិជហនំ។ តយិទំ យទិបិ សព្ពស្មិំ អនវជ្ជធម្មេ សម្ភវតិ, អកុប្បសភាវាបរិហានធម្មេសុ បន អគ្គភូតេ អរហត្តេ សាតិសយំ, នេតរេសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ បរមត្ថដ្ឋេន វា’’តិ, ឧត្តមដ្ឋភាវេនាតិ អត្ថោ។
Bhārāti osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Vuttañhi ‘‘bhārā have pañcakkhandhā’’tiādi (saṃ. ni. 3.22). Attano yonisomanasikārāyattanti attupanibandhaṃ, sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṃ. Tayidaṃ yadipi sabbasmiṃ anavajjadhamme sambhavati, akuppasabhāvāparihānadhammesu pana aggabhūte arahatte sātisayaṃ, netaresūti dassento āha ‘‘attano paramatthaṭṭhena vā’’ti, uttamaṭṭhabhāvenāti attho.
សុត្តន្តនយោ នាម បរិយាយនយោតិ និប្បរិយាយនយេន សំយោជនានិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភវរាគឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជន’’ន្តិ អាហ, ន បន ‘‘រូបរាគោ’’តិអាទិនា។ ភវេសុ សំយោជន្តីតិ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយោ ហុត្វា និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធន្តិ។ សតិបិ ហិ អញ្ញេសំ តប្បច្ចយភាវេ ន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ឱរម្ភាគិយឧទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតេហិ ច តេហិ តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយមោ ភវនិយមោ ច ហោតិ , ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ តេសំយេវ សំយោជនដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ។
Suttantanayo nāma pariyāyanayoti nippariyāyanayena saṃyojanāni dassento ‘‘bhavarāgaissāmacchariyasaṃyojana’’nti āha, na pana ‘‘rūparāgo’’tiādinā. Bhavesu saṃyojantīti kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayo hutvā nissarituṃ appadānavasena bandhanti. Satipi hi aññesaṃ tappaccayabhāve na vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi, orambhāgiyauddhambhāgiyasaṅgahitehi ca tehi taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyamo bhavaniyamo ca hoti , na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti tesaṃyeva saṃyojanaṭṭho daṭṭhabbo.
សម្មា អញ្ញាយាតិ អាជាននភូតាយ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ សម្មា យថាភូតំ ទុក្ខាទីសុ យោ យថា ជានិតព្ពោ, តំ តថា ជានិត្វា។ ចិត្តវិមុត្តិ សព្ពស្ស ចិត្តសំកិលេសស្ស វិស្សគ្គោ។ និព្ពានាធិមុត្តិ និព្ពានេ អធិមុច្ចនំ តត្ថ និន្នបោណបព្ភារតា។ តន្តិ បថវីអាទិកំ។ បរិញ្ញាតំ, ន បុថុជ្ជនស្ស វិយ អបរិញ្ញាតំ, សេក្ខស្ស វិយ បរិញ្ញេយ្យំ វា។ តស្មាតិ បរិញ្ញាតត្តា។
Sammā aññāyāti ājānanabhūtāya aggamaggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, taṃ tathā jānitvā. Cittavimutti sabbassa cittasaṃkilesassa vissaggo. Nibbānādhimutti nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratā. Tanti pathavīādikaṃ. Pariññātaṃ, na puthujjanassa viya apariññātaṃ, sekkhassa viya pariññeyyaṃ vā. Tasmāti pariññātattā.
ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋវារា តត្ថ តត្ថ កិលេសនិព្ពានកិត្តនវសេន បវត្តត្តា និព្ពានវារា នាម។ តត្ថ បថវីអាទីនំ បរិញ្ញាតត្តា អមញ្ញនា, សា បន បរិញ្ញា រាគាទីនំ ខយេន សិទ្ធាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនវសេន បាឡិ បវត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិញ្ញាតំ តស្សាតិ សព្ពបទេហិ យោជេត្វា បុន ខយា រាគស្ស វីតរាគត្តាតិ យោជេតព្ពំ។ ឯស នយោ ឥតរេសូ’’តិ អាហ។ តត្ថ ឥតរេសូតិ បញ្ចមឆដ្ឋវារេសុ។ យទិ ឯវំ កស្មា បាឡិ ឯវំ ន ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘ទេសនា បន ឯកត្ថ វុត្តំ សព្ពត្ថ វុត្តមេវ ហោតីតិ សំខិត្តា’’តិ។
Catutthapañcamachaṭṭhavārā tattha tattha kilesanibbānakittanavasena pavattattā nibbānavārā nāma. Tattha pathavīādīnaṃ pariññātattā amaññanā, sā pana pariññā rāgādīnaṃ khayena siddhāti imassa atthassa dīpanavasena pāḷi pavattāti dassento ‘‘pariññātaṃ tassāti sabbapadehi yojetvāpunakhayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbaṃ. Esa nayo itaresū’’ti āha. Tattha itaresūti pañcamachaṭṭhavāresu. Yadi evaṃ kasmā pāḷi evaṃ na dissatīti āha ‘‘desanā pana ekattha vuttaṃ sabbattha vuttameva hotīti saṃkhittā’’ti.
ន ខយា រាគស្ស វីតរាគោ សព្ពសោ អប្បហីនរាគត្តា។ វិក្ខម្ភិតរាគោ ហិ សោតិ។ ពាហិរកគ្គហណញ្ចេត្ថ តថាភាវស្សេវ តេសុ លព្ភនតោ, ន តេសុ ឯវ តថាភាវស្ស លព្ភនតោ។ ឥទានិ យា សា ‘‘បរិញ្ញាតំ តស្សា’’តិ សព្ពបទេហិ យោជនា វុត្តា, តំ វិនាបិ និព្ពានវារអត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ មញ្ញនំ ន មញ្ញតីតិ មញ្ញនា នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ។ មញ្ញនាយ មញ្ញិតព្ពត្តេបិ តស្សា វត្ថុអន្តោគធត្តាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ។
Na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso appahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi soti. Bāhirakaggahaṇañcettha tathābhāvasseva tesu labbhanato, na tesu eva tathābhāvassa labbhanato. Idāni yā sā ‘‘pariññātaṃ tassā’’ti sabbapadehi yojanā vuttā, taṃ vināpi nibbānavāraatthayojanaṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha maññanaṃ na maññatīti maññanā nappavattatīti attho. Maññanāya maññitabbattepi tassā vatthuantogadhattāti evamettha attho daṭṭhabbo.
យទិបិ បរិញ្ញាតបទំ អគ្គហេត្វា និព្ពានវារទេសនា បវត្តា, ឯវម្បិ ‘‘ខយា’’តិអាទិបទេហិ បរិញ្ញាសិទ្ធិ ឯវ បកាសីយតីតិ កោ តេសំ វិសេសោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ។ មគ្គភាវនាបារិបូរិទស្សនត្ថំ វុត្តោ, មគ្គកិច្ចន្តា ហិ បរិញ្ញាយោតិ អធិប្បាយោ។ ឥតរេ…បេ.… វេទិតព្ពា វីតរាគាទិកិត្តនតោតិ។ ទ្វីហិ វា ការណេហីតិ យថាវុត្តការណទ្វយេន។ អស្សាតិ ខីណាសវស្ស។ អយំ វិសេសោតិ ឥទានិ វុច្ចមានោ វិសេសោ។ យទិបិ ខីណាសវោ ឯកន្តេន វីតរាគោ វីតទោសោ វីតមោហោ ឯវ ច ហោតិ, យាយ បន បុព្ពភាគបដិបទាយ វីតរាគតាទយោ សវិសេសាតិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីសុ ហី’’តិអាទិមាហ ។ ‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ១១) រាគេ អាទីនវំ បស្សតោ ‘‘រាគោ ច នាម សុខាភិសង្គេន ឧប្បជ្ជតិ, សុខញ្ច វិបរិណាមតោ ទុក្ខំ។ បគេវ ឥតរ’’ន្តិ សហេតុកេ រាគេ អាទីនវទស្សនំ ទុក្ខានុបស្សនាយ និមិត្តំ, ទុក្ខានុបស្សនា ច បណិធិយា បដិបក្ខភាវតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខំ បរិបុរេតីតិ អាហ ‘‘រាគេ…បេ.… វីតរាគោ ហោតី’’តិ។ តថា ‘‘ទុដ្ឋោ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិអាទិនា (ឥតិវុ. ៨៨) ទោសេ អាទីនវំ បស្សតោ ‘‘ទោសោ ច នាម ទុក្ខំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច ឧភយំ អនវដ្ឋិតំ ឥត្តរំ បភង្គូ’’តិ សហេតុកេ ទោសេ អាទីនវទស្សនំ អនិច្ចានុបស្សនាយ និមិត្តំ, អនិច្ចានុបស្សនា ច និច្ចនិមិត្តាទីនំ បដិបក្ខភាវតោ អនិមិត្តវិមោក្ខំ បរិបូរេតីតិ អាហ ‘‘ទោសេ…បេ.… ហោតី’’តិ។ តថា ‘‘មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិអាទិនា (ឥតិវុ. ៨៨) មោហេ អាទីនវំ បស្សតោ ‘‘មោហោ នាម យថាសភាវគ្គហណស្ស បរិព្ភមន្តោ’’តិ មោហស្ស វិក្ខម្ភនំ អនត្តានុបស្សនាយ និមិត្តំ, អនត្តានុបស្សនាយ ច អត្តាភិនិវេសស្ស បដិបក្ខភាវតោ សុញ្ញតំ វិមោក្ខំ បរិបូរេតីតិ អាហ ‘‘មោហេ…បេ.… វីតមោហោ ហោតី’’តិ។
Yadipi pariññātapadaṃ aggahetvā nibbānavāradesanā pavattā, evampi ‘‘khayā’’tiādipadehi pariññāsiddhi eva pakāsīyatīti ko tesaṃ visesoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Maggabhāvanāpāripūridassanatthaṃ vutto, maggakiccantā hi pariññāyoti adhippāyo. Itare…pe… veditabbā vītarāgādikittanatoti. Dvīhi vā kāraṇehīti yathāvuttakāraṇadvayena. Assāti khīṇāsavassa. Ayaṃ visesoti idāni vuccamāno viseso. Yadipi khīṇāsavo ekantena vītarāgo vītadoso vītamoho eva ca hoti, yāya pana pubbabhāgapaṭipadāya vītarāgatādayo savisesāti vattabbataṃ labhanti, taṃ dassento ‘‘tīsu hī’’tiādimāha . ‘‘Ratto atthaṃ na jānātī’’tiādinā (netti. 11) rāge ādīnavaṃ passato ‘‘rāgo ca nāma sukhābhisaṅgena uppajjati, sukhañca vipariṇāmato dukkhaṃ. Pageva itara’’nti sahetuke rāge ādīnavadassanaṃ dukkhānupassanāya nimittaṃ, dukkhānupassanā ca paṇidhiyā paṭipakkhabhāvato appaṇihitavimokkhaṃ paripuretīti āha ‘‘rāge…pe… vītarāgo hotī’’ti. Tathā ‘‘duṭṭho atthaṃ na jānātī’’tiādinā (itivu. 88) dose ādīnavaṃ passato ‘‘doso ca nāma dukkhaṃ paṭicca uppajjati, tañca ubhayaṃ anavaṭṭhitaṃ ittaraṃ pabhaṅgū’’ti sahetuke dose ādīnavadassanaṃ aniccānupassanāya nimittaṃ, aniccānupassanā ca niccanimittādīnaṃ paṭipakkhabhāvato animittavimokkhaṃ paripūretīti āha ‘‘dose…pe… hotī’’ti. Tathā ‘‘mūḷho atthaṃ na jānātī’’tiādinā (itivu. 88) mohe ādīnavaṃ passato ‘‘moho nāma yathāsabhāvaggahaṇassa paribbhamanto’’ti mohassa vikkhambhanaṃ anattānupassanāya nimittaṃ, anattānupassanāya ca attābhinivesassa paṭipakkhabhāvato suññataṃ vimokkhaṃ paripūretīti āha ‘‘mohe…pe… vītamoho hotī’’ti.
ឯវំ សន្តេតិ យទិ វីតរាគតាទយោ វិមោក្ខវិភាគេន វុត្តា, ឯវំ សន្តេ។ តស្មាតិ យស្មា វិមោក្ខមុខវិមោក្ខានំ វសេន និយមេត្វា ន វុត្តំ, តស្មា។ យំ កិញ្ចិ អរហតោ សម្ភវន្តំ វិភជិត្វា វុច្ចតីតិ វារត្តយទេសនា កតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យំ អរហតោ’’តិអាទិនា។
Evaṃ santeti yadi vītarāgatādayo vimokkhavibhāgena vuttā, evaṃ sante. Tasmāti yasmā vimokkhamukhavimokkhānaṃ vasena niyametvā na vuttaṃ, tasmā. Yaṃ kiñci arahato sambhavantaṃ vibhajitvā vuccatīti vārattayadesanā katāti imamatthaṃ dasseti ‘‘yaṃ arahato’’tiādinā.
ឯវំ វិមុត្តិវិភាគេន ខីណាសវស្ស វិភាគំ វារត្តយទេសនានិពន្ធនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវិភាគេនបិ តត្ថ បរិញ្ញាវិសយស្ស អនុសយវិសយស្ស ច វិភាគំ តស្ស និពន្ធនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិសេសេនា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ ឧបេក្ខាវេទនា វិសេសតោ សង្ខារទុក្ខំ សម្មោហាធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘សង្ខារ…បេ.… មោហោ’’តិ។ សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ។
Evaṃ vimuttivibhāgena khīṇāsavassa vibhāgaṃ vārattayadesanānibandhanaṃ dassetvā idāni avibhāgenapi tattha pariññāvisayassa anusayavisayassa ca vibhāgaṃ tassa nibandhanaṃ dassento ‘‘avisesenā’’tiādimāha. Tattha upekkhāvedanā visesato saṅkhāradukkhaṃ sammohādhiṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘saṅkhāra…pe… moho’’ti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.
ខីណាសវវារតតិយាទិនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā niṭṭhitā.
តថាគតវារសត្តមនយវណ្ណនា
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
១២. យេហិ (ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៧.ចូឡសីលវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.១៧០) គុណវិសេសេហិ និមិត្តភូតេហិ ភគវតិ ‘‘តថាគតោ’’តិ អយំ សមញ្ញា បវត្តា, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ’’តិអាទិ វុត្តំ។ គុណនេមិត្តកានេវ ហិ ភគវតោ សព្ពានិ នាមានិ។ យថាហ –
12. Yehi (dī. ni. abhi. ṭī. 1.7.cūḷasīlavaṇṇanā; a. ni. ṭī. 1.1.170) guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati ‘‘tathāgato’’ti ayaṃ samaññā pavattā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādi vuttaṃ. Guṇanemittakāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –
‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;
‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;
គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ។ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.៧៦; ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៧.ចូឡសីលវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.១៧០) –
Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.76; dī. ni. abhi. ṭī. 1.7.cūḷasīlavaṇṇanā; a. ni. ṭī. 1.1.170) –
តថា អាគតោតិ ឯត្ថ អាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ។ សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ បដិបាទគមនត្ថោ អាគត-សទ្ទោ, ន ញាណគមនត្ថោ ‘‘តថលក្ខណំ អាគតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.១.៣; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២.ពាហិរនិទាន; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤) វិយ, នាបិ កាយគមនាទិអត្ថោ ‘‘អាគតោ ខោ មហាសមណោ, មាគធានំ គិរិព្ពជ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៦៣) វិយ។ តត្ថ យទាការនិយមនវសេន ឱបម្មសម្បដិបាទនត្ថោ តថា-សទ្ទោ, តំ ករុណាប្បធានត្តា មហាករុណាមុខេន បុរិមពុទ្ធានំ អាគមនបដិបទំ ឧទាហរណវសេន សាមញ្ញតោ ទស្សេន្តោ យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ ‘‘យថា សព្ពលោក…បេ.… អាគតា’’តិ សាធារណតោ វត្វា បុន តំ បដិបទំ មហាបទានសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ២.៤) សម្ពហុលនិទ្ទេសេន សុបាកដានំ អាសន្នានញ្ច វិបស្សីអាទីនំ ឆន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ វសេន ទស្សេន្តោ ‘‘យថា វិបស្សី ភគវា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ យេន អភិនីហារេនាតិ មនុស្សត្ត-លិង្គសម្បត្តិ-ហេតុ-សត្ថារទស្សន-បព្ពជ្ជា-អភិញ្ញាទិគុណសម្បត្តិ-អធិការ-ឆន្ទានំ វសេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន កាយបណិធានមហាបណិធានេន។ សព្ពេសញ្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ កាយបណិធានំ ឥមិនាវ នីហារេន សមិជ្ឈតីតិ។
Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti paṭipādagamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18; itivu. aṭṭha. 38; theragā. aṭṭha. 1.1.3; bu. vaṃ. aṭṭha. 2.bāhiranidāna; mahāni. aṭṭha. 14) viya, nāpi kāyagamanādiattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, māgadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 63) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃ karuṇāppadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanapaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃtaṃsaddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti sādhāraṇato vatvā puna taṃ paṭipadaṃ mahāpadānasuttādīsu (dī. ni. 2.4) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassīādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena dassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yena abhinīhārenāti manussatta-liṅgasampatti-hetu-satthāradassana-pabbajjā-abhiññādiguṇasampatti-adhikāra-chandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena kāyapaṇidhānamahāpaṇidhānena. Sabbesañhi sammāsambuddhānaṃ kāyapaṇidhānaṃ imināva nīhārena samijjhatīti.
ឯវំ មហាភិនីហារវសេន ‘‘តថាគតោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ បារមីបូរណវសេន ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា យថា វិបស្សី ភគវា…បេ.… យថា កស្សបោ ភគវា ទានបារមិំ បូរេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ។ ឥមស្មិំ បន ឋានេ សុត្តន្តិកានំ មហាពោធិយានបដិបទាយ កោសល្លជននត្ថំ បារមីកថា វត្តព្ពា, សា បន សព្ពាការសម្បន្នា ចរិយាបិដកវណ្ណនាយ (ចរិយា. បកិណ្ណកកថា) វិត្ថារតោ និទ្ទិដ្ឋា, តស្មា អត្ថិកេហិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា។ យថា បន បុព្ពេ វិបស្សីអាទយោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អភិនីហារសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋាយ សុវិសុទ្ធាយ បដិបទាយ អនវសេសតោ សម្មទេវ សព្ពា បារមិយោ បរិបូរេសុំ, ឯវំ អម្ហាកម្បិ ភគវា បរិបូរេសីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘សមត្តិំ សបារមិយោ បូរេត្វា’’តិ។ សតិបិ អង្គបរិច្ចាគាទីនំ ទានបារមិភាវេ បរិច្ចាគវិសេសភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ សុទុក្ករភាវទស្សនត្ថញ្ច ‘‘បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ’’តិ វិសុំ គហណំ, តតោយេវ ច អង្គបរិច្ចាគតោ វិសុំ នយនបរិច្ចាគគ្គហណម្បិ កតំ, បរិគ្គហបរិច្ចាគភាវសាមញ្ញេបិ ធនរជ្ជបរិច្ចាគតោ បុត្តទារបរិច្ចាគគ្គហណញ្ច កតំ។
Evaṃ mahābhinīhāravasena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ vatvā idāni pāramīpūraṇavasena dassetuṃ ‘‘atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādi vuttaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne suttantikānaṃ mahābodhiyānapaṭipadāya kosallajananatthaṃ pāramīkathā vattabbā, sā pana sabbākārasampannā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. pakiṇṇakakathā) vitthārato niddiṭṭhā, tasmā atthikehi tattha vuttanayeneva veditabbā. Yathā pana pubbe vipassīādayo sammāsambuddhā abhinīhārasampattiyaṃ patiṭṭhāya suvisuddhāya paṭipadāya anavasesato sammadeva sabbā pāramiyo paripūresuṃ, evaṃ amhākampi bhagavā paripūresīti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘samattiṃ sapāramiyo pūretvā’’ti. Satipi aṅgapariccāgādīnaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca ‘‘pañca mahāpariccāge’’ti visuṃ gahaṇaṃ, tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇampi kataṃ, pariggahapariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ.
គតបច្ចាគតិកវត្តបូរណាទិកាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ សទ្ធិំ អភិញ្ញាសមាបត្តិនិប្ផាទនំ បុព្ពយោគោ, ទានាទីសុយេវ សាតិសយបដិបត្តិនិប្ផាទនំ បុព្ពចរិយា , សា ចរិយាបិដកសង្គហិតា។ អភិនីហារោ បុព្ពយោគោ, ទានាទិបដិបត្តិ, កាយវិវេកវសេន ឯកចរិយា វា បុព្ពចរិយាតិ កេចិ។ ទានាទីនញ្ចេវ អប្បិច្ឆតាទីនញ្ច សំសារនិព្ពានេសុ អាទីនវានិសំសានញ្ច វិភាវនវសេន សត្តានំ ពោធិត្តយេ បតិដ្ឋាបនបរិបាចនវសេន ច បវត្តា កថា ធម្មក្ខានំ, ញាតីនំ អត្ថចរិយា ញាតត្ថចរិយា, សាបិ ករុណាយ វសេនេវ។ អាទិ-សទ្ទេន លោកត្ថចរិយាទយោ សង្គណ្ហាតិ។ កម្មស្សកតញាណវសេន, អនវជ្ជកម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានបរិចយវសេន ខន្ធាយតនាទិបរិចយវសេន, លក្ខណត្តយតីរណវសេន ច ញាណចារោ ពុទ្ធិចរិយា, សា បន អត្ថតោ បញ្ញាបារមីយេវ, ញាណសម្ភារទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណំ។ កោដីតិ បរិយន្តោ, ឧក្កំសោតិ អត្ថោ។
Gatapaccāgatikavattapūraṇādikāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo, dānādīsuyeva sātisayapaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, sā cariyāpiṭakasaṅgahitā. Abhinīhāro pubbayogo, dānādipaṭipatti, kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyāti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā dhammakkhānaṃ, ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sāpi karuṇāya vaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatañāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena, lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā, sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Koṭīti pariyanto, ukkaṃsoti attho.
ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ។ តត្ថ ភាវេត្វាតិ ឧប្បាទេត្វា។ ព្រូហេត្វាតិ វឌ្ឍេត្វា។ សតិបដ្ឋានាទិគ្គហណេន អាគមនបដិបទំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតិ។ វិបស្សនាសហគតា ឯវ វា សតិបដ្ឋានាទយោ ទដ្ឋព្ពា។ ឯត្ថ ច ‘‘យេន អភិនីហារេនា’’តិអាទិនា អាគមនបដិបទាយ អាទិំ ទស្សេតិ, ‘‘ទានបារមី’’តិអាទិនា មជ្ឈំ, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ’’តិអាទិនា បរិយោសានន្តិ វេទិតព្ពំ។
Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā brūhetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanapaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti. Vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanapaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapāramī’’tiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.
សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុត្តមត្តោ, ន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ។ និក្ខន្តមត្តញ្ហិ មហាសត្តំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោតិ។ យថាហ ភគវា មហាបទានទេសនាយំ។ សេតម្ហិ ឆត្តេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ។ អនុធារីយមានេតិ ធារីយមានេ។ ឯត្ថ ច ឆត្តគ្គហណេនេវ ខគ្គាទីនិ បញ្ច កកុធភណ្ដានិបិ វុត្តានេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ។ ខគ្គតាលវណ្ដមោរហត្ថកវាលពីជនីឧណ្ហីសបដ្ដាបិ ហិ ឆត្តេន សហ តទា ឧបដ្ឋិតា អហេសុំ, ឆត្តាទីនិយេវ ច តទា បញ្ញាយិំសុ, ន ឆត្តាទិគ្គាហកា។ សព្ពា ច ទិសាតិ ទសបិ ទិសា។ នយិទំ សព្ពទិសាវិលោកនំ សត្តបទវីតិហារុត្តរកាលំ ទដ្ឋព្ពំ។ មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បុរត្ថិមទិសំ ឱលោកេសិ។ តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា ‘‘មហាបុរិស ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ។ ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា; ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ សព្ពា ទិសា អនុវិលោកេត្វា សព្ពត្ថ អត្តនា សទិសំ អទិស្វា ‘‘អយំ ឧត្តរា ទិសា’’តិ តត្ថ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសិ។ អាសភិន្តិ ឧត្តមំ។ អគ្គោតិ សព្ពបឋមោ។ ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោតិ ច តស្សេវ វេវចនំ។ អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ។
Sampatijātoti muhuttajāto manussānaṃ hatthato muttamatto, na mātukucchito nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitoti. Yathāha bhagavā mahāpadānadesanāyaṃ. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anudhārīyamāneti dhārīyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇṭānipi vuttānevāti daṭṭhabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījanīuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ, chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādiggāhakā. Sabbā ca disāti dasapi disā. Nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā; heṭṭhā, uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti tattha sattapadavītihārena agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭho seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.
អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេនាតិ សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិនា វិត្ថារតោ ទស្សេតិ។ តត្ថ ឯត្ថាតិ –
Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenāti saṃkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti –
‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,
‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,
ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;
Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;
សុវណ្ណទណ្ឌា វីតិបតន្តិ ចាមរា,
Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,
ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ។ (សុ. និ. ៦៩៣);
Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);
ឥមិស្សា គាថាយ។ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ សព្ពត្ថ អប្បដិហតចារតាយ អនាវរណញាណន្តិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណបដិលាភស្សា’’តិ។ តថា អយំ ភគវាបិ គតោ…បេ.… បុព្ពនិមិត្តភាវេនាតិ ឯតេន អភិជាតិយំ ធម្មតាវសេន ឧប្បជ្ជនកវិសេសា សព្ពពោធិសត្តានំ សាធារណាតិ ទស្សេតិ។ បារមិតានិស្សន្ទា ហិ តេតិ។
Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenāti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.
វិក្កមីតិ អគមាសិ។ មរូតិ ទេវា។ សមាតិ វិលោកនសមតាយ សមា សទិសិយោ។ មហាបុរិសោ ហិ យថា ឯកំ ទិសំ វិលោកេសិ, ឯវំ សេសទិសាបិ, ន កត្ថចិ វិលោកនេ វិពន្ធោ តស្ស អហោសីតិ។ សមាតិ វា វិលោកេតុំ យុត្តា, វិសមរហិតាតិ អត្ថោ។ ន ហិ តទា ពោធិសត្តស្ស វិរូបពីភច្ឆវិសមរូបានិ វិលោកេតុំ អយុត្តានិ ទិសាសុ ឧបដ្ឋហន្តីតិ។
Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesadisāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttā, visamarahitāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.
ឯវំ ‘‘តថា គតោ’’តិ កាយគមនដ្ឋេន គត-សទ្ទេន តថាគត-សទ្ទំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ ញាណគមនដ្ឋេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ។ តត្ថ នេក្ខម្មេនាតិ អលោភប្បធានេន កុសលចិត្តុប្បាទេន ។ កុសលា ហិ ធម្មា ឥធ នេក្ខម្មំ, ន បព្ពជ្ជាទយោ, ‘‘បឋមជ្ឈាន’’ន្តិ (ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៧.ចូឡសីលវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.១៧០) ច វទន្តិ។ បហាយាតិ បជហិត្វា។ គតោ អធិគតោ, បដិបន្នោ ឧត្តរិវិសេសន្តិ អត្ថោ។ បហាយាតិ វា បហានហេតុ, បហានលក្ខណំ វា។ ហេតុលក្ខណត្ថោ ហិ អយំ បហាយ-សទ្ទោ។ កាមច្ឆន្ទាទិប្បហានហេតុកំ ‘‘គតោ’’តិ ហេត្ថ វុត្តំ គមនំ អវពោធោ, បដិបត្តិ ឯវ វា កាមច្ឆន្ទាទិប្បហានេន ច លក្ខីយតីតិ។ ឯស នយោ បទាលេត្វាតិអាទីសុបិ។ អព្យាបាទេនាតិ មេត្តាយ។ អាលោកសញ្ញាយាតិ វិភូតំ កត្វា មនសិករណេន (ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៧.ចូឡសីលវណ្ណនា) ឧបដ្ឋិតអាលោកសញ្ចាននេន។ អវិក្ខេបេនាតិ សមាធិនា។ ធម្មវវត្ថានេនាតិ កុសលាទិធម្មានំ យាថាវនិច្ឆយេន។ ‘‘សប្បច្ចយនាមរូបវវត្ថានេនា’’តិបិ វទន្តិ។
Evaṃ ‘‘tathā gato’’ti kāyagamanaṭṭhena gata-saddena tathāgata-saddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena . Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo, ‘‘paṭhamajjhāna’’nti (dī. ni. abhi. ṭī. 1.7.cūḷasīlavaṇṇanā; a. ni. ṭī. 1.1.170) ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāya-saddo. Kāmacchandādippahānahetukaṃ ‘‘gato’’ti hettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā kāmacchandādippahānena ca lakkhīyatīti. Esa nayo padāletvātiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena (dī. ni. abhi. ṭī. 1.7.cūḷasīlavaṇṇanā) upaṭṭhitaālokasañcānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. ‘‘Sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti.
