| Library / Tipiṭaka / ติปิฎก • Tipiṭaka / สารตฺถทีปนี-ฎีกา • Sāratthadīpanī-ṭīkā |
มูลปญฺญตฺติวณฺณนา
Mūlapaññattivaṇṇanā
๕๕. นิทฺทิสิตพฺพสฺสาติ วิวริตพฺพสฺส ปกาเสตพฺพสฺสฯ กิเลเสหีติ อหิริกาทีหิ กิเลเสหิฯ อิโต ปฎฺฐายาติ ทุฎฺฐุลฺล-ปทโต ปฎฺฐายฯ ตสฺส กมฺมสฺสาติ เมถุนธมฺมปฎิเสวนสงฺขาตสฺส กมฺมสฺสฯ ทสฺสนนฺติอาทิ วุตฺตนยเมวฯ อสฺสาติ เมถุนธมฺมสฺสฯ
55.Niddisitabbassāti vivaritabbassa pakāsetabbassa. Kilesehīti ahirikādīhi kilesehi. Ito paṭṭhāyāti duṭṭhulla-padato paṭṭhāya. Tassa kammassāti methunadhammapaṭisevanasaṅkhātassa kammassa. Dassanantiādi vuttanayameva. Assāti methunadhammassa.
ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพา ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตีติ อาห ‘‘ทฺวเยน ทฺวเยน สมาปชฺชิตพฺพโต’’ติฯ ราคปริยุฎฺฐาเนน สทิสภาวปฺปตฺติยา มิถุนานํ อิทํ เมถุนํ, เมถุนเมว ธโมฺม เมถุนธโมฺมติ อาห ‘‘อุภินฺนํ รตฺตาน’’นฺติอาทิฯ ตตฺถ รตฺตานนฺติ เมถุนราเคน รตฺตานํฯ สารตฺตานนฺติ เตเนว ราเคน อติวิย รตฺตานํฯ อวสฺสุตานนฺติ โลกสฺสาทมิตฺตสนฺถววเสน อุปฺปนฺนเมถุนราเคน ตินฺตานํฯ ปริยุฎฺฐิตานนฺติ เมถุนราคุปฺปตฺติยา ปริโยนทฺธจิตฺตานํฯ สทิสานนฺติ รตฺตตาทีหิ สทิสานํฯ
Dvīhi dvīhi samāpajjitabbā dvayaṃdvayasamāpattīti āha ‘‘dvayena dvayena samāpajjitabbato’’ti. Rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvappattiyā mithunānaṃ idaṃ methunaṃ, methunameva dhammo methunadhammoti āha ‘‘ubhinnaṃ rattāna’’ntiādi. Tattha rattānanti methunarāgena rattānaṃ. Sārattānanti teneva rāgena ativiya rattānaṃ. Avassutānanti lokassādamittasanthavavasena uppannamethunarāgena tintānaṃ. Pariyuṭṭhitānanti methunarāguppattiyā pariyonaddhacittānaṃ. Sadisānanti rattatādīhi sadisānaṃ.
ยสฺมา ‘‘ปฎิเสวติ นามา’’ติ ปทํ มาติกาย นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘ปฎิเสวติ นามาติ กสฺมา อุทฺธฎ’’นฺติ โย มญฺญติ, ตสฺส การณํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ปฎิเสเวยฺยาติ เอตฺถ…เป.… มาติกาปท’’นฺติ อาหฯ อิตฺถิยา นิมิเตฺตนาติ อิทํ ‘‘มเคฺคน คจฺฉตี’’ติอาทิ วิย ทฎฺฐพฺพํฯ ยถา หิ ‘‘มเคฺคน คจฺฉตี’’ติ วุเตฺต ‘‘มคฺคํ คจฺฉติ, มเคฺค วา คจฺฉตี’’ติ อยมโตฺถ ลพฺภติ, เอวํ ‘‘อิตฺถิยา นิมิเตฺตน ปเวเสตี’’ติ วุเตฺต ‘‘อิตฺถิยา นิมิตฺตํ ปเวเสติ, นิมิเตฺต วา ปเวเสตี’’ติ อยมโตฺถ ลพฺภติฯ อิทญฺจ เยภุเยฺยน ปุริสปโยคทสฺสนตฺถํ วุตฺตํฯ นิมิตฺตํ องฺคชาตนฺติ อตฺถโต เอกํฯ ปเวสนํ นาม น พหิ ฉุปนมตฺตนฺติ อาห ‘‘วาเตน อสมฺผุเฎฺฐ อโลฺลกาเส’’ติฯ อพฺภนฺตรญฺหิ ปเวเสโนฺต ‘‘ปเวเสตี’’ติ วุจฺจติ, น พหิ ฉุปโนฺตฯ อพฺภนฺตรนฺติ จ ปกติยา สพฺพโส ปิหิตสฺส นิมิตฺตสฺส วาเตน อสมฺผุโฎฺฐกาโส วุจฺจตีติฯ