ឯវំ កាមច្ឆន្ទាទិនីវរណប្បហានេន ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨) វុត្តាយ បឋមជ្ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយ ភគវតោ តថាគតភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហ ឧបាយេន អដ្ឋហិ សមាបត្តីហិ អដ្ឋារសហិ ច មហាវិបស្សនាហិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ញាណេនា’’តិអាទិមាហ។ នាមរូបបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានញ្ហិ វិនិពន្ធភូតស្ស មោហស្ស ទូរីករណេន ញាតបរិញ្ញាយំ ឋិតស្ស អនិច្ចសញ្ញាទយោ សិជ្ឈន្តិ, តថា ឈានសមាបត្តីសុ អភិរតិនិមិត្តេន បាមោជ្ជេន។ តត្ថ ‘‘អនភិរតិយា វិនោទិតាយ ឈានាទីនំ សមធិគមោ’’តិ សមាបត្តិវិបស្សនានំ អរតិវិនោទនអវិជ្ជាបទាលនាទីនិ ឧបាយោ, ឧប្បដិបាដិនិទ្ទេសោ បន នីវរណសភាវាយ អវិជ្ជាយ ហេដ្ឋា និវរណេសុបិ សង្គហទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ។ សមាបត្តិវិហារប្បវេសវិពន្ធនេន នីវរណានិ កវាដសទិសានីតិ អាហ ‘‘នីវរណកវាដំ ឧគ្ឃាដេត្វា’’តិ។ ‘‘រត្តិំ អនុវិតក្កេត្វា អនុវិចារេត្វា ទិវា កម្មន្តេ បយោជេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥១) វុត្តដ្ឋានេ វិតក្កវិចារា ធូមាយនាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘វិតក្កវិចារធូម’’ន្តិ។ កិញ្ចាបិ បឋមជ្ឈានុបចារេយេវ ទុក្ខំ, ចតុត្ថជ្ឈានុបចារេ ច សុខំ បហីយតិ, អតិសយប្បហានំ បន សន្ធាយាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេន សុខទុក្ខំ បហាយា’’តិ។
Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgapaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi samāpattīhi aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vinibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena. Tattha ‘‘anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamo’’ti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādīni upāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nivaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. ‘‘Rattiṃ anuvitakketvā anuvicāretvā divā kammante payojetī’’ti (ma. ni. 1.251) vuttaṭṭhāne vitakkavicārā dhūmāyanāti adhippetāti āha ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānupacāreyeva dukkhaṃ, catutthajjhānupacāre ca sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti.
អនិច្ចស្ស, អនិច្ចន្តិ ច អនុបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា, តេភូមកធម្មានំ អនិច្ចតំ គហេត្វា បវត្តាយ វិបស្សនាយេតំ នាមំ។ និច្ចសញ្ញន្តិ សង្ខតធម្មេសុ ‘‘និច្ចា សស្សតា’’តិ ឯវំបវត្តមិច្ឆាសញ្ញំ។ សញ្ញាសីសេន ទិដ្ឋិចិត្តានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ។ ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ។ និព្ពិទានុបស្សនាយាតិ សង្ខារេសុ និព្ពិជ្ជនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ។ នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ។ វិរាគានុបស្សនាយាតិ សង្ខារេសុ វិរជ្ជនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ។ និរោធានុបស្សនាយាតិ សង្ខារានំ និរោធស្ស អនុបស្សនាយ។ យថា វា សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិយេវ, អាយតិំ បុនព្ភវវសេន ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ អនុបស្សនា និរោធានុបស្សនា។ តេនេវាហ ‘‘និរោធានុបស្សនាយ និរោធេតិ, នោ សមុទេតី’’តិ។ មុច្ចិតុកម្យតា ហិ អយំ ពលប្បត្តាតិ។ បដិនិស្សជ្ជនាការេន បវត្តា អនុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា, បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា ហិ អយំ។ អាទានន្តិ និច្ចាទិវសេន គហណំ។ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណានំ វសេន ឯកត្តគ្គហណំ ឃនសញ្ញា។ អាយូហនំ អភិសង្ខរណំ។ អវត្ថាវិសេសាបត្តិ វិបរិណាមោ។ ធុវសញ្ញន្តិ ថិរភាវគ្គហណំ។ និមិត្តន្តិ សមូហាទិឃនវសេន សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សង្ខារានំ សវិគ្គហគ្គហណំ។ បណិធិន្តិ រាគាទិបណិធិំ។ សា បនត្ថតោ តណ្ហាវសេន សង្ខារេសុ និន្នតា។ អភិនិវេសន្តិ អត្តានុទិដ្ឋិំ។
Aniccassa, aniccanti ca anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhammesu ‘‘niccā sassatā’’ti evaṃpavattamicchāsaññaṃ. Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Virāgānupassanāyāti saṅkhāresu virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā vā saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ punabbhavavasena na uppajjanti, evaṃ anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muccitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā, paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu ninnatā. Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ.
អនិច្ចទុក្ខាទិវសេន សព្ពធម្មតីរណំ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា។ សារាទានាភិនិវេសន្តិ អសារេសុ សារគ្គហណវិបល្លាសំ។ ឥស្សរកុត្តាទិវសេន លោកោ សមុប្បន្នោតិ អភិនិវេសោ សម្មោហាភិនិវេសោ។ កេចិ បន ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) បវត្តសំសយាបត្តិ សម្មោហាភិនិវេសោ’’តិ វទន្តិ។ សង្ខារេសុ លេណតាណភាវគ្គហណំ អាលយាភិនិវេសោ។ ‘‘អាលយរតា អាលយសម្មុទិតា’’តិ (ទី. និ. ២.៦៤, ៦៧; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧, ៨) វចនតោ អាលយោ តណ្ហា, សាយេវ ចក្ខាទីសុ រូបាទីសុ ច អភិនិវិសនវសេន បវត្តិយា អាលយាភិនិវេសោតិ កេចិ។ ‘‘ឯវំវិធា សង្ខារា បដិនិស្សជ្ជីយន្តី’’តិ បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនា។ វដ្ដតោ វិគតត្តា វិវដ្ដំ, និព្ពានំ, តត្ថ អារម្មណករណសង្ខាតេន អនុបស្សនេន បវត្តិយា វិវដ្ដានុបស្សនា, គោត្រភូ។ សំយោគាភិនិវេសន្តិ សំយុជ្ជនវសេន សង្ខារេសុ និវិសនំ។ ទិដ្ឋេកដ្ឋេតិ ទិដ្ឋិយា សហជាតេកដ្ឋេ បហានេកដ្ឋេ ច។ ឱឡារិកេតិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈកិលេសេ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ, អញ្ញថា ទស្សនេន បហាតព្ពាបិ ទុតិយមគ្គវជ្ឈេហិ ឱឡារិកាតិ។ អណុសហគតេតិ អណុភូតេ។ ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈេ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ។ សព្ពកិលេសេតិ អវសិដ្ឋសព្ពកិលេសេ។ ន ហិ បឋមាទិមគ្គេហិ បហីនា កិលេសា បុន បហីយន្តីតិ។
Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāresu sāraggahaṇavipallāsaṃ. Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānantiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.64, 67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8) vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivisanavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ, nibbānaṃ, tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā, gotrabhū. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu nivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhakilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanena pahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehi pahīnā kilesā puna pahīyantīti.
កក្ខឡត្តំ កថិនភាវោ។ បគ្ឃរណំ ទ្រវភាវោ។ លោកិយវាយុនា ភស្តស្ស វិយ យេន វាយុនា តំតំកលាបស្ស ឧទ្ធុមាយនំ, ថទ្ធភាវោ វា, តំ វិត្ថម្ភនំ។ វិជ្ជមានេបិ កលាបន្តរភូតានំ កលាបន្តរភូតេហិ សម្ផុដ្ឋភាវេ តំតំភូតវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោតិ យេសំ យោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវ, អញ្ញថា ភូតានំ បរិច្ឆេទសភាវោ ន សិយា ព្យាបីភាវាបត្តិតោ, អព្យាបិតាវ អសម្ផុដ្ឋតាតិ យស្មិំ កលាបេ ភូតានំ បរិច្ឆេទោ, តេហិ អសម្ផុដ្ឋភាវោ អសម្ផុដ្ឋលក្ខណំ។ តេនាហ ភគវា អាកាសធាតុនិទ្ទេសេ (ធ. ស. ៦៣៧) ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ។
Kakkhaḷattaṃ kathinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastassa viya yena vāyunā taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thaddhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedasabhāvo na siyā byāpībhāvāpattito, abyāpitāva asamphuṭṭhatāti yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha bhagavā ākāsadhātuniddese (dha. sa. 637) ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti.
វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ រុប្បនំ។ ចេតនាបធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ចេតនាវសេនេតំ វុត្តំ ‘‘សង្ខារានំ អភិសង្ខរណលក្ខណ’’ន្តិ។ តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធវិភង្គេ (វិភ. ៩២) ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនាវ វិភត្តា។ អភិសង្ខរណលក្ខណា ច ចេតនា។ យថាហ ‘‘តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ? កុសលា ចេតនា កាមាវចរា’’តិអាទិ។ ផរណំ សវិប្ផារិកតា។ អស្សទ្ធិយេតិ អសទ្ធិយហេតុ។ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ។ ឯស នយោ កោសជ្ជេតិអាទីសុ។ ឧបសមលក្ខណន្តិ កាយចិត្តបរិឡាហូបសមលក្ខណំ។ លីនុទ្ធច្ចរហិតេ អធិចិត្តេ បវត្តមានេ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាវដតាយ អជ្ឈុបេក្ខនំ បដិសង្ខានំ បក្ខបាតុបច្ឆេទតោ។
Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge (vibha. 92) ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā cetanāva vibhattā. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi. Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti asaddhiyahetu. Nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo kosajjetiādīsu. Upasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato.
មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចា សិនិទ្ធភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេ សម្មាវាចាបច្ចយសុភាសិតានំ សោតារញ្ច បុគ្គលំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ តស្សា បរិគ្គាហលក្ខណំ វុត្តំ។ កាយិកកិរិយា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតីតិ សម្មាកម្មន្ត សង្ខាតាយ វិរតិយា សមុដ្ឋានលក្ខណំ ទដ្ឋព្ពំ។ សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋាបនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ។ ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា ជីវិតិន្ទ្រិយប្បវត្តិយា, អាជីវស្សេវ វា សុទ្ធិ វោទានំ។ សសម្បយុត្តធម្មស្ស ចិត្តស្ស សំកិលេសបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្មទេវ បគ្គណ្ហនំ បគ្គហោ។
Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā siniddhabhāvato sampayuttadhamme sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti tassā pariggāhalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammanta saṅkhātāya viratiyā samuṭṭhānalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyappavattiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. Sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patituṃ adatvā sammadeva paggaṇhanaṃ paggaho.
‘‘សង្ខារា’’តិ ឥធ ចេតនា អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘សង្ខារានំ ចេតនាលក្ខណ’’ន្តិ។ នមនំ អារម្មណាភិមុខភាវោ។ អាយតនំ បវត្តនំ។ អាយតនានំ វសេន ហិ អាយសង្ខាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិ។ តណ្ហាយ ហេតុលក្ខណន្តិ វដ្ដស្ស ជនកហេតុភាវោ, មគ្គស្ស បន និព្ពានសម្បាបកត្តន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ។
‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃ pavattanaṃ. Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayametesaṃ viseso.
តថលក្ខណំ អវិបរីតសភាវោ។ ឯករសោ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ អនូនានធិកភាវោ។ យុគនទ្ធា សមថវិបស្សនាវ។ សទ្ធាបញ្ញា បគ្គហាវិក្ខេបាតិបិ វទន្តិ។
Tathalakkhaṇaṃ aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnānadhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva. Saddhāpaññā paggahāvikkhepātipi vadanti.
ខីណោតិ កិលេសេ ខេបតីតិ ខយោ, មគ្គោ។ អនុប្បាទបរិយោសានតាយ អនុប្បាទោ, ផលំ។ បស្សទ្ធិ កិលេសវូបសមោ។ ឆន្ទស្សាតិ កត្តុកាមតាឆន្ទស្ស។ មូលលក្ខណំ បតិដ្ឋាភាវោ។ សមុដ្ឋានភាវោ សមុដ្ឋានលក្ខណំ អារម្មណបដិបាទកតាយ សម្បយុត្តធម្មានំ ឧប្បត្តិហេតុតា។ សមោធានំ វិសយាទិសន្និបាតេន គហេតព្ពាការោ, យា សង្គតីតិ វុច្ចតិ។ សមំ សហ ឱទហន្តិ អនេន សម្បយុត្តធម្មាតិ វា សមោធានំ, ផស្សោ។ សមោសរន្តិ សន្និបតន្តិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ។ វេទនាយ វិនា អប្បវត្តមានា សម្បយុត្តធម្មា វេទនានុភវននិមិត្តំ សមោសដា វិយ ហោន្តីតិ ឯវំ វុត្តំ។ គោបានសីនំ កូដំ វិយ សម្បយុត្តានំ បាមោក្ខភាវោ បមុខលក្ខណំ។ តតោ, តេសំ វា សម្បយុត្តធម្មានំ ឧត្តរិ បធានន្តិ តតុត្តរិ, បញ្ញុត្តរា ហិ កុសលា ធម្មា។ វិមុត្តិយាតិ ផលស្ស។ តញ្ហិ សីលាទិគុណសារស្ស បរមុក្កំសភាវេន សារំ។ អយញ្ច លក្ខណវិភាគោ ឆធាតុបញ្ចឈានង្គាទិវសេន តំតំសុត្តបទានុសារេន បោរាណដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន ច កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ។ តថា ហិ បុព្ពេ វុត្តោបិ កោចិ ធម្មោ បរិយាយន្តរបកាសនត្ថំ បុន ទស្សិតោ។ តតោ ឯវ ច ‘‘ឆន្ទមូលកា កុសលា ធម្មា មនសិការសមុដ្ឋានា ផស្សសមោធានា វេទនាសមោសរណា’’តិ, ‘‘បញ្ញុត្តរា កុសលា ធម្មា’’តិ, ‘‘វិមុត្តិសារមិទំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ, ‘‘និព្ពានោគធញ្ហិ អាវុសោ ព្រហ្មចរិយំ និព្ពានបរិយោសាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៦) ច សុត្តបទានំ វសេន ‘‘ឆន្ទស្ស មូលលក្ខណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។
Khīṇoti kilese khepatīti khayo, maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo, phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo. Chandassāti kattukāmatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhānabhāvo samuṭṭhānalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā saṅgatīti vuccati. Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti tatuttari, paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi pubbe vuttopi koci dhammo pariyāyantarapakāsanatthaṃ puna dassito. Tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.
តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អវិបរីតសភាវត្តា។ តថានិ តំសភាវត្តា។ អវិតថានិ អមុសាសភាវត្តា។ អនញ្ញថានិ អញ្ញាការរហិតត្តា។ ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោតិ ជាតិបច្ចយា សម្ភូតំ ហុត្វា សហិតស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស ឧទ្ធំ អាគតភាវោ, អនុបវត្តនដ្ឋោតិ អត្ថោ។ អថ វា សម្ភូតដ្ឋោ ច សមុទាគតដ្ឋោ ច សម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ, ន ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ន ច ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ហោតីតិ ជាតិបច្ចយសម្ភូតដ្ឋោ។ ឥត្ថញ្ច ជាតិតោ សមុទាគច្ឆតីតិ ជាតិបច្ចយសមុទាគតដ្ឋោ, យា យា ជាតិ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, តទនុរូបំ បាតុភាវោតិ អត្ថោ។ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ន អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច អវិជ្ជំ វិនា សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, យា យា អវិជ្ជា យេសំ យេសំ សង្ខារានំ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, អយំ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ បច្ចយភាវោតិ អត្ថោ។
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā. Avitathāni amusāsabhāvattā. Anaññathāni aññākārarahitattā. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattanaṭṭhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho. Itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti, yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho paccayabhāvoti attho.
ភគវា តំ សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ។ តេនាតិ ភគវតា។ តំ វិភជ្ជមានន្តិ យោជេតព្ពំ។ តន្តិ រុបាយតនំ។ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មជ្ឈត្តំ សង្គណ្ហាតិ, តថា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នបរិត្តអជ្ឈត្តពហិទ្ធាតទុភយាទិភេទំ។ លព្ភមានកបទវសេនាតិ ‘‘រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ, សទ្ទាយតនំ សុតំ, គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មុតំ, សព្ពំ រូបំ មនសា វិញ្ញាត’’ន្តិ (ធ. ស. ៩៦៦) វចនតោ ទិដ្ឋបទញ្ច វិញ្ញាតបទញ្ច រូបារម្មណេ លព្ភតិ, រូបារម្មណំ ឥដ្ឋំ អនិដ្ឋំ មជ្ឈត្តំ បរិត្តំ អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ទិដ្ឋំ វិញ្ញាតំ រូបំ រូបាយតនំ រូបធាតុ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតកន្តិ ឯវមាទីហិ អនេកេហិ នាមេហិ។
Bhagavā taṃ sabbākārato jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rupāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ, saddāyatanaṃ sutaṃ, gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati, rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakanti evamādīhi anekehi nāmehi.
តេរសហិ វារេហីតិ រូបកណ្ឌេ (ធ. ស. ៦១៦) អាគតេ តេរស និទ្ទេសវារេ សន្ធាយាហ។ ឯកេកស្មិញ្ច វារេ ចតុន្នំ ចតុន្នំ វវត្ថាបននយានំ វសេន ‘‘ទ្វេបញ្ញាសាយ នយេហី’’តិ អាហ។ តថមេវ អវិបរីតទស្សិតាយ អប្បដិវត្តិយទេសនតាយ ច។ ‘‘ជានាមិ អភិញ្ញាសិ’’ន្តិ វត្តមានាតីតកាលេសុ ញាណប្បវត្តិទស្សនេន អនាគតេបិ ញាណប្បវត្តិ វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា។ វិទិត-សទ្ទោ អនាមដ្ឋកាលវិសេសោ វេទិតព្ពោ ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៦៦) វិយ។ ន ឧបដ្ឋាសីតិ អត្តត្តនិយវសេន ន ឧបគច្ឆិ។ យថា រូបារម្មណាទយោ ធម្មា យំសភាវា យំបការា ច, តថា នេ បស្សតិ ជានាតិ គច្ឆតីតិ តថាគតោតិ ឯវំ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ។ កេចិ បន ‘‘និរុត្តិនយេន បិសោទរាទិបក្ខេបេន (បាណិនិ ៦.៣.១០៩) វា ទស្សិ-សទ្ទស្ស លោបំ, អាគត-សទ្ទស្ស ចាគមំ កត្វា តថាគតោ’’តិ វណ្ណេន្តិ។
Terasahi vārehīti rūpakaṇḍe (dha. sa. 616) āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Ekekasmiñca vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena ‘‘dvepaññāsāya nayehī’’ti āha. Tathameva aviparītadassitāya appaṭivattiyadesanatāya ca. ‘‘Jānāmi abhiññāsi’’nti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dha. sa. 966) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagacchi. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena (pāṇini 6.3.109) vā dassi-saddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.
និទ្ទោសតាយ អនុបវជ្ជំ។ បក្ខិបិតព្ពាភាវេន អនូនំ។ អបនេតព្ពាភាវេន អនធិកំ។ អត្ថព្យញ្ជនាទិសម្បត្តិយា សព្ពាការបរិបុណ្ណំ។ នោ អញ្ញថាតិ ‘‘តថេវា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកេន សម្បាទេតិ។ តេន យទត្ថំ ភាសិតំ, ឯកន្តេន តទត្ថនិប្ផាទនតោ យថា ភាសិតំ ភគវតា, តថេវាតិ អវិបរីតទេសនតំ ទស្សេតិ។ គទអត្ថោតិ ឯតេន តថំ គទតីតិ តថាគតោតិ ទ-ការស្ស ត-ការោ កតោ និរុត្តិនយេនាតិ ទស្សេតិ។
Niddosatāya anupavajjaṃ. Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ. Apanetabbābhāvena anadhikaṃ. Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. Gadaatthoti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāro kato niruttinayenāti dasseti.
តថា គតមស្សាតិ តថាគតោ។ គតន្តិ ច កាយវាចាបវត្តីតិ អត្ថោ។ តថាតិ ច វុត្តេ យំតំសទ្ទានំ អព្យភិចារិសម្ពន្ធិតាយ យថាតិ អយមត្ថោ ឧបដ្ឋិតោយេវ ហោតិ, កាយវចីកិរិយានញ្ច អញ្ញមញ្ញានុលោមេន វចនិច្ឆាយំ កាយស្ស វាចា, វាចាយ ច កាយោ សម្ពន្ធីភាវេន ឧបតិដ្ឋតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ។ ឥមស្មិំ បន អត្ថេ តថាវាទីតាយ តថាគតោតិ អយម្បិ អត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ។ សោ បន បុព្ពេ បការន្តរេន ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ’’តិ។
Tathā gatamassāti tathāgato. Gatanti ca kāyavācāpavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃtaṃsaddānaṃ abyabhicārisambandhitāya yathāti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti, kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvādītāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti.
តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសូតិ ឯតេន យទេកេ ‘‘តិរិយំ វិយ ឧបរិ អធោ ច សន្តិ លោកធាតុយោ’’តិ វទន្តិ, តំ បដិសេធេតិ។ ទេសនាវិលាសោយេវ ទេសនាវិលាសមយោ យថា ‘‘បុញ្ញមយំ, ទានមយ’’ន្តិអាទីសុ។
Tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsūti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ, dānamaya’’ntiādīsu.
និបាតានំ វាចកសទ្ទសន្និធានេ តទត្ថជោតនភាវេន បវត្តនតោ គត-សទ្ទោយេវ អវគតត្ថំ អតីតត្ថញ្ច វទតីតិ អាហ ‘‘គតោតិ អវគតោ អតីតោ’’តិ។
Nipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha ‘‘gatoti avagato atīto’’ti.
អថ វា អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ សម្មាសម្ពោធិ, ឯត្ថន្តរេ មហាពោធិយានបដិបត្តិយា ហានដ្ឋានសំកិលេសនិវត្តីនំ អភាវតោ យថា បណិធានំ, តថា គតោ អភិនីហារានុរូបំ បដិបន្នោតិ តថាគតោ។ អថ វា មហិទ្ធិកតាយ បដិសម្ភិទានំ ឧក្កំសាធិគមេន អនាវរណញាណតាយ ច កត្ថចិបិ បដិឃាតាភាវតោ យថា រុចិ, តថា កាយវចីចិត្តានំ គតានិ គមនានិ បវត្តិយោ ឯតស្សាតិ តថាគតោ។ យស្មា ច លោកេ វិធ-យុត្ត-គត-ប្បការ-សទ្ទា សមានត្ថា ទិស្សន្តិ។ តស្មា យថាវិធា វិបស្សីអាទយោ ភគវន្តោ, អយម្បិ ភគវា តថាវិធោតិ តថាគតោ , យថាយុត្តា ច តេ ភគវន្តោ, អយម្បិ ភគវា តថាយុត្តោតិ តថាគតោ។ អថ វា យស្មា សច្ចំ តច្ឆំ តថន្តិ ញាណស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា តថេន ញាណេន អាគតោតិ តថាគតោ។ ឯវម្បិ តថាគត-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ។
Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva sammāsambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca katthacipi paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavacīcittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidha-yutta-gata-ppakāra-saddā samānatthā dissanti. Tasmā yathāvidhā vipassīādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathāvidhoti tathāgato, yathāyuttā ca te bhagavanto, ayampi bhagavā tathāyuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgato. Evampi tathāgata-saddassa attho veditabbo.
បហាយ កាមាទិមលេ យថា គតា,
Pahāya kāmādimale yathā gatā,
សមាធិញាណេហិ វិបស្សិអាទយោ;
Samādhiñāṇehi vipassiādayo;
មហេសិនោ សក្យមុនី ជុតិន្ធរោ,
Mahesino sakyamunī jutindharo,
តថា គតោ តេន មតោ តថាគតោ។
Tathā gato tena mato tathāgato.
តថញ្ច ធាតាយតនាទិលក្ខណំ,
Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,
សភាវសាមញ្ញវិភាគភេទតោ;
Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;
សយម្ភុញាណេន ជិនោ សមាគតោ,
Sayambhuñāṇena jino samāgato,
តថាគតោ វុច្ចតិ សក្យបុង្គវោ។
Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.
តថានិ សច្ចានិ សមន្តចក្ខុនា,
Tathāni saccāni samantacakkhunā,
តថា ឥទប្បច្ចយតា ច សព្ពសោ;
Tathā idappaccayatā ca sabbaso;
អនញ្ញនេយ្យេន យតោ វិភាវិតា,
Anaññaneyyena yato vibhāvitā,
យាថាវតោ តេន ជិនោ តថាគតោ។
Yāthāvato tena jino tathāgato.
អនេកភេទាសុបិ លោកធាតុសុ,
Anekabhedāsupi lokadhātusu,
ជិនស្ស រូបាយតនាទិគោចរេ;
Jinassa rūpāyatanādigocare;
វិចិត្រភេទំ តថមេវ ទស្សនំ,
Vicitrabhedaṃ tathameva dassanaṃ,
តថាគតោ តេន សមន្តលោចនោ។
Tathāgato tena samantalocano.
យតោ ច ធម្មំ តថមេវ ភាសតិ,
Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,
ករោតិ វាចាយនុលោមមត្តនោ;
Karoti vācāyanulomamattano;
គុណេហិ លោកំ អភិភុយ្យិរីយតិ,
Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,
តថាគតោ តេនបិ លោកនាយកោ។
Tathāgato tenapi lokanāyako.
យថាភិនីហារមតោ យថារុចិ,
Yathābhinīhāramato yathāruci,
បវត្តវាចា តនុចិត្តភាវតោ;
Pavattavācā tanucittabhāvato;
យថាវិធា យេន បុរា មហេសិនោ,
Yathāvidhā yena purā mahesino,
តថាវិធោ តេន ជិនោ តថាគតោតិ។ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; ទី. និ. ដី. ១.៧ ចូឡសីលវណ្ណនា);
Tathāvidho tena jino tathāgatoti. (itivu. aṭṭha. 38; dī. ni. ṭī. 1.7 cūḷasīlavaṇṇanā);
អារកត្តាតិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥) ពុទ្ធានុស្សតិសំវណ្ណនាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ។ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តាតិ ឥមិនាស្ស បរោបទេសរហិតស្ស សព្ពាការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខាបដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណសង្ខាតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អធិគមោ ទស្សិតោ។
Ārakattātiādīnaṃ padānaṃ attho visuddhimagge (visuddhi. 1.125) buddhānussatisaṃvaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattāti imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.
ននុ ច (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨) សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អញ្ញំ អនាវរណញាណំ, អញ្ញថា ឆ អសាធារណញាណានិ ពុទ្ធញាណានីតិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ? ន វិរុជ្ឈតិ វិសយប្បវត្តិភេទវសេន អញ្ញេហិ អសាធារណញាណភាវទស្សនត្ថំ ឯកស្សេវ ញាណស្ស ទ្វិធា វុត្តត្តា។ ឯកមេវ ហិ តំ ញាណំ អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មវិសយតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ ច អាវរណាភាវតោ និស្សង្គចារមុបាទាយ អនាវរណញាណន្តិ វុត្តំ។ យថាហ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១១៩) ‘‘សព្ពំ សង្ខតាសង្ខតមនវសេសំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិអាទិ, តស្មា នត្ថិ នេសំ អត្ថតោ ភេទោ, ឯកន្តេន ចេតំ ឯវមិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានំ សាវរណតា អសព្ពធម្មារម្មណតា ច អាបជ្ជេយ្យ។ ន ហិ ភគវតោ ញាណស្ស អណុមតម្បិ អាវរណំ អត្ថិ, អនាវរណញាណស្ស ច អសព្ពធម្មារម្មណភាវេ យត្ថ តំ នប្បវត្តតិ, តត្ថាវរណសព្ភាវតោ អនាវរណភាវោយេវ ន សិយា។ អថ វា បន ហោតុ អញ្ញមេវ អនាវរណញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ, ឥធ បន សព្ពត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ អនាវរណញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អធិប្បេតំ, តស្ស ចាធិគមេន ភគវា សព្ពញ្ញូ សព្ពវិទូ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ច វុច្ចតិ, ន សកិមេវ សព្ពធម្មាវពោធតោ។ តថា ច វុត្តំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦២) ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ។ សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថញាណសមធិគមេន ហិ ភគវតោ សន្តានេ អនវសេសធម្មេ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថតា អហោសីតិ។
Nanu ca (itivu. aṭṭha. 38) sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānīti vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati visayappavattibhedavasena aññehi asādhāraṇañāṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.119) ‘‘sabbaṃ saṅkhatāsaṅkhatamanavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tatthāvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi, tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ, aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sāvaraṇatā asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumatampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ nappavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ, tassa cādhigamena bhagavā sabbaññū sabbavidū sammāsambuddhoti ca vuccati, na sakimeva sabbadhammāvabodhato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.
ឯត្ថាហ – កិំ បនិទំ ញាណំ បវត្តមានំ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, ឧទាហុ កមេនាតិ។ កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សកិំយេវ សព្ពស្មិំ វិសយេ បវត្តតិ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិភេទេន ភិន្នានំ សង្ខតធម្មានំ អសង្ខតសម្មុតិធម្មានញ្ច ឯកជ្ឈំ ឧបដ្ឋានេ ទូរតោ ចិត្តបដំ អវេក្ខន្តស្ស វិយ បដិវិភាគេនាវពោធោ ន សិយា, តថា ច សតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ វិបស្សន្តានំ អនត្តាការេន វិយ សព្ពេ ធម្មា អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណស្ស វិសយា ហោន្តីតិ អាបជ្ជតិ។ យេបិ ‘‘សព្ពញេយ្យធម្មានំ ឋិតលក្ខណវិសយំ វិកប្បរហិតំ សព្ពកាលំ ពុទ្ធានំ ញាណំ បវត្តតិ, តេន តេ សព្ពវិទូតិ វុច្ចន្តិ។ ឯវញ្ច កត្វា ‘ចរំ សមាហិតោ នាគោ, តិដ្ឋន្តោបិ សមាហិតោ’តិ ឥទម្បិ វចនំ សុវុត្តំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តេសម្បិ វុត្តទោសានតិវត្តិ។ ឋិតលក្ខណារម្មណតាយ ហិ អតីតានាគតសម្មុតិធម្មានំ តទភាវតោ ឯកទេសវិសយមេវ ភគវតោ ញាណំ សិយា, តស្មា សកិំយេវ ញាណំ បវត្តតីតិ ន យុជ្ជតិ។
Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti. Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedena bhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ avekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā ca sati ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbe dhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te sabbavidūti vuccanti. Evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosānativatti. Ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya hi atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā, tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.
អថ កមេន សព្ពស្មិំ វិសយេ ញាណំ បវត្តតិ, ឯវម្បិ ន យុជ្ជតិ។ ន ហិ ជាតិភូមិសភាវាទិវសេន ទិសាទេសកាលាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នេ នេយ្យេ កមេន គយ្ហមានេ តស្ស អនវសេសបដិវេធោ សម្ភវតិ អបរិយន្តភាវតោ ញេយ្យស្ស។ យេ បន ‘‘អត្ថស្ស អវិសំវាទនតោ ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា សេសេបិ ឯវន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនេន សព្ពញ្ញូ ភគវា, តញ្ច ញាណំ អននុមានិកំ សំសយាភាវតោ។ សំសយានុពន្ធញ្ហិ លោកេ អនុមានញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, តេសម្បិ តំ ន យុត្តំ។ សព្ពស្ស ហិ អប្បច្ចក្ខភាវេ អត្ថស្ស អវិសំវាទនេន ញេយ្យស្ស ឯកទេសំ បច្ចក្ខំ កត្វា សេសេបិ ឯវន្តិ អធិមុច្ចិត្វា វវត្ថាបនស្ស អសម្ភវតោ។ យញ្ហិ តំ សេសំ, តំ អប្បច្ចក្ខន្តិ។ អថ តម្បិ បច្ចក្ខំ, តស្ស សេសភាវោ ឯវ ន សិយាតិ? សព្ពមេតំ អការណំ។ កស្មា? អវិសយវិចារណភាវតោ។ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ពុទ្ធវិសយោ ភិក្ខវេ, អចិន្តេយ្យោ ន ចិន្តេតព្ពោ, យោ ចិន្តេយ្យ, ឧម្មាទស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧)។ ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – យំ កិញ្ចិ ភគវតា ញាតុំ ឥច្ឆិតំ សកលមេកទេសោ វា, តត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ បច្ចក្ខតោ ញាណំ បវត្តតិ, និច្ចសមាធានញ្ច វិក្ខេបាភាវតោ, ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ច សកលស្ស អវិសយភាវេ តស្ស អាកង្ខាបដិពទ្ធវុត្តិតា ន សិយា, ឯកន្តេនេវ ច សា ឥច្ឆិតព្ពា ‘‘សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធា អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា’’តិ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ។ អតីតានាគតវិសយម្បិ ភគវតោ ញាណំ អនុមានាគមតក្កគហណវិរហិតត្តា បច្ចក្ខមេវ។
Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattati, evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne neyye kamena gayhamāne tassa anavasesapaṭivedho sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ ananumānikaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubandhañhi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthassa avisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti. Atha tampi paccakkhaṃ, tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘buddhavisayo bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalamekadeso vā, tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati, niccasamādhānañca vikkhepābhāvato, ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttitā na siyā, ekanteneva ca sā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā’’ti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkagahaṇavirahitattā paccakkhameva.
ននុ ច ឯតស្មិម្បិ បក្ខេ យទា សកលំ ញាតុំ ឥច្ឆិតំ, តទា សកិំយេវ សកលវិសយតាយ អនិរូបិតរូបេន ភគវតោ ញាណំ បវត្តេយ្យាតិ វុត្តទោសានតិវត្តិយេវាតិ? ន, តស្ស វិសោធិតត្តា។ វិសោធិតោ ហិ សោ ពុទ្ធវិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ។ អញ្ញថា បចុរជនញាណសមានវុត្តិតាយ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ញាណស្ស អចិន្តេយ្យតា ន សិយា, តស្មា សកលធម្មារម្មណម្បិ តំ ឯកធម្មារម្មណំ វិយ សុវវត្ថាបិតេយេវ តេ ធម្មេ កត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេត្ថ អចិន្តេយ្យំ, អនន្តញ្ច ញាណំ ញេយ្យំ វិយ។ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណំ។ យាវតកំ ញាណំ, តាវតកំ ញេយ្យំ។ ញេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ ញេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥)។ ឯវមេកជ្ឈំ, វិសុំ សកិំ, កមេន វា ឥច្ឆានុរូបំ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។
Nanu ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosānativattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā, tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ, anantañca ñāṇaṃ ñeyyaṃ viya. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5). Evamekajjhaṃ, visuṃ sakiṃ, kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho.
តន្តិ យថាវុត្តំ បថវីអាទិភេទំ។ បរិញ្ញាតន្តិ បរិតោ សមន្តតោ សព្ពាការតោ ញាតំ, តំ បរិជានិតព្ពភាវំ កិញ្ចិ អសេសេត្វា ញាតន្តិ អត្ថោ។ អយមេវ ហិ អត្ថោ ‘‘បរិញ្ញាតន្ត’’ន្តិ ឥមិនាបិ បទេន បកាសិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិញ្ញាតន្តំ នាមា’’តិអាទិមាហ។ តេន តេន មគ្គេន កិលេសប្បហានេន វិសេសោ នត្ថីតិ ឥទំ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ ពុទ្ធានំ សាវកានញ្ច តេន តេន មគ្គេនេវ បហាតព្ពភាវសាមញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សាវកេហិ ពុទ្ធានំ កិលេសប្បហានវិសេសាភាវតោ។ តថា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯវ សវាសនកិលេសេ ជហន្តិ, ន សាវកា។ ឯកទេសមេវាតិ អត្តនោ សន្តានគតមេវ។ សសន្តតិបរិយាបន្នធម្មបរិញ្ញាមត្តេនបិ ហិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនា សមិជ្ឈតិ។ តេនេវាហ – ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ លោកសមុទយញ្ច បញ្ញបេមី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥)។ អណុប្បមាណម្បិ …បេ.… នត្ថិ, យតោ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន ពុទ្ធានំ មហាវជិរញាណំ បវត្តតីតិ វទន្តិ។
Tanti yathāvuttaṃ pathavīādibhedaṃ. Pariññātanti parito samantato sabbākārato ñātaṃ, taṃ parijānitabbabhāvaṃ kiñci asesetvā ñātanti attho. Ayameva hi attho ‘‘pariññātanta’’nti imināpi padena pakāsitoti dassento ‘‘pariññātantaṃ nāmā’’tiādimāha. Tena tena maggena kilesappahānena viseso natthīti idaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ buddhānaṃ sāvakānañca tena tena maggeneva pahātabbabhāvasāmaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na sāvakehi buddhānaṃ kilesappahānavisesābhāvato. Tathā hi sammāsambuddhā eva savāsanakilese jahanti, na sāvakā. Ekadesamevāti attano santānagatameva. Sasantatipariyāpannadhammapariññāmattenapi hi catusaccakammaṭṭhānabhāvanā samijjhati. Tenevāha – ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca paññapemī’’tiādi (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). Aṇuppamāṇampi…pe… natthi, yato chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattatīti vadanti.
តថាគតវារសត្តមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.
តថាគតវារអដ្ឋមនយវណ្ណនា
Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
១៣. បុរិមតណ្ហាតិ បុរិមតរេសុ ភវេសុ និព្ពត្តា បច្ចុប្បន្នត្តភាវហេតុភូតា តណ្ហា។ តគ្គហណេនេវ ច អតីតទ្ធសង្គហា អវិជ្ជាសង្ខារា សទ្ធិំ ឧបាទានេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា។ ឯត្ថាតិ ‘‘ភវា ជាតី’’តិ ឯតស្មិំ បទេ។ តេន ឧបបត្តិភវេនាតិ ‘‘ភវា ជាតី’’តិ ជាតិសីសេន វុត្តឧបបត្តិភវេន។ ភូតស្សាតិ និព្ពត្តស្ស។ សោ បន យស្មា សត្តោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សត្តស្សា’’តិ។ ឯវញ្ច ជានិត្វាតិ ឥមិនា ‘‘ភូតស្ស ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឥតិ វិទិត្វា’’តិ ឥទំ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ។
13.Purimataṇhāti purimataresu bhavesu nibbattā paccuppannattabhāvahetubhūtā taṇhā. Taggahaṇeneva ca atītaddhasaṅgahā avijjāsaṅkhārā saddhiṃ upādānena saṅgahitāti daṭṭhabbā. Etthāti ‘‘bhavā jātī’’ti etasmiṃ pade. Tena upapattibhavenāti ‘‘bhavā jātī’’ti jātisīsena vuttaupapattibhavena. Bhūtassāti nibbattassa. So pana yasmā satto nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘sattassā’’ti. Evañca jānitvāti iminā ‘‘bhūtassa jarāmaraṇa’’nti etthāpi ‘‘iti viditvā’’ti idaṃ padaṃ ānetvā yojetabbanti dasseti.
យទិបិ តេភូមកា ឧបាទានក្ខន្ធា ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ២; ម. និ. ១.២៤៤) ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិតព្ពា សម្មសិតព្ពា ច, តេ បន យស្មា ភគវតា ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន សម្មសិតា, បដិច្ចសមុប្បាទោ ច បវត្តិបវត្តិហេតុភាវតោ បុរិមសច្ចទ្វយមេវ ហោតិ, តស្មា តទភិសមយំ ‘‘មញ្ញនាភាវហេតុ បច្ចយាការបដិវេធោ’’តិ វិភាវេន្តោ ‘‘យំ ពោធិរុក្ខមូលេ…បេ.… ទស្សេន្តោ’’តិ អាហ។ សំខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបា, អតីតេ ហេតុអាទយោ ‘‘ហេតុ, ផល’’ន្តិ ឯវំ សំខិប្បន្តីតិ វា សង្ខេបា, អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណាទយោ ច។ សង្ខេប-សទ្ទោ ភាគាធិវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពោ។ តេនាហ ‘‘កោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ’’តិ។ តេ បន អតីតេ ហេតុសង្ខេបោ, ឯតរហិ ផលសង្ខេបោ, ឯតរហិ ហេតុសង្ខេបោ, អាយតិំ ផលសង្ខេបោតិ ចត្តារោ សង្ខេបា ឯតស្សាតិ ចតុសង្ខេបោ, តំ ចតុសង្ខេបំ។ ហេតុផលសន្ធិ, ផលហេតុសន្ធិ, បុន ហេតុផលសន្ធីតិ ឯវំ តយោ សន្ធី ឯតស្សាតិ តិសន្ធិ, តំ តិសន្ធិំ។ អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតភេទា តយោ អទ្ធា ឯតស្សាតិ តិយទ្ធោ, តំ តិយទ្ធំ។ សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្ខេបេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អតីតហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា, តេ ឯកេកសង្ខេបេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វីសតិ អាការា ឯតស្សាតិ វីសតាការោ, តំ វីសតាការំ។
Yadipi tebhūmakā upādānakkhandhā ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā (vibha. 2; ma. ni. 1.244) ekādasasu okāsesu pakkhipitabbā sammasitabbā ca, te pana yasmā bhagavatā ‘‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃpaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) paṭiccasamuppādamukhena sammasitā, paṭiccasamuppādo ca pavattipavattihetubhāvato purimasaccadvayameva hoti, tasmā tadabhisamayaṃ ‘‘maññanābhāvahetu paccayākārapaṭivedho’’ti vibhāvento ‘‘yaṃ bodhirukkhamūle…pe… dassento’’ti āha. Saṃkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepā, atīte hetuādayo ‘‘hetu, phala’’nti evaṃ saṃkhippantīti vā saṅkhepā, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepa-saddo bhāgādhivacananti daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘koṭṭhāsāti attho’’ti. Te pana atīte hetusaṅkhepo, etarahi phalasaṅkhepo, etarahi hetusaṅkhepo, āyatiṃ phalasaṅkhepoti cattāro saṅkhepā etassāti catusaṅkhepo, taṃ catusaṅkhepaṃ. Hetuphalasandhi, phalahetusandhi, puna hetuphalasandhīti evaṃ tayo sandhī etassāti tisandhi, taṃ tisandhiṃ. Atītapaccuppannānāgatabhedā tayo addhā etassāti tiyaddho, taṃ tiyaddhaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅkhepe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā, te ekekasaṅkhepe pañca pañca katvā vīsati ākārā etassāti vīsatākāro, taṃ vīsatākāraṃ.
ឯស សព្ពោតិ ឯស ចតុសង្ខេបាទិបភេទោ អនវសេសោ បច្ចយោ។ បច្ចយលក្ខណេនាតិ បច្ចយភាវេន អត្តនោ ផលស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេន, អវិនាភាវលក្ខណេនាតិ អត្ថោ។ យថា ហិ តណ្ហំ វិនា អវិជ្ជាទយោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយា ន ហោន្តិ, ឯវំ តណ្ហាបិ អវិជ្ជាទិកេ វិនាតិ។ ឯត្ថ ទុក្ខគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនានំ, ភវគ្គហណេន ច តណ្ហាសង្ខារុបាទានានំ គហិតតា វុត្តនយា ឯវាតិ ន ឧទ្ធដា។
Esasabboti esa catusaṅkhepādipabhedo anavaseso paccayo. Paccayalakkhaṇenāti paccayabhāvena attano phalassa paṭisandhiviññāṇassa paccayabhāvena, avinābhāvalakkhaṇenāti attho. Yathā hi taṇhaṃ vinā avijjādayo viññāṇassa paccayā na honti, evaṃ taṇhāpi avijjādike vināti. Ettha dukkhaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ, bhavaggahaṇena ca taṇhāsaṅkhārupādānānaṃ gahitatā vuttanayā evāti na uddhaṭā.
ឥទានិ តេ វីសតិ អាការេ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘ឯវមេតេ’’តិអាទិ វុត្តំ។ តត្ថ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.៤៧) បុរិមកម្មភវស្មិន្តិ បុរិមេ កម្មភវេ, អតីតជាតិយំ កម្មភវេ កយិរមានេតិ អត្ថោ។ មោហោ អវិជ្ជាតិ យោ តទា ទុក្ខាទីសុ មោហោ, យេន មូឡ្ហោ កម្មំ ករោតិ, សា អវិជ្ជា។ អាយូហនា សង្ខារាតិ តំ តំ កម្មំ ករោន្តោ ទានុបករណាទិ សជ្ជនាទិវសេន យា បុរិមចេតនាយោ, តេ សង្ខារា។ បដិគ្គាហកានំ បន ហត្ថេ ទេយ្យធម្មំ បតិដ្ឋាបយតោ ចេតនា ភវោ។ ឯកាវជ្ជនជវនេសុ វា បុរិមា ចេតនា អាយូហនា សង្ខារា, សត្តមា ភវោ។ យា កាចិ វា បន ចេតនា ភវោ, សម្បយុត្តា អាយូហនា សង្ខារា។ និកន្តិ តណ្ហាតិ យំ កម្មំ ករោន្តស្ស ឧបបត្តិភវេ តស្ស ផលស្ស និកាមនា បត្ថនា, សា តណ្ហា នាម។ ឧបគមនំ ឧបាទានន្តិ យំ កម្មភវស្ស បច្ចយភូតំ ‘‘ឥទំ កម្មំ កត្វា អសុកស្មិំ នាម ឋានេ កាមេ សេវិស្សាមិ ឧច្ឆិជ្ជិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តំ ឧបគមនំ គហណំ បរាមសនំ, ឥទំ ឧបាទានំ នាម។ ចេតនា ភវោតិ ទ្វីសុ អត្ថវិកប្បេសុ វុត្តស្ស អាយូហនស្ស អវសានេ វុត្តចេតនា, តតិយេ បន អាយូហនសម្បយុត្តចេតនា ភវោ។ ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយាតិ ឥមេ យថាវុត្តា មោហាទយោ បញ្ច ធម្មា អតីតកម្មភវសិទ្ធា ឯតរហិ បដិសន្ធិយា បច្ចយភូតាតិ អត្ថោ។
Idāni te vīsati ākāre paṭisambhidāmaggapāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘evamete’’tiādi vuttaṃ. Tattha (paṭi. ma. aṭṭha. 1.47) purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kayiramāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho, yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ taṃ kammaṃ karonto dānupakaraṇādi sajjanādivasena yā purimacetanāyo, te saṅkhārā. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe deyyadhammaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavo. Ekāvajjanajavanesu vā purimā cetanā āyūhanā saṅkhārā, sattamā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, sampayuttā āyūhanā saṅkhārā. Nikanti taṇhāti yaṃ kammaṃ karontassa upapattibhave tassa phalassa nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī’’tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti dvīsu atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne vuttacetanā, tatiye pana āyūhanasampayuttacetanā bhavo. Iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayāti ime yathāvuttā mohādayo pañca dhammā atītakammabhavasiddhā etarahi paṭisandhiyā paccayabhūtāti attho.
ឥធ បដិសន្ធិវិញ្ញាណន្តិ យំ ភវន្តរបដិសន្ធានវសេន ឧប្បន្នត្តា បដិសន្ធីតិ វុច្ចតិ, តំ វិញ្ញាណំ។ ឱក្កន្តិ នាមរូបន្តិ យា គព្ភេ រូបារូបធម្មានំ ឱក្កន្តិ អាគន្ត្វា បវិសន្តី វិយ, ឥទំ នាមរូបំ។ បសាទោ អាយតនន្តិ ឥទំ ចក្ខាទិបញ្ចាយតនវសេន វុត្តំ។ ផុដ្ឋោ ផស្សោតិ យោ អារម្មណំ ផុដ្ឋោ ផុសន្តោ ឧប្បន្នោ, អយំ ផស្សោ។ វេទយិតំ វេទនាតិ យំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន វា សឡាយតនបច្ចយេន វា ផស្សេន សហុប្បន្នំ វិបាកវេទយិតំ, សា វេទនា។ ឥតិ ឥមេ…បេ.… បច្ចយាតិ ឥមេ វិញ្ញាណាទយោ បញ្ច កោដ្ឋាសិកា ធម្មា បុរិមភវេ កតស្ស កម្មស្ស កម្មវដ្ដស្ស បច្ចយា, បច្ចយភាវតោ តំ បដិច្ច ឥធ ឯតរហិ ឧបបត្តិភវស្មិំ ឧបបត្តិភវភាវេន វា ហោន្តីតិ អត្ថោ។
Idha paṭisandhiviññāṇanti yaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati, taṃ viññāṇaṃ. Okkanti nāmarūpanti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti āgantvā pavisantī viya, idaṃ nāmarūpaṃ. Pasādo āyatananti idaṃ cakkhādipañcāyatanavasena vuttaṃ. Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno, ayaṃ phasso. Vedayitaṃvedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena sahuppannaṃ vipākavedayitaṃ, sā vedanā. Iti ime…pe… paccayāti ime viññāṇādayo pañca koṭṭhāsikā dhammā purimabhave katassa kammassa kammavaṭṭassa paccayā, paccayabhāvato taṃ paṭicca idha etarahi upapattibhavasmiṃ upapattibhavabhāvena vā hontīti attho.
ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានំ មោហោតិ បរិបក្កាយតនស្ស កម្មករណកាលេ អសម្មោហំ ទស្សេតិ។ ទហរស្ស ហិ ចិត្តប្បវត្តិ ភវង្គពហុលា យេភុយ្យេន ភវន្តរជនកកម្មាយូហនសមត្ថា ន ហោតីតិ។ កម្មករណកាលេតិ ច ឥមិនា សព្ពោ កម្មស្ស បច្ចយភូតោ សម្មោហោ គហិតោ, ន សម្បយុត្តោវ។ សេសំ វុត្តនយមេវ។
Idhaparipakkattā āyatanānaṃ mohoti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle asammohaṃ dasseti. Daharassa hi cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti. Kammakaraṇakāleti ca iminā sabbo kammassa paccayabhūto sammoho gahito, na sampayuttova. Sesaṃ vuttanayameva.
បទយោជនាយាតិ ‘‘តស្មា’’តិអាទីនំ បទានំ សម្ពន្ធេន សហ។ អត្ថនិគមនន្តិ ឥមស្មិំ អដ្ឋមវារេ ទេសនត្ថនិគមនំ។ នន្ទីតិ ឯវំ វុត្តានំ សព្ពតណ្ហានន្តិ ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ ឯវំ នន្ទនត្ថសាមញ្ញតោ ឯកវចនេន វុត្តានំ សព្ពតណ្ហានំ សន្តានារម្មណសម្បយុត្តធម្មប្បវត្តិអាការាទិភេទេន អនេកភេទានំ សព្ពាសំ តណ្ហានំ។ ខយវេវចនានេវាតិ សមុច្ឆេទបហានវេវចនានេវ។ ‘‘អច្ចន្តក្ខយា’’តិ ហិ វុត្តំ។ ចតុមគ្គកិច្ចសាធារណមេតន្តិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ បហានកិច្ចស្ស សាធារណំ សាមញ្ញតោ គហណំ ឯតំ ខយាទិវចនន្តិ អត្ថោ។ តេសំ បន មគ្គានំ កមេន បវត្តនំ កិច្ចកមេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘វិរាគា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ…បេ.… យោជេតព្ព’’ន្តិ អាហ។ តថា សតិបិ ខយាទិសទ្ទានំ បហានបរិយាយភាវេ បហាតព្ពាយ បន វិសយភេទភិន្នាយ តណ្ហាយ អនវសេសតោ បហីនភាវទីបនត្ថំ ខយាទិបរិយាយន្តរគ្គហណំ កតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យាហី’’តិអាទិមាហ។ យថាវុត្តសញ្ជននាទិហេតុភូតាយ តណ្ហាយ បហីនត្តា តប្បហានទីបនំ កត្វា វុច្ចមានំ ខយាទិវចនំ ន កថញ្ចិ ធម្មតំ វិលោមេតីតិ វុត្តំ ‘‘ន កិញ្ចិ វិរុជ្ឈតី’’តិ។
Padayojanāyāti ‘‘tasmā’’tiādīnaṃ padānaṃ sambandhena saha. Atthanigamananti imasmiṃ aṭṭhamavāre desanatthanigamanaṃ. Nandīti evaṃ vuttānaṃ sabbataṇhānanti ‘‘nandī dukkhassa mūla’’nti evaṃ nandanatthasāmaññato ekavacanena vuttānaṃ sabbataṇhānaṃ santānārammaṇasampayuttadhammappavattiākārādibhedena anekabhedānaṃ sabbāsaṃ taṇhānaṃ. Khayavevacanānevāti samucchedapahānavevacanāneva. ‘‘Accantakkhayā’’ti hi vuttaṃ. Catumaggakiccasādhāraṇametanti catunnaṃ ariyamaggānaṃ pahānakiccassa sādhāraṇaṃ sāmaññato gahaṇaṃ etaṃ khayādivacananti attho. Tesaṃ pana maggānaṃ kamena pavattanaṃ kiccakameneva dassetuṃ ‘‘virāgā’’tiādi vuttanti dassento ‘‘tato…pe… yojetabba’’nti āha. Tathā satipi khayādisaddānaṃ pahānapariyāyabhāve pahātabbāya pana visayabhedabhinnāya taṇhāya anavasesato pahīnabhāvadīpanatthaṃ khayādipariyāyantaraggahaṇaṃ katanti dassento ‘‘yāhī’’tiādimāha. Yathāvuttasañjananādihetubhūtāya taṇhāya pahīnattā tappahānadīpanaṃ katvā vuccamānaṃ khayādivacanaṃ na kathañci dhammataṃ vilometīti vuttaṃ ‘‘na kiñci virujjhatī’’ti.
ឧត្តរវិរហិតន្តិ អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថត្តា ឧត្តរេន អធិកេន វិរហិតំ។ អយញ្ចស្ស ឧត្តរវិរហតា អត្តនោ សេដ្ឋភាវេនាតិ អាហ ‘‘សព្ពសេដ្ឋ’’ន្តិ។ យថា សម្មា-សំ-សទ្ទា ‘‘អវិបរីតំ, សាម’’ន្តិ ឥមេសំ បទានំ អត្ថំ វទន្តិ, ឯវំ បាសំសសោភនត្ថេបីតិ អាហ ‘‘សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិ’’ន្តិ។ ពុជ្ឈិ ឯត្ថ បដិវិជ្ឈិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សព្ពម្បិ វា នេយ្យន្តិ រុក្ខោ ពោធិ, ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ បន មគ្គោ ពោធិ, តថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, និព្ពានំ បន ពុជ្ឈិតព្ពតោ ពោធីតិ អយមេត្ថ សាធនវិភាគោ ទដ្ឋព្ពោ។ បណ្ណត្តិយម្បិ អត្ថេវ ពោធិ-សទ្ទោ ‘‘ពោធិរាជកុមារោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣២៤; ចូឡវ. ២៦៨)។ អបរេតិ សារសមាសាចរិយា។ ឯត្ថ ច សឧបសគ្គស្ស ពោធិ-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អនុបសគ្គានំ ឧទាហរណេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ។
Uttaravirahitanti attānaṃ uttarituṃ samatthattā uttarena adhikena virahitaṃ. Ayañcassa uttaravirahatā attano seṭṭhabhāvenāti āha ‘‘sabbaseṭṭha’’nti. Yathā sammā-saṃ-saddā ‘‘aviparītaṃ, sāma’’nti imesaṃ padānaṃ atthaṃ vadanti, evaṃ pāsaṃsasobhanatthepīti āha ‘‘sammā sāmañca bodhiṃ pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti. Bujjhi ettha paṭivijjhi cattāri ariyasaccāni, sabbampi vā neyyanti rukkho bodhi, bujjhati etenāti pana maggo bodhi, tathā sabbaññutaññāṇaṃ, nibbānaṃ pana bujjhitabbato bodhīti ayamettha sādhanavibhāgo daṭṭhabbo. Paṇṇattiyampi attheva bodhi-saddo ‘‘bodhirājakumāro’’tiādīsu (ma. ni. 2.324; cūḷava. 268). Apareti sārasamāsācariyā. Ettha ca saupasaggassa bodhi-saddassa atthuddhāre anupasaggānaṃ udāharaṇe kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.
លោកុត្តរភាវតោ វា តត្ថាបិ ហេដ្ឋិមមគ្គានំ វិយ តតុត្តរិមគ្គាភាវតោ ច ‘‘សិយា នុ ខោ អនុត្តរា ពោធី’’តិ អាសង្កំ សន្ធាយ តំ វិធមិតុំ ‘‘សាវកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ។ អភិនីហារសម្បត្តិយា ផលវិសេសភូតេហិ ញាណវិសេសេហិ ឯកច្ចេហិ សកលេហិ សទ្ធិំ សមិជ្ឈមានោ មគ្គោ អរិយានំ តំ តំ ញាណវិសេសាទិំ ទេន្តោ វិយ ហោតីតិ តស្ស អសព្ពគុណទាយកត្តំ វុត្តំ។ តេន អនញ្ញសាធារណាភិនីហារសម្បទាសិទ្ធស្ស និរតិសយ-គុណានុពន្ធស្ស វសេន អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ នាម ហោតីតិ ទស្សេតិ។ សាវកបារមិញាណំ អញ្ញេហិ សាវកេហិ អសាធារណំ មហាសាវកានំយេវ អាវេណិកំ ញាណំ។ បច្ចេកំ សច្ចានិ ពុទ្ធវន្តោតិ បច្ចេកពុទ្ធា។ ននុ ច សព្ពេបិ អរិយា បច្ចេកមេវ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តិ ធម្មស្ស បច្ចត្តំ វេទនីយភាវតោតិ? សច្ចំ, នយិទមីទិសំ បដិវេធំ សន្ធាយ វុត្តំ, យថា បន សាវកា អញ្ញសន្និស្សយេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តិ បរតោឃោសេន វិនា តេសំ ទស្សនមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, យថា ច សម្មាសម្ពុទ្ធោ អញ្ញេសំ និស្សយភាវេន សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈន្តិ, ន ឯវមេតេ, ឯតេ បន អបរនេយ្យា ហុត្វា អបរិណាយកភាវេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តិ។ តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចេកំ សច្ចានិ ពុទ្ធវន្តោតិ បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ។
Lokuttarabhāvato vā tatthāpi heṭṭhimamaggānaṃ viya tatuttarimaggābhāvato ca ‘‘siyā nu kho anuttarā bodhī’’ti āsaṅkaṃ sandhāya taṃ vidhamituṃ ‘‘sāvakāna’’ntiādi vuttaṃ. Abhinīhārasampattiyā phalavisesabhūtehi ñāṇavisesehi ekaccehi sakalehi saddhiṃ samijjhamāno maggo ariyānaṃ taṃ taṃ ñāṇavisesādiṃ dento viya hotīti tassa asabbaguṇadāyakattaṃ vuttaṃ. Tena anaññasādhāraṇābhinīhārasampadāsiddhassa niratisaya-guṇānubandhassa vasena arahattamaggo anuttarā bodhi nāma hotīti dasseti. Sāvakapāramiñāṇaṃ aññehi sāvakehi asādhāraṇaṃ mahāsāvakānaṃyeva āveṇikaṃ ñāṇaṃ. Paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā. Nanu ca sabbepi ariyā paccekameva saccāni paṭivijjhanti dhammassa paccattaṃ vedanīyabhāvatoti? Saccaṃ, nayidamīdisaṃ paṭivedhaṃ sandhāya vuttaṃ, yathā pana sāvakā aññasannissayena saccāni paṭivijjhanti paratoghosena vinā tesaṃ dassanamaggassa anuppajjanato, yathā ca sammāsambuddho aññesaṃ nissayabhāvena saccāni abhisambujjhanti, na evamete, ete pana aparaneyyā hutvā apariṇāyakabhāvena saccāni paṭivijjhanti. Tena vuttaṃ ‘‘paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā’’ti.
ឥតីតិ ករីយតិ ឧច្ចារីយតីតិ ឥតិការោ, ឥតិ-សទ្ទោ។ ការណត្ថោ អនិយមរូបេនាតិ អធិប្បាយោ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ។ តេនាហ ‘‘យស្មា ចា’’តិ។ បុព្ពេ បន ឥតិ-សទ្ទំ បការត្ថំ កត្វា ‘‘ឯវំ ជានិត្វា’’តិ វុត្តំ, ឥធាបិ តំ បការត្ថមេវ កត្វា អថោ យុជ្ជតិ។ កថំ? វិទិត្វាតិ ហិ បទំ ហេតុអត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា’’តិ (ម. និ. ១.២៧១), ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតី’’តិ ច ឯវមាទីសុ វិយ, តស្មា បការត្ថេបិ ឥតិ-សទ្ទេ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស វិទិតត្តាតិ អយំ អត្ថោ លព្ភតេវ។ បដិច្ចសមុប្បាទំ វិទិត្វាតិ ឯត្ថាបិ ហេតុអត្ថេ វិទិត្វា-សទ្ទេ យថាវុត្តា អត្ថយោជនា យុជ្ជតេវ។ ឯត្ថ ច បឋមវិកប្បេ បដិច្ចសមុបាទស្ស វិទិតត្ថំ មញ្ញនាភាវស្ស ការណំ វត្វា តណ្ហាមូលកស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សិតត្តា ឯត្ថ តណ្ហាប្បហានំ សម្មាសម្ពោធិយា អធិគមនការណំ ឧទ្ធតន្តិ ទស្សិតំ, តស្មា ‘‘បថវិំ ន មញ្ញតី’’តិអាទិ និគមនំ ទដ្ឋព្ពំ។ ទុតិយវិកប្បេ បន បដិច្ចសមុប្បាទវេទនំ តណ្ហាប្បហានស្ស ការណំ វុត្តំ, តំ អភិសម្ពោធិយា អភិសម្ពោធិមញ្ញនាភាវស្សាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោតិ អយមេតេសំ ទ្វិន្នំ អត្ថវិកប្បានំ វិសេសោ, តស្មា ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ វុត្តំ។
Itīti karīyati uccārīyatīti itikāro, iti-saddo. Kāraṇattho aniyamarūpenāti adhippāyo, tasmāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘yasmā cā’’ti. Pubbe pana iti-saddaṃ pakāratthaṃ katvā ‘‘evaṃ jānitvā’’ti vuttaṃ, idhāpi taṃ pakāratthameva katvā atho yujjati. Kathaṃ? Viditvāti hi padaṃ hetuatthe daṭṭhabbaṃ ‘‘paññāya cassa disvā’’ti (ma. ni. 1.271), ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hotī’’ti ca evamādīsu viya, tasmā pakāratthepi iti-sadde paṭiccasamuppādassa viditattāti ayaṃ attho labbhateva. Paṭiccasamuppādaṃ viditvāti etthāpi hetuatthe viditvā-sadde yathāvuttā atthayojanā yujjateva. Ettha ca paṭhamavikappe paṭiccasamupādassa viditatthaṃ maññanābhāvassa kāraṇaṃ vatvā taṇhāmūlakassa paṭiccasamuppādassa dassitattā ettha taṇhāppahānaṃ sammāsambodhiyā adhigamanakāraṇaṃ uddhatanti dassitaṃ, tasmā ‘‘pathaviṃ na maññatī’’tiādi nigamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Dutiyavikappe pana paṭiccasamuppādavedanaṃ taṇhāppahānassa kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ abhisambodhiyā abhisambodhimaññanābhāvassāti ayamattho dassitoti ayametesaṃ dvinnaṃ atthavikappānaṃ viseso, tasmā ‘‘nandī dukkhassa mūla’’nti vuttaṃ.
តំ កុតោ លព្ភតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យត្ថ យត្ថ ហី’’តិអាទិ។ សាសនយុត្តិ អយំ សាសនេបិ ឯវំ សម្ពន្ធោ ទិស្សតីតិ កត្វា។ លោកេបិ ហិ យំ-តំ-សទ្ទានំ អព្យភិចារិសម្ពន្ធតា សិទ្ធា។
Taṃ kuto labbhatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yattha yattha hī’’tiādi. Sāsanayutti ayaṃ sāsanepi evaṃ sambandho dissatīti katvā. Lokepi hi yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicārisambandhatā siddhā.
ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមីតិ អភិសម្ពុទ្ធភាវស្ស គហិតត្តា, អសព្ពញ្ញុនា ឯវំ ទេសេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទស្សេន្តោ’’តិអាទិមាហ។
Evaṃ abhisambuddhoti vadāmīti abhisambuddhabhāvassa gahitattā, asabbaññunā evaṃ desetuṃ asakkuṇeyyattā ca ‘‘sabbaññutaññāṇaṃ dassento’’tiādimāha.
វិចិត្រនយទេសនាវិលាសយុត្តន្តិ បុថុជ្ជនវារាទិវិភាគភិន្នេហិ វិចិត្តេហិ តន្តិ នយេហិ, លក្ខណកម្មតណ្ហាមញ្ញនាទិវិភាគភិន្នេហិ វិចិត្តេហិ អត្ថនយេហិ, អភិនន្ទនបច្ចយាការាទិវិសេសាបទេសសិទ្ធេន ទេសនាវិលាសេន ច យុត្តំ។ យថា តេ ន ជានន្តិ, តថា ទេសេសីតិ ឥមិនាបិ ភគវតោ ទេសនាវិលាសំយេវ វិភាវេតិ។ តំយេវ កិរ បថវិន្តិ ឯត្ថ បថវីគហណំ ឧបលក្ខណមត្តំ អាបាទិវសេនបិ, តថា ‘‘កីទិសា នុ ខោ ឥធ បថវី អធិប្បេតា, កស្មា ច ភូតរូបានិយេវ គហិតានិ, ន សេសរូបានី’’តិអាទិនាបិ តេសំ សំសយុប្បត្តិ និទ្ធារេតព្ពា។ អថ វា កថំ នាមិទន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ។ តេន ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពាយបិ តេសំ សំសយុប្បត្តិយា បរិគ្គហិតត្តា ទដ្ឋព្ពា។ អន្តន្តិ មរិយាទំ, ទេសនាយ អន្តំ បរិច្ឆេទន្តិ អត្ថោ, យោ អនុសន្ធីតិ វុច្ចតិ។ កោដិន្តិ បរិយន្តំ, ទេសនាយ បរិយោសានន្តិ អត្ថោ។ ឧភយេន សុត្តេ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធីតិ វទតិ។
Vicitranayadesanāvilāsayuttanti puthujjanavārādivibhāgabhinnehi vicittehi tanti nayehi, lakkhaṇakammataṇhāmaññanādivibhāgabhinnehi vicittehi atthanayehi, abhinandanapaccayākārādivisesāpadesasiddhena desanāvilāsena ca yuttaṃ. Yathā te na jānanti, tathā desesīti imināpi bhagavato desanāvilāsaṃyeva vibhāveti. Taṃyeva kira pathavinti ettha pathavīgahaṇaṃ upalakkhaṇamattaṃ āpādivasenapi, tathā ‘‘kīdisā nu kho idha pathavī adhippetā, kasmā ca bhūtarūpāniyeva gahitāni, na sesarūpānī’’tiādināpi tesaṃ saṃsayuppatti niddhāretabbā. Atha vā kathaṃ nāmidanti ettha iti-saddo pakārattho. Tena imasmiṃ sutte sabbāyapi tesaṃ saṃsayuppattiyā pariggahitattā daṭṭhabbā. Antanti mariyādaṃ, desanāya antaṃ paricchedanti attho, yo anusandhīti vuccati. Koṭinti pariyantaṃ, desanāya pariyosānanti attho. Ubhayena sutte ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti vadati.
អន្តរាកថាតិ កម្មដ្ឋានមនសិការឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ អន្តរា អញ្ញា ឯកា តថា។ វិប្បកថាតិ អនិដ្ឋិតា សិខំ អប្បត្តា។ កង្ខណានុរូបេនាតិ តស្មិំ ខណេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ អជ្ឈាសយានុរូបេន។ ឥទន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានំ មូលបរិយាយជាតកំ។
Antarākathāti kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā tathā. Vippakathāti aniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Kaṅkhaṇānurūpenāti tasmiṃ khaṇe dhammasabhāyaṃ sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayānurūpena. Idanti idāni vuccamānaṃ mūlapariyāyajātakaṃ.
ទិសាបាមោក្ខោតិ បណ្ឌិតភាវេន សព្ពទិសាសុ បមុខភូតោ។ ព្រាហ្មណោតិ ព្រហ្មំ អណតីតិ ព្រាហ្មណោ, មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ។ តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទ-យជុវេទ-សាមវេទានំ។ បារគូតិ អត្ថសោ ព្យញ្ជនសោ ច បារំ បរិយន្តំ គតោ។ សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ចាតិ សនិឃណ្ឌុកេដុភា, តេសំ។ និឃណ្ឌូតិ រុក្ខាទីនំ វេវចនប្បកាសកំ សត្ថំ។ កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ, កវីនំ ឧបការាវហំ សត្ថំ។ សហ អក្ខរប្បភេទេនាតិ សាក្ខរប្បភេទា, តេសំ, សិក្ខានិរុត្តិសហិតានន្តិ អត្ថោ។ ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ‘‘ឥតិហ អស, ឥតិហ អសា’’តិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ។ បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ កាយតិ អជ្ឈេតិ វេទេតិ ចាតិ បទកោ, វេយ្យាករណោ។ លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌសត្ថំ។ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបនគន្ថោ មហាបុរិសលក្ខណំ។ តេសុ អនូនោ បរិបូរការីតិ អនវយោ។
Disāpāmokkhoti paṇḍitabhāvena sabbadisāsu pamukhabhūto. Brāhmaṇoti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Tiṇṇaṃ vedānanti iruveda-yajuveda-sāmavedānaṃ. Pāragūti atthaso byañjanaso ca pāraṃ pariyantaṃ gato. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena cāti sanighaṇḍukeṭubhā, tesaṃ. Nighaṇḍūti rukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo, kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedenāti sākkharappabhedā, tesaṃ, sikkhāniruttisahitānanti attho. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha asa, itiha asā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ. Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ kāyati ajjheti vedeti cāti padako, veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍasatthaṃ. Mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpanagantho mahāpurisalakkhaṇaṃ. Tesu anūno paripūrakārīti anavayo.
មន្តេតិ វេទេ។ យទិបិ វេទោ ‘‘មន្តោ, ព្រហ្មំ, កប្បោ’’តិ តិវិធោ, មន្តោ ឯវ បន មូលវេទោ, តទត្ថវិវរណំ ព្រហ្មំ, តត្ថ វុត្តនយេន យញ្ញកិរិយាវិធានំ កប្បោ។ តេន វុត្តំ ‘‘មន្តេតិ វេទេ’’តិ។ បណ្ឌិតាតិ បញ្ញាវន្តោ។ តថា ហិ តេ បុថុបញ្ញាតាយ ពហុំ សហស្សទ្វិសហស្សាទិបរិមាណំ គន្ថំ បាកដំ កត្វា គណ្ហន្តិ ឧគ្គណ្ហន្តិ, ជវនបញ្ញតាយ លហុំ សីឃំ គណ្ហន្តិ, តិក្ខបញ្ញតាយ សុដ្ឋុ អវិរជ្ឈន្តា ឧបធារេន្តិ, សតិនេបក្កសម្បត្តិយា គហិតញ្ច នេសំ ន វិនស្សតិ ន សម្មុស្សតីតិ។ សព្ពម្បិ សិប្បន្តិ អដ្ឋារសវិជ្ជាដ្ឋានាទិភេទំ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន សិប្បន្តិ សង្ខ្យំ គតំ សព្ពំ ពាហិរកសត្ថំ មោក្ខាវហសម្មតម្បិ ន មោក្ខំ អាវហតីតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយហិត’’ន្តិ។ សម្បិណ្ឌិតា ហុត្វាតិ យថា មិត្តា, តថា បិណ្ឌិតវសេន សន្និបតិតា ហុត្វា។ ‘‘ឯវំ គយ្ហមានេ អាទិនា វិរុជ្ឈេយ្យ, ឯវំ អន្តេនា’’តិ ចិន្តេន្តា ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស បុព្ពេនាបរំ អវិរុទ្ធំ និច្ឆយំ គហេតុំ អសក្កោន្តា ន អាទិំ, ន អន្តំ អទ្ទសំសុ។
Manteti vede. Yadipi vedo ‘‘manto, brahmaṃ, kappo’’ti tividho, manto eva pana mūlavedo, tadatthavivaraṇaṃ brahmaṃ, tattha vuttanayena yaññakiriyāvidhānaṃ kappo. Tena vuttaṃ ‘‘manteti vede’’ti. Paṇḍitāti paññāvanto. Tathā hi te puthupaññātāya bahuṃ sahassadvisahassādiparimāṇaṃ ganthaṃ pākaṭaṃ katvā gaṇhanti uggaṇhanti, javanapaññatāya lahuṃ sīghaṃ gaṇhanti, tikkhapaññatāya suṭṭhu avirajjhantā upadhārenti, satinepakkasampattiyā gahitañca nesaṃ na vinassati na sammussatīti. Sabbampi sippanti aṭṭhārasavijjāṭṭhānādibhedaṃ sikkhitabbaṭṭhena sippanti saṅkhyaṃ gataṃ sabbaṃ bāhirakasatthaṃ mokkhāvahasammatampi na mokkhaṃ āvahatīti āha ‘‘diṭṭhadhammasamparāyahita’’nti. Sampiṇḍitā hutvāti yathā mittā, tathā piṇḍitavasena sannipatitā hutvā. ‘‘Evaṃ gayhamāne ādinā virujjheyya, evaṃ antenā’’ti cintentā ñātuṃ icchitassa atthassa pubbenāparaṃ aviruddhaṃ nicchayaṃ gahetuṃ asakkontā na ādiṃ, na antaṃ addasaṃsu.
លោមសានីតិ លោមវន្តានិ, ឃនកេសមស្សុវានីតិ អត្ថោ។ កេសាបិ ហិ លោមគ្គហណេន គយ្ហន្តិ យថា ‘‘លោមនខំ ផុសិត្វា សុទ្ធិ កាតព្ពា’’តិ។ កណ្ណំ វិយាតិ កណ្ណំ, បញ្ញា, តាយ សុត្វា កាតព្ពកិច្ចសាធនតោ វុត្តំ ‘‘កណ្ណវាតិ បញ្ញវា’’តិ។
Lomasānīti lomavantāni, ghanakesamassuvānīti attho. Kesāpi hi lomaggahaṇena gayhanti yathā ‘‘lomanakhaṃ phusitvā suddhi kātabbā’’ti. Kaṇṇaṃ viyāti kaṇṇaṃ, paññā, tāya sutvā kātabbakiccasādhanato vuttaṃ ‘‘kaṇṇavāti paññavā’’ti.
យស្មា សត្តានំ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ អាយុវណ្ណាទិបរិក្ខយោ ហោតិ, តស្មា តំ កាលេន កតំ វិយ កត្វា វុត្តំ ‘‘នេសំ អាយុ…បេ.… ខាទតីតិ វុច្ចតី’’តិ។
Yasmā sattānaṃ gacchante gacchante kāle āyuvaṇṇādiparikkhayo hoti, tasmā taṃ kālena kataṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘nesaṃ āyu…pe… khādatīti vuccatī’’ti.
អភិញ្ញាយាតិ កុសលាទិភេទំ ខន្ធាទិភេទញ្ច ទេសេតព្ពំ ធម្មំ, វេនេយ្យានញ្ច អាសយានុសយចរិយាវិមុត្តិអាទិភេទំ, តស្ស ច នេសំ ទេសេតព្ពប្បការំ យាថាវតោ អភិជានិត្វា។ ធម្មំ ទេសេមីតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកនិព្ពានហិតាវហំ សទ្ធម្មំ កថយាមិ។ នោ អនភិញ្ញាយាតិ យថា ពាហិរកា អសម្មាសម្ពុទ្ធត្តា វុត្តវិធិំ អជានន្តាយំ កិញ្ចិ តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ កថេន្តិ, ឯវំ ន ទេសេមីតិ អត្ថោ។ សនិទានន្តិ សការណំ, វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយវសេន វា បុច្ឆាយ វា អដ្ឋុប្បត្តិយា វា សនិមិត្តំ ហេតុឧទាហរណសហិតញ្ចាតិ អត្ថោ។ សប្បាដិហារិយន្តិ សនិស្សរណំ សប្បដិហរណំ, បច្ចនីកបដិហរណេន សប្បាដិហារិយមេវ កត្វា ទេសេមីតិ អត្ថោ។ អបរេ បន ‘‘យថារហំ ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិបាដិហារិយសហិត’’ន្តិ វទន្តិ, អនុសាសនិបាដិហារិយហិតា បន ទេសនា នត្ថីតិ។ ហិតូបទេសនា ឱវាទោ, សា ឯវ អនុសាសនី។ អនោតិណ្ណវត្ថុវិសយោ វា ឱវាទោ, ឱតិណ្ណវត្ថុវិសយា អនុសាសនី។ បឋមូបទេសោ វា ឱវាទោ, ឥតរា អនុសាសនី។ អលញ្ច បនាតិ យុត្តមេវ។ និដ្ឋមគមាសីតិ អត្ថសិទ្ធិំ គតា។
Abhiññāyāti kusalādibhedaṃ khandhādibhedañca desetabbaṃ dhammaṃ, veneyyānañca āsayānusayacariyāvimuttiādibhedaṃ, tassa ca nesaṃ desetabbappakāraṃ yāthāvato abhijānitvā. Dhammaṃ desemīti diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānahitāvahaṃ saddhammaṃ kathayāmi. Noanabhiññāyāti yathā bāhirakā asammāsambuddhattā vuttavidhiṃ ajānantāyaṃ kiñci takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ kathenti, evaṃ na desemīti attho. Sanidānanti sakāraṇaṃ, veneyyānaṃ ajjhāsayavasena vā pucchāya vā aṭṭhuppattiyā vā sanimittaṃ hetuudāharaṇasahitañcāti attho. Sappāṭihāriyanti sanissaraṇaṃ sappaṭiharaṇaṃ, paccanīkapaṭiharaṇena sappāṭihāriyameva katvā desemīti attho. Apare pana ‘‘yathārahaṃ iddhiādesanānusāsanipāṭihāriyasahita’’nti vadanti, anusāsanipāṭihāriyahitā pana desanā natthīti. Hitūpadesanā ovādo, sā eva anusāsanī. Anotiṇṇavatthuvisayo vā ovādo, otiṇṇavatthuvisayā anusāsanī. Paṭhamūpadeso vā ovādo, itarā anusāsanī. Alañca panāti yuttameva. Niṭṭhamagamāsīti atthasiddhiṃ gatā.
តថាគតវារអដ្ឋមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.
អយំ តាវេត្ថ អដ្ឋកថាយ លីនត្ថវណ្ណនា។
Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā.
នេត្តិនយវណ្ណនា
Nettinayavaṇṇanā
ឥទានិ (ទី. និ. ដី. ១.១៤៩; សំ. និ. ដី. ១.១.នេត្តិនយវណ្ណនា; អ. និ. ដី. នេត្តិនយវណ្ណនា) បករណនយេន បាឡិយា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម។ សា បនាយំ អត្ថវណ្ណនា យស្មា ទេសនាយ សមុដ្ឋានបយោជនភាជនេសុ បិណ្ឌត្ថេសុ ច និទ្ធារិតេសុ សុតរា ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា សុត្តទេសនាយ សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមំ និទ្ធារយិស្សាម។ តត្ថ សមុដ្ឋានំ តាវ បរិយត្តិំ និស្សាយ មានុប្បាទោ, បយោជនំមានមទ្ទនំ។ វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុតបរិយត្តិំ…បេ.… អារភី’’តិ។ អបិច វេនេយ្យានំ បថវីអាទិភូតាទិភេទភិន្នេ សក្កាយេ បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខាទិអរិយស្ស ច សទ្ធិំ ហេតុនា មញ្ញនាមញ្ញនវសេន បវត្តិវិភាគានវពោធោ សមុដ្ឋានំ, យថាវុត្តវិភាគាវពោធោ បយោជនំ, វេនេយ្យានញ្ហិ វុត្តប្បការេ វិសយេ យថាវុត្តានំ បុគ្គលានំ សទ្ធិំ ហេតុនា មញ្ញនាមញ្ញនវសេន បវត្តិវិភាគាវពោធោ បយោជនំ។
Idāni (dī. ni. ṭī. 1.149; saṃ. ni. ṭī. 1.1.nettinayavaṇṇanā; a. ni. ṭī. nettinayavaṇṇanā) pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Sā panāyaṃ atthavaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānapayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sutarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ tāva pariyattiṃ nissāya mānuppādo, payojanaṃmānamaddanaṃ. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sutapariyattiṃ…pe… ārabhī’’ti. Apica veneyyānaṃ pathavīādibhūtādibhedabhinne sakkāye puthujjanassa sekkhādiariyassa ca saddhiṃ hetunā maññanāmaññanavasena pavattivibhāgānavabodho samuṭṭhānaṃ, yathāvuttavibhāgāvabodho payojanaṃ, veneyyānañhi vuttappakāre visaye yathāvuttānaṃ puggalānaṃ saddhiṃ hetunā maññanāmaññanavasena pavattivibhāgāvabodho payojanaṃ.
អបិច សមុដ្ឋានំ នាម ទេសនានិទានំ។ តំ សាធារណំ អសាធារណន្តិ ទុវិធំ។ តត្ថ សាធារណម្បិ អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោ ទុវិធំ។ តត្ថ សាធារណំ អជ្ឈត្តិកសមុដ្ឋានំ នាម លោកនាថស្ស មហាករុណា។ តាយ ហិ សមុស្សាហិតស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ធម្មទេសនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ។ តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៨៣; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៩)។ ឯត្ថ ច ហេតាវត្ថាយបិ មហាករុណាយ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យាវទេវ សំសារមហោឃតោ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថទានេហិ សត្តសន្តារណត្ថំ តទុប្បត្តិតោ។ យថា ច មហាករុណា, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទសពលញាណាទីនិ ច ទេសនាយ អព្ភន្តរសមុដ្ឋានភាវេ វត្តព្ពានិ។ សព្ពម្បិ ហិ ញេយ្យធម្មំ, តេសំ ទេសេតព្ពប្បការំ, សត្តានញ្ច អាសយានុសយាទិំ យាថាវតោ ជានន្តោ ភគវា ឋានាដ្ឋានាទីសុ កោសល្លេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិចិត្តនយទេសនំ បវត្តេសីតិ។ ពាហិរំ បន សាធារណំ សមុដ្ឋានំ ទសសហស្សព្រហ្មបរិវារិតស្ស សហម្បតិមហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ។ តទជ្ឈេសនុត្តរកាលញ្ហិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណាជនិតំ អប្បោស្សុក្កតំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ធម្មស្សាមី ធម្មទេសនាយ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ។ អសាធារណម្បិ អម្ភន្តរពាហិរភេទតោ ទុវិធមេវ។ តត្ថ អព្ភន្តរំ យាយ មហាករុណាយ យេន ច ទេសនាញាណេន ឥទំ សុត្តំ បវត្តិតំ, តទុភយំ វេទិតព្ពំ។ ពាហិរំ បន បញ្ចសតានំ ព្រាហ្មណជាតិកានំ ភិក្ខូនំ បរិយត្តិំ និស្សាយ មានុប្បាទនំ, វុត្តមេវ តំ អដ្ឋកថាយំ។
Apica samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ. Taṃ sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi (ma. ni. 1.283; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9). Ettha ca hetāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādīni ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāve vattabbāni. Sabbampi hi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassabrahmaparivāritassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi. Asādhāraṇampi ambhantarabāhirabhedato duvidhameva. Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ. Bāhiraṃ pana pañcasatānaṃ brāhmaṇajātikānaṃ bhikkhūnaṃ pariyattiṃ nissāya mānuppādanaṃ, vuttameva taṃ aṭṭhakathāyaṃ.