Yasmā ‘‘paṭisevati nāmā’’ti padaṃ mātikāya natthi, tasmā ‘‘paṭisevati nāmāti kasmā uddhaṭa’’nti yo maññati, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘paṭiseveyyāti ettha…pe… mātikāpada’’nti āha. Itthiyā nimittenāti idaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādi viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘maggena gacchatī’’ti vutte ‘‘maggaṃ gacchati, magge vā gacchatī’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘itthiyā nimittena pavesetī’’ti vutte ‘‘itthiyā nimittaṃ paveseti, nimitte vā pavesetī’’ti ayamattho labbhati. Idañca yebhuyyena purisapayogadassanatthaṃ vuttaṃ. Nimittaṃ aṅgajātanti atthato ekaṃ. Pavesanaṃ nāma na bahi chupanamattanti āha ‘‘vātena asamphuṭṭhe allokāse’’ti. Abbhantarañhi pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati, na bahi chupanto. Abbhantaranti ca pakatiyā sabbaso pihitassa nimittassa vātena asamphuṭṭhokāso vuccatīti.
อิทานิ สพฺพถา เลโสกาสปิทหนตฺถํ อิตฺถินิมิเตฺต ปุริสนิมิเตฺต จ ลพฺภมานํ ปเวสกาเล อญฺญมญฺญํ ผสฺสารหํ ปเทสวิเสสํ วิภชิตฺวา ทเสฺสโนฺต ‘‘อิตฺถินิมิเตฺต จตฺตาริ ปสฺสานี’’ติอาทิมาหฯ วาเตน หิ อสมฺผุเฎฺฐ อโลฺลกาเส ยตฺถ กตฺถจิ เอเกนปิ ปเทเสน ฉุปิตฺวา ปเวเสโนฺต ‘‘ปเวเสตี’’ติ วุจฺจติฯ เวมชฺฌนฺติ ยถา จตฺตาริ ปสฺสานิ อสมฺผุสโนฺต ปเวเสติ, เอวํ กตวิวรสฺส อิตฺถินิมิตฺตสฺส เหฎฺฐิมตลํ วุจฺจติ , ปุริสนิมิเตฺต ปน มชฺฌนฺติ อคฺคโกฎิํ สนฺธาย วทติฯ อุปรีติ อคฺคโกฎิโต อุปริภาคปฺปเทโสฯ อิทญฺจ มเชฺฌน สมิญฺชิตฺวา ปเวเสนฺตสฺส มชฺฌิมปพฺพสมิญฺชิตงฺคุลิํ กตฺถจิ ปเวเสนฺตสฺส องฺคุลิยา มชฺฌิมปพฺพปิฎฺฐิสทิสํ องฺคชาตสฺส อุปริภาคเวมชฺฌํ สนฺธาย วุตฺตํฯ เหฎฺฐา ปเวเสโนฺตติ อิตฺถินิมิตฺตสฺส เหฎฺฐิมภาเคน ฉุปนฺตํ ปเวเสโนฺตฯ มเชฺฌน ปเวเสโนฺตติ อพฺภนฺตรตลํ ฉุปิตฺวา มเชฺฌน ปเวเสโนฺตฯ กตฺถจิ อจฺฉุปนฺตํ ปเวเสตฺวา นีหรนฺตสฺส หิ นตฺถิ ปาราชิกํ, ทุกฺกฎํ ปน โหติ ฉินฺนสีสวตฺถุสฺมิํ วฎฺฎกเต มุเข อจฺฉุปนฺตํ ปเวเสตฺวา นีหรนฺตสฺส วิยฯ มเชฺฌเนว ฉุปนฺตํ ปเวเสโนฺตติ อคฺคโกฎิยา ฉุปนฺตํ ปเวเสโนฺตฯ มชฺฌิมปพฺพปิฎฺฐิยา สมิญฺชิตงฺคุลินฺติ สมฺพโนฺธฯ อถ วา สมิญฺชิตงฺคุลิํ มชฺฌิมปพฺพปิฎฺฐิยา ปเวเสโนฺต วิยาติ โยเชตพฺพํฯ สโงฺกเจตฺวาติ นิมิตฺตมเชฺฌน ภินฺทิตฺวาฯ อุปริภาเคนาติ สโงฺกจิตสฺส อุปริภาคโกฎิยาฯ อิทานิ ปุริสนิมิตฺตสฺส เหฎฺฐา วุเตฺตสุ ฉสุ ฐาเนสุ อุปรีติ วุตฺตฎฺฐานนฺตรสฺส วเสน วิสุํ จตฺตาริ ปสฺสานิ คเหตฺวา ปุริสนิมิเตฺต ทสธา ฐานเภทํ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาหฯ เหฎฺฐา ปน วิสุํ ตานิ อคฺคเหตฺวา ‘‘จตฺตาริ ปสฺสานี’’ติ วจนสามญฺญโตปิ วิสุํ วิสุํ ลพฺภมานานิ เอกจฺจํ คเหตฺวา ฉ ฐานานิ วุตฺตานิฯ ตุลาทณฺฑสทิสํ ปเวเสนฺตสฺสาติ อุชุกํ ปเวเสนฺตสฺสฯ
Idāni sabbathā lesokāsapidahanatthaṃ itthinimitte purisanimitte ca labbhamānaṃ pavesakāle aññamaññaṃ phassārahaṃ padesavisesaṃ vibhajitvā dassento ‘‘itthinimitte cattāri passānī’’tiādimāha. Vātena hi asamphuṭṭhe allokāse yattha katthaci ekenapi padesena chupitvā pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati. Vemajjhanti yathā cattāri passāni asamphusanto paveseti, evaṃ katavivarassa itthinimittassa heṭṭhimatalaṃ vuccati , purisanimitte pana majjhanti aggakoṭiṃ sandhāya vadati. Uparīti aggakoṭito uparibhāgappadeso. Idañca majjhena samiñjitvā pavesentassa majjhimapabbasamiñjitaṅguliṃ katthaci pavesentassa aṅguliyā majjhimapabbapiṭṭhisadisaṃ aṅgajātassa uparibhāgavemajjhaṃ sandhāya vuttaṃ. Heṭṭhā pavesentoti itthinimittassa heṭṭhimabhāgena chupantaṃ pavesento. Majjhena pavesentoti abbhantaratalaṃ chupitvā majjhena pavesento. Katthaci acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa hi natthi pārājikaṃ, dukkaṭaṃ pana hoti chinnasīsavatthusmiṃ vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa viya. Majjheneva chupantaṃ pavesentoti aggakoṭiyā chupantaṃ pavesento. Majjhimapabbapiṭṭhiyā samiñjitaṅgulinti sambandho. Atha vā samiñjitaṅguliṃ majjhimapabbapiṭṭhiyā pavesento viyāti yojetabbaṃ. Saṅkocetvāti nimittamajjhena bhinditvā. Uparibhāgenāti saṅkocitassa uparibhāgakoṭiyā. Idāni purisanimittassa heṭṭhā vuttesu chasu ṭhānesu uparīti vuttaṭṭhānantarassa vasena visuṃ cattāri passāni gahetvā purisanimitte dasadhā ṭhānabhedaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Heṭṭhā pana visuṃ tāni aggahetvā ‘‘cattāri passānī’’ti vacanasāmaññatopi visuṃ visuṃ labbhamānāni ekaccaṃ gahetvā cha ṭhānāni vuttāni. Tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassāti ujukaṃ pavesentassa.