បយោជនម្បិ សាធារណំ អសាធារណន្តិ ទុវិធំ។ តត្ថ សាធារណំ អនុក្កមេន យាវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ វិមុត្តិរសត្តា ភគវតោ ទេសនាយ។ តេនេវាហ ‘‘ឯតទត្ថា តថា, ឯតទត្ថា មន្តនា’’តិអាទិ (បរិ. ៣៦៦)។ ឯតេនេវ ច សំសារចក្កនិវត្តិ សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តិ សស្សតាទិមិច្ឆាវាទនិរាករណំ សម្មាវាទបុរេក្ខារោ អកុសលមូលសមូហននំ កុសលមូលសំរោបនំ អបាយទ្វារបិទហនំ សគ្គមោក្ខទ្វារវិវរណំ បរិយុដ្ឋានវូបសមនំ អនុសយសមុគ្ឃាតនំ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨) បុរិមបដិញ្ញាអវិសំវាទនំ តប្បដិបក្ខមារមនោរថវិសំវាទនំ តិត្ថិយធម្មនិម្មថនំ ពុទ្ធធម្មបតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទីនម្បិ បយោជនានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ។ អសាធារណំ បន តេសំ ភិក្ខូនំ មានមទ្ទនំ។ វុត្តញ្ចេតំ អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១) ‘‘ទេសនាកុសលោ ភគវា មានភញ្ជនត្ថំ ‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’ន្តិ ទេសនំ អារភី’’តិ។ ឧភយម្បេតំ ពាហិយមេវ។ សចេ បន វេនេយ្យសន្តានគតម្បិ ទេសនាពលសិទ្ធិសង្ខាតំ បយោជនំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនភាវតោ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិយា យថាការុណិកស្ស ភគវតោបិ បយោជនមេវាតិ គណ្ហេយ្យ, ឥមិនា បរិយាយេនស្ស អព្ភន្តរតាបិ វេទិតព្ពា។
Payojanampi sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ anukkamena yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. Tenevāha ‘‘etadatthā tathā, etadatthā mantanā’’tiādi (pari. 366). Eteneva ca saṃsāracakkanivatti saddhammacakkappavatti sassatādimicchāvādanirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasaṃropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamokkhadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘mutto mocessāmī’’ti (udā. aṭṭha. 18; itivu. aṭṭha. 38) purimapaṭiññāavisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyadhammanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnampi payojanānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Asādhāraṇaṃ pana tesaṃ bhikkhūnaṃ mānamaddanaṃ. Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.1) ‘‘desanākusalo bhagavā mānabhañjanatthaṃ ‘sabbadhammamūlapariyāya’nti desanaṃ ārabhī’’ti. Ubhayampetaṃ bāhiyameva. Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā yathākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya, iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi veditabbā.
អបិច វេនេយ្យានំ បថវីអាទិភូតាទិវិភាគភិន្នេ សក្កាយេ បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខាទិអរិយស្ស ច សទ្ធិំ ហេតុនា មញ្ញនាមញ្ញនវសេន បវត្តិវិភាគានវពោធោ សមុដ្ឋានំ, ឥមស្ស សុត្តស្ស យថាវុត្តវិភាគាវពោធោ បយោជនន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ។ វេនេយ្យានញ្ហិ វុត្តប្បការេ វិសយេ យថាវុត្តានំ បុគ្គលានំ សទ្ធិំ ហេតុនា មញ្ញនាមញ្ញនានំ វសេន បវត្តិវិភាគាវពោធោ ឥមំ ទេសនំ បយោជេតិ ‘‘តន្និប្ផាទនបរាយំ ទេសនា’’តិ កត្វា។ យញ្ហិ ទេសនាយ សាធេតព្ពំ ផលំ, តំ អាកង្ខិតព្ពត្តា ទេសកំ ទេសនាយ បយោជេតីតិ បយោជនន្តិ វុច្ចតិ។ តថា វេនេយ្យានំ សព្ពសោ ឯកទេសតោ ច មញ្ញនានំ អប្បហានំ, តត្ថ ច អាទីនវាទស្សនំ, និរង្កុសានំ មញ្ញនានំ អនេកាការវោហារស្ស សក្កាយេ បវត្តិវិសេសស្ស អជាននំ, តត្ថ ច បហីនមញ្ញនានំ បដិបត្តិយា អជាននំ, តណ្ហាមុខេន បច្ចយាការស្ស ច អនវពោធោតិ ឯវមាទីនិ ច បយោជនានិ ឥធ វេទិតព្ពានិ។
Apica veneyyānaṃ pathavīādibhūtādivibhāgabhinne sakkāye puthujjanassa sekkhādiariyassa ca saddhiṃ hetunā maññanāmaññanavasena pavattivibhāgānavabodho samuṭṭhānaṃ, imassa suttassa yathāvuttavibhāgāvabodho payojananti vuttovāyamattho. Veneyyānañhi vuttappakāre visaye yathāvuttānaṃ puggalānaṃ saddhiṃ hetunā maññanāmaññanānaṃ vasena pavattivibhāgāvabodho imaṃ desanaṃ payojeti ‘‘tannipphādanaparāyaṃ desanā’’ti katvā. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati. Tathā veneyyānaṃ sabbaso ekadesato ca maññanānaṃ appahānaṃ, tattha ca ādīnavādassanaṃ, niraṅkusānaṃ maññanānaṃ anekākāravohārassa sakkāye pavattivisesassa ajānanaṃ, tattha ca pahīnamaññanānaṃ paṭipattiyā ajānanaṃ, taṇhāmukhena paccayākārassa ca anavabodhoti evamādīni ca payojanāni idha veditabbāni.
ភូមិត្តយបរិយាបន្នេសុ អសង្ខាតធម្មវិប្បកតបរិញ្ញាទិកិច្ចសង្ខាតធម្មានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ច បដិបត្តិំ អជានន្តា អសទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយមនសិការបរា សទ្ធម្មស្សវន-ធារណបរិចយបដិវេធវិមុខា ច វេនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ ភាជនំ។ បិណ្ឌត្ថា បន ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ អកុសលមូល-សមាយោគោ ឱលីយនាតិធាវនាបរិគ្គហោ ឧបាយវិនិពទ្ធានុព្រូហនា មិច្ឆាភិនិវេសសមន្នាគមោ អវិជ្ជាតណ្ហា-បរិសុទ្ធិ វដ្ដត្តយានុបរមោ អាសវោឃយោគគន្ថាគតិតណ្ហុប្បាទុបាទានាវិយោគោ ចេតោខិល-ចេតោវិនិពទ្ធអភិនន្ទន-នីវរណសង្គានតិក្កមោ វិវាទមូលាបរិច្ចាគោ អនុសយានុបច្ឆេទោ មិច្ឆត្តានតិវត្តនំ តណ្ហាមូលធម្មសន្និស្សយតា អកុសលកម្មបថានុយោគោ សព្ពកិលេស-បរិឡាហសារទ្ធកាយចិត្តតាតិ ឯវមាទយោ ទីបិតា ហោន្តិ។ ‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា តណ្ហាវិចរិតនិទ្ទេសោ មានជប្បនា វិបរិយេសាភិនិវេសោ សំកិលេសោ សក្កាយបរិគ្គហោ ពាលលក្ខណាបទេសោ វង្កត្តយវិភាវនានុយោគោ ពហុការបដិបក្ខទីបនា តិវិធនិស្សយសំសូចនា អាសវក្ខយកថនន្តិ ឯវមាទយោ ទីបិតា ហោន្តិ។
Bhūmittayapariyāpannesu asaṅkhātadhammavippakatapariññādikiccasaṅkhātadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavanadhāraṇaparicayamanasikāraparā saddhammassavana-dhāraṇaparicayapaṭivedhavimukhā ca veneyyā imissā desanāya bhājanaṃ. Piṇḍatthā pana ‘‘assutavā’’tiādinā ayonisomanasikārabahulīkāro akusalamūla-samāyogo olīyanātidhāvanāpariggaho upāyavinibaddhānubrūhanā micchābhinivesasamannāgamo avijjātaṇhā-parisuddhi vaṭṭattayānuparamo āsavoghayogaganthāgatitaṇhuppādupādānāviyogo cetokhila-cetovinibaddhaabhinandana-nīvaraṇasaṅgānatikkamo vivādamūlāpariccāgo anusayānupacchedo micchattānativattanaṃ taṇhāmūladhammasannissayatā akusalakammapathānuyogo sabbakilesa-pariḷāhasāraddhakāyacittatāti evamādayo dīpitā honti. ‘‘Pathaviṃ pathavito sañjānātī’’tiādinā taṇhāvicaritaniddeso mānajappanā vipariyesābhiniveso saṃkileso sakkāyapariggaho bālalakkhaṇāpadeso vaṅkattayavibhāvanānuyogo bahukārapaṭipakkhadīpanā tividhanissayasaṃsūcanā āsavakkhayakathananti evamādayo dīpitā honti.
សោឡសហារវណ្ណនា
Soḷasahāravaṇṇanā
១. ទេសនាហារវណ្ណនា
1. Desanāhāravaṇṇanā
តត្ថ យេ ឧបាទានក្ខន្ធធម្មេ ឧបាទាយ បថវីអាទិភូតាទិភេទា បញ្ញត្តិ, តេ បញ្ញត្តិបដិបាទនភាវេន ជាតិជរាមរណវិសេសនទុក្ខបរិយាយេន ច វុត្តា តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ។ មញ្ញនាភិនន្ទននន្ទីបរិយាយេហិ វុត្តា តណ្ហា សមុទយសច្ចំ។ អយំ តាវ សុត្តន្តនយោ។ អភិធម្មនយេ បន យថាវុត្តតណ្ហាយ សទ្ធិំ ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា ទីបិតា អវិជ្ជាទយោ, មញ្ញនាបរិយាយេន គហិតា មានទិដ្ឋិយោ, ភវបទេន គហិតោ កម្មភវោ ចាតិ សព្ពេបិ កិលេសាភិសង្ខារា សមុទយសច្ចំ។ ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ។ អរិយធម្មគ្គហណេន, បរិញ្ញាភិក្ខុសេក្ខាភិញ្ញាគហណេហិ, រាគាទិខយវចនេហិ, សម្មាសម្ពោធិគហណេន ច មគ្គសច្ចំ។ កេចិ បន តណ្ហាក្ខយាទិវចនេហិ និរោធសច្ចំ ឧទ្ធរន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ តត្ថ តណ្ហាក្ខយាទីនំ មគ្គកិច្ចភាវស្ស ឧទ្ធដត្តា។
Tattha ye upādānakkhandhadhamme upādāya pathavīādibhūtādibhedā paññatti, te paññattipaṭipādanabhāvena jātijarāmaraṇavisesanadukkhapariyāyena ca vuttā taṇhāvajjā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ. Maññanābhinandananandīpariyāyehi vuttā taṇhā samudayasaccaṃ. Ayaṃ tāva suttantanayo. Abhidhammanaye pana yathāvuttataṇhāya saddhiṃ ‘‘assutavā’’tiādinā dīpitā avijjādayo, maññanāpariyāyena gahitā mānadiṭṭhiyo, bhavapadena gahito kammabhavo cāti sabbepi kilesābhisaṅkhārā samudayasaccaṃ. Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Ariyadhammaggahaṇena, pariññābhikkhusekkhābhiññāgahaṇehi, rāgādikhayavacanehi, sammāsambodhigahaṇena ca maggasaccaṃ. Keci pana taṇhākkhayādivacanehi nirodhasaccaṃ uddharanti, taṃ aṭṭhakathāya virujjhati tattha taṇhākkhayādīnaṃ maggakiccabhāvassa uddhaṭattā.
តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, តេសំ ភិក្ខូនំ មានភញ្ជនំ ផលំ, តថា ‘‘យថាវុត្តវិភាគាវពោធោ’’តិអាទិនា វុត្តំ បយោជនញ្ច។ តស្ស និប្ផត្តិការណត្តា ទេសនាយ វិចិត្តតា ចតុន្នំ បុគ្គលានំ យាថាវតោ សភាវូបធារណញ្ច ឧបាយោ , បថវីអាទីសុ បុថុជ្ជនាទីនំ បវត្តិទស្សនាបទេសេន បថវីអាទយោ ឯកន្តតោ បរិជានិតព្ពា, មញ្ញនា ច បហាតព្ពាតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អាណត្តីតិ។ អយំ ទេសនាហារោ។
Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, tesaṃ bhikkhūnaṃ mānabhañjanaṃ phalaṃ, tathā ‘‘yathāvuttavibhāgāvabodho’’tiādinā vuttaṃ payojanañca. Tassa nipphattikāraṇattā desanāya vicittatā catunnaṃ puggalānaṃ yāthāvato sabhāvūpadhāraṇañca upāyo, pathavīādīsu puthujjanādīnaṃ pavattidassanāpadesena pathavīādayo ekantato parijānitabbā, maññanā ca pahātabbāti ayamettha bhagavato āṇattīti. Ayaṃ desanāhāro.
២. វិចយហារវណ្ណនា
2. Vicayahāravaṇṇanā
មញ្ញនានំ សក្កាយស្ស អវិសេសហេតុភាវតោ, កស្សចិបិ តត្ថ អសេសិតព្ពតោ ច សព្ពគហណំ, សភាវធារណតោ និស្សត្តនិជ្ជីវតោ ច ធម្មគ្គហណំ, បតិដ្ឋាភាវតោ អាវេណិកហេតុភាវតោ ច មូលគ្គហណំ, ការណភាវតោ ទេសនត្ថសម្ភវតោ ច បរិយាយគ្គហណំ, សម្មុខភាវតោ សម្បទានត្ថសម្ភវតោ ច ‘‘វោ’’តិ វចនំ, តថារូបគុណយោគតោ អភិមុខីករណតោ ច ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបនំ។ ទេសេតុំ សមត្ថភាវតោ តេសំ សតុប្បាទនត្ថញ្ច ‘‘ទេសេស្សាមី’’តិ បដិជាននំ, ទេសេតព្ពតាយ បដិញ្ញាតភាវតោ, យថាបដិញ្ញញ្ច ទេសនតោ ‘‘ត’’ន្តិ បច្ចាមសនំ, សោតព្ពភាវតោ, សវនត្ថស្ស ច ឯកន្តេន និប្ផាទនតោ ‘‘សុណាថា’’តិ វុត្តំ។ សក្កាតព្ពតោ, សក្កច្ចកិរិយាយ ឯវ ច តទត្ថសិទ្ធិតោ ‘‘សាធុក’’ន្តិ វុត្តំ។ ធម្មស្ស មនសិករណីយតោ តទធីនត្តា ច សព្ពសម្បត្តីនំ ‘‘មនសិ ករោថា’’តិ វុត្តំ យថាបរិញ្ញាតាយ ទេសនាយ បរិព្យត្តភាវតោ វិត្ថារត្ថសម្ភវតោ ច ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តំ។ ភគវតោ សទេវកេន លោកេន សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពវចនត្តា, តស្ស ច យថាធិប្បេតត្ថសាធនតោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ។ សត្ថុ ឧត្តមគារវដ្ឋានភាវតោ, តត្ថ ច គារវស្ស ឧឡារបុញ្ញភាវតោ ‘‘ភន្តេ’’តិ វុត្តំ។ ភិក្ខូនំ តថាកិរិយាយ និច្ឆិតភាវតោ វចនាលង្ការតោ ច ‘‘ខោ’’តិ វុត្តំ។ សវនស្ស បដិជានិតព្ពតោ, តថា តេហិ បដិបន្នត្តា ច ‘‘បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ បច្ចក្ខភាវតោ, សកលស្សបិ ឯកជ្ឈំ ករណតោ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ។
Maññanānaṃ sakkāyassa avisesahetubhāvato, kassacipi tattha asesitabbato ca sabbagahaṇaṃ, sabhāvadhāraṇato nissattanijjīvato ca dhammaggahaṇaṃ, patiṭṭhābhāvato āveṇikahetubhāvato ca mūlaggahaṇaṃ, kāraṇabhāvato desanatthasambhavato ca pariyāyaggahaṇaṃ, sammukhabhāvato sampadānatthasambhavato ca ‘‘vo’’ti vacanaṃ, tathārūpaguṇayogato abhimukhīkaraṇato ca ‘‘bhikkhave’’ti ālapanaṃ. Desetuṃ samatthabhāvato tesaṃ satuppādanatthañca ‘‘desessāmī’’ti paṭijānanaṃ, desetabbatāya paṭiññātabhāvato, yathāpaṭiññañca desanato ‘‘ta’’nti paccāmasanaṃ, sotabbabhāvato, savanatthassa ca ekantena nipphādanato ‘‘suṇāthā’’ti vuttaṃ. Sakkātabbato, sakkaccakiriyāya eva ca tadatthasiddhito ‘‘sādhuka’’nti vuttaṃ. Dhammassa manasikaraṇīyato tadadhīnattā ca sabbasampattīnaṃ ‘‘manasi karothā’’ti vuttaṃ yathāpariññātāya desanāya paribyattabhāvato vitthāratthasambhavato ca ‘‘bhāsissāmī’’ti vuttaṃ. Bhagavato sadevakena lokena sirasā sampaṭicchitabbavacanattā, tassa ca yathādhippetatthasādhanato ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Satthu uttamagāravaṭṭhānabhāvato, tattha ca gāravassa uḷārapuññabhāvato ‘‘bhante’’ti vuttaṃ. Bhikkhūnaṃ tathākiriyāya nicchitabhāvato vacanālaṅkārato ca ‘‘kho’’ti vuttaṃ. Savanassa paṭijānitabbato, tathā tehi paṭipannattā ca ‘‘paccassosu’’nti vuttaṃ paccakkhabhāvato, sakalassapi ekajjhaṃ karaṇato ‘‘eta’’nti vuttaṃ.
វុច្ចមានស្ស បុគ្គលស្ស លោកបរិយាបន្នត្តា លោកាធារត្តា ច លោកំ ឧបាទាយ ‘‘ឥធា’’តិ វុត្តំ។ បដិវេធពាហុសច្ចាភាវតោ បរិយត្តិពាហុសច្ចាភាវតោ ច ‘‘អស្សុតវា’’តិ វុត្តំ។ បុថូសុ, បុថុ វា ជនភាវតោ ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ វុត្តំ។ អនរិយធម្មវិរហតោ អរិយធម្មសមន្នាគមតោ ច ‘‘អរិយាន’’ន្តិ វុត្តំ។ អរិយភាវករាយ បដិបត្តិយា អភាវតោ, តត្ថ កោសល្លទមថាភាវតោ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ វុត្តំ។ អសន្តធម្មស្សវនតោ សន្តធម្មសមន្នាគមតោ សព្ភិ បាសំសិយតោ ច ‘‘សប្បុរិសាន’’ន្តិ វុត្តំ។ សប្បុរិសភាវករាយ បដិបត្តិយា អភាវតោ, តត្ថ ច កោសល្លទមថាភាវតោ ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ វុត្តំ។ បថវីវត្ថុកានំ មញ្ញនានំ, ឧបរិ វុច្ចមានានញ្ចមញ្ញនានំ មូលកត្តា បបញ្ចសង្ខានំ ‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ វុត្តំ។ អន្ធបុថុជ្ជនស្ស អហំការ-មមំការានំ កត្ថចិបិ អប្បហីនត្តា ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិ វុត្តំ។
Vuccamānassa puggalassa lokapariyāpannattā lokādhārattā ca lokaṃ upādāya ‘‘idhā’’ti vuttaṃ. Paṭivedhabāhusaccābhāvato pariyattibāhusaccābhāvato ca ‘‘assutavā’’ti vuttaṃ. Puthūsu, puthu vā janabhāvato ‘‘puthujjano’’ti vuttaṃ. Anariyadhammavirahato ariyadhammasamannāgamato ca ‘‘ariyāna’’nti vuttaṃ. Ariyabhāvakarāya paṭipattiyā abhāvato, tattha kosalladamathābhāvato ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’tiādi vuttaṃ. Asantadhammassavanato santadhammasamannāgamato sabbhi pāsaṃsiyato ca ‘‘sappurisāna’’nti vuttaṃ. Sappurisabhāvakarāya paṭipattiyā abhāvato, tattha ca kosalladamathābhāvato ‘‘sappurisānaṃ adassāvī’’tiādi vuttaṃ. Pathavīvatthukānaṃ maññanānaṃ, upari vuccamānānañcamaññanānaṃ mūlakattā papañcasaṅkhānaṃ ‘‘pathaviṃ pathavito sañjānātī’’ti vuttaṃ. Andhaputhujjanassa ahaṃkāra-mamaṃkārānaṃ katthacipi appahīnattā ‘‘pathaviṃ maññatī’’tiādi vuttaṃ.
បុព្ពេ អគ្គហិតត្តា, សាមញ្ញតោ ច គយ្ហមានត្តា, បុគ្គលស្ស បថវីអាទិអារម្មណសភាគតាយ លព្ភមានត្តា ច ‘‘យោបី’’តិ វុត្តំ។ ‘‘យោ’’តិ អនិយមេន គហិតស្ស និយមេតព្ពតោ បដិនិទ្ទិសិតព្ពតោ ច; ‘‘សោ’’តិ វុត្តំ សាតិសយំ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ កិលេសភេទនសម្ភវតោ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ។ សិក្ខាហិ សមន្នាគមតោ សេក្ខធម្មបដិលាភតោ ច ‘‘សេក្ខោ’’តិ វុត្តំ។ មនសា លទ្ធព្ពស្ស អរហត្តស្ស អនធិគតត្តា អធិគមនីយតោ ច ‘‘អប្បត្តមានសោ’’តិ វុត្តំ។ អបរេន អនុត្តរណីយតោ, បរំ អនុច្ឆវិកភាវេន ឧត្តរិត្វា ឋិតត្តា ច ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ វុត្តំ។ យោគេន ភាវនាយ កាមយោគាទិតោ ច ខេមំ សិវំ អនុបទ្ទវន្តិ ‘‘យោគក្ខេម’’ន្តិ វុត្តំ។ ឆន្ទប្បវត្តិយា ឧស្សុក្កាបត្តិយា ច ‘‘បត្ថយមានោ’’តិ វុត្តំ។ តទត្ថស្ស សព្ពសោ សព្ពឥរិយាបថវិហារស្ស សមថវិបស្សនាវិហារស្ស ទិព្ពវិហារស្ស ច វសេន ‘‘វិហរតី’’តិ វុត្តំ។ សេក្ខស្ស សព្ពសោ អភិញ្ញេយ្យភាវញ្ចេវ បរិញ្ញេយ្យភាវញ្ច ញាណេន អភិភវិត្វា ជាននតោ ‘‘អភិជានាតី’’តិ វុត្តំ។ សេក្ខស្ស សព្ពសោ អប្បហីនមញ្ញនតាយ អភាវតោ ‘‘មា មញ្ញី’’តិ វុត្តំ។ សេសំ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ។ ឥមិនា នយេន ឥតោ បរំ សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោ។ សក្កា ហិ អដ្ឋកថំ តស្សា លីនត្ថវណ្ណនញ្ច អនុគន្ត្វា អយមត្ថោ វិញ្ញូហិ វិភាវេតុន្តិ អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ។ ឥតិ អនុបទវិចយតោ វិចយោ ហារោ។
Pubbe aggahitattā, sāmaññato ca gayhamānattā, puggalassa pathavīādiārammaṇasabhāgatāya labbhamānattā ca ‘‘yopī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yo’’ti aniyamena gahitassa niyametabbato paṭiniddisitabbato ca; ‘‘so’’ti vuttaṃ sātisayaṃ saṃsāre bhayassa ikkhanato kilesabhedanasambhavato ca ‘‘bhikkhū’’ti vuttaṃ. Sikkhāhi samannāgamato sekkhadhammapaṭilābhato ca ‘‘sekkho’’ti vuttaṃ. Manasā laddhabbassa arahattassa anadhigatattā adhigamanīyato ca ‘‘appattamānaso’’ti vuttaṃ. Aparena anuttaraṇīyato, paraṃ anucchavikabhāvena uttaritvā ṭhitattā ca ‘‘anuttara’’nti vuttaṃ. Yogena bhāvanāya kāmayogādito ca khemaṃ sivaṃ anupaddavanti ‘‘yogakkhema’’nti vuttaṃ. Chandappavattiyā ussukkāpattiyā ca ‘‘patthayamāno’’ti vuttaṃ. Tadatthassa sabbaso sabbairiyāpathavihārassa samathavipassanāvihārassa dibbavihārassa ca vasena ‘‘viharatī’’ti vuttaṃ. Sekkhassa sabbaso abhiññeyyabhāvañceva pariññeyyabhāvañca ñāṇena abhibhavitvā jānanato ‘‘abhijānātī’’ti vuttaṃ. Sekkhassa sabbaso appahīnamaññanatāya abhāvato ‘‘mā maññī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ. Iminā nayena ito paraṃ sabbapadesu vinicchayo kātabbo. Sakkā hi aṭṭhakathaṃ tassā līnatthavaṇṇanañca anugantvā ayamattho viññūhi vibhāvetunti ativitthārabhayena na vitthārayimha. Iti anupadavicayato vicayo hāro.