นิมิเตฺต ชาตนฺติ อตฺตโน นิมิเตฺต ชาตํฯ จมฺมขีลนฺติ นิมิเตฺต อุฎฺฐิตํ จมฺมเมวฯ ‘‘อุณฺณิคโณฺฑ’’ติปิ วทนฺติฯ นิมิเตฺต ชาตมฺปิ จมฺมขีลาทิ นิมิตฺตเมวาติ อาห ‘‘อาปตฺติ ปาราชิกสฺสา’’ติฯ ‘‘อุปหตกายปฺปสาท’’นฺติ อวตฺวา ‘‘นฎฺฐกายปฺปสาท’’นฺติ วจนํ อุปาทินฺนภาวสฺส นตฺถิตาทสฺสนตฺถํฯ เตเนวาห – ‘‘มตจมฺมํ วา สุกฺขปีฬกํ วา’’ติฯ สติ หิ อุปาทินฺนภาเว อุปหเตปิ กายปฺปสาเท อุปหตินฺทฺริยวตฺถุสฺมิํ วิย ปาราชิกาปตฺติเยว สิยา, มตจมฺมํ ปน สุกฺขปีฬกญฺจ อนุปาทินฺนกํ อุปาทินฺนเกเยว จ ปาราชิกาปตฺติฯ เตเนวาห ‘‘อาปตฺติ ทุกฺกฎสฺสา’’ติฯ น จ เอวํ กโรนฺตสฺส อนาปตฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ทุกฺกฎํ วุตฺตํ, อิตฺถินิมิตฺตสฺส ปน นเฎฺฐปิ อุปาทินฺนภาเว ปาราชิกาปตฺติเยวฯ มเต อกฺขายิเต เยภุเยฺยน อกฺขายิเต ปาราชิกาปตฺติวจนโต เมถุนสฺสาเทนาติ อิมินา กายสํสคฺคราคํ นิวเตฺตติฯ สติ หิ กายสํสคฺคราเค สงฺฆาทิเสโสว สิยา, พีชานิปิ นิมิตฺตสงฺขฺยํ น คจฺฉนฺตีติ ทุกฺกฎเมว วุตฺตํฯ ‘‘นิมิเตฺตน นิมิตฺตํ ปเวเสตี’’ติ หิ วุตฺตํฯ
Nimitte jātanti attano nimitte jātaṃ. Cammakhīlanti nimitte uṭṭhitaṃ cammameva. ‘‘Uṇṇigaṇḍo’’tipi vadanti. Nimitte jātampi cammakhīlādi nimittamevāti āha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti. ‘‘Upahatakāyappasāda’’nti avatvā ‘‘naṭṭhakāyappasāda’’nti vacanaṃ upādinnabhāvassa natthitādassanatthaṃ. Tenevāha – ‘‘matacammaṃ vā sukkhapīḷakaṃ vā’’ti. Sati hi upādinnabhāve upahatepi kāyappasāde upahatindriyavatthusmiṃ viya pārājikāpattiyeva siyā, matacammaṃ pana sukkhapīḷakañca anupādinnakaṃ upādinnakeyeva ca pārājikāpatti. Tenevāha ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti. Na ca evaṃ karontassa anāpatti sakkā vattunti dukkaṭaṃ vuttaṃ, itthinimittassa pana naṭṭhepi upādinnabhāve pārājikāpattiyeva. Mate akkhāyite yebhuyyena akkhāyite pārājikāpattivacanato methunassādenāti iminā kāyasaṃsaggarāgaṃ nivatteti. Sati hi kāyasaṃsaggarāge saṅghādisesova siyā, bījānipi nimittasaṅkhyaṃ na gacchantīti dukkaṭameva vuttaṃ. ‘‘Nimittena nimittaṃ pavesetī’’ti hi vuttaṃ.
อิทานิ อิมิสฺสา เมถุนกถาย อสพฺภิรูปตฺตา ‘‘อีทิสํ ฐานํ กเถเนฺตหิ สุณเนฺตหิ จ เอวํ ปฎิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ อนุสาสโนฺต ‘‘อยญฺจ เมถุนกถา นามา’’ติอาทิมาหฯ เมถุนกถาย ราควุทฺธิเหตุตฺตา หาสวิสยตฺตา จ ตทุภยนิวตฺตนตฺถํ ปฎิกูลมนสิการาทีสุ นิโยเชติฯ ปฎิกูลมนสิกาเรน หิ ราโค นิวตฺตติ, สมณสญฺญาทีสุ ปจฺจุปฎฺฐิเตสุ หาโส นิวตฺตติฯ สตฺตานุทฺทยายาติ สตฺตานํ อปายทุกฺขาทีหิ อนุรกฺขณตฺถํฯ โลกานุกมฺปายาติ สตฺตโลกวิสยาย อนุกมฺปายฯ
Idāni imissā methunakathāya asabbhirūpattā ‘‘īdisaṃ ṭhānaṃ kathentehi suṇantehi ca evaṃ paṭipajjitabba’’nti anusāsanto ‘‘ayañca methunakathā nāmā’’tiādimāha. Methunakathāya rāgavuddhihetuttā hāsavisayattā ca tadubhayanivattanatthaṃ paṭikūlamanasikārādīsu niyojeti. Paṭikūlamanasikārena hi rāgo nivattati, samaṇasaññādīsu paccupaṭṭhitesu hāso nivattati. Sattānuddayāyāti sattānaṃ apāyadukkhādīhi anurakkhaṇatthaṃ. Lokānukampāyāti sattalokavisayāya anukampāya.
มุขํ อปิธายาติ มุขํ อปิทหิตฺวา, เยน เกนจิ ปมาเทน กทาจิ มนฺทหาโส ภเวยฺย, ตทา ครุตฺตํ กุเปฺปยฺย, ตสฺมา ตาทิเส กาเล ครุภาวสฺส อวิโกปนตฺถํ พีชเกน มุขํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา นิสีทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยฯ อถ วา มุขํ อปิธายาติ มุขํ ปิทหิตฺวาติ อโตฺถฯ พีชเกน มุขํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา หสมาเนน น นิสีทิตพฺพนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยฯ ทนฺตวิทํสกนฺติ ทเนฺต ทเสฺสตฺวา วิวริตฺวา จาติ อโตฺถฯ คพฺภิเตนาติ สโงฺกจํ อนาปชฺชเนฺตน, อุสฺสาหชาเตนาติ อโตฺถฯ ยทิ หิ ‘‘อีทิสํ นาม อสพฺภิํ กเถมี’’ติ สโงฺกจํ อาปเชฺชยฺย, อตฺถวิภาวนํ น สิยา, ตสฺมา ‘‘ตาทิเสน สมฺมาสมฺพุเทฺธนปิ ตาว อีทิสํ กถิตํ, กิมงฺคํ ปนาหํ กเถมี’’ติ เอวํ อุสฺสาหชาเตน กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยฯ สตฺถุปฎิภาเคนาติ สตฺถุกเปฺปน, สตฺถุสทิเสนาติ อโตฺถฯ
Mukhaṃ apidhāyāti mukhaṃ apidahitvā, yena kenaci pamādena kadāci mandahāso bhaveyya, tadā garuttaṃ kuppeyya, tasmā tādise kāle garubhāvassa avikopanatthaṃ bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā nisīditabbanti adhippāyo. Atha vā mukhaṃ apidhāyāti mukhaṃ pidahitvāti attho. Bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā hasamānena na nisīditabbanti ayamettha adhippāyo. Dantavidaṃsakanti dante dassetvā vivaritvā cāti attho. Gabbhitenāti saṅkocaṃ anāpajjantena, ussāhajātenāti attho. Yadi hi ‘‘īdisaṃ nāma asabbhiṃ kathemī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya, atthavibhāvanaṃ na siyā, tasmā ‘‘tādisena sammāsambuddhenapi tāva īdisaṃ kathitaṃ, kimaṅgaṃ panāhaṃ kathemī’’ti evaṃ ussāhajātena kathetabbanti adhippāyo. Satthupaṭibhāgenāti satthukappena, satthusadisenāti attho.
มูลปญฺญตฺติวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ
Mūlapaññattivaṇṇanā niṭṭhitā.
Related texts:
ติปิฎก (มูล) • Tipiṭaka (Mūla) / วินยปิฎก • Vinayapiṭaka / มหาวิภงฺค • Mahāvibhaṅga / ๑. ปฐมปาราชิกํ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
อฎฺฐกถา • Aṭṭhakathā / วินยปิฎก (อฎฺฐกถา) • Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / มหาวิภงฺค-อฎฺฐกถา • Mahāvibhaṅga-aṭṭhakathā / ๑. ปฐมปาราชิกํ • 1. Paṭhamapārājikaṃ
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วชิรพุทฺธิ-ฎีกา • Vajirabuddhi-ṭīkā / มูลปญฺญตฺติกถาวณฺณนา • Mūlapaññattikathāvaṇṇanā
ฎีกา • Tīkā / วินยปิฎก (ฎีกา) • Vinayapiṭaka (ṭīkā) / วิมติวิโนทนี-ฎีกา • Vimativinodanī-ṭīkā / มูลปญฺญตฺติวณฺณนา • Mūlapaññattivaṇṇanā