៣. យុត្តិហារវណ្ណនា
3. Yuttihāravaṇṇanā
សក្កាយស្ស សព្ពមញ្ញនានំ មូលភាវោ យុជ្ជតិ បរិកប្បមត្តកត្តា លោកវិចិត្តស្ស។ ព្យាហុសច្ចទ្វយរហិតស្ស អន្ធបុថុជ្ជនភាវោ យុជ្ជតិ បុថុកិលេសាភិសង្ខារជននាទិសភាវត្តា។ យថាវុត្តបុថុជ្ជនស្ស វា វុត្តប្បការពាហុសច្ចាភាវោ យុជ្ជតិ តស្មិំ សតិ សព្ភាវតោ។ តត្ថ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អរិយានំ សប្បុរិសានញ្ច អទស្សាវិតាទិ យុជ្ជតិ អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច តេន អទិដ្ឋត្តា អប្បដិបន្នត្តា ច តថា តស្ស បថវិយា ‘‘អហំ បថវី, មម បថវី, បរោ បថវី’’តិ សញ្ជាននំ យុជ្ជតិ អហំការមមំការានំ សព្ពេន សព្ពំ អប្បហីនត្តា។ តថា សញ្ជានតោ ចស្ស បថវិំ កម្មាទិករណាទិវសេន គហេត្វា នានប្បការតោ មញ្ញនាបវត្តិ យុជ្ជតិ សញ្ញានិទានត្តា បបញ្ចសង្ខានំ។ យោ មញ្ញតិ, តស្ស អបរិញ្ញាតវត្ថុកតា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាយ វិនា មញ្ញនាបហានាភាវតោ។ ‘‘អាបំ អាបតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ អបរិយោសិតសិក្ខស្ស អប្បត្តមានសតា យុជ្ជតិ កតកិច្ចតាភាវតោ។ សេក្ខស្ស សតោ យោគក្ខេមបត្ថនា យុជ្ជតិ តទធិមុត្តភាវតោ។ តថា តស្ស បថវិយា អភិជាននា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាបហានេសុ មត្តសោ ការិភាវតោ។ តតោ ឯវ ចស្ស ‘‘មា មញ្ញី’’តិ វត្តព្ពតា យុជ្ជតិ វត្ថុបរិញ្ញាយ វិយ មញ្ញនាបហានស្សបិ វិប្បកតភាវតោ។ សេក្ខស្ស បថវិយា បរិញ្ញេយ្យតា យុជ្ជតិ បរិញ្ញាតុំ សក្កុណេយ្យត្តា សព្ពសោ អបរិញ្ញាតត្តា ច។ ‘‘អាបំ អាបតោ’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ អរហត្តាទិយុត្តស្ស បថវិយាទីនំ អភិជាននា មញ្ញនាភាវោ ច យុជ្ជតិ សង្ខាតធម្មត្តា, សព្ពសោ កិលេសានំ បហីនត្តា, តតោ ឯវ ចស្ស វីតរាគាទិភាវោ តតោ សម្មទេវ ច បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិវិទ្ធតាតិ។ អយំ យុត្តិហារោ។
Sakkāyassa sabbamaññanānaṃ mūlabhāvo yujjati parikappamattakattā lokavicittassa. Byāhusaccadvayarahitassa andhaputhujjanabhāvo yujjati puthukilesābhisaṅkhārajananādisabhāvattā. Yathāvuttaputhujjanassa vā vuttappakārabāhusaccābhāvo yujjati tasmiṃ sati sabbhāvato. Tattha assutavato puthujjanassa ariyānaṃ sappurisānañca adassāvitādi yujjati ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca tena adiṭṭhattā appaṭipannattā ca tathā tassa pathaviyā ‘‘ahaṃ pathavī, mama pathavī, paro pathavī’’ti sañjānanaṃ yujjati ahaṃkāramamaṃkārānaṃ sabbena sabbaṃ appahīnattā. Tathā sañjānato cassa pathaviṃ kammādikaraṇādivasena gahetvā nānappakārato maññanāpavatti yujjati saññānidānattā papañcasaṅkhānaṃ. Yo maññati, tassa apariññātavatthukatā yujjati pariññāya vinā maññanāpahānābhāvato. ‘‘Āpaṃ āpato sañjānātī’’tiādīsupi eseva nayo. Apariyositasikkhassa appattamānasatā yujjati katakiccatābhāvato. Sekkhassa sato yogakkhemapatthanā yujjati tadadhimuttabhāvato. Tathā tassa pathaviyā abhijānanā yujjati pariññāpahānesu mattaso kāribhāvato. Tato eva cassa ‘‘mā maññī’’ti vattabbatā yujjati vatthupariññāya viya maññanāpahānassapi vippakatabhāvato. Sekkhassa pathaviyā pariññeyyatā yujjati pariññātuṃ sakkuṇeyyattā sabbaso apariññātattā ca. ‘‘Āpaṃ āpato’’tiādīsupi eseva nayo. Arahattādiyuttassa pathaviyādīnaṃ abhijānanā maññanābhāvo ca yujjati saṅkhātadhammattā, sabbaso kilesānaṃ pahīnattā, tato eva cassa vītarāgādibhāvo tato sammadeva ca paṭiccasamuppādassa paṭividdhatāti. Ayaṃ yuttihāro.
៤. បទដ្ឋានហារវណ្ណនា
4. Padaṭṭhānahāravaṇṇanā
កិស្សោបិ មញ្ញនា សក្កាយស្ស បទដ្ឋានំ, មញ្ញនានំ អយោនិសោមនសិការោ បទដ្ឋានំ, សុតទ្វយវិរហោ អន្ធបុថុជ្ជនភាវស្ស បទដ្ឋានំ, សោ អរិយានំ អទស្សាវិតាយ បទដ្ឋានំ, សា អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ បទដ្ឋានំ, សា អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ បទដ្ឋានំ។ ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។ សញ្ញាវិបល្លាសោ មញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ។ សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ។ មញ្ញនាសុ ច តណ្ហាមញ្ញនា ឥតរមញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ ‘‘តណ្ហាគតានំ បរិតស្សិតវិប្ផន្ទិត’’ន្តិ, (ទី. និ. ១.១០៥-១០៩) ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; មហាវ. ១) ច វចនតោ, តណ្ហាគតស្សេវ ច ‘‘សេយ្យោហមស្មិ’’ន្តិអាទិនា មានជប្បនាសព្ភាវតា។ សព្ពាបិ វា មញ្ញនា សព្ពាសំ មញ្ញនានំ បទដ្ឋានំ ។ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា តណ្ហា’’តិ ហិ វចនតោ ទិដ្ឋិបិ តណ្ហាយ បទដ្ឋានំ។ ‘‘អហមស្មិ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា’’តិ (ទី. និ. ១.៤២; ៣.៣៩) អាទិវចនតោ មានោបិ ទិដ្ឋិយា បទដ្ឋានំ។ តថា ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតិ, ឯវំស្មីតិ ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិវចនតោ មានស្សបិ តណ្ហាយ បទដ្ឋានតា លព្ភតេវ។ សេក្ខា ធម្មា សប្បទេសតោ មញ្ញនាបហានស្ស បទដ្ឋានំ។ អសេក្ខា និប្បទេសតោ មញ្ញនាបហានស្ស បទដ្ឋានំ។ កម្មភវោ ច ជាតិយា បទដ្ឋានំ។ ជាតិ ជរាមរណស្ស បទដ្ឋានំ។ បច្ចយាការស្ស យថាភូតាវពោធោ សម្មាសម្ពោធិយា បទដ្ឋានន្តិ។ អយំ បទដ្ឋានោ ហារោ។
Kissopi maññanā sakkāyassa padaṭṭhānaṃ, maññanānaṃ ayonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ, sutadvayaviraho andhaputhujjanabhāvassa padaṭṭhānaṃ, so ariyānaṃ adassāvitāya padaṭṭhānaṃ, sā ariyadhammassa akovidatāya padaṭṭhānaṃ, sā ariyadhamme avinītatāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’ti etthāpi eseva nayo. Saññāvipallāso maññanānaṃ padaṭṭhānaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti. Maññanāsu ca taṇhāmaññanā itaramaññanānaṃ padaṭṭhānaṃ ‘‘taṇhāgatānaṃ paritassitavipphandita’’nti, (dī. ni. 1.105-109) ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; mahāva. 1) ca vacanato, taṇhāgatasseva ca ‘‘seyyohamasmi’’ntiādinā mānajappanāsabbhāvatā. Sabbāpi vā maññanā sabbāsaṃ maññanānaṃ padaṭṭhānaṃ . ‘‘Upādānapaccayā taṇhā’’ti hi vacanato diṭṭhipi taṇhāya padaṭṭhānaṃ. ‘‘Ahamasmi brahmā mahābrahmā’’ti (dī. ni. 1.42; 3.39) ādivacanato mānopi diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ. Tathā ‘‘asmīti sati itthaṃsmīti hoti, evaṃsmīti hoti, aññathāsmīti hotī’’tiādivacanato mānassapi taṇhāya padaṭṭhānatā labbhateva. Sekkhā dhammā sappadesato maññanāpahānassa padaṭṭhānaṃ. Asekkhā nippadesato maññanāpahānassa padaṭṭhānaṃ. Kammabhavo ca jātiyā padaṭṭhānaṃ. Jāti jarāmaraṇassa padaṭṭhānaṃ. Paccayākārassa yathābhūtāvabodho sammāsambodhiyā padaṭṭhānanti. Ayaṃ padaṭṭhāno hāro.
៥. លក្ខណហារវណ្ណនា
5. Lakkhaṇahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ មូលគ្គហណេន មូលបរិយាយគ្គហណេន វា យថា តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គយ្ហន្តិ, ឯវំ ទោសមោហាទីនម្បិ សក្កាយមូលធម្មានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ សក្កាយស្ស មូលភាវេន ឯកលក្ខណត្តា។ ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥមិនា យថា តស្ស បុគ្គលស្ស បរិយត្តិបដិវេធសទ្ធម្មានំ អភាវោ គយ្ហតិ, ឯវំ បដិបត្តិសទ្ធម្មស្សបិ អភាវោ គយ្ហតិ សទ្ធម្មភាវេន ឯកលក្ខណត្តា។ អរិយានំ អទស្សនកាមតាទិលក្ខណា។ ‘‘អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិ ឥមិនា អរិយធម្មាធិគមស្ស វិពន្ធភូតំ អញ្ញាណំ។ ‘‘អរិយធម្មេ អវិនីតោ’’តិ ឥមិនា អរិយវិនយាភាវោ។ សោ បនត្ថតោ អរិយវិនយេ អប្បដិបត្តិ ឯវ វាតិ តីហិបិ បទេហិ យថាវុត្តវិសយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ច គហិតាវ ហោន្តិ។ តគ្គហណេន ច សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា សង្គហិតាវ ហោន្តិ សំកិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា។ ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha mūlaggahaṇena mūlapariyāyaggahaṇena vā yathā taṇhāmānadiṭṭhiyo gayhanti, evaṃ dosamohādīnampi sakkāyamūladhammānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo sakkāyassa mūlabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Assutavā’’ti iminā yathā tassa puggalassa pariyattipaṭivedhasaddhammānaṃ abhāvo gayhati, evaṃ paṭipattisaddhammassapi abhāvo gayhati saddhammabhāvena ekalakkhaṇattā. Ariyānaṃ adassanakāmatādilakkhaṇā. ‘‘Ariyadhammassa akovido’’ti iminā ariyadhammādhigamassa vibandhabhūtaṃ aññāṇaṃ. ‘‘Ariyadhamme avinīto’’ti iminā ariyavinayābhāvo. So panatthato ariyavinaye appaṭipatti eva vāti tīhipi padehi yathāvuttavisayā micchādiṭṭhi vicikicchā ca gahitāva honti. Taggahaṇena ca sabbepi akusalā dhammā saṅgahitāva honti saṃkilesalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’ti etthāpi eseva nayo.
‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ ឥទំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាទីនំ សញ្ញាយ ការណភាវទស្សនំ។ តត្ថ យថា សញ្ញា, ឯវំ វិតក្កផស្សាវិជ្ជាអយោនិសោមនសិការាទយោបិ តាសំ ការណន្តិ អត្ថតោ តេសម្បេត្ថ សង្គហោ វុត្តោ ហោតិ មញ្ញនានំ ការណភាវេន ឯកលក្ខណត្តា។ ‘‘មញ្ញតី’’តិ ឥមិនា មញ្ញនាកិច្ចេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា តាសំ កិលេសសភាវត្តា។ តគ្គហណេនេវ វិចិកិច្ឆាទិនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ កិលេសលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា។ តថា តណ្ហាយ ហេតុសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាកុសលហេតូនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ ហេតុលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា។ តថា តណ្ហាទិដ្ឋីនំ អាសវាទិសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ អវសិដ្ឋាសវោឃយោគគន្ថនីវរណាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ អាសវាទិសភាវត្តា ឯកលក្ខណត្តា។ តថា ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា បថវីអាទីនំ រូបសភាវត្តា តព្ពិសយានញ្ច មញ្ញនានំ រូបវិសយត្តា តគ្គហណេនេវ សកលរូបក្ខន្ធវិសយាបិ មញ្ញនា ទស្សិតា ហោន្តិ រូបវិសយលក្ខណេន អាសំ ឯកលក្ខណត្តា។ ឯវំ ចក្ខាយតនាទិវិសយាបិ មញ្ញនា និទ្ធារេតព្ពា។ ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ បរិញ្ញាបដិក្ខេបេន តប្បដិពទ្ធកិលេសានំ បហានបដិក្ខេបោតិ ទដ្ឋព្ពោ មគ្គកិច្ចភាវេន បរិញ្ញាបហានានំ ឯកលក្ខណត្តា។ ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ ឯកលក្ខណា និទ្ធារេតព្ពាតិ។ អយំ លក្ខណោ ហារោ។
‘‘Pathaviṃ pathavito sañjānātī’’ti idaṃ diṭṭhimaññanādīnaṃ saññāya kāraṇabhāvadassanaṃ. Tattha yathā saññā, evaṃ vitakkaphassāvijjāayonisomanasikārādayopi tāsaṃ kāraṇanti atthato tesampettha saṅgaho vutto hoti maññanānaṃ kāraṇabhāvena ekalakkhaṇattā. ‘‘Maññatī’’ti iminā maññanākiccena taṇhāmānadiṭṭhiyo gahitā tāsaṃ kilesasabhāvattā. Taggahaṇeneva vicikicchādinampi saṅgaho daṭṭhabbo kilesalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā taṇhāya hetusabhāvattā taggahaṇeneva avasiṭṭhākusalahetūnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo hetulakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā taṇhādiṭṭhīnaṃ āsavādisabhāvattā taggahaṇeneva avasiṭṭhāsavoghayogaganthanīvaraṇādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo āsavādisabhāvattā ekalakkhaṇattā. Tathā ‘‘pathaviṃ maññatī’’tiādinā pathavīādīnaṃ rūpasabhāvattā tabbisayānañca maññanānaṃ rūpavisayattā taggahaṇeneva sakalarūpakkhandhavisayāpi maññanā dassitā honti rūpavisayalakkhaṇena āsaṃ ekalakkhaṇattā. Evaṃ cakkhāyatanādivisayāpi maññanā niddhāretabbā. ‘‘Apariññāta’’nti pariññāpaṭikkhepena tappaṭibaddhakilesānaṃ pahānapaṭikkhepoti daṭṭhabbo maggakiccabhāvena pariññāpahānānaṃ ekalakkhaṇattā. Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ ekalakkhaṇā niddhāretabbāti. Ayaṃ lakkhaṇo hāro.
៦. ចតុព្យូហហារវណ្ណនា
6. Catubyūhahāravaṇṇanā
បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ គហេត្វា ធម្មគម្ភីរតំ អសល្លក្ខេត្វា អសទ្ធម្មស្សវនាទិនា វញ្ចិតា ហុត្វា សទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយមនសិការវិមុខា បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខតថាគតានំ បដិបត្តិវិសេសំ អជានន្តា ច វេនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានំ។ តេ ‘‘កថំ នុ ខោ យថាវុត្តទោសវិនិមុត្តា យថាវុត្តញ្ច វិសេសំ ជានន្តា សម្មាបដិបត្តិយា ឧភយហិតបរាយណា សវេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ។ បទនិព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនិទានបទានំ, ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទិបាឡិបទានញ្ច អដ្ឋកថាយំ, តស្សា លីនត្ថវណ្ណនាយញ្ចេវ វុត្តនយេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ។
Pathavīādīsu vatthūsu byañjanacchāyāya atthaṃ gahetvā dhammagambhīrataṃ asallakkhetvā asaddhammassavanādinā vañcitā hutvā saddhammassavanadhāraṇaparicayamanasikāravimukhā pathavīādīsu vatthūsu puthujjanasekkhāsekkhatathāgatānaṃ paṭipattivisesaṃ ajānantā ca veneyyā imissā desanāya nidānaṃ. Te ‘‘kathaṃ nu kho yathāvuttadosavinimuttā yathāvuttañca visesaṃ jānantā sammāpaṭipattiyā ubhayahitaparāyaṇā saveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ, ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ, tassā līnatthavaṇṇanāyañceva vuttanayena suviññeyyattā ativitthārabhayena na vitthārayimha.
បទបទត្ថទេសនានិក្ខេបសុត្តសន្ធិវសេន បញ្ចវិធា សន្ធិ។ តត្ថ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ បទសន្ធិ, តថា បទត្ថស្ស បទត្ថន្តរេន សម្ពន្ធោ បទត្ថសន្ធិ, យោ ‘‘កិរិយាការកសម្ពន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ។ នានានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស តំតំអនុសន្ធីហិ សម្ពន្ធោ, ឯកានុសន្ធិកស្ស បន បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទេសនាសន្ធិ។ យា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធី’’តិ តិធា វិភត្តា។ អជ្ឈាសយោ ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោតិ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ។ យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា និទានវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ។ និក្ខេបសន្ធិ ចតុន្នំ សុត្តនិក្ខេបានំ វសេន វេទិតព្ពោ។ សុត្តសន្ធិ ឥធ បឋមនិក្ខេបវសេនេវ វេទិតព្ពោ។ កស្មា បនេត្ថ មូលបរិយាយសុត្តមេវ បឋមំ និក្ខិត្តន្តិ? នាយមនុយោគោ កត្ថចិ នប្បវត្តតិ, អបិច យស្មា មញ្ញនាមូលកំ សក្កាយំ, សព្ពមញ្ញនា ច តត្ថ ឯវ អនេកភេទភិន្នា បវត្តតិ, ន តស្សា សវិសយាយ លេសមត្តម្បិ សារំ អត្ថីតិ បថវីអាទិវិភាគភិន្នេសុ មញ្ញនាសុ ច សាតិសយំ និព្ពេធវិរាគសញ្ជននី ឧបរិ សេក្ខាសេក្ខតថាគតគុណវិភាវនី ច អយំ ទេសនា។ សុត្តន្តទេសនា ច វិសេសតោ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនកថា, តស្មា សនិស្សយស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស អាទិតោ អសារភាវទីបនំ ឧបរិ ច សព្ពេសំ អរិយានំ គុណវិសេសវិភាវនមិទំ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ។ កិញ្ច សក្កាយេ មញ្ញនាមញ្ញនាមុខេន បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសវិភាវនតោ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ បដិបត្តិវិភាគតោ ច ឥទមេវ សុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តំ។
Padapadatthadesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi, tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi, yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vuccati. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi. Yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā nidānavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbo. Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbo. Kasmā panettha mūlapariyāyasuttameva paṭhamaṃ nikkhittanti? Nāyamanuyogo katthaci nappavattati, apica yasmā maññanāmūlakaṃ sakkāyaṃ, sabbamaññanā ca tattha eva anekabhedabhinnā pavattati, na tassā savisayāya lesamattampi sāraṃ atthīti pathavīādivibhāgabhinnesu maññanāsu ca sātisayaṃ nibbedhavirāgasañjananī upari sekkhāsekkhatathāgataguṇavibhāvanī ca ayaṃ desanā. Suttantadesanā ca visesato diṭṭhiviniveṭhanakathā, tasmā sanissayassa diṭṭhiggāhassa ādito asārabhāvadīpanaṃ upari ca sabbesaṃ ariyānaṃ guṇavisesavibhāvanamidaṃ suttaṃ paṭhamaṃ nikkhittaṃ. Kiñca sakkāye maññanāmaññanāmukhena pavattinivattīsu ādīnavānisaṃsavibhāvanato sabbesaṃ puggalānaṃ paṭipattivibhāgato ca idameva suttaṃ paṭhamaṃ nikkhittaṃ.
យំ បន ឯកិស្សា ទេសនាយ ទេសនន្តរេន សទ្ធិំ សំសន្ទនំ, អយម្បិ ទេសនាសន្ធិ, សា ឯវំ វេទិតព្ពា។ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… និព្ពានំ អភិនន្ទតី’’តិ អយំ ទេសនា។ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ មនសិករណីយេ ធម្មេ នប្បជានាតិ, អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ នប្បជានាតិ, សោ មនសិករណីយេ ធម្មេ អប្បជានន្តោ អមនសិករណីយេ ច ធម្មេ អប្បជានន្តោ យេ ធម្មា ន មនសិករណីយា, តេ ធម្មេ មនសិ ករោតិ…បេ.… អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតិ។ អនុប្បន្នោ វា ភវាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា ភវាសវោ បវឌ្ឍតិ, អនុប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា អវិជ្ជាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ។ តថា ‘‘តស្សេតំ បាដិកង្ខំ សុភនិមិត្តំ មនសិ ករិស្សតិ, តស្ស សុភនិមិត្តស្ស មនសិការា រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេស្សតិ, សោ សរាគោ សទោសោ សមោហោ សាង្គណោ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ កាលំ ករិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.៥៩) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ។ តថា ‘‘ចក្ខុញ្ចាវុសោ បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា។ យំ វេទេតិ តំ សញ្ជានាតិ, យំ សញ្ជានាតិ តំ វិតក្កេតិ, យំ វិតក្កេតិ តំ បបញ្ចេតិ, យំ បបញ្ចេតិ តតោនិទានំ បុរិសំ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២០៤) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ។ តថា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អសុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ វេទនំ…បេ.…, សញ្ញំ…បេ.…, សង្ខារេ…បេ.…, វិញ្ញាណំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ…បេ.… យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមីតិ, តម្បិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ។
Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi, sā evaṃ veditabbā. ‘‘Assutavā puthujjano…pe… nibbānaṃ abhinandatī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto manasikaraṇīye dhamme nappajānāti, amanasikaraṇīye ca dhamme nappajānāti, so manasikaraṇīye dhamme appajānanto amanasikaraṇīye ca dhamme appajānanto ye dhammā na manasikaraṇīyā, te dhamme manasi karoti…pe… anuppanno vā kāmāsavo uppajjati, uppanno vā kāmāsavo pavaḍḍhati. Anuppanno vā bhavāsavo uppajjati, uppanno vā bhavāsavo pavaḍḍhati, anuppanno vā avijjāsavo uppajjati, uppanno vā avijjāsavo pavaḍḍhatī’’ti (ma. ni. 1.17) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘tassetaṃ pāṭikaṅkhaṃ subhanimittaṃ manasi karissati, tassa subhanimittassa manasikārā rāgo cittaṃ anuddhaṃsessati, so sarāgo sadoso samoho sāṅgaṇo saṃkiliṭṭhacitto kālaṃ karissatī’’ti (ma. ni. 1.59) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘cakkhuñcāvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā. Yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi taṃ papañceti, yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’ti (ma. ni. 1.204) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘idha, bhikkhave, asutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Vedanaṃ…pe…, saññaṃ…pe…, saṅkhāre…pe…, viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhaṃ…pe… yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ, so loko so attā so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmīti, tampi ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassatī’’ti (ma. ni. 1.241) imāya desanāya saṃsandati.
‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ…បេ.… និព្ពានំ មាភិនន្ទី’’តិ អយំ ទេសនា។ ‘‘ឥធ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, ឯវញ្ចេតំ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុនោ សុតំ ហោតិ ‘សព្ពេ ធម្មា នាលំ អភិនិវេសាយា’តិ, សោ សព្ពំ ធម្មំ អភិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ អភិញ្ញាយ សព្ពំ ធម្មំ បរិជានាតិ, សព្ពំ ធម្មំ បរិញ្ញាយ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តាសុ វេទនាសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ, វិរាគានុបស្សី វិហរតិ, និរោធានុបស្សី វិហរតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សី វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.៣៩០) ឥមាយ ទេសនាយ សំសន្ទតិ។ ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ…បេ.… អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមី’’តិ អយំ ទេសនា ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ.…, សញ្ញំ…បេ.…, សង្ខារេ…បេ.…, វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ យម្បិ តំ ទិដ្ឋំ សុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ យម្បិ តំ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, សោ លោកោ សោ អត្តា សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ ‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អបិ បរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’តិ, តម្បិ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ។ សោ ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ន បរិតស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) ឯវមាទិទេសនាហិ សំសន្ទតីតិ, អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ។
‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu…pe… nibbānaṃ mābhinandī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Idha, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, evañcetaṃ, devānaminda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharatī’’ti (ma. ni. 1.390) imāya desanāya saṃsandati. ‘‘Yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ…pe… abhisambuddhoti vadāmī’’ti ayaṃ desanā ‘‘sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako…pe… sappurisadhamme suvinīto rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe…, saññaṃ…pe…, saṅkhāre…pe…, viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ, so loko so attā so pecca bhavissāmi ‘nicco dhuvo sassato api pariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī’ti, tampi ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. So evaṃ samanupassanto na paritassatī’’ti (ma. ni. 1.241) evamādidesanāhi saṃsandatīti, ayaṃ catubyūho hāro.
៧. អាវត្តហារវណ្ណនា
7. Āvattahāravaṇṇanā
‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ឥមិនា យោនិសោមនសិការបដិក្ខេបមុខេន អយោនិសោមនសិការបរិគ្គហោ ទីបិតោ។ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិនា សប្បុរិសូបនិស្សយាទិបដិក្ខេបមុខេន អសប្បុរិសូបនិស្សយាទិបរិគ្គហោ ទីបិតោ។ តេសុ បុរិមនយេន អាសយវិបត្តិ កិត្តិតា, ទុតិយេន បយោគវិបត្តិ។ បុរិមេន ចស្ស កិលេសវដ្ដំ, តញ្ច យតោ វិបាកវដ្ដន្តិ សកលំ សំសារចក្កមាវត្តតិ។ ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិនា តត្ថ តិស្សោ មញ្ញនា វុត្តា។ តាសុ តណ្ហាមញ្ញនា ‘‘ឯតំ មមា’’តិ តណ្ហាគ្គាហោ, មានមញ្ញនា ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មានគ្គាហោ, ទិដ្ឋិមញ្ញនា ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ។ តត្ថ តណ្ហាគ្គាហេន ‘‘តណ្ហំ បដិច្ចបរិយេសនា’’តិអាទិកា (ទី. និ. ២.១០៣; ទី. និ. ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.២៣; វិភ. ៩៦៣) នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ។ មានគ្គាហេន ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិកា នវ មានវិធា អាវត្តន្តិ។ ទិដ្ឋិគ្គាហេន ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិកា (សំ. និ. ៤.៣៤៥) វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ អាវត្តតិ។ តីសុ ច គាហេសុ យាយ សញ្ញាយ តណ្ហាគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា ទុក្ខសញ្ញា ទុក្ខានុបស្សនា។ យាយ សញ្ញាយ មានគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនិច្ចសញ្ញា អនិច្ចានុបស្សនា។ យាយ បន សញ្ញាយ ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស វិក្ខម្ភនា, សា អនត្តសញ្ញា អនត្តានុបស្សនា។ តត្ថ បឋមគ្គាហវិសភាគតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, ទុតិយគ្គាហវិសភាគតោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ, តតិយគ្គាហវិសភាគតោ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ អាវត្តតិ។
‘‘Assutavā puthujjano’’ti iminā yonisomanasikārapaṭikkhepamukhena ayonisomanasikārapariggaho dīpito. ‘‘Ariyānaṃ adassāvī’’tiādinā sappurisūpanissayādipaṭikkhepamukhena asappurisūpanissayādipariggaho dīpito. Tesu purimanayena āsayavipatti kittitā, dutiyena payogavipatti. Purimena cassa kilesavaṭṭaṃ, tañca yato vipākavaṭṭanti sakalaṃ saṃsāracakkamāvattati. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’tiādinā tattha tisso maññanā vuttā. Tāsu taṇhāmaññanā ‘‘etaṃ mamā’’ti taṇhāggāho, mānamaññanā ‘‘esohamasmī’’ti mānaggāho, diṭṭhimaññanā ‘‘eso me attā’’ti diṭṭhiggāho. Tattha taṇhāggāhena ‘‘taṇhaṃ paṭiccapariyesanā’’tiādikā (dī. ni. 2.103; dī. ni. 3.359; a. ni. 3.23; vibha. 963) nava taṇhāmūlakā dhammā āvattanti. Mānaggāhena ‘‘seyyohamasmī’’tiādikā nava mānavidhā āvattanti. Diṭṭhiggāhena ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādikā (saṃ. ni. 4.345) vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi āvattati. Tīsu ca gāhesu yāya saññāya taṇhāggāhassa vikkhambhanā, sā dukkhasaññā dukkhānupassanā. Yāya saññāya mānaggāhassa vikkhambhanā, sā aniccasaññā aniccānupassanā. Yāya pana saññāya diṭṭhiggāhassa vikkhambhanā, sā anattasaññā anattānupassanā. Tattha paṭhamaggāhavisabhāgato appaṇihitavimokkhamukhaṃ āvattati, dutiyaggāhavisabhāgato animittavimokkhamukhaṃ āvattati, tatiyaggāhavisabhāgato suññatavimokkhamukhaṃ āvattati.
សេក្ខគ្គហណេន អរិយាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សង្គហោ, តតោ ច បរតោឃោសយោនិសោមនសិការា ទីបិតា ហោន្តិ។ បរតោឃោសេន ច សុតវា អរិយសាវកោតិ អាវត្តតិ, យោនិសោមនសិការេន នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ, ចតុព្ពិធញ្ច សម្បត្តិចក្កំ។ ‘‘មា មញ្ញី’’តិ មញ្ញនានំ វិប្បកតប្បហានតាគហណេន ឯកច្ចាសវបរិក្ខយោ ទីបិតោ ហោតិ, តេន ច សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខិភាវា អាវត្តន្តិ។ ‘‘អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ ទស្សិតា ហោន្តិ, សីលក្ខន្ធាទិបារិបូរិយា ច ទស នាថករណា ធម្មា អាវត្តន្តិ។ ‘‘ន មញ្ញតី’’តិ មញ្ញនាបដិក្ខេបេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សម្មាបដិបត្តិ ទស្សិតា, តាយ ច សាតិសយា និកន្តិបរិយាទានមានសមុគ្ឃាដនទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនានិ បកាសិតានីតិ អប្បណិហិតានិមិត្ត-សុញ្ញតវិមោក្ខា អាវត្តន្តិ។
Sekkhaggahaṇena ariyāya sammādiṭṭhiyā saṅgaho, tato ca paratoghosayonisomanasikārā dīpitā honti. Paratoghosena ca sutavā ariyasāvakoti āvattati, yonisomanasikārena nava yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti, catubbidhañca sampatticakkaṃ. ‘‘Mā maññī’’ti maññanānaṃ vippakatappahānatāgahaṇena ekaccāsavaparikkhayo dīpito hoti, tena ca saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhibhāvā āvattanti. ‘‘Arahaṃ khīṇāsavo’’tiādinā asekkhā sīlakkhandhādayo dassitā honti, sīlakkhandhādipāripūriyā ca dasa nāthakaraṇā dhammā āvattanti. ‘‘Na maññatī’’ti maññanāpaṭikkhepena pañcasu upādānakkhandhesu ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti sammāpaṭipatti dassitā, tāya ca sātisayā nikantipariyādānamānasamugghāṭanadiṭṭhiugghāṭanāni pakāsitānīti appaṇihitānimitta-suññatavimokkhā āvattanti.
‘‘តថាគតោ’’តិអាទិនា សព្ពញ្ញុគុណា វិភាវិតាតិ តទវិនាភាវតោ ទសពល-ចតុវេសារជ្ជអសាធារណញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មា អាវត្តន្តិ។ ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទិនា សទ្ធិំ ហេតុនា វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុវិភាវនេន ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អាវត្តន្តិ។ ‘‘តណ្ហានំ ខយា’’តិអាទិនា តណ្ហប្បហានាបទេសេន តទេកដ្ឋភាវតោ ទិយឌ្ឍស្ស កិលេសសហស្សស្ស បហានំ អាវត្តតិ។ ‘‘សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ច វុត្តត្តា ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ, ‘‘ឥតិ វិទិត្វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស មញ្ញនាភាវហេតុភូតស្ស បច្ចយាការវេទនស្ស សាវកេហិ អសាធារណញាណចារភាវោ ទស្សិតោ, តេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិ ភគវតោ មហាវជិរញាណំ អាវត្តតីតិ។ អយំ អាវត្តោ ហារោ។
‘‘Tathāgato’’tiādinā sabbaññuguṇā vibhāvitāti tadavinābhāvato dasabala-catuvesārajjaasādhāraṇañāṇaāveṇikabuddhadhammā āvattanti. ‘‘Nandī dukkhassa mūla’’ntiādinā saddhiṃ hetunā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti pavattinivattitadubhayahetuvibhāvanena cattāri ariyasaccāni āvattanti. ‘‘Taṇhānaṃ khayā’’tiādinā taṇhappahānāpadesena tadekaṭṭhabhāvato diyaḍḍhassa kilesasahassassa pahānaṃ āvattati. ‘‘Sabbaso taṇhānaṃ khayā sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti ca vuttattā ‘‘nandī dukkhassa mūla’’nti, ‘‘iti viditvā’’tiādinā vuttassa maññanābhāvahetubhūtassa paccayākāravedanassa sāvakehi asādhāraṇañāṇacārabhāvo dassito, tena catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcāri bhagavato mahāvajirañāṇaṃ āvattatīti. Ayaṃ āvatto hāro.
៨. វិភត្តិហារវណ្ណនា
8. Vibhattihāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម តេភូមកា ធម្មា សក្កាយស្ស អធិប្បេតត្តា។ តេសំ មញ្ញនា បទដ្ឋានំ បបញ្ចសង្ខានិមិត្តត្តា លោកវិចិត្តស្ស។ តយិមេ កុសលា អកុសលា អព្យាកតាតិ តិវិធា។ តេសុ កុសលានំ យោនិសោមនសិការាទិ បទដ្ឋានំ, អកុសលានំ អយោនិសោមនសិការាទិ, អព្យាកតានំ កម្មភវអាវជ្ជនភូតរូបាទិ បទដ្ឋានំ។ តត្ថ កុសលា កាមាវចរាទិវសេន ភូមិតោ តិវិធា, តថា អព្យាកតា ចិត្តុប្បាទសភាវា, អចិត្តុប្បាទសភាវា បន កាមាវចរាវ តថា អកុសលា។ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធសុតកិច្ចាភាវេន តិវិធោ អស្សុតវា។ អន្ធកល្យាណវិភាគេន ទុវិធោ បុថុជ្ជនោ។ សម្មាសម្ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកភេទេន តិវិធា អរិយា។ មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខុបញ្ញាចក្ខូហិ ទស្សនាភាវេន តិវិធោ អទស្សាវី។ មគ្គផលនិព្ពានភេទេន តិវិធោ, នវវិធោ វា អរិយធម្មោ។ សវនធារណបរិចយមនសិការបដិវេធវសេន បញ្ចវិធា អរិយធម្មស្ស កោវិទតា។ តទភាវតោ អកោវិទោ។ សំវរបហានភេទេន ទុវិធោ, ទសវិធោ វា អរិយធម្មវិនយោ, តទភាវតោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ។ ឯត្ថ បទដ្ឋានវិភាគោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោយេវ។ ‘‘សប្បុរិសានំ អទស្សាវី’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ។ ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទីសុ មញ្ញនាវត្ថុវិភាគោ បាឡិយំ អាគតោវ, តថា អជ្ឈត្តិកពាហិរាទិកោ ច អន្តរវិភាគោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma tebhūmakā dhammā sakkāyassa adhippetattā. Tesaṃ maññanā padaṭṭhānaṃ papañcasaṅkhānimittattā lokavicittassa. Tayime kusalā akusalā abyākatāti tividhā. Tesu kusalānaṃ yonisomanasikārādi padaṭṭhānaṃ, akusalānaṃ ayonisomanasikārādi, abyākatānaṃ kammabhavaāvajjanabhūtarūpādi padaṭṭhānaṃ. Tattha kusalā kāmāvacarādivasena bhūmito tividhā, tathā abyākatā cittuppādasabhāvā, acittuppādasabhāvā pana kāmāvacarāva tathā akusalā. Pariyattipaṭipattipaṭivedhasutakiccābhāvena tividho assutavā. Andhakalyāṇavibhāgena duvidho puthujjano. Sammāsambuddhapaccekabuddhasāvakabhedena tividhā ariyā. Maṃsacakkhudibbacakkhupaññācakkhūhi dassanābhāvena tividho adassāvī. Maggaphalanibbānabhedena tividho, navavidho vā ariyadhammo. Savanadhāraṇaparicayamanasikārapaṭivedhavasena pañcavidhā ariyadhammassa kovidatā. Tadabhāvato akovido. Saṃvarapahānabhedena duvidho, dasavidho vā ariyadhammavinayo, tadabhāvato ariyadhamme avinīto. Ettha padaṭṭhānavibhāgo heṭṭhā dassitoyeva. ‘‘Sappurisānaṃ adassāvī’’tiādīsupi eseva nayo. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’tiādīsu maññanāvatthuvibhāgo pāḷiyaṃ āgatova, tathā ajjhattikabāhirādiko ca antaravibhāgo.
មញ្ញនា បន តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សង្ខេបតោ តិវិធា, វិត្ថារតោ បន តណ្ហាមញ្ញនា តាវ កាមតណ្ហាទិវសេន អដ្ឋសតវិធា, តថា ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិនា។ ឯវំ មានមញ្ញនាបិ។ ‘‘អស្មីតិ សតិ ឥត្ថំស្មីតិ ហោតី’’តិអាទិនា បបញ្ចត្តយំ ឧទ្ទិដ្ឋំ និទ្ទិដ្ឋញ្ចាតិ ។ ឯតេន ទិដ្ឋិមញ្ញនាយបិ អដ្ឋសតវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា។ អបិច សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា មានមញ្ញនាយ នវវិធតា តទន្តរភេទេន អនេកវិធតា ច វេទិតព្ពា។ អយញ្ច អត្ថោ ហីនត្តិកត្ថវណ្ណនាយ វិភាវេតព្ពោ។ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ បន ព្រហ្មជាលេ អាគតនយេន ទ្វាសដ្ឋិវិធតា តទន្តរភេទេន អនេកវិធតា ច វេទិតព្ពា។ ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ ឯត្ថ ញាតបរិញ្ញាទិវសេន ចេវ រូបមុខាទិអភិនិវេសភេទាទិវសេន ច បរិញ្ញានំ អនេកវិធតា វេទិតព្ពា។ តថា អដ្ឋមកាទិវសេន សេក្ខវិភាគោ បញ្ញាវិមុត្តាទិវសេន អសេក្ខវិភាគោ ច។ អយមេត្ថ ធម្មវិភាគោ។ បទដ្ឋានវិភាគោ ច ភូមិវិភាគោ ច វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពាតិ។ អយំ វិភត្តិហារោ។
Maññanā pana taṇhāmānadiṭṭhivasena saṅkhepato tividhā, vitthārato pana taṇhāmaññanā tāva kāmataṇhādivasena aṭṭhasatavidhā, tathā ‘‘asmīti sati itthaṃsmīti hotī’’tiādinā. Evaṃ mānamaññanāpi. ‘‘Asmīti sati itthaṃsmīti hotī’’tiādinā papañcattayaṃ uddiṭṭhaṃ niddiṭṭhañcāti . Etena diṭṭhimaññanāyapi aṭṭhasatavidhatā vuttāti veditabbā. Apica seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā mānamaññanāya navavidhatā tadantarabhedena anekavidhatā ca veditabbā. Ayañca attho hīnattikatthavaṇṇanāya vibhāvetabbo. Diṭṭhimaññanāya pana brahmajāle āgatanayena dvāsaṭṭhividhatā tadantarabhedena anekavidhatā ca veditabbā. ‘‘Apariññāta’’nti ettha ñātapariññādivasena ceva rūpamukhādiabhinivesabhedādivasena ca pariññānaṃ anekavidhatā veditabbā. Tathā aṭṭhamakādivasena sekkhavibhāgo paññāvimuttādivasena asekkhavibhāgo ca. Ayamettha dhammavibhāgo. Padaṭṭhānavibhāgo ca bhūmivibhāgo ca vuttanayānusārena veditabbāti. Ayaṃ vibhattihāro.
៩. បរិវត្តហារវណ្ណនា
9. Parivattahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពធម្មា’’តិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា គហិតា, តេសំ មូលការណន្តិ ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ។ តថា អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ។ យាវកីវញ្ច បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សុភតោ សុខតោ និច្ចតោ អត្តតោ សមនុបស្សនវសេន ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហា ន សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, តាវ នេសំ បពន្ធូបរមោ សុបិនន្តេបិ ន កេនចិ លទ្ធបុព្ពោ។ យទា បន នេសំ អសុភតោ ទុក្ខតោ អនិច្ចតោ អនត្តតោ សមនុបស្សនវសេន ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ បវត្តមានា អប្បណិហិតានិមិត្តសុញ្ញតានុបស្សនា ឧស្សក្កិត្វា អរិយមគ្គាធិគមាយ សំវត្តន្តិ, អថ នេសំ បពន្ធូបរមោ ហោតិ អច្ចន្តអប្បញ្ញត្តិកភាវូបគមនតោ។ តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពធម្មាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា គហិតា, តេសំ មូលការណន្តិ ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ’’តិ។ តថា អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ តីហិបិ មញ្ញនាហិ បថវិំ មញ្ញតិ យាវ និព្ពានំ អភិនន្ទតិ, តីហិបិ បរិញ្ញាហិ តស្ស តំ វត្ថុ អបរិញ្ញាតន្តិ កត្វា។ យស្ស បន តំ វត្ថុ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតំ, ន សោ ឥតរោ វិយ តំ មញ្ញតិ។ តេនាហ ភគវា ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ.… អសតិ ន បរិតស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤១)។ សេក្ខោ បថវិំ មា មញ្ញិ, យាវ និព្ពានំ មាភិនន្ទិ, អរហា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ច បថវិំ ន មញ្ញតិ, យាវ និព្ពានំ នាភិនន្ទតិ, មញ្ញនាមញ្ញិតេសុ វត្ថូសុ មត្តសោ សព្ពសោ ច បរិញ្ញាភិសមយសំសិទ្ធិយា បហានាភិសមយនិព្ពត្តិតោ។ យស្ស បន តេសុ វត្ថូសុ សព្ពសោ មត្តសោ វា បរិញ្ញា ឯវ នត្ថិ, កុតោ បហានំ, សោ យថាបរិកប្បំ និរង្កុសាហិ មញ្ញនាហិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា មញ្ញតេវ។ តេនាហ ភគវា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ.… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, វេទនំ…បេ.…, សញ្ញ…បេ.…’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.២៤១)។ អយំ បរិវត្តោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha ‘‘sabbadhammā’’ti pañcupādānakkhandhā gahitā, tesaṃ mūlakāraṇanti ca taṇhāmānadiṭṭhiyo. Tathā assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinītoti. Yāvakīvañca pañcasu upādānakkhandhesu subhato sukhato niccato attato samanupassanavasena ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti taṇhāmānadiṭṭhigāhā na samucchijjanti, tāva nesaṃ pabandhūparamo supinantepi na kenaci laddhapubbo. Yadā pana nesaṃ asubhato dukkhato aniccato anattato samanupassanavasena ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti pavattamānā appaṇihitānimittasuññatānupassanā ussakkitvā ariyamaggādhigamāya saṃvattanti, atha nesaṃ pabandhūparamo hoti accantaappaññattikabhāvūpagamanato. Tena vuttaṃ ‘‘sabbadhammāti pañcupādānakkhandhā gahitā, tesaṃ mūlakāraṇanti ca taṇhāmānadiṭṭhiyo’’ti. Tathā assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto tīhipi maññanāhi pathaviṃ maññati yāva nibbānaṃ abhinandati, tīhipi pariññāhi tassa taṃ vatthu apariññātanti katvā. Yassa pana taṃ vatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ, na so itaro viya taṃ maññati. Tenāha bhagavā ‘‘sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako…pe… sappurisadhamme suvinīto rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe… asati na paritassatī’’ti (ma. ni. 1.241). Sekkho pathaviṃ mā maññi, yāva nibbānaṃ mābhinandi, arahā sammāsambuddho ca pathaviṃ na maññati, yāva nibbānaṃ nābhinandati, maññanāmaññitesu vatthūsu mattaso sabbaso ca pariññābhisamayasaṃsiddhiyā pahānābhisamayanibbattito. Yassa pana tesu vatthūsu sabbaso mattaso vā pariññā eva natthi, kuto pahānaṃ, so yathāparikappaṃ niraṅkusāhi maññanāhi ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā maññateva. Tenāha bhagavā ‘‘idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, vedanaṃ…pe…, sañña…pe…’’ntiādi (ma. ni. 1.241). Ayaṃ parivatto hāro.
១០. វេវចនហារវណ្ណនា
10. Vevacanahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មា សកលធម្មា អនវសេសធម្មា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មូលបរិយាយំ មូលការណំ អសាធារណហេតុ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មូលបរិយាយន្តិ វា មូលទេសនំ ការណតថន’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘វោ តុម្ហាកំ តុម្ហ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ភិក្ខវេ, សមណា តបស្សិនោ’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ទេសេស្សាមី កថេស្សាមី បញ្ញបេស្សាមី’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘សុណាថ សោតំ ឱទហថ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារេថា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘សាធុកំ សម្មា សក្កច្ច’’ន្តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘មនសិ ករោថ ចិត្តេ ឋបេថ សមន្នាហរថា’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ភាសិស្សាមិ ព្យត្តំ កថេស្សាមិ វិភជិស្សាមី’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, សាធុ សុដ្ឋុ ភន្តេ’’តិ បរិយាយវចនំ, ‘‘បច្ចស្សោសុំ សម្បដិច្ឆិំសុ សម្បដិគ្គហេសុ’’ន្តិ បរិយាយវចនំ។ ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ វេវចនំ វត្តព្ពន្តិ។ អយំ វេវចនោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammā sakaladhammā anavasesadhammā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘mūlapariyāyaṃ mūlakāraṇaṃ asādhāraṇahetu’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘mūlapariyāyanti vā mūladesanaṃ kāraṇatathana’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘vo tumhākaṃ tumha’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘bhikkhave, samaṇā tapassino’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘desessāmī kathessāmī paññapessāmī’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘suṇātha sotaṃ odahatha sotadvārānusārena upadhārethā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘sādhukaṃ sammā sakkacca’’nti pariyāyavacanaṃ, ‘‘manasi karotha citte ṭhapetha samannāharathā’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘bhāsissāmi byattaṃ kathessāmi vibhajissāmī’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘evaṃ, bhante, sādhu suṭṭhu bhante’’ti pariyāyavacanaṃ, ‘‘paccassosuṃ sampaṭicchiṃsu sampaṭiggahesu’’nti pariyāyavacanaṃ. Iminā nayena sabbapadesu vevacanaṃ vattabbanti. Ayaṃ vevacano hāro.
១១. បញ្ញត្តិហារវណ្ណនា
11. Paññattihāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម សក្កាយធម្មា, តេ ខន្ធវសេន បញ្ចធា បញ្ញត្តា, អាយតនវសេន ទ្វាទសធា, ធាតុវសេន អដ្ឋារសធា បញ្ញត្តា។ ‘‘មូល’’ន្តិ វា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ វា មញ្ញនា វុត្តា, តា តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន តិធា អន្តរភេទេន អនេកធា ច បញ្ញត្តា។ អថ វា ‘‘សព្ពធម្មា’’តិ តេភូមកធម្មានំ សង្គហបញ្ញត្តិ, ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ តេសំ បភវបញ្ញត្តិ, ‘‘វោ’’តិ សម្បទានបញ្ញតិ, ‘‘ទេសេស្សាមិ ភាសិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាបញ្ញត្តិ, ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ច អាណាបនបញ្ញត្តិ, ‘‘អស្សុតវា’’តិ បដិវេធវិមុខតាបញ្ញត្តិ ចេវ បរិយត្តិវិមុខតាបញ្ញត្តិ ច, ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ អនរិយបញ្ញត្តិ, សា អរិយធម្មបដិក្ខេបបញ្ញត្តិ ចេវ អរិយធម្មវិរហបញ្ញត្តិ ច, ‘‘អរិយាន’’ន្តិ អសមបញ្ញត្តិ ចេវ សមបញ្ញត្តិ ច។ តត្ថ អសមបញ្ញត្តិ តថាគតបញ្ញត្តិ, សមបញ្ញត្តិ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ចេវ ឧភតោភាគវិមុត្តាទីនញ្ច វសេន អដ្ឋវិធា វេទិតព្ពា។ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិ ទស្សនភាវនាបដិក្ខេបបញ្ញត្តិ, ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សម្មសនុបគានំ ឥន្ទ្រិយានំ និក្ខេបបញ្ញត្តិ ចេវ បភវបញ្ញត្តិ ច, តថា វិបល្លាសានំ កិច្ចបញ្ញត្តិ បរិយុដ្ឋានំ ទស្សនបញ្ញត្តិ កិលេសានំ ផលបញ្ញត្តិ អភិសង្ខារានំ វិរូហនបញ្ញត្តិ តណ្ហាយ អស្សាទនបញ្ញត្តិ ទិដ្ឋិយា វិប្ផន្ទនបញ្ញត្តិ, ‘‘សេក្ខា’’តិ សទ្ធានុសារីសទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខីនំ ទស្សនបញ្ញត្តិ ចេវ ភាវនាបញ្ញត្តិ ច ‘‘អប្បត្តមានសោ’’តិ សេក្ខធម្មានំ ឋិតិបញ្ញត្តិ, ‘‘អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានោ’’តិ បញ្ញាយ អភិនិព្ពិទាបញ្ញត្តិ, ‘‘អភិជានាតី’’តិ អភិញ្ញេយ្យធម្មានំ អភិញ្ញាបញ្ញត្តិ, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ, សមុទយស្ស បហានបញ្ញត្តិ, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តិ, មគ្គស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ, ‘‘មា មញ្ញី’’តិ មញ្ញនានំ បដិក្ខេបបញ្ញត្តិ, សមុទយស្ស បហានបញ្ញត្តិ។ ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ វិត្ថារេតព្ពំ។ អយំ បញ្ញត្តិ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma sakkāyadhammā, te khandhavasena pañcadhā paññattā, āyatanavasena dvādasadhā, dhātuvasena aṭṭhārasadhā paññattā. ‘‘Mūla’’nti vā ‘‘mūlapariyāya’’nti vā maññanā vuttā, tā taṇhāmānadiṭṭhivasena tidhā antarabhedena anekadhā ca paññattā. Atha vā ‘‘sabbadhammā’’ti tebhūmakadhammānaṃ saṅgahapaññatti, ‘‘mūlapariyāya’’nti tesaṃ pabhavapaññatti, ‘‘vo’’ti sampadānapaññati, ‘‘desessāmi bhāsissāmī’’ti paṭiññāpaññatti, ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti ca āṇāpanapaññatti, ‘‘assutavā’’ti paṭivedhavimukhatāpaññatti ceva pariyattivimukhatāpaññatti ca, ‘‘puthujjano’’ti anariyapaññatti, sā ariyadhammapaṭikkhepapaññatti ceva ariyadhammavirahapaññatti ca, ‘‘ariyāna’’nti asamapaññatti ceva samapaññatti ca. Tattha asamapaññatti tathāgatapaññatti, samapaññatti paccekabuddhānañceva ubhatobhāgavimuttādīnañca vasena aṭṭhavidhā veditabbā. ‘‘Ariyānaṃ adassāvī’’tiādi dassanabhāvanāpaṭikkhepapaññatti, ‘‘pathaviṃ maññatī’’tiādi pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ sammasanupagānaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññatti ceva pabhavapaññatti ca, tathā vipallāsānaṃ kiccapaññatti pariyuṭṭhānaṃ dassanapaññatti kilesānaṃ phalapaññatti abhisaṅkhārānaṃ virūhanapaññatti taṇhāya assādanapaññatti diṭṭhiyā vipphandanapaññatti, ‘‘sekkhā’’ti saddhānusārīsaddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhīnaṃ dassanapaññatti ceva bhāvanāpaññatti ca ‘‘appattamānaso’’ti sekkhadhammānaṃ ṭhitipaññatti, ‘‘anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno’’ti paññāya abhinibbidāpaññatti, ‘‘abhijānātī’’ti abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti, dukkhassa pariññāpaññatti, samudayassa pahānapaññatti, nirodhassa sacchikiriyāpaññatti, maggassa bhāvanāpaññatti, ‘‘mā maññī’’ti maññanānaṃ paṭikkhepapaññatti, samudayassa pahānapaññatti. Iminā nayena sesapadesupi vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paññatti hāro.
១២. ឱតរណហារវណ្ណនា
12. Otaraṇahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម លោកិយា បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ ទ្វេ សច្ចានិ ឯកូនវិសតិ ឥន្ទ្រិយានិ ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោតិ, អយំ សព្ពធម្មគ្គហណេន ខន្ធាទិមុខេន ទេសនាយ ឱតរណំ។ ‘‘មូល’’ន្តិ វា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ វា មញ្ញនា វុត្តា, តា អត្ថតោ តណ្ហា មានោ ទិដ្ឋិ ចាតិ តេសំ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហោតិ អយំ ខន្ធមុខេន ឱតរណំ។ តថា ‘‘ធម្មាយតនធម្មធាតូហិ សង្គហោ’’តិ អយំ អាយតនមុខេន ធាតុមុខេន ច ឱតរណំ។ ‘‘អស្សុតវា’’តិ ឥមិនា សុតស្ស វិពន្ធភូតា អវិជ្ជាទយោ គហិតា, ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ ឥមិនា យេសំ កិលេសាភិសង្ខារានំ ជននាទិនា បុថុជ្ជនោតិ វុច្ចតិ, តេ កិលេសាភិសង្ខារាទយោ គហិតា, ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិអាទិនា យេសំ កិលេសធម្មានំ វសេន អរិយានំ អទស្សាវិអាទិភាវោ ហោតិ, តេ ទិដ្ឋិមានាវិជ្ជាទយោ គហិតាតិ សព្ពេហិ តេហិ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហោតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ។ ‘‘សញ្ជានាតិ មញ្ញតិ អភិជានាតិ ន មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថាបិ សញ្ជាននមញ្ញនាអភិជាននានុបស្សនានំ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា វុត្តនយេនេវ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ។ តថា សេក្ខគ្គហណេន សេក្ខា, ‘‘អរហ’’ន្តិអាទិនា អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ គហិតាតិ ឯវម្បិ ខន្ធមុខេន ឱតរណំ, អាយតនធាតាទិមុខេន ច ឱតរណំ វេទិតព្ពំ។ តថា ‘‘ន មញ្ញតី’’តិ តណ្ហាគាហាទិបដិក្ខេបេន ទុក្ខានុបស្សនាទយោ គហិតា, តេសំ វសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខាទីហិ ឱតរណំ វេទិតព្ពំ។ ‘‘បរិញ្ញាត’’ន្តិ ឥមិនា បរិជាននកិច្ចេន បវត្តមានា ពោធិបក្ខិយធម្មា គយ្ហន្តីតិ សតិបដ្ឋានាទិមុខេន ឱតរណំ វេទិតព្ពំ។ នន្ទិគ្គហណេន ភវគ្គហណេន តណ្ហាគហណេន ច សមុទយសច្ចំ, ទុក្ខគ្គហណេន ជាតិជរាមរណគ្គហណេន ច ទុក្ខសច្ចំ, ‘‘តណ្ហានំ ខយា’’តិអាទិនា និរោធសច្ចំ, អភិសម្ពោធិយា គហណេន មគ្គសច្ចំ គហិតន្តិ អរិយសច្ចេហិ ឱតរណន្តិ។ អយំ ឱតរណោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma lokiyā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo dve saccāni ekūnavisati indriyāni dvādasapadiko paccayākāroti, ayaṃ sabbadhammaggahaṇena khandhādimukhena desanāya otaraṇaṃ. ‘‘Mūla’’nti vā ‘‘mūlapariyāya’’nti vā maññanā vuttā, tā atthato taṇhā māno diṭṭhi cāti tesaṃ saṅkhārakkhandhasaṅgahoti ayaṃ khandhamukhena otaraṇaṃ. Tathā ‘‘dhammāyatanadhammadhātūhi saṅgaho’’ti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇaṃ. ‘‘Assutavā’’ti iminā sutassa vibandhabhūtā avijjādayo gahitā, ‘‘puthujjano’’ti iminā yesaṃ kilesābhisaṅkhārānaṃ jananādinā puthujjanoti vuccati, te kilesābhisaṅkhārādayo gahitā, ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’tiādinā yesaṃ kilesadhammānaṃ vasena ariyānaṃ adassāviādibhāvo hoti, te diṭṭhimānāvijjādayo gahitāti sabbehi tehi saṅkhārakkhandhasaṅgahoti pubbe vuttanayeneva otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Sañjānāti maññati abhijānāti na maññatī’’ti etthāpi sañjānanamaññanāabhijānanānupassanānaṃ saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttanayeneva otaraṇaṃ veditabbaṃ. Tathā sekkhaggahaṇena sekkhā, ‘‘araha’’ntiādinā asekkhā sīlakkhandhādayo gahitāti evampi khandhamukhena otaraṇaṃ, āyatanadhātādimukhena ca otaraṇaṃ veditabbaṃ. Tathā ‘‘na maññatī’’ti taṇhāgāhādipaṭikkhepena dukkhānupassanādayo gahitā, tesaṃ vasena appaṇihitavimokkhamukhādīhi otaraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Pariññāta’’nti iminā parijānanakiccena pavattamānā bodhipakkhiyadhammā gayhantīti satipaṭṭhānādimukhena otaraṇaṃ veditabbaṃ. Nandiggahaṇena bhavaggahaṇena taṇhāgahaṇena ca samudayasaccaṃ, dukkhaggahaṇena jātijarāmaraṇaggahaṇena ca dukkhasaccaṃ, ‘‘taṇhānaṃ khayā’’tiādinā nirodhasaccaṃ, abhisambodhiyā gahaṇena maggasaccaṃ gahitanti ariyasaccehi otaraṇanti. Ayaṃ otaraṇo hāro.
១៣. សោធនហារវណ្ណនា
13. Sodhanahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ…បេ.… ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា…បេ.… បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ អារម្ភោ។ ‘‘បថវិំ បថវិយា សញ្ញត្វា បថវិំ មញ្ញតី’’តិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ។ តថា ‘‘បថវិយា មញ្ញតិ បថវិតោ មញ្ញតិ បថវិំ មេតិ មញ្ញតិ បថវិំ អភិនន្ទតី’’តិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ។ ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ អបរិញ្ញាតំ តស្សាតិ វទាមី’’តិ បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ច។ សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោតិ។ អយំ សោធនោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave…pe… idha, bhikkhave, assutavā…pe… pathaviṃ pathavito sañjānātī’’ti ārambho. ‘‘Pathaviṃ pathaviyā saññatvā pathaviṃ maññatī’’ti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā ‘‘pathaviyā maññati pathavito maññati pathaviṃ meti maññati pathaviṃ abhinandatī’’ti padasuddhi, no ārambhasuddhi. ‘‘Taṃ kissa hetu apariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti padasuddhi ceva ārambhasuddhi ca. Sesavāresupi eseva nayoti. Ayaṃ sodhano hāro.
១៤. អធិដ្ឋានហារវណ្ណនា
14. Adhiṭṭhānahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មគ្គហណំ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ។ ‘‘បថវិំ អាប’’ន្តិអាទិ បន តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ។ តថា ‘‘មូលបរិយាយ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘បថវិំ មញ្ញតិ…បេ.… អភិនន្ទតី’’តិ។ ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិ ច សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ តណ្ហាទិគ្គាហានំ សាធារណត្តា មញ្ញនាយ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ, ឯវំ សុត្តន្តរបទានិបិ អានេត្វា វិសេសវចនំ និទ្ធារេតព្ពំ។ សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ។ ‘‘សេក្ខោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘កាយសក្ខី ទិដ្ឋិប្បត្តោ សទ្ធាវិមុត្តោ សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី’’តិ។ តថា ‘‘សេក្ខោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សេក្ខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ.… សេក្ខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៣)។ ‘‘អរហ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘ឧភតោភាគវិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ (បុ. ប. ១៣.២; ១៥.១ មាតិកា), តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ’’តិ (បុ. ប. ៧.២៦, ២៧ មាតិកា) ច។ ‘‘ខីណាសវោ’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថា’’តិអាទិ (បារា. ១៤)។ សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ។ ‘‘អភិជានាតី’’តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘មញ្ញតី’’តិ។ មញ្ញនាភាវោ ហិស្ស បហានបដិវេធសិទ្ធោ, បហានបដិវេធោ ច បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាបដិវេធេហិ ន វិនាតិ សព្ពេបិ អភិញ្ញាវិសេសា មញ្ញនាបដិក្ខេបេន អត្ថតោ គហិតាវ ហោន្តីតិ។ តថា ‘‘អរហ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ ‘‘វីតរាគត្តា វីតទោសត្តា វីតមោហត្តា’’តិ។ ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណា វេទិតព្ពា។ អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammaggahaṇaṃ sāmaññato adhiṭṭhānaṃ. ‘‘Pathaviṃ āpa’’ntiādi pana taṃ avikappetvā visesavacanaṃ. Tathā ‘‘mūlapariyāya’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘pathaviṃ maññati…pe… abhinandatī’’ti. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’ti ca sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiggāhānaṃ sādhāraṇattā maññanāya, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti, evaṃ suttantarapadānipi ānetvā visesavacanaṃ niddhāretabbaṃ. Sesavāresupi eseva nayo. ‘‘Sekkho’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘kāyasakkhī diṭṭhippatto saddhāvimutto saddhānusārī dhammānusārī’’ti. Tathā ‘‘sekkho’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sekkhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekkhena sammāsamādhinā samannāgato hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). ‘‘Araha’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘ubhatobhāgavimutto paññāvimutto (pu. pa. 13.2; 15.1 mātikā), tevijjo chaḷabhiñño’’ti (pu. pa. 7.26, 27 mātikā) ca. ‘‘Khīṇāsavo’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccitthā’’tiādi (pārā. 14). Sesapadesupi eseva nayo. ‘‘Abhijānātī’’ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘maññatī’’ti. Maññanābhāvo hissa pahānapaṭivedhasiddho, pahānapaṭivedho ca pariññāsacchikiriyābhāvanāpaṭivedhehi na vināti sabbepi abhiññāvisesā maññanāpaṭikkhepena atthato gahitāva hontīti. Tathā ‘‘araha’’nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ ‘‘vītarāgattā vītadosattā vītamohattā’’ti. Iminā nayena sesapadesupi sāmaññavisesaniddhāraṇā veditabbā. Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.
១៤. បរិក្ខារហារវណ្ណនា
14. Parikkhārahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មា នាម បរិយាបន្នធម្មា, តេ កុសលាកុសលាព្យាកតភេទេន តិវិធា។ តេសុ កុសលានំ យោនិសោមនសិការោ អលោភាទយោ ច ហេតូ, អកុសលានំ អយោនិសោមនសិការោ លោភាទយោ ច ហេតូ, អព្យាកតេសុ វិបាកានំ យថាសកំ កម្មំ, ឥតរេសំ ភវង្គមាវជ្ជនសមន្នាហារាទិ ច ហេតូ។ ឯត្ថ ច សប្បុរិសូបនិស្សយាទិកោ បច្ចយោ ហេតុម្ហិ ឯវ សមវរុឡ្ហោ, សោ តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ។ ‘‘មូល’’ន្តិ វុត្តានំ មញ្ញនានំ ហេតុភាវោ បាឡិយំ វុត្តោ ឯវ។ មញ្ញនាសុ បន តណ្ហាមញ្ញនាយ អស្សាទានុបស្សនា ហេតុ។ ‘‘សញ្ញោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ហិ វុត្តំ។ មានមញ្ញនាយ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភោ ហេតុ កេវលំ សំសគ្គវសេន ‘‘អហមស្មី’’តិ បវត្តនតោ។ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ ឯកត្តនយាទីនំ អយាថាវគ្គាហោ ហេតុ, អស្សុតភាវោ បុថុជ្ជនភាវស្ស ហេតុ, សោ អរិយានំ អទស្សនសីលតាយ, សា អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ, សា អរិយធម្មេ អវិនីតតាយ ហេតុ, សព្ពា ចាយំ ហេតុបរម្បរា បថវីអាទីសុ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តិស្សន្នំ មញ្ញនានំ ហេតុ, សេក្ខារហាទិភាវា បន មត្តសោ សព្ពសោ ច មញ្ញនាភាវស្ស ហេតូតិ។ អយំ បរិក្ខារោ ហារោ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammā nāma pariyāpannadhammā, te kusalākusalābyākatabhedena tividhā. Tesu kusalānaṃ yonisomanasikāro alobhādayo ca hetū, akusalānaṃ ayonisomanasikāro lobhādayo ca hetū, abyākatesu vipākānaṃ yathāsakaṃ kammaṃ, itaresaṃ bhavaṅgamāvajjanasamannāhārādi ca hetū. Ettha ca sappurisūpanissayādiko paccayo hetumhi eva samavaruḷho, so tattha ādi-saddena saṅgahitoti daṭṭhabbo. ‘‘Mūla’’nti vuttānaṃ maññanānaṃ hetubhāvo pāḷiyaṃ vutto eva. Maññanāsu pana taṇhāmaññanāya assādānupassanā hetu. ‘‘Saññojaniyesu dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52) hi vuttaṃ. Mānamaññanāya diṭṭhivippayuttalobho hetu kevalaṃ saṃsaggavasena ‘‘ahamasmī’’ti pavattanato. Diṭṭhimaññanāya ekattanayādīnaṃ ayāthāvaggāho hetu, assutabhāvo puthujjanabhāvassa hetu, so ariyānaṃ adassanasīlatāya, sā ariyadhammassa akovidatāya, sā ariyadhamme avinītatāya hetu, sabbā cāyaṃ hetuparamparā pathavīādīsu ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti tissannaṃ maññanānaṃ hetu, sekkhārahādibhāvā pana mattaso sabbaso ca maññanābhāvassa hetūti. Ayaṃ parikkhāro hāro.
១៦. សមារោបនហារវណ្ណនា
16. Samāropanahāravaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ មូលបរិយាយគ្គហណេន អស្សុតវាគហណេន សញ្ជាននមញ្ញនាបរិញ្ញាគហណេហិ ច សំកិលេសធម្មា ទស្សិតា, តេ ច សង្ខេបតោ តិវិធា តណ្ហាសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទុច្ចរិតសំកិលេសោតិ។ តត្ថ តណ្ហាសំកិលេសោ តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ, តថា ទិដ្ឋិសំកិលេសោ ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស, តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ, ទុច្ចរិតសំកិលេសោបិ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស, តណ្ហាសំកិលេសស្ស, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស ច បទដ្ឋានំ។ តេសុ តណ្ហាសំកិលេសោ អត្ថតោ លោភោវ, យោ ‘‘លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្ត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៨៩) អនេកេហិ បរិយាយេហិ វិភត្តោ។ តថា ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិសំកិលេសោ, យោ ‘‘ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារោ ទិដ្ឋិវិសូកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១១០៥) អនេកេហិ បរិយាយេហិ, ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣០) ទ្វាសដ្ឋិយា បភេទេហិ ច វិភត្តោ។ ទុច្ចរិតសំកិលេសោ បន អត្ថតោ ទុស្សីល្យចេតនា ចេវ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា ច, យា ‘‘កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ កាយវិសមំ វចីវិសម’’ន្តិ (វិភ. ៩១៣, ៩២៤), ‘‘បាណាតិបាតោ អទិន្នាទាន’’ន្តិ (វិភ. ៩១៣) ច អាទិនា អនេកេហិ បរិយាយេហិ, អនេកេហិ បភេទេហិ ច វិភត្តា។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu mūlapariyāyaggahaṇena assutavāgahaṇena sañjānanamaññanāpariññāgahaṇehi ca saṃkilesadhammā dassitā, te ca saṅkhepato tividhā taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkilesoti. Tattha taṇhāsaṃkileso taṇhāsaṃkilesassa, diṭṭhisaṃkilesassa, duccaritasaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ, tathā diṭṭhisaṃkileso diṭṭhisaṃkilesassa, taṇhāsaṃkilesassa, duccaritasaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ, duccaritasaṃkilesopi duccaritasaṃkilesassa, taṇhāsaṃkilesassa, diṭṭhisaṃkilesassa ca padaṭṭhānaṃ. Tesu taṇhāsaṃkileso atthato lobhova, yo ‘‘lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitatta’’ntiādinā (dha. sa. 389) anekehi pariyāyehi vibhatto. Tathā diṭṭhiyeva diṭṭhisaṃkileso, yo ‘‘diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphandita’’ntiādinā (dha. sa. 1105) anekehi pariyāyehi, ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādinā (dī. ni. 1.30) dvāsaṭṭhiyā pabhedehi ca vibhatto. Duccaritasaṃkileso pana atthato dussīlyacetanā ceva cetanāsampayuttadhammā ca, yā ‘‘kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ kāyavisamaṃ vacīvisama’’nti (vibha. 913, 924), ‘‘pāṇātipāto adinnādāna’’nti (vibha. 913) ca ādinā anekehi pariyāyehi, anekehi pabhedehi ca vibhattā.
តេសុ តណ្ហាសំកិលេសស្ស សមថោ បដិបក្ខោ, ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស វិបស្សនា, ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស សីលំ បដិបក្ខោ។ តេ បន សីលាទយោ ធម្មា ឥធ បរិញ្ញាគហណេន សេក្ខគ្គហណេន ‘‘អរហ’’ន្តិអាទិនា អរិយតាទិគ្គហណេន ច គហិតា។ តត្ថ សីលេន ទុច្ចរិតសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា តទង្គប្បហានំ វីតិក្កមប្បហានញ្ច, សមថេន តណ្ហាសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា វិក្ខម្ភនប្បហានំ បរិយុដ្ឋានប្បហានញ្ច។ វិបស្សនាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសប្បហានំ សិជ្ឈតិ, តថា សមុច្ឆេទប្បហានំ អនុសយប្បហានញ្ច។ តត្ថ បុព្ពភាគេ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស សមថោ, សមថេ បតិដ្ឋិតស្ស វិបស្សនា, មគ្គក្ខណេ បន សមកាលមេវ ភវន្តិ។ បុព្ពេយេវ ហិ សុបរិសុទ្ធកាយវចីកម្មស្ស សុបរិសុទ្ធាជីវស្ស ច សមថវិបស្សនា អារទ្ធា គព្ភំ គណ្ហន្តិយោ បរិបាកំ គច្ឆន្តិយោ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ បរិព្រូហេន្តិ, វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តី មគ្គេន ឃដេន្តិ មគ្គក្ខណេ សមថវិបស្សនា បរិបូរេតិ។ អថ មគ្គក្ខណេ សមថវិបស្សនាភាវនាបារិបូរិយា អនវសេសសំកិលេសធម្មំ សមុច្ឆិន្ទន្តិយោ និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោន្តីតិ។ អយំ សមារោបនោ ហារោ។
Tesu taṇhāsaṃkilesassa samatho paṭipakkho, diṭṭhisaṃkilesassa vipassanā, duccaritasaṃkilesassa sīlaṃ paṭipakkho. Te pana sīlādayo dhammā idha pariññāgahaṇena sekkhaggahaṇena ‘‘araha’’ntiādinā ariyatādiggahaṇena ca gahitā. Tattha sīlena duccaritasaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā tadaṅgappahānaṃ vītikkamappahānañca, samathena taṇhāsaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā vikkhambhanappahānaṃ pariyuṭṭhānappahānañca. Vipassanāya diṭṭhisaṃkilesappahānaṃ sijjhati, tathā samucchedappahānaṃ anusayappahānañca. Tattha pubbabhāge sīle patiṭṭhitassa samatho, samathe patiṭṭhitassa vipassanā, maggakkhaṇe pana samakālameva bhavanti. Pubbeyeva hi suparisuddhakāyavacīkammassa suparisuddhājīvassa ca samathavipassanā āraddhā gabbhaṃ gaṇhantiyo paripākaṃ gacchantiyo vuṭṭhānagāminivipassanaṃ paribrūhenti, vuṭṭhānagāminivipassanā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī maggena ghaṭenti maggakkhaṇe samathavipassanā paripūreti. Atha maggakkhaṇe samathavipassanābhāvanāpāripūriyā anavasesasaṃkilesadhammaṃ samucchindantiyo nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarontīti. Ayaṃ samāropano hāro.
សោឡសហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Soḷasahāravaṇṇanā niṭṭhitā.
បញ្ចវិធនយវណ្ណនា
Pañcavidhanayavaṇṇanā
១. នន្ទិយាវដ្ដនយវណ្ណនា
1. Nandiyāvaṭṭanayavaṇṇanā
‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ សព្ពធម្មមូលគ្គហណេន មញ្ញនាគហណេន ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា។ មញ្ញនានម្បិ ហិ មញ្ញនា ការណន្តិ ទស្សិតោយមត្ថោ។ ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា អវិជ្ជាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា, សព្ពេបិ វា សំកិលេសធម្មា, តថា សញ្ញាអបរិញ្ញាតគ្គហណេន។ ‘‘ខីណាសវោ បរិក្ខីណភវសញ្ញោជនោ’’តិ ឯត្ថ បន អាសវា សញ្ញោជនានិ ច សរូបតោ គហិតានិ, តថា នន្ទិគ្គហណេន តណ្ហាគហណេន ច តណ្ហា, ឯវម្បេត្ថ សរូបតោ បរិយាយតោ ច តណ្ហា អវិជ្ជា តប្បក្ខិយធម្មា ច គហិតា។ តត្ថ តណ្ហាយ វិសេសតោ រូបធម្មា អធិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាយ អរូបធម្មា, តេ បន សព្ពធម្មគ្គហណេន បថវីអាទិគ្គហណេន ច ទស្សិតា ឯវ។ តាសំ សមថោ វិបស្សនា ច បដិបក្ខោ, តេសមេត្ថ គហេតព្ពាការោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ។ សមថស្ស ចេតោវិមុត្តិ ផលំ , វិបស្សនាយ បញ្ញាវិមុត្តិ។ តថា ហិ តា ‘‘រាគវិរាគា’’តិអាទិនា វិសេសេត្វា វុច្ចន្តិ, ឥមាសមេត្ថ គហណំ សម្មទញ្ញាវិមុត្តវីតរាគាទិវចនេហិ វេទិតព្ពំ។ តត្ថ តណ្ហាវិជ្ជា សមុទយសច្ចំ, តប្បក្ខិយធម្មា បន តគ្គហណេនេវ គហិតាតិ វេទិតព្ពា។ តេសំ អធិដ្ឋានភូតា វុត្តប្បភេទា រូបារូបធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ។ តណ្ហាគហណេន ចេត្ថ មាយា-សាឋេយ្យ-មានាតិមាន-មទប្បមាទ-បាបិច្ឆតា-បាបមិត្តតា-អហិរិកានោត្តប្បាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, អវិជ្ជាគហណេន វិបរីតមនសិការ-កោធូបនាហ-មក្ខ-បឡាស-ឥស្សា-មច្ឆរិយ- សារម្ភទោវចស្សតា-ភវទិដ្ឋិ-វិភវទិដ្ឋិអាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, វុត្តវិបរិយាយេន អមាយាអសាឋេយ្យាទិអវិបរីតមនសិការាទិវសេន, តថា សមថបក្ខិយានំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ វិបស្សនាបក្ខិយានំ អនិច្ចសញ្ញាទីនញ្ច វសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ។ អយំ នន្ទិយាវដ្ដស្ស ន យស្ស ភូមិ។
‘‘Sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu sabbadhammamūlaggahaṇena maññanāgahaṇena ca taṇhāmānadiṭṭhiyo gahitā. Maññanānampi hi maññanā kāraṇanti dassitoyamattho. ‘‘Assutavā’’tiādinā avijjāmānadiṭṭhiyo gahitā, sabbepi vā saṃkilesadhammā, tathā saññāapariññātaggahaṇena. ‘‘Khīṇāsavo parikkhīṇabhavasaññojano’’ti ettha pana āsavā saññojanāni ca sarūpato gahitāni, tathā nandiggahaṇena taṇhāgahaṇena ca taṇhā, evampettha sarūpato pariyāyato ca taṇhā avijjā tappakkhiyadhammā ca gahitā. Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpadhammā, te pana sabbadhammaggahaṇena pathavīādiggahaṇena ca dassitā eva. Tāsaṃ samatho vipassanā ca paṭipakkho, tesamettha gahetabbākāro heṭṭhā dassito eva. Samathassa cetovimutti phalaṃ , vipassanāya paññāvimutti. Tathā hi tā ‘‘rāgavirāgā’’tiādinā visesetvā vuccanti, imāsamettha gahaṇaṃ sammadaññāvimuttavītarāgādivacanehi veditabbaṃ. Tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ, tappakkhiyadhammā pana taggahaṇeneva gahitāti veditabbā. Tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā vuttappabhedā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyya-mānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasena akusalapakkho netabbo, avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkha-paḷāsa-issā-macchariya- sārambhadovacassatā-bhavadiṭṭhi-vibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo, vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena, tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti. Ayaṃ nandiyāvaṭṭassa na yassa bhūmi.
២. តិបុក្ខលនយវណ្ណនា
2. Tipukkhalanayavaṇṇanā
តថា វុត្តនយេន សរូបតោ បរិយាយតោ ច គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ តណ្ហា លោភោ, អវិជ្ជា មោហោ, អវិជ្ជាយ សម្បយុត្តោ លោហិតេ សតិ បុព្ពោ វិយ តណ្ហាយ សតិ សិជ្ឈមានោ អាឃាតោ ទោសោ, ឥតិ តីហិ អកុសលមូលេហិ គហិតេហិ, តប្បដិបក្ខតោ មញ្ញនាបដិក្ខេបបរិញ្ញាគហណាទីហិ ច កុសលមូលានិ សិទ្ធានិយេវ ហោន្តិ។ ឥធាបិ ‘‘លោភោ សព្ពានិ វា សាសវកុសលាកុសលមូលានិ សមុទយសច្ចំ, តេហិ និព្ពត្តា, តេសំ អធិដ្ឋានគោចរភូតា ច ឧបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា វេទិតព្ពា។ ផលំ បនេត្ថ តយោ វិមោក្ខា, តីហិ បន អកុសលមូលេហិ តិវិធទុច្ចរិត-សំកិលេសមល-វិសមអកុសល-សញ្ញា-វិតក្កាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ។ តថា តីហិ កុសលមូលេហិ តិវិធសុចរិត-សមកុសល-សញ្ញា-វិតក្ក-សទ្ធម្ម-សមាធិ-វិមោក្ខមុខ-វិមោក្ខា-ទិវសេន កុសលបក្ខោ នេតព្ពោតិ។ អយំ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិ។
Tathā vuttanayena sarūpato pariyāyato ca gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso, iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato maññanāpaṭikkhepapariññāgahaṇādīhi ca kusalamūlāni siddhāniyeva honti. Idhāpi ‘‘lobho sabbāni vā sāsavakusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ, tehi nibbattā, tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasacca’’ntiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha tayo vimokkhā, tīhi pana akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamala-visamaakusala-saññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo. Tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusala-saññā-vitakka-saddhamma-samādhi-vimokkhamukha-vimokkhā-divasena kusalapakkho netabboti. Ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.
៣. សីហវិក្កីឡិតនយវណ្ណនា
3. Sīhavikkīḷitanayavaṇṇanā
តថា វុត្តនយេន សរូបតោ បរិយាយតោ ច គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ វិសេសតោ តណ្ហាទិដ្ឋីនំ វសេន អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ , ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ ច វិបល្លាសា, អវិជ្ជាទិដ្ឋីនំ វសេន អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ, អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ ច វិបល្លាសា វេទិតព្ពា។ តេសំ បដិបក្ខតោ មញ្ញនាបដិក្ខេបបរិញ្ញាគហណាទិសិទ្ធេហិ សតិវីរិយសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេហិ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ សិទ្ធានេវ ហោន្តិ។ តត្ថ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ទិសិតព្ពា។ កថំ? ទុវិធោ ហិ តណ្ហាចរិតោ មុទិន្ទ្រិយោ តិក្ខិន្ទ្រិយោតិ, តថា ទិដ្ឋិចរិតោ។ តេសំ បឋមោ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបរិយាសគ្គាហី សតិពលេន យថាភូតំ កាយសភាវំ សល្លក្ខេន្តោ តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាដេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ។ ទុតិយោ អសុខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបរិយាសគ្គាហី ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣១០; ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១៤, ១១៤; អ. និ. ៦.៥៨) វុត្តេន វីរិយសំវរភូតេន វីរិយពលេន តំ វិបល្លាសំ វិធមេន្តោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ។ តតិយោ អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ អយាថាវគ្គាហី សមាធិពលេន សមាហិតចិត្តោ សង្ខារានំ ខណិកភាវសល្លក្ខណេន តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាដេន្តោ អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ។ ចតុត្ថោ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនវញ្ចិតតាយ ផស្សាទិធម្មបុញ្ជមត្តេ អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ មិច្ឆាភិនិវេសី ចតុកោដិកសុញ្ញតាមនសិការេន តំ មិច្ឆាភិនិវេសំ វិទ្ធំសេន្តោ សាមញ្ញផលំ សច្ឆិករោតិ។
Tathā vuttanayena sarūpato pariyāyato ca gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti , dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti ca vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato maññanāpaṭikkhepapariññāgahaṇādisiddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti. Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesaṃ paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyāsaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento taṃ vipallāsaṃ samugghāṭetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyāsaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (dī. ni. 3.310; ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14, 114; a. ni. 6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena taṃ vipallāsaṃ vidhamento sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvaggāhī samādhibalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvasallakkhaṇena taṃ vipallāsaṃ samugghāṭento ariyabhūmiṃ okkamati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti.
ឥធាបិ សុភសញ្ញាសុខសញ្ញាហិ ចតូហិបិ វា វិបល្លាសេហិ សមុទយសច្ចំ, តេសំ អធិដ្ឋានារម្មណភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា វេទិតព្ពា។ ផលំ បនេត្ថ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ចតូហិ ចិត្តវិបល្លាសេហិ ចតុរាសវោឃ-យោគ-កាយគន្ថ-អគតិ-តណ្ហុប្បាទ-សល្លុបាទាន-វិញ្ញាណដ្ឋិតិ-អបរិញ្ញាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ។ តថា ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ចតុព្ពិធឈាន-វិហារាធិដ្ឋាន-សុខភាគិយធម្ម-អប្បមញ្ញា-សម្មប្បធាន-ឥទ្ធិបាទា- ទិវសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ។ អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិ។
Idhāpi subhasaññāsukhasaññāhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesaṃ adhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cittavipallāsehi caturāsavogha-yoga-kāyagantha-agati-taṇhuppāda-sallupādāna-viññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo. Tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññā-sammappadhāna-iddhipādā- divasena vodānapakkho netabboti. Ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi.
៤-៥. ទិសាលោចន-អង្កុសនយទ្វយវណ្ណនា
4-5. Disālocana-aṅkusanayadvayavaṇṇanā
ឥមេសំ បន តិណ្ណំ អត្ថនយានំ សិទ្ធិយា វោហារេន នយទ្វយំ សិទ្ធមេវ ហោតិ។ តថា ហិ អត្ថនយានំ ទិសាភូតធម្មានំ សមាលោចនំ ទិសាលោចនំ, តេសំ សមានយនំ អង្កុសោតិ បញ្ចបិ នយា និយុត្តាតិ វេទិតព្ពា។
Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohārena nayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ samālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā niyuttāti veditabbā.
បញ្ចវិធនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Pañcavidhanayavaṇṇanā niṭṭhitā.
សាសនបដ្ឋានវណ្ណនា
Sāsanapaṭṭhānavaṇṇanā
ឥទញ្ច សុត្តំ សោឡសវិធេ សុត្តន្តបដ្ឋានេ សំកិលេសនិព្ពេធាសេក្ខភាគិយំ, សព្ពភាគិយមេវ វា ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពធម្មគ្គហណេន លោកិយកុសលានម្បិ សង្គហិតត្តា។ អដ្ឋវីសតិវិធេន បន សុត្តន្តបដ្ឋានេ លោកិយលោកុត្តរសព្ពធម្មាធិដ្ឋានំ ញាណញេយ្យំ ទស្សនភាវនំ សកវចនំ វិស្សជ្ជនីយំ កុសលាកុសលំ អនុញ្ញាតំ បដិក្ខិត្តំ ចាតិ វេទិតព្ពំ។
Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesanibbedhāsekkhabhāgiyaṃ, sabbabhāgiyameva vā ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’nti ettha sabbadhammaggahaṇena lokiyakusalānampi saṅgahitattā. Aṭṭhavīsatividhena pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttarasabbadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittaṃ cāti veditabbaṃ.
នេត្តិនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា។
Nettinayavaṇṇanā niṭṭhitā.
មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា។
Mūlapariyāyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.
Related texts:
តិបិដក (មូល) • Tipiṭaka (Mūla) / សុត្តបិដក • Suttapiṭaka / មជ្ឈិមនិកាយ • Majjhimanikāya / ១. មូលបរិយាយសុត្តំ • 1. Mūlapariyāyasuttaṃ
អដ្ឋកថា • Aṭṭhakathā / សុត្តបិដក (អដ្ឋកថា) • Suttapiṭaka (aṭṭhakathā) / មជ្ឈិមនិកាយ (អដ្ឋកថា) • Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / ១. មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា • 1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
